Verse meanings · श्लोकार्थप्रत्येक श्लोक के नीचे दिया गया हिन्दी और अंग्रेज़ी अर्थ AdiVeda का अपना सम्पादकीय अनुवाद है, जो ऊपर दिए गए संस्कृत पाठ से सीधे इस संस्करण के लिए किया गया है। यह पाठ को समझने में सहायता के लिए है — यह किसी प्रकाशित अनुवाद का उद्धरण या कोई पारम्परिक भाष्य नहीं है। जहाँ विभिन्न परम्पराएँ किसी अंश को अलग ढंग से पढ़ती हैं, वहाँ संक्षेप में यह बताया गया है।
The Hindi and English meaning under each verse is AdiVeda's own editorial translation, made directly from the Sanskrit printed here for this edition. It is meant to help you follow the text — it is not quoted from any published translation and it is not a traditional commentary. Where traditions read a passage differently, the meaning says so briefly.
मङ्गलाचरणम् · गुरुवन्दना · Invocation — salutation to the teacher (1)
सर्ववेदान्तसिद्धान्तगोचरं तमगोचरम् । गोविन्दं परमानन्दं सद्गुरुं प्रणतोऽस्म्यहम् ॥ १ ॥
sarvavedāntasiddhāntagocaraṃ tamagocaram, govindaṃ paramānandaṃ sadguruṃ praṇato'smyaham || 1 ||
Sarvavedaantasiddhaantagocharam tamagocharam, govindam paramaanandam sadgurum pranato'smyaham
समस्त वेदान्त के सिद्धान्त जिनका विषय हैं, किन्तु जो स्वयं इन्द्रियों और वाणी के विषय नहीं हैं, उन परमानन्दस्वरूप गोविन्द को — जो मेरे सद्गुरु हैं — मैं प्रणाम करता हूँ।
I bow to Govinda, who is supreme bliss and my true teacher: he is what all the conclusions of Vedānta speak of, and yet he himself lies beyond the reach of the senses.
↑ All sectionsमानुषजन्मनो दुर्लभत्वम् · How rare a human birth is, and that knowledge alone frees (2–7)
जन्तूनां नरजन्म दुर्लभमतः पुंस्त्वं ततो विप्रता तस्माद्वैदिकधर्ममार्गपरता विद्वत्त्वमस्मात्परम् । आत्मानात्मविवेचनं स्वनुभवो ब्रह्मात्मना संस्थितिर्मुक्तिर्नो शतजन्मकोटिसुकृतैः पुण्यैर्विना लभ्यते ॥ २ ॥
jantūnāṃ narajanma durlabhamataḥ puṃstvaṃ tato vipratā tasmādvaidikadharmamārgaparatā vidvattvamasmātparam, ātmānātmavivecanaṃ svanubhavo brahmātmanā saṃsthitirmuktirno śatajanmakoṭisukṛtaiḥ puṇyairvinā labhyate || 2 ||
Jantuunaam narajanma durlabhamatah pumstvam tato viprataa tasmaadvaidikadharmamaargaparataa vidvattvamasmaatparam, aatmaanaatmavivechanam svanubhavo brahmaatmanaa samsthitirmuktirno shatajanmakotisukritaih punyairvinaa labhyate
प्राणियों में मनुष्य का जन्म दुर्लभ है; उससे भी दुर्लभ पुरुषत्व, उससे ब्राह्मणत्व, उससे वैदिक धर्ममार्ग में लगी रहने वाली निष्ठा, और उससे भी ऊपर विद्वत्ता। किन्तु आत्मा और अनात्मा का विवेक, अपना स्वयं का अनुभव, और ब्रह्मरूप से स्थित हो जाना — यह मुक्ति सौ जन्मों की कोटि में किये गये पुण्यों के बिना नहीं मिलती।
Among living beings human birth is hard to win; harder still manhood, then brahminhood, then steadfastness in the Vedic path of duty, and beyond that true learning. But discernment between Self and not-Self, direct experience of one's own, and abiding as Brahman — this liberation is not had without the merit of a hundred million lifetimes.
दुर्लभं त्रयमेवैतद्देवानुग्रहहेतुकम् । मनुष्यत्वं मुमुक्षुत्वं महापुरुषसंश्रयः ॥ ३ ॥
durlabhaṃ trayamevaitaddevānugrahahetukam, manuṣyatvaṃ mumukṣutvaṃ mahāpuruṣasaṃśrayaḥ || 3 ||
Durlabham trayamevaitaddevaanugrahahetukam, manushyatvam mumukshutvam mahaapurushasamshrayah
ये तीन ही अत्यन्त दुर्लभ हैं और केवल ईश्वर के अनुग्रह से प्राप्त होते हैं — मनुष्य होना, मुक्ति की तीव्र इच्छा, और किसी महापुरुष का आश्रय मिलना।
These three are rare indeed, and come only by God's grace: to be born human, to long for liberation, and to find the shelter of a great soul.
लब्ध्वा कथञ्चिन्नरजन्म दुर्लभं तत्रापि पुंस्त्वं श्रुतिपारदर्शनम् । यस्त्वात्ममुक्तौ न यतेत मूढधीः स ह्यात्महा स्वं विनिहन्त्यसद्ग्रहात् ॥ ४ ॥
labdhvā kathañcinnarajanma durlabhaṃ tatrāpi puṃstvaṃ śrutipāradarśanam, yastvātmamuktau na yateta mūḍhadhīḥ sa hyātmahā svaṃ vinihantyasadgrahāt || 4 ||
Labdhvaa kathanchinnarajanma durlabham tatraapi pumstvam shrutipaaradarshanam, yastvaatmamuktau na yateta muudhadhiih sa hyaatmahaa svam vinihantyasadgrahaat
किसी प्रकार दुर्लभ मनुष्य-जन्म पाकर, उसमें भी पुरुषत्व और श्रुति के पार तक देखने की सामर्थ्य पाकर भी जो मूढबुद्धि अपनी मुक्ति के लिए प्रयत्न नहीं करता, वह आत्मघाती है; असत् के आग्रह से वह अपने ही को नष्ट कर लेता है।
Having somehow gained this rare human birth, and with it manhood and the power to see through to the end of scripture, the fool who still makes no effort for his own release destroys himself: by clinging to the unreal he kills what is his own.
इतः को न्वस्ति मूढात्मा यस्तु स्वार्थे प्रमाद्यति । दुर्लभं मानुषं देहं प्राप्य तत्रापि पौरुषम् ॥ ५ ॥
itaḥ ko nvasti mūḍhātmā yastu svārthe pramādyati, durlabhaṃ mānuṣaṃ dehaṃ prāpya tatrāpi pauruṣam || 5 ||
Itah ko nvasti muudhaatmaa yastu svaarthe pramaadyati, durlabham maanusham deham praapya tatraapi paurusham
इससे बढ़कर मूढ़ और कौन होगा, जो दुर्लभ मनुष्य-शरीर और उसमें भी पुरुषार्थ की सामर्थ्य पाकर भी अपने ही परम प्रयोजन में प्रमाद करता है?
Who is more deluded than the man who, having obtained this rare human body and with it the capacity for real effort, is yet careless about his own highest good?
वदन्तु शास्त्राणि यजन्तु देवान् कुर्वन्तु कर्माणि भजन्तु देवताः । आत्मैक्यबोधेन विनापि मुक्तिर्न सिध्यति ब्रह्मशतान्तरेऽपि ॥ ६ ॥
vadantu śāstrāṇi yajantu devān kurvantu karmāṇi bhajantu devatāḥ, ātmaikyabodhena vināpi muktirna sidhyati brahmaśatāntare'pi || 6 ||
Vadantu shaastraani yajantu devaan kurvantu karmaani bhajantu devataah, aatmaikyabodhena vinaapi muktirna sidhyati brahmashataantare'pi
शास्त्र भले ही कुछ भी कहें, लोग देवताओं का यजन करें, कर्म करें, देवताओं की उपासना करें — आत्मा के एकत्व के बोध के बिना सौ ब्रह्मकल्प बीत जाने पर भी मुक्ति सिद्ध नहीं होती।
Let the scriptures say what they will, let people sacrifice to the gods, perform rites and worship deities — without the knowledge that the Self is one, liberation is not won even in a hundred ages of Brahmā.
अमृतत्वस्य नाशास्ति वित्तेनेत्येव हि श्रुतिः । ब्रवीति कर्मणो मुक्तेरहेतुत्वं स्फुटं यतः ॥ ७ ॥
amṛtatvasya nāśāsti vittenetyeva hi śrutiḥ, bravīti karmaṇo mukterahetutvaṃ sphuṭaṃ yataḥ || 7 ||
Amritatvasya naashaasti vittenetyeva hi shrutih, braviiti karmano mukterahetutvam sphutam yatah
श्रुति स्वयं कहती है कि धन से अमरत्व की आशा नहीं है। इससे स्पष्ट है कि वह कर्म को मुक्ति का कारण नहीं मानती।
Scripture itself declares that there is no hope of immortality through wealth. By that it says plainly that action is not the cause of liberation.
↑ All sectionsगुर्वाश्रयः · अधिकारी · Seek a teacher; who is fit for this enquiry (8–17)
अतो विमुक्त्यै प्रयतेत विद्वान् संन्यस्तबाह्यार्थसुखस्पृहः सन् । सन्तं महान्तं समुपेत्य देशिकं तेनोपदिष्टार्थसमाहितात्मा ॥ ८ ॥
ato vimuktyai prayateta vidvān saṃnyastabāhyārthasukhaspṛhaḥ san, santaṃ mahāntaṃ samupetya deśikaṃ tenopadiṣṭārthasamāhitātmā || 8 ||
Ato vimuktyai prayateta vidvaan samnyastabaahyaarthasukhasprihah san, santam mahaantam samupetya deshikam tenopadishtaarthasamaahitaatmaa
इसलिए विद्वान् को चाहिए कि बाहरी पदार्थों के सुख की चाह छोड़कर मुक्ति के लिए प्रयत्न करे; किसी सच्चे और महान् गुरु के पास जाकर, उनके उपदेश किये हुए तत्त्व में अपने चित्त को एकाग्र करे।
So let the wise man strive for release, having renounced all craving for the pleasures of outward things; let him go to a true and great teacher and settle his mind wholly on the truth that teacher has imparted.
उद्धरेदात्मनात्मानं मग्नं संसारवारिधौ । योगारूढत्वमासाद्य सम्यग्दर्शननिष्ठया ॥ ९ ॥
uddharedātmanātmānaṃ magnaṃ saṃsāravāridhau, yogārūḍhatvamāsādya samyagdarśananiṣṭhayā || 9 ||
Uddharedaatmanaatmaanam magnam samsaaravaaridhau, yogaaruudhatvamaasaadya samyagdarshananishthayaa
संसार-समुद्र में डूबे हुए अपने आपको स्वयं ही ऊपर उठाये — सम्यग्दर्शन में निष्ठा के द्वारा योगारूढ़ की अवस्था प्राप्त करके।
Let a man lift himself up by himself out of the ocean of worldly existence in which he is sunk, reaching the state of one established in yoga through steadfastness in right vision.
संन्यस्य सर्वकर्माणि भवबन्धविमुक्तये । यत्यतां पण्डितैर्धीरैरात्माभ्यास उपस्थितैः ॥ १० ॥
saṃnyasya sarvakarmāṇi bhavabandhavimuktaye, yatyatāṃ paṇḍitairdhīrairātmābhyāsa upasthitaiḥ || 10 ||
Samnyasya sarvakarmaani bhavabandhavimuktaye, yatyataam panditairdhiirairaatmaabhyaasa upasthitaih
भवबन्धन से छूटने के लिए सब कर्मों का संन्यास करके, आत्मा के अभ्यास में लगे हुए धीर पण्डितों को प्रयत्न करना चाहिए।
Renouncing all works for the sake of release from the bonds of worldly life, let the wise and steady, devoted to the practice of the Self, make the effort.
चित्तस्य शुद्धये कर्म न तु वस्तूपलब्धये । वस्तुसिद्धिर्विचारेण न किञ्चित् कर्मकोटिभिः ॥ ११ ॥
cittasya śuddhaye karma na tu vastūpalabdhaye, vastusiddhirvicāreṇa na kiñcit karmakoṭibhiḥ || 11 ||
Chittasya shuddhaye karma na tu vastuupalabdhaye, vastusiddhirvichaarena na kinchit karmakotibhih
कर्म चित्त की शुद्धि के लिए है, वस्तु की प्राप्ति के लिए नहीं। वस्तु की सिद्धि विचार से होती है, करोड़ों कर्मों से तनिक भी नहीं।
Action is for the purification of the mind, not for the perception of Reality. Reality is established by enquiry, and not in the least by ten million acts.
सम्यग्विचारतः सिद्धा रज्जुतत्त्वावधारणा । भ्रान्तोदितमहासर्पभयदुःखविनाशिनी ॥ १२ ॥
samyagvicārataḥ siddhā rajjutattvāvadhāraṇā, bhrāntoditamahāsarpabhayaduḥkhavināśinī || 12 ||
Samyagvichaaratah siddhaa rajjutattvaavadhaaranaa, bhraantoditamahaasarpabhayaduhkhavinaashinii
सम्यक् विचार से ही यह निश्चय होता है कि यह रस्सी है — और वही निश्चय भ्रम से उत्पन्न हुए महासर्प के भय और दुःख को नष्ट कर देता है।
It is by right enquiry that one becomes certain, 'this is a rope' — and that certainty destroys the fear and suffering caused by the great snake that delusion had raised.
अर्थस्य निश्चयो दृष्टो विचारेण हितोक्तितः । न स्नानेन न दानेन प्राणायामशतेन वा ॥ १३ ॥
arthasya niścayo dṛṣṭo vicāreṇa hitoktitaḥ, na snānena na dānena prāṇāyāmaśatena vā || 13 ||
Arthasya nishchayo drishto vichaarena hitoktitah, na snaanena na daanena praanaayaamashatena vaa
वस्तु का निश्चय हितकारी उपदेश के आधार पर किये गये विचार से ही होता हुआ देखा जाता है; न स्नान से, न दान से, और न सैकड़ों प्राणायामों से।
The certainty about Reality is seen to arise from enquiry guided by salutary instruction — not from bathing, not from giving, not from a hundred breath-exercises.
अधिकारिणमाशास्ते फलसिद्धिर्विशेषतः । उपाया देशकालाद्याः सन्त्यस्मिन्सहकारिणः ॥ १४ ॥
adhikāriṇamāśāste phalasiddhirviśeṣataḥ, upāyā deśakālādyāḥ santyasminsahakāriṇaḥ || 14 ||
Adhikaarinamaashaaste phalasiddhirvisheshatah, upaayaa deshakaalaadyaah santyasminsahakaarinah
फल की सिद्धि विशेष रूप से अधिकारी पुरुष की अपेक्षा रखती है; देश, काल आदि उपाय तो इसमें सहायक मात्र हैं।
Success depends above all on the fitness of the seeker; means such as place and time are only aids to it.
अतो विचारः कर्तव्यो जिज्ञासोरात्मवस्तुनः । समासाद्य दयासिन्धुं गुरुं ब्रह्मविदुत्तमम् ॥ १५ ॥
ato vicāraḥ kartavyo jijñāsorātmavastunaḥ, samāsādya dayāsindhuṃ guruṃ brahmaviduttamam || 15 ||
Ato vichaarah kartavyo jijnaasoraatmavastunah, samaasaadya dayaasindhum gurum brahmaviduttamam
इसलिए आत्मवस्तु के जिज्ञासु को चाहिए कि दया के सागर, ब्रह्मवेत्ताओं में श्रेष्ठ गुरु के पास पहुँचकर विचार करे।
Therefore let the one who seeks to know the Self take up enquiry, having approached a teacher who is an ocean of compassion and the best of the knowers of Brahman.
मेधावी पुरुषो विद्वानूहापोहविचक्षणः । अधिकार्यात्मविद्यायामुक्तलक्षणलक्षितः ॥ १६ ॥
medhāvī puruṣo vidvānūhāpohavicakṣaṇaḥ, adhikāryātmavidyāyāmuktalakṣaṇalakṣitaḥ || 16 ||
Medhaavii purusho vidvaanuuhaapohavichakshanah, adhikaaryaatmavidyaayaamuktalakshanalakshitah
जो मेधावी है, विद्वान् है, तर्क और निषेध में कुशल है — वही, कहे गये लक्षणों से युक्त होकर, आत्मविद्या का अधिकारी है।
He who is intelligent and learned, skilled in reasoning for and against a position, and marked by the qualities now to be described — he is fit for the knowledge of the Self.
विवेकिनो विरक्तस्य शमादिगुणशालिनः । मुमुक्षोरेव हि ब्रह्मजिज्ञासायोग्यता मता ॥ १७ ॥
vivekino viraktasya śamādiguṇaśālinaḥ, mumukṣoreva hi brahmajijñāsāyogyatā matā || 17 ||
Vivekino viraktasya shamaadigunashaalinah, mumukshoreva hi brahmajijnaasaayogyataa mataa
विवेकी, विरक्त, शम आदि गुणों से सम्पन्न और मुमुक्षु पुरुष ही ब्रह्मजिज्ञासा का अधिकारी माना गया है।
Only the one who discriminates, who is dispassionate, who is endowed with calmness and the rest, and who longs for release, is held to be fit for the enquiry into Brahman.
↑ All sectionsसाधनचतुष्टयम् · The four means: discernment, dispassion, the sixfold wealth, and the longing for liberation (18–31)
साधनान्यत्र चत्वारि कथितानि मनीषिभिः । येषु सत्स्वेव सन्निष्ठा यदभावे न सिध्यति ॥ १८ ॥
sādhanānyatra catvāri kathitāni manīṣibhiḥ, yeṣu satsveva sanniṣṭhā yadabhāve na sidhyati || 18 ||
Saadhanaanyatra chatvaari kathitaani maniishibhih, yeshu satsveva sannishthaa yadabhaave na sidhyati
इस विषय में मनीषियों ने चार साधन बताये हैं; इनके रहने पर ही ब्रह्म में निष्ठा होती है, और इनके अभाव में वह सिद्ध नहीं होती।
In this matter the wise have named four means. Only when these are present does steadfastness in Brahman come about; in their absence it is not accomplished.
आदौ नित्यानित्यवस्तुविवेकः परिगण्यते । इहामुत्रफलभोगविरागस्तदनन्तरम् ॥ १९ ॥
ādau nityānityavastuvivekaḥ parigaṇyate, ihāmutraphalabhogavirāgastadanantaram || 19 ||
Aadau nityaanityavastuvivekah pariganyate, ihaamutraphalabhogaviraagastadanantaram
सबसे पहले नित्य और अनित्य वस्तु का विवेक गिनाया जाता है; उसके बाद इस लोक और परलोक के फल-भोग से वैराग्य।
First is counted discernment between what is eternal and what is not; next comes dispassion towards the enjoyment of fruits here and hereafter.
शमादिषट्कसम्पत्तिर्मुमुक्षुत्वमिति स्फुटम् । ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्येत्येवंरूपो विनिश्चयः ॥ २० ॥
śamādiṣaṭkasampattirmumukṣutvamiti sphuṭam, brahma satyaṃ jaganmithyetyevaṃrūpo viniścayaḥ || 20 ||
Shamaadishatkasampattirmumukshutvamiti sphutam, brahma satyam jaganmithyetyevamruupo vinishchayah
फिर शम आदि छह सम्पत्तियाँ, और मुमुक्षुत्व — यही स्पष्ट रूप से वे साधन हैं। 'ब्रह्म सत्य है, जगत् मिथ्या है' — इस रूप का दृढ़ निश्चय ही विवेक है।
Then the sixfold wealth beginning with calmness, and the longing for liberation — such, plainly, are the four. The firm conviction that Brahman is real and the world unreal is what discernment means.
सोऽयं नित्यानित्यवस्तुविवेकः समुदाहृतः । तद्वैराग्यं जुगुप्सा या दर्शनश्रवणादिभिः ॥ २१ ॥
so'yaṃ nityānityavastuvivekaḥ samudāhṛtaḥ, tadvairāgyaṃ jugupsā yā darśanaśravaṇādibhiḥ || 21 ||
So'yam nityaanityavastuvivekah samudaahritah, tadvairaagyam jugupsaa yaa darshanashravanaadibhih
यही नित्य और अनित्य वस्तु का विवेक कहा गया है। और वैराग्य वह है जो देखने, सुनने आदि से प्राप्त होने वाले भोगों के प्रति विरक्ति का भाव है।
This is what is meant by discernment between the eternal and the non-eternal. Dispassion is the turning away from whatever is enjoyed through seeing, hearing and the rest.
देहादिब्रह्मपर्यन्ते ह्यनित्ये भोगवस्तुनि । विरज्य विषयव्राताद्दोषदृष्ट्या मुहुर्मुहुः ॥ २२ ॥
dehādibrahmaparyante hyanitye bhogavastuni, virajya viṣayavrātāddoṣadṛṣṭyā muhurmuhuḥ || 22 ||
Dehaadibrahmaparyante hyanitye bhogavastuni, virajya vishayavraataaddoshadrishtyaa muhurmuhuh
देह से लेकर ब्रह्मा के पद तक जितनी भी अनित्य भोग्य वस्तुएँ हैं, उनमें बार-बार दोष-दृष्टि रखकर विषय-समूह से विरक्त हो जाना — यही वैराग्य है।
From the body up to the station of Brahmā, all objects of enjoyment are impermanent; to turn away from the whole host of them by seeing their defects again and again — that is dispassion.
स्वलक्ष्ये नियतावस्था मनसः शम उच्यते । विषयेभ्यः परावर्त्य स्थापनं स्वस्वगोलके ॥ २३ ॥
svalakṣye niyatāvasthā manasaḥ śama ucyate, viṣayebhyaḥ parāvartya sthāpanaṃ svasvagolake || 23 ||
Svalakshye niyataavasthaa manasah shama uchyate, vishayebhyah paraavartya sthaapanam svasvagolake
मन का अपने लक्ष्य में स्थिर रहना शम कहलाता है। और दोनों प्रकार की इन्द्रियों को विषयों से लौटाकर अपने-अपने गोलक में स्थापित कर देना —
The mind's remaining fixed upon its own goal is called calmness. And the turning back of both kinds of sense-organs from their objects and settling them each in its own seat —
उभयेषामिन्द्रियाणां स दमः परिकीर्तितः । बाह्यानालम्बनं वृत्तेरेषोपरतिरुत्तमा ॥ २४ ॥
ubhayeṣāmindriyāṇāṃ sa damaḥ parikīrtitaḥ, bāhyānālambanaṃ vṛttereṣoparatiruttamā || 24 ||
Ubhayeshaamindriyaanaam sa damah parikiirtitah, baahyaanaalambanam vrittereshoparatiruttamaa
— वह दम कहा गया है। और वृत्ति का बाहरी विषयों का अवलम्बन न लेना, यही सर्वोत्तम उपरति है।
— that is called restraint. And the mind's not resting upon outward things at all: that is the highest withdrawal.
सहनं सर्वदुःखानामप्रतीकारपूर्वकम् । चिन्ताविलापरहितं सा तितिक्षानिगद्यते ॥ २५ ॥
sahanaṃ sarvaduḥkhānāmapratīkārapūrvakam, cintāvilāparahitaṃ sā titikṣānigadyate || 25 ||
Sahanam sarvaduhkhaanaamapratiikaarapuurvakam, chintaavilaaparahitam saa titikshaanigadyate
सब दुःखों को बिना उनका प्रतीकार किये, बिना चिन्ता और विलाप के सह लेना — उसे तितिक्षा कहा जाता है।
To bear all sorrows without seeking to counter them, and without anxiety or lament — that is called forbearance.
शास्त्रस्य गुरुवाक्यस्य सत्यबुद्ध्यवधारणम् । सा श्रद्धा कथिता सद्भिर्यया वस्तूपलभ्यते ॥ २६ ॥
śāstrasya guruvākyasya satyabuddhyavadhāraṇam, sā śraddhā kathitā sadbhiryayā vastūpalabhyate || 26 ||
Shaastrasya guruvaakyasya satyabuddhyavadhaaranam, saa shraddhaa kathitaa sadbhiryayaa vastuupalabhyate
शास्त्र के और गुरु के वचन को सत्यबुद्धि से ग्रहण करना — संतों ने उसी को श्रद्धा कहा है, जिससे वस्तु की उपलब्धि होती है।
To hold the word of scripture and of the teacher to be true — that the good have called faith, and it is by this that Reality is reached.
सर्वदा स्थापनं बुद्धेः शुद्धे ब्रह्मणि सर्वथा । तत्समाधानमित्युक्तं न तु चित्तस्य लालनम् ॥ २७ ॥
sarvadā sthāpanaṃ buddheḥ śuddhe brahmaṇi sarvathā, tatsamādhānamityuktaṃ na tu cittasya lālanam || 27 ||
Sarvadaa sthaapanam buddheh shuddhe brahmani sarvathaa, tatsamaadhaanamityuktam na tu chittasya laalanam
बुद्धि को सर्वदा और सब प्रकार से शुद्ध ब्रह्म में स्थापित रखना — उसे समाधान कहा गया है; न कि चित्त का लाड़-दुलार करना।
To keep the understanding always and in every way fixed on the pure Brahman is what is called concentration — not the indulging of the mind.
अहङ्कारादिदेहान्तान्बन्धानज्ञानकल्पितान् । स्वस्वरूपावबोधेन मोक्तुमिच्छा मुमुक्षुता ॥ २८ ॥
ahaṅkārādidehāntānbandhānajñānakalpitān, svasvarūpāvabodhena moktumicchā mumukṣutā || 28 ||
Ahankaaraadidehaantaanbandhaanajnaanakalpitaan, svasvaruupaavabodhena moktumichchhaa mumukshutaa
अहंकार से लेकर देह तक जितने भी बन्धन हैं, वे सब अज्ञान से कल्पित हैं; अपने स्वरूप के बोध द्वारा उनसे छूटने की इच्छा ही मुमुक्षुता है।
All the bonds from egoism down to the body are imagined by ignorance; the wish to be free of them through the knowledge of one's own true nature is the longing for liberation.
मन्दमध्यमरूपापि वैराग्येण शमादिना । प्रसादेन गुरोः सेयं प्रवृद्धा सूयते फलम् ॥ २९ ॥
mandamadhyamarūpāpi vairāgyeṇa śamādinā, prasādena guroḥ seyaṃ pravṛddhā sūyate phalam || 29 ||
Mandamadhyamaruupaapi vairaagyena shamaadinaa, prasaadena guroh seyam pravriddhaa suuyate phalam
यह इच्छा मन्द या मध्यम रूप की भी हो, तो भी वैराग्य और शम आदि से तथा गुरु के प्रसाद से बढ़कर फल देती है।
Even when this longing is weak or middling, it grows by dispassion, by calmness and the rest, and by the grace of the teacher, and then bears fruit.
वैराग्यं च मुमुक्षुत्वं तीव्रं यस्य तु विद्यते । तस्मिन्नेवार्थवन्तः स्युः फलवन्तः शमादयः ॥ ३० ॥
vairāgyaṃ ca mumukṣutvaṃ tīvraṃ yasya tu vidyate, tasminnevārthavantaḥ syuḥ phalavantaḥ śamādayaḥ || 30 ||
Vairaagyam cha mumukshutvam tiivram yasya tu vidyate, tasminnevaarthavantah syuh phalavantah shamaadayah
जिसमें वैराग्य और मुमुक्षुत्व तीव्र हैं, उसी में शम आदि गुण सार्थक और फलदायी होते हैं।
Only in one whose dispassion and longing for release are intense do calmness and the other qualities become meaningful and fruitful.
एतयोर्मन्दता यत्र विरक्तत्वमुमुक्षयोः । मरौ सलिलवत्तत्र शमादेर्भानमात्रता ॥ ३१ ॥
etayormandatā yatra viraktatvamumukṣayoḥ, marau salilavattatra śamāderbhānamātratā || 31 ||
Etayormandataa yatra viraktatvamumukshayoh, marau salilavattatra shamaaderbhaanamaatrataa
जहाँ वैराग्य और मुमुक्षा — ये दोनों मन्द हैं, वहाँ शम आदि केवल आभास मात्र हैं, जैसे मरुभूमि में जल का दिखाई पड़ना।
Where dispassion and the longing for release are both weak, calmness and the rest are mere appearance, like water seen in a desert.
↑ All sectionsभक्तिः · गुरुलक्षणम् · Devotion, and the marks of a true teacher (32–40)
मोक्षकारणसामग्र्यां भक्तिरेव गरीयसी । स्वस्वरूपानुसन्धानं भक्तिरित्यभिधीयते ॥ ३२ ॥
mokṣakāraṇasāmagryāṃ bhaktireva garīyasī, svasvarūpānusandhānaṃ bhaktirityabhidhīyate || 32 ||
Mokshakaaranasaamagryaam bhaktireva gariiyasii, svasvaruupaanusandhaanam bhaktirityabhidhiiyate
मुक्ति के कारणों की सामग्री में भक्ति ही सबसे बड़ी है; अपने स्वरूप का अनुसन्धान ही भक्ति कहलाती है।
Among all that leads to liberation, devotion is the greatest; and devotion means the constant search for one's own true nature.
स्वात्मतत्त्वानुसन्धानं भक्तिरित्यपरे जगुः । उक्तसाधनसम्पन्नस्तत्त्वजिज्ञासुरात्मनः ॥ ३३ ॥
svātmatattvānusandhānaṃ bhaktirityapare jaguḥ, uktasādhanasampannastattvajijñāsurātmanaḥ || 33 ||
Svaatmatattvaanusandhaanam bhaktirityapare jaguh, uktasaadhanasampannastattvajijnaasuraatmanah
दूसरे कहते हैं कि अपने आत्मतत्त्व का अनुसन्धान ही भक्ति है। जो उपर्युक्त साधनों से सम्पन्न है और आत्मतत्त्व को जानना चाहता है —
Others say that devotion is the enquiry into the truth of one's own Self. He who is furnished with the means described and who seeks to know the truth of the Self —
उपसीदेद्गुरुं प्राज्ञं यस्माद्बन्धविमोक्षणम् । श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतो यो ब्रह्मवित्तमः ॥ ३४ ॥
upasīdedguruṃ prājñaṃ yasmādbandhavimokṣaṇam, śrotriyo'vṛjino'kāmahato yo brahmavittamaḥ || 34 ||
Upasiidedgurum praajnam yasmaadbandhavimokshanam, shrotriyo'vrijino'kaamahato yo brahmavittamah
— वह उस प्रज्ञावान् गुरु के पास जाए, जिनसे बन्धन से छुटकारा मिलता है; जो श्रोत्रिय हैं, निष्पाप हैं, कामना से अनाहत हैं और ब्रह्मवेत्ताओं में श्रेष्ठ हैं;
— let him approach a wise teacher, from whom release from bondage comes: one learned in scripture, free of blemish, untouched by desire, the best of the knowers of Brahman;
ब्रह्मण्युपरतः शान्तो निरिन्धन इवानलः । अहैतुकदयासिन्धुर्बन्धुरानमतां सताम् ॥ ३५ ॥
brahmaṇyuparataḥ śānto nirindhana ivānalaḥ, ahaitukadayāsindhurbandhurānamatāṃ satām || 35 ||
Brahmanyuparatah shaanto nirindhana ivaanalah, ahaitukadayaasindhurbandhuraanamataam sataam
— जो ब्रह्म में विश्रान्त हैं, शान्त हैं, ईंधन रहित अग्नि के समान हैं, अहैतुक करुणा के सागर हैं, और अपने सामने नत सज्जनों के बन्धु हैं।
— one who rests in Brahman, at peace, like a fire that has burnt out its fuel, an ocean of causeless compassion, a friend to all good people who bow before him.
तमाराध्य गुरुं भक्त्या प्रह्वप्रश्रयसेवनैः । प्रसन्नं तमनुप्राप्य पृच्छेज्ज्ञातव्यमात्मनः ॥ ३६ ॥
tamārādhya guruṃ bhaktyā prahvapraśrayasevanaiḥ, prasannaṃ tamanuprāpya pṛcchejjñātavyamātmanaḥ || 36 ||
Tamaaraadhya gurum bhaktyaa prahvaprashrayasevanaih, prasannam tamanupraapya prichchhejjnaatavyamaatmanah
भक्ति से, विनम्रता, आदर और सेवा से उन गुरु की आराधना करके, उन्हें प्रसन्न पाकर, अपने विषय में जो जानने योग्य है वह पूछे।
Having worshipped that teacher with devotion, with humility, reverence and service, and having found him pleased, let the seeker ask what he needs to know about himself.
स्वामिन्नमस्ते नतलोकबन्धो कारुण्यसिन्धो पतितं भवाब्धौ । मामुद्धरात्मीयकटाक्षदृष्ट्या ऋज्व्यातिकारुण्यसुधाभिवृष्ट्या ॥ ३७ ॥
svāminnamaste natalokabandho kāruṇyasindho patitaṃ bhavābdhau, māmuddharātmīyakaṭākṣadṛṣṭyā ṛjvyātikāruṇyasudhābhivṛṣṭyā || 37 ||
Svaaminnamaste natalokabandho kaarunyasindho patitam bhavaabdhau, maamuddharaatmiiyakataakshadrishtyaa rijvyaatikaarunyasudhaabhivrishtyaa
हे स्वामिन्, आपको नमस्कार है! हे नत लोगों के बन्धु, हे करुणा के सागर! मैं भवसागर में गिरा हुआ हूँ; अपनी सरल और अत्यन्त करुणामयी अमृत-वर्षा करने वाली कटाक्ष-दृष्टि से मेरा उद्धार कीजिए।
Salutations to you, Master, friend of all who bow to you, ocean of compassion! I have fallen into the sea of worldly life; lift me up by that sidelong glance of yours, straight and utterly kind, which rains down nectar.
दुर्वारसंसारदवाग्नितप्तं दोधूयमानं दुरदृष्टवातैः । भीतं प्रपन्नं परिपाहि मृत्योः शरण्यमन्यं यदहं न जाने ॥ ३८ ॥
durvārasaṃsāradavāgnitaptaṃ dodhūyamānaṃ duradṛṣṭavātaiḥ, bhītaṃ prapannaṃ paripāhi mṛtyoḥ śaraṇyamanyaṃ yadahaṃ na jāne || 38 ||
Durvaarasamsaaradavaagnitaptam dodhuuyamaanam duradrishtavaataih, bhiitam prapannam paripaahi mrityoh sharanyamanyam yadaham na jaane
संसार की न रोकी जा सकने वाली दावाग्नि से मैं तप्त हूँ, दुर्भाग्य की आँधियों से झकझोरा जा रहा हूँ; भयभीत होकर शरण आया हूँ — मृत्यु से मेरी रक्षा कीजिए; आपके सिवा और कोई शरण मैं नहीं जानता।
Scorched by the unquenchable forest-fire of worldly life, shaken by the winds of ill fortune, I have come to you in fear for refuge: save me from death, for I know no other shelter.
शान्ता महान्तो निवसन्ति सन्तो वसन्तवल्लोकहितं चरन्तः । तीर्णाः स्वयं भीमभवार्णवं जनानहेतुनान्यानपि तारयन्तः ॥ ३९ ॥
śāntā mahānto nivasanti santo vasantavallokahitaṃ carantaḥ, tīrṇāḥ svayaṃ bhīmabhavārṇavaṃ janānahetunānyānapi tārayantaḥ || 39 ||
Shaantaa mahaanto nivasanti santo vasantavallokahitam charantah, tiirnaah svayam bhiimabhavaarnavam janaanahetunaanyaanapi taarayantah
शान्त, महान् सन्त वसन्त के समान रहते हैं — लोक का हित करते हुए विचरते हैं। भयानक भव-सागर को स्वयं पार करके, वे बिना किसी कारण के दूसरों को भी पार उतारते हैं।
Peaceful and great souls live like the spring, moving through the world for its good. Having themselves crossed the fearful ocean of existence, they carry others across too, with no motive of their own.
अयं स्वभावः स्वत एव यत्परश्रमापनोदप्रवणं महात्मनाम् । सुधांशुरेष स्वयमार्ककर्कशप्रभाभितप्तामवति क्षितिं किल ॥ ४० ॥
ayaṃ svabhāvaḥ svata eva yatparaśramāpanodapravaṇaṃ mahātmanām, sudhāṃśureṣa svayamārkakarkaśaprabhābhitaptāmavati kṣitiṃ kila || 40 ||
Ayam svabhaavah svata eva yatparashramaapanodapravanam mahaatmanaam, sudhaamshuresha svayamaarkakarkashaprabhaabhitaptaamavati kshitim kila
महात्माओं का यह स्वभाव ही है कि वे स्वतः ही दूसरों के कष्ट दूर करने में लगे रहते हैं — जैसे यह चन्द्रमा स्वयं ही सूर्य की कठोर किरणों से तपी हुई पृथ्वी की रक्षा करता है।
It is the very nature of great souls to be bent, of themselves, on removing the distress of others — as the moon of its own accord protects the earth that the sun's harsh rays have scorched.
↑ All sectionsशिष्यस्य प्रार्थना · The disciple’s plea (41–45)
ब्रह्मानन्दरसानुभूतिकलितैः पूतैः सुशीतैः सितैर्युष्मद्वाक्कलशोज्झितैः श्रुतिसुखैर्वाक्यामृतैः सेचय । संतप्तं भवतापदावहनज्वालाभिरेनं प्रभो धन्यास्ते भवदीक्षणक्षणगतेः पात्रीकृताः स्वीकृताः ॥ ४१ ॥
brahmānandarasānubhūtikalitaiḥ pūtaiḥ suśītaiḥ sitairyuṣmadvākkalaśojjhitaiḥ śrutisukhairvākyāmṛtaiḥ secaya, saṃtaptaṃ bhavatāpadāvahanajvālābhirenaṃ prabho dhanyāste bhavadīkṣaṇakṣaṇagateḥ pātrīkṛtāḥ svīkṛtāḥ || 41 ||
Brahmaanandarasaanubhuutikalitaih puutaih sushiitaih sitairyushmadvaakkalashojjhitaih shrutisukhairvaakyaamritaih sechaya, samtaptam bhavataapadaavahanajvaalaabhirenam prabho dhanyaaste bhavadiikshanakshanagateh paatriikritaah sviikritaah
हे प्रभो! ब्रह्मानन्द के रस के अनुभव से भरे हुए, पवित्र, अत्यन्त शीतल, निर्मल और श्रुति को सुखद ऐसे अपने वचन-कलश से निकले हुए वाक्य-अमृत से मुझे सींचिए, जो संसार के ताप की दावाग्नि की ज्वालाओं से जल रहा हूँ। धन्य हैं वे, जो आपकी दृष्टि के क्षण भर के पात्र बनकर अपना लिए गये।
Lord, sprinkle me with the nectar of your words — pure, cool, clear and sweet to the ear, poured from the vessel of your speech and filled with the taste of the bliss of Brahman — for I am burning in the flames of the forest-fire of worldly suffering. Blessed are they whom a moment of your glance has made its vessel and taken as its own.
कथं तरेयं भवसिन्धुमेतं का वा गतिर्मे कतमोऽस्त्युपायः । जाने न किञ्चित्कृपयाऽव मां प्रभो संसारदुःखक्षतिमातनुष्व ॥ ४२ ॥
kathaṃ tareyaṃ bhavasindhumetaṃ kā vā gatirme katamo'styupāyaḥ, jāne na kiñcitkṛpayā'va māṃ prabho saṃsāraduḥkhakṣatimātanuṣva || 42 ||
Katham tareyam bhavasindhumetam kaa vaa gatirme katamo'styupaayah, jaane na kinchitkripayaa'va maam prabho samsaaraduhkhakshatimaatanushva
इस भवसागर को मैं कैसे पार करूँ? मेरी गति क्या है? कौन-सा उपाय है? मैं कुछ भी नहीं जानता। हे प्रभो, कृपा करके मेरी रक्षा कीजिए, संसार के दुःख का नाश कीजिए।
How shall I cross this ocean of existence? What is my course? What means is there? I know nothing at all. Be gracious and protect me, Lord; put an end to this suffering of worldly life.
तथा वदन्तं शरणागतं स्वं संसारदावानलतापतप्तम् । निरीक्ष्य कारुण्यरसार्द्रदृष्ट्या दद्यादभीतिं सहसा महात्मा ॥ ४३ ॥
tathā vadantaṃ śaraṇāgataṃ svaṃ saṃsāradāvānalatāpataptam, nirīkṣya kāruṇyarasārdradṛṣṭyā dadyādabhītiṃ sahasā mahātmā || 43 ||
Tathaa vadantam sharanaagatam svam samsaaradaavaanalataapataptam, niriikshya kaarunyarasaardradrishtyaa dadyaadabhiitim sahasaa mahaatmaa
संसार की दावाग्नि से तप्त होकर इस प्रकार कहते हुए और शरण में आये हुए उस शिष्य को देखकर, वे महात्मा करुणा के रस से भीगी दृष्टि से तत्काल अभय प्रदान करें।
Seeing him who speaks thus, burnt by the forest-fire of worldly life and come for refuge, the great soul looks on him with eyes moist with compassion and at once gives him freedom from fear.
विद्वान्स तस्मा उपसत्तिमीयुषे मुमुक्षवे साधु यथोक्तकारिणे । प्रशान्तचित्ताय शमान्विताय तत्त्वोपदेशं कृपयैव कुर्यात् ॥ ४४ ॥
vidvānsa tasmā upasattimīyuṣe mumukṣave sādhu yathoktakāriṇe, praśāntacittāya śamānvitāya tattvopadeśaṃ kṛpayaiva kuryāt || 44 ||
Vidvaansa tasmaa upasattimiiyushe mumukshave saadhu yathoktakaarine, prashaantachittaaya shamaanvitaaya tattvopadesham kripayaiva kuryaat
वह विद्वान् गुरु उस समीप आये हुए, मुमुक्षु, कहे अनुसार भली प्रकार आचरण करने वाले, प्रशान्तचित्त और शम से युक्त शिष्य को केवल कृपा से ही तत्त्व का उपदेश करें।
To that seeker who has drawn near, who longs for release, who does faithfully what he is told, whose mind is at peace and who possesses calmness, the learned teacher gives the teaching of the truth — out of compassion alone.
मा भैष्ट विद्वंस्तव नास्त्यपायः संसारसिन्धोस्तरणेऽस्त्युपायः । येनैव याता यतयोऽस्य पारं तमेव मार्गं तव निर्दिशामि ॥ ४५ ॥
mā bhaiṣṭa vidvaṃstava nāstyapāyaḥ saṃsārasindhostaraṇe'styupāyaḥ, yenaiva yātā yatayo'sya pāraṃ tameva mārgaṃ tava nirdiśāmi || 45 ||
Maa bhaishta vidvamstava naastyapaayah samsaarasindhostarane'styupaayah, yenaiva yaataa yatayo'sya paaram tameva maargam tava nirdishaami
हे विद्वन्, डरो मत; तुम्हारा नाश नहीं है। संसार-समुद्र को पार करने का उपाय है। जिस मार्ग से यति इसके पार गये हैं, वही मार्ग मैं तुम्हें बताता हूँ।
Do not fear, wise one: there is no destruction for you. There is a way to cross the ocean of worldly life. That very path by which the seekers have reached its far shore, I shall show to you.
↑ All sectionsगुरोराश्वासनम् · The teacher’s assurance: words alone do not liberate (46–70)
अस्त्युपायो महान्कश्चित्संसारभयनाशनः । येन तीर्त्वा भवाम्भोधिं परमानन्दमाप्स्यसि ॥ ४६ ॥
astyupāyo mahānkaścitsaṃsārabhayanāśanaḥ, yena tīrtvā bhavāmbhodhiṃ paramānandamāpsyasi || 46 ||
Astyupaayo mahaankashchitsamsaarabhayanaashanah, yena tiirtvaa bhavaambhodhim paramaanandamaapsyasi
संसार के भय को नष्ट करने वाला एक महान् उपाय है, जिसके द्वारा भवसागर को पार करके तुम परमानन्द को प्राप्त करोगे।
There is a great means that destroys the fear of worldly life; crossing the ocean of existence by it, you will attain supreme bliss.
वेदान्तार्थविचारेण जायते ज्ञानमुत्तमम् । तेनात्यन्तिकसंसारदुःखनाशो भवत्यनु ॥ ४७ ॥
vedāntārthavicāreṇa jāyate jñānamuttamam, tenātyantikasaṃsāraduḥkhanāśo bhavatyanu || 47 ||
Vedaantaarthavichaarena jaayate jnaanamuttamam, tenaatyantikasamsaaraduhkhanaasho bhavatyanu
वेदान्त के अर्थ के विचार से उत्तम ज्ञान उत्पन्न होता है, और उससे फिर संसार के दुःख का आत्यन्तिक नाश हो जाता है।
From enquiry into the meaning of Vedānta the highest knowledge arises, and from that follows the complete and final end of the suffering of worldly life.
श्रद्धाभक्तिध्यानयोगान्मुमुक्षोर्मुक्तेर्हेतून्वक्ति साक्षाच्छ्रुतेर्गीः । यो वा एतेष्वेव तिष्ठत्यमुष्य मोक्षोऽविद्याकल्पिताद्देहबन्धात् ॥ ४८ ॥
śraddhābhaktidhyānayogānmumukṣormukterhetūnvakti sākṣācchrutergīḥ, yo vā eteṣveva tiṣṭhatyamuṣya mokṣo'vidyākalpitāddehabandhāt || 48 ||
Shraddhaabhaktidhyaanayogaanmumukshormukterhetuunvakti saakshaachchhrutergiih, yo vaa eteshveva tishthatyamushya moksho'vidyaakalpitaaddehabandhaat
श्रुति की वाणी स्वयं श्रद्धा, भक्ति, ध्यान और योग को मुमुक्षु की मुक्ति का हेतु बताती है। जो इन्हीं में स्थित रहता है, उसकी मुक्ति अविद्या से कल्पित देह-बन्धन से हो जाती है।
The voice of scripture itself names faith, devotion, meditation and yoga as the causes of release for the seeker. Whoever abides in these is freed from the bondage of the body, which ignorance has imagined.
अज्ञानयोगात्परमात्मनस्तव ह्यनात्मबन्धस्तत एव संसृतिः । तयोर्विवेकोदितबोधवह्निरज्ञानकार्यं प्रदहेत्समूलम् ॥ ४९ ॥
ajñānayogātparamātmanastava hyanātmabandhastata eva saṃsṛtiḥ, tayorvivekoditabodhavahnirajñānakāryaṃ pradahetsamūlam || 49 ||
Ajnaanayogaatparamaatmanastava hyanaatmabandhastata eva samsritih, tayorvivekoditabodhavahnirajnaanakaaryam pradahetsamuulam
अज्ञान के संयोग से ही तुम परमात्मा होते हुए भी अनात्मा से बँधे हो, और उसी से संसार है। इन दोनों के विवेक से उत्पन्न बोध-रूप अग्नि अज्ञान के कार्य को जड़ समेत जला देती है।
It is through contact with ignorance alone that you, who are the supreme Self, are bound to the not-Self, and from that comes the round of birth and death. The fire of knowledge that arises from discerning the two burns up the effect of ignorance, root and all.
कृपया श्रूयतां स्वामिन्प्रश्नोऽयं क्रियते मया ॥ तदुत्तरमहं श्रुत्वा कृतार्थः स्यां भवन्मुखात् ॥ ५० ॥
kṛpayā śrūyatāṃ svāminpraśno'yaṃ kriyate mayā. taduttaramahaṃ śrutvā kṛtārthaḥ syāṃ bhavanmukhāt || 50 ||
Kripayaa shruuyataam svaaminprashno'yam kriyate mayaa. taduttaramaham shrutvaa kritaarthah syaam bhavanmukhaat
(शिष्य ने कहा —) हे स्वामिन्, कृपया सुनिए; यह प्रश्न मैं कर रहा हूँ। आपके मुख से इसका उत्तर सुनकर मैं कृतार्थ हो जाऊँगा।
(The disciple said:) Be gracious and hear me, Master; this is the question I ask. Hearing its answer from your own lips, I shall have gained my end.
को नाम बन्धः कथमेष आगतः कथं प्रतिष्ठास्य कथं विमोक्षः । कोऽसावनात्मा परमः क आत्मा तयोर्विवेकः कथमेतदुच्यताम् ॥ ५१ ॥
ko nāma bandhaḥ kathameṣa āgataḥ kathaṃ pratiṣṭhāsya kathaṃ vimokṣaḥ, ko'sāvanātmā paramaḥ ka ātmā tayorvivekaḥ kathametaducyatām || 51 ||
Ko naama bandhah kathamesha aagatah katham pratishthaasya katham vimokshah, ko'saavanaatmaa paramah ka aatmaa tayorvivekah kathametaduchyataam
बन्धन क्या है? यह कैसे आया? इसकी प्रतिष्ठा कैसे है? इससे छुटकारा कैसे हो? अनात्मा क्या है? परम आत्मा क्या है? और इन दोनों का विवेक कैसे किया जाए? यह मुझे बताइए।
What is bondage? How did it come? How does it stand? How is release from it? What is the not-Self? What is the supreme Self? And how are the two to be told apart? Tell me this.
धन्योऽसि कृतकृत्योऽसि पावितं ते कुलं त्वया । यदविद्याबन्धुमुक्त्या ब्रह्मीभवितुमिच्छसि ॥ ५२ ॥
dhanyo'si kṛtakṛtyo'si pāvitaṃ te kulaṃ tvayā, yadavidyābandhumuktyā brahmībhavitumicchasi || 52 ||
Dhanyo'si kritakrityo'si paavitam te kulam tvayaa, yadavidyaabandhumuktyaa brahmiibhavitumichchhasi
(गुरु ने कहा —) तुम धन्य हो, कृतकृत्य हो; तुमने अपने कुल को पवित्र कर दिया, क्योंकि तुम अविद्या के बन्धन से छूटकर ब्रह्म हो जाना चाहते हो।
(The teacher said:) You are blessed, you have achieved your purpose, you have made your family pure — for you wish, by release from the bondage of ignorance, to become Brahman itself.
ऋणमोचनकर्तारः पितुः सन्ति सुतादयः । बन्धमोचनकर्ता तु स्वस्मादन्यो न कश्चन ॥ ५३ ॥
ṛṇamocanakartāraḥ pituḥ santi sutādayaḥ, bandhamocanakartā tu svasmādanyo na kaścana || 53 ||
Rinamochanakartaarah pituh santi sutaadayah, bandhamochanakartaa tu svasmaadanyo na kashchana
पिता का ऋण चुकाने वाले पुत्र आदि होते हैं; परन्तु बन्धन से छुड़ाने वाला अपने अतिरिक्त और कोई नहीं है।
A father's debt may be discharged by his sons and the rest; but of release from bondage there is no agent other than oneself.
मस्तकन्यस्तभारादेर्दुःखमन्यैर्निवार्यते । क्षुधादिकृतदुःखं तु विना स्वेन न केनचित् ॥ ५४ ॥
mastakanyastabhārāderduḥkhamanyairnivāryate, kṣudhādikṛtaduḥkhaṃ tu vinā svena na kenacit || 54 ||
Mastakanyastabhaaraaderduhkhamanyairnivaaryate, kshudhaadikritaduhkham tu vinaa svena na kenachit
सिर पर रखे हुए बोझ आदि का कष्ट दूसरे दूर कर सकते हैं; परन्तु भूख आदि से उत्पन्न दुःख अपने बिना किसी और से नहीं मिटता।
The distress of a load carried on the head may be removed by others; but the pain of hunger and the like is removed by no one but oneself.
पथ्यमौषधसेवा च क्रियते येन रोगिणा । आरोग्यसिद्धिर्दृष्टास्य नान्यानुष्ठितकर्मणा ॥ ५५ ॥
pathyamauṣadhasevā ca kriyate yena rogiṇā, ārogyasiddhirdṛṣṭāsya nānyānuṣṭhitakarmaṇā || 55 ||
Pathyamaushadhasevaa cha kriyate yena roginaa, aarogyasiddhirdrishtaasya naanyaanushthitakarmanaa
जो रोगी स्वयं पथ्य और औषध का सेवन करता है, उसी की आरोग्य-सिद्धि देखी जाती है — दूसरों के किये हुए कर्म से नहीं।
It is the patient who himself keeps to the diet and takes the medicine whose recovery is seen — not one who relies on what others do.
वस्तुस्वरूपं स्फुटबोधचक्षुषा स्वेनैव वेद्यं ननु पण्डितेन । चन्द्रस्वरूपं निजचक्षुषैव ज्ञातव्यमन्यैरवगम्यते किम् ॥ ५६ ॥
vastusvarūpaṃ sphuṭabodhacakṣuṣā svenaiva vedyaṃ nanu paṇḍitena, candrasvarūpaṃ nijacakṣuṣaiva jñātavyamanyairavagamyate kim || 56 ||
Vastusvaruupam sphutabodhachakshushaa svenaiva vedyam nanu panditena, chandrasvaruupam nijachakshushaiva jnaatavyamanyairavagamyate kim
वस्तु का स्वरूप तो पण्डित को स्पष्ट बोध की आँख से स्वयं ही जानना होता है। चन्द्रमा का स्वरूप अपनी ही आँख से जाना जाता है; दूसरों के द्वारा क्या जाना जा सकता है?
The nature of Reality must be known by the wise man himself, with the eye of clear understanding. The moon is known by one's own eyes; how can others know it for you?
अविद्याकामकर्मादिपाशबन्धं विमोचितुम् । कः शक्नुयाद्विनात्मानं कल्पकोटिशतैरपि ॥ ५७ ॥
avidyākāmakarmādipāśabandhaṃ vimocitum, kaḥ śaknuyādvinātmānaṃ kalpakoṭiśatairapi || 57 ||
Avidyaakaamakarmaadipaashabandham vimochitum, kah shaknuyaadvinaatmaanam kalpakotishatairapi
अविद्या, काम और कर्म आदि के पाश के बन्धन को अपने बिना कौन काट सकता है — सौ करोड़ कल्पों में भी?
Who but oneself could loosen the bonds of ignorance, desire and action — even in a hundred million ages?
न योगेन न सांख्येन कर्मणा नो न विद्यया । ब्रह्मात्मैकत्वबोधेन मोक्षः सिध्यति नान्यथा ॥ ५८ ॥
na yogena na sāṃkhyena karmaṇā no na vidyayā, brahmātmaikatvabodhena mokṣaḥ sidhyati nānyathā || 58 ||
Na yogena na saamkhyena karmanaa no na vidyayaa, brahmaatmaikatvabodhena mokshah sidhyati naanyathaa
न योग से, न सांख्य से, न कर्म से और न विद्या से — मोक्ष केवल ब्रह्म और आत्मा के एकत्व के बोध से सिद्ध होता है, और किसी प्रकार नहीं।
Not by yoga, not by Sāṅkhya, not by works, not by learning — liberation is won only by the knowledge of the oneness of Brahman and the Self, and in no other way.
वीणाया रूपसौन्दर्यं तन्त्रीवादनसौष्ठवम् । प्रजारञ्जनमात्रं तन्न साम्राज्याय कल्पते ॥ ५९ ॥
vīṇāyā rūpasaundaryaṃ tantrīvādanasauṣṭhavam, prajārañjanamātraṃ tanna sāmrājyāya kalpate || 59 ||
Viinaayaa ruupasaundaryam tantriivaadanasaushthavam, prajaaranjanamaatram tanna saamraajyaaya kalpate
वीणा के रूप का सौन्दर्य और तन्त्री बजाने की कुशलता केवल लोगों के मनोरंजन के लिए है; उससे साम्राज्य नहीं मिलता।
The beauty of a lute's shape and the skill of playing its strings serve only to please people; they do not win a kingdom.
वाग्वैखरी शब्दझरी शास्त्रव्याख्यानकौशलम् । वैदुष्यं विदुषां तद्वद्भुक्तये न तु मुक्तये ॥ ६० ॥
vāgvaikharī śabdajharī śāstravyākhyānakauśalam, vaiduṣyaṃ viduṣāṃ tadvadbhuktaye na tu muktaye || 60 ||
Vaagvaikharii shabdajharii shaastravyaakhyaanakaushalam, vaidushyam vidushaam tadvadbhuktaye na tu muktaye
वाणी का प्रवाह, शब्दों की झड़ी, शास्त्रों की व्याख्या में कुशलता और विद्वानों का पाण्डित्य — ये सब उसी प्रकार भोग के लिए हैं, मुक्ति के लिए नहीं।
Fluency of speech, a torrent of words, skill in expounding scripture and the erudition of the learned — these likewise serve enjoyment, not liberation.
अविज्ञाते परे तत्त्वे शास्त्राधीतिस्तु निष्फला । विज्ञातेऽपि परे तत्त्वे शास्त्राधीतिस्तु निष्फला ॥ ६१ ॥
avijñāte pare tattve śāstrādhītistu niṣphalā, vijñāte'pi pare tattve śāstrādhītistu niṣphalā || 61 ||
Avijnaate pare tattve shaastraadhiitistu nishphalaa, vijnaate'pi pare tattve shaastraadhiitistu nishphalaa
परम तत्त्व को न जाना हो तो शास्त्रों का अध्ययन निष्फल है; और परम तत्त्व जान लेने पर भी शास्त्रों का अध्ययन निष्फल ही है।
So long as the supreme truth is not known, the study of the scriptures is fruitless; and once the supreme truth is known, the study of the scriptures is fruitless still.
शब्दजालं महारण्यं चित्तभ्रमणकारणम् । अतः प्रयत्नाज्ज्ञातव्यं तत्त्वज्ञात्तत्त्वमात्मनः ॥ ६२ ॥
śabdajālaṃ mahāraṇyaṃ cittabhramaṇakāraṇam, ataḥ prayatnājjñātavyaṃ tattvajñāttattvamātmanaḥ || 62 ||
Shabdajaalam mahaaranyam chittabhramanakaaranam, atah prayatnaajjnaatavyam tattvajnaattattvamaatmanah
शब्दों का जाल एक महान् वन है, जो चित्त को भटकाता है। इसलिए तत्त्वज्ञ से यत्नपूर्वक आत्मा का तत्त्व जानना चाहिए।
The net of words is a great forest in which the mind goes astray. Therefore one must take pains to learn the truth of the Self from one who knows it.
अज्ञानसर्पदष्टस्य ब्रह्मज्ञानौषधं विना । किमु वेदैश्च शास्त्रैश्च किमु मन्त्रैः किमौषधैः ॥ ६३ ॥
ajñānasarpadaṣṭasya brahmajñānauṣadhaṃ vinā, kimu vedaiśca śāstraiśca kimu mantraiḥ kimauṣadhaiḥ || 63 ||
Ajnaanasarpadashtasya brahmajnaanaushadham vinaa, kimu vedaishcha shaastraishcha kimu mantraih kimaushadhaih
अज्ञान-रूपी सर्प के डँसे हुए के लिए ब्रह्मज्ञान की औषध के बिना वेदों और शास्त्रों से क्या? मन्त्रों से क्या, औषधियों से क्या?
For one bitten by the serpent of ignorance, what use are the Vedas and the scriptures without the medicine of the knowledge of Brahman? What use are spells, what use are drugs?
न गच्छति विना पानं व्याधिरौषधशब्दतः । विनाऽपरोक्षानुभवं ब्रह्मशब्दैर्न मुच्यते ॥ ६४ ॥
na gacchati vinā pānaṃ vyādhirauṣadhaśabdataḥ, vinā'parokṣānubhavaṃ brahmaśabdairna mucyate || 64 ||
Na gachchhati vinaa paanam vyaadhiraushadhashabdatah, vinaa'parokshaanubhavam brahmashabdairna muchyate
औषध के नाम भर से, उसे पिये बिना, रोग नहीं जाता; इसी प्रकार अपरोक्ष अनुभव के बिना ब्रह्म-शब्दों से कोई मुक्त नहीं होता।
A disease does not go by the word 'medicine' without drinking it; just so, no one is freed by the word 'Brahman' without direct experience.
अकृत्वा दृश्यविलयमज्ञात्वा तत्त्वमात्मनः । बाह्यशब्दैः कुतो मुक्तिरुक्तिमात्रफलैर्नृणाम् ॥ ६५ ॥
akṛtvā dṛśyavilayamajñātvā tattvamātmanaḥ, bāhyaśabdaiḥ kuto muktiruktimātraphalairnṛṇām || 65 ||
Akritvaa drishyavilayamajnaatvaa tattvamaatmanah, baahyashabdaih kuto muktiruktimaatraphalairnrinaam
दृश्य का विलय किये बिना और आत्मा का तत्त्व जाने बिना, केवल कहने भर का फल देने वाले बाहरी शब्दों से मनुष्यों को मुक्ति कहाँ?
Without dissolving the seen and without knowing the truth of the Self, how should men find liberation from outward words, whose only fruit is the speaking of them?
अकृत्वा शत्रुसंहारमगत्वाखिलभूश्रियम् । राजाहमिति शब्दान्नो राजा भवितुमर्हति ॥ ६६ ॥
akṛtvā śatrusaṃhāramagatvākhilabhūśriyam, rājāhamiti śabdānno rājā bhavitumarhati || 66 ||
Akritvaa shatrusamhaaramagatvaakhilabhuushriyam, raajaahamiti shabdaanno raajaa bhavitumarhati
शत्रुओं का संहार किये बिना और समस्त पृथ्वी की सम्पत्ति प्राप्त किये बिना, 'मैं राजा हूँ' इस शब्द भर से कोई राजा नहीं हो सकता।
Without destroying his enemies and winning the wealth of the whole earth, no one becomes a king merely by saying 'I am king'.
आप्तोक्तिं खननं तथोपरिशिलाद्युत्कर्षणं स्वीकृतिं निक्षेपः समपेक्षते न हि बहिः शब्दैस्तु निर्गच्छति । तद्वद् ब्रह्मविदोपदेशमननद्यानादिभिर्लभ्यते मायाकार्यतिरोहितं स्वममलं तत्त्वं न दुर्युक्तिभिः ॥ ६७ ॥
āptoktiṃ khananaṃ tathopariśilādyutkarṣaṇaṃ svīkṛtiṃ nikṣepaḥ samapekṣate na hi bahiḥ śabdaistu nirgacchati, tadvad brahmavidopadeśamananadyānādibhirlabhyate māyākāryatirohitaṃ svamamalaṃ tattvaṃ na duryuktibhiḥ || 67 ||
Aaptoktim khananam tathoparishilaadyutkarshanam sviikritim nikshepah samapekshate na hi bahih shabdaistu nirgachchhati, tadvad brahmavidopadeshamananadyaanaadibhirlabhyate maayaakaaryatirohitam svamamalam tattvam na duryuktibhih
गड़ा हुआ धन प्रमाणिक वचन, खुदाई, ऊपर की शिला आदि हटाने और ग्रहण करने की अपेक्षा रखता है; केवल बाहर के शब्दों से वह निकल नहीं आता। इसी प्रकार माया के कार्य से ढका हुआ अपना निर्मल तत्त्व ब्रह्मवेत्ता के उपदेश, मनन और ध्यान आदि से प्राप्त होता है — कुतर्कों से नहीं।
Buried treasure requires a reliable word, digging, the removal of the stone above it, and the taking of it up; it does not come out by words spoken from outside. Just so, one's own pure Reality, hidden by the work of illusion, is reached through the instruction of a knower of Brahman, through reflection and meditation — not through crooked reasoning.
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन भवबन्धविमुक्तये । स्वैरेव यत्नः कर्तव्यो रोगादाविव पण्डितैः ॥ ६८ ॥
tasmātsarvaprayatnena bhavabandhavimuktaye, svaireva yatnaḥ kartavyo rogādāviva paṇḍitaiḥ || 68 ||
Tasmaatsarvaprayatnena bhavabandhavimuktaye, svaireva yatnah kartavyo rogaadaaviva panditaih
इसलिए भव-बन्धन से छूटने के लिए, जैसे रोग आदि में, विद्वान् को अपने ही प्रयत्न से सब उपाय करने चाहिए।
Therefore, for release from the bonds of worldly life, the wise must make the effort themselves, with all their strength, as they would in sickness.
यस्त्वयाद्य कृतः प्रश्नो वरीयाञ्छास्त्रविन्मतः । सूत्रप्रायो निगूढार्थो ज्ञातव्यश्च मुमुक्षुभिः ॥ ६९ ॥
yastvayādya kṛtaḥ praśno varīyāñchāstravinmataḥ, sūtraprāyo nigūḍhārtho jñātavyaśca mumukṣubhiḥ || 69 ||
Yastvayaadya kritah prashno variiyaanchhaastravinmatah, suutrapraayo niguudhaartho jnaatavyashcha mumukshubhih
तुमने आज जो प्रश्न किया है, वह श्रेष्ठ है और शास्त्रज्ञों को मान्य है; सूत्र के समान है, गूढ़ अर्थ वाला है, और मुमुक्षुओं को जानने योग्य है।
The question you have asked today is excellent and approved by those who know the scriptures: terse as an aphorism, deep in meaning, and fit to be understood by all who seek release.
शृणुष्वावहितो विद्वन्यन्मया समुदीर्यते । तदेतच्छ्रवणात्सद्यो भवबन्धाद्विमोक्ष्यसे ॥ ७० ॥
śṛṇuṣvāvahito vidvanyanmayā samudīryate, tadetacchravaṇātsadyo bhavabandhādvimokṣyase || 70 ||
Shrinushvaavahito vidvanyanmayaa samudiiryate, tadetachchhravanaatsadyo bhavabandhaadvimokshyase
हे विद्वन्, ध्यान देकर सुनो, जो मैं कहता हूँ; इसे सुनने से ही तुम तत्काल भव-बन्धन से मुक्त हो जाओगे।
Listen attentively, wise one, to what I now say; by hearing this alone you will at once be freed from the bondage of worldly life.
↑ All sectionsउपदेशारम्भः · The teaching begins (71–73)
मोक्षस्य हेतुः प्रथमो निगद्यते वैराग्यमत्यन्तमनित्यवस्तुषु । ततः शमश्चापि दमस्तितिक्षा न्यासः प्रसक्ताखिलकर्मणां भृशम् ॥ ७१ ॥
mokṣasya hetuḥ prathamo nigadyate vairāgyamatyantamanityavastuṣu, tataḥ śamaścāpi damastitikṣā nyāsaḥ prasaktākhilakarmaṇāṃ bhṛśam || 71 ||
Mokshasya hetuh prathamo nigadyate vairaagyamatyantamanityavastushu, tatah shamashchaapi damastitikshaa nyaasah prasaktaakhilakarmanaam bhrisham
मोक्ष का पहला हेतु अनित्य वस्तुओं में अत्यन्त वैराग्य कहा जाता है; उसके बाद शम, दम, तितिक्षा, और आसक्ति से किये जाने वाले समस्त कर्मों का पूर्ण त्याग।
The first cause of liberation is said to be utter dispassion towards impermanent things; after that come calmness, restraint, forbearance, and the complete renunciation of all the works done out of attachment.
ततः श्रुतिस्तन्मननं सतत्त्वध्यानं चिरं नित्यनिरन्तरं मुनेः । ततोऽविकल्पं परमेत्य विद्वानिहैव निर्वाणसुखं समृच्छति ॥ ७२ ॥
tataḥ śrutistanmananaṃ satattvadhyānaṃ ciraṃ nityanirantaraṃ muneḥ, tato'vikalpaṃ parametya vidvānihaiva nirvāṇasukhaṃ samṛcchati || 72 ||
Tatah shrutistanmananam satattvadhyaanam chiram nityanirantaram muneh, tato'vikalpam parametya vidvaanihaiva nirvaanasukham samrichchhati
फिर श्रवण, उसका मनन, और तत्त्व का दीर्घकाल तक नित्य-निरन्तर ध्यान — मुनि के लिए यही क्रम है। इसके बाद विद्वान् निर्विकल्प परम पद को प्राप्त करके यहीं निर्वाण-सुख को पा लेता है।
Then, for the contemplative, comes hearing the truth, reflecting on it, and meditating on it long, constantly and without a break. After that the wise one reaches the supreme state free of all distinction and attains the bliss of liberation here itself.
यद्बोद्धव्यं तवेदानीमात्मानात्मविवेचनम् । तदुच्यते मया सम्यक् श्रुत्वात्मन्यवधारय ॥ ७३ ॥
yadboddhavyaṃ tavedānīmātmānātmavivecanam, taducyate mayā samyak śrutvātmanyavadhāraya || 73 ||
Yadboddhavyam tavedaaniimaatmaanaatmavivechanam, taduchyate mayaa samyak shrutvaatmanyavadhaaraya
आत्मा और अनात्मा का जो विवेक तुम्हें अब जानना है, वही मैं भली भाँति कहता हूँ; सुनकर उसे अपने भीतर निश्चित कर लो।
The discernment of Self from not-Self, which you must now understand, I shall set out fully; hear it and fix it within yourself.
↑ All sectionsस्थूलशरीरम् · इन्द्रियाणि · The gross body, the elements, the senses and the inner organ (74–107)
मज्जास्थिमेदःपलरक्तचर्मत्वगाह्वयैर्धातुभिरेभिरन्वितम् । पादोरुक्षोभुजपृष्ठमस्तकैरङ्गैरुपाङ्गैरुपयुक्तमेतत् ॥ ७४ ॥
majjāsthimedaḥpalaraktacarmatvagāhvayairdhātubhirebhiranvitam, pādorukṣobhujapṛṣṭhamastakairaṅgairupāṅgairupayuktametat || 74 ||
Majjaasthimedahpalaraktacharmatvagaahvayairdhaatubhirebhiranvitam, paadorukshobhujaprishthamastakairangairupaangairupayuktametat
मज्जा, अस्थि, मेद, मांस, रक्त, चर्म और त्वचा — इन धातुओं से युक्त, तथा पैर, जाँघ, वक्ष, भुजा, पीठ और सिर जैसे अंगों-उपांगों से बना हुआ यह —
Made up of these constituents — marrow, bone, fat, flesh, blood, skin and hide — and furnished with limbs and parts such as feet, thighs, chest, arms, back and head —
अहंममेति प्रथितं शरीरं मोहास्पदं स्थूलमितीर्यते बुधैः । नभोनभस्वद्दहनाम्बुभूमयः सूक्ष्माणि भूतानि भवन्ति तानि ॥ ७५ ॥
ahaṃmameti prathitaṃ śarīraṃ mohāspadaṃ sthūlamitīryate budhaiḥ, nabhonabhasvaddahanāmbubhūmayaḥ sūkṣmāṇi bhūtāni bhavanti tāni || 75 ||
Ahammameti prathitam shariiram mohaaspadam sthuulamitiiryate budhaih, nabhonabhasvaddahanaambubhuumayah suukshmaani bhuutaani bhavanti taani
— 'मैं' और 'मेरा' कहकर प्रसिद्ध, मोह का घर यह शरीर, विद्वानों द्वारा स्थूल कहा जाता है। आकाश, वायु, अग्नि, जल और पृथ्वी — ये सूक्ष्म भूत हैं।
— this body, famed as 'I' and 'mine' and the very seat of delusion, is what the wise call the gross body. Space, air, fire, water and earth are the subtle elements.
परस्परांशैर्मिलितानि भूत्वा स्थूलानि च स्थूलशरीरहेतवः । मात्रास्तदीया विषया भवन्ति शब्दादयः पञ्च सुखाय भोक्तुः ॥ ७६ ॥
parasparāṃśairmilitāni bhūtvā sthūlāni ca sthūlaśarīrahetavaḥ, mātrāstadīyā viṣayā bhavanti śabdādayaḥ pañca sukhāya bhoktuḥ || 76 ||
Parasparaamshairmilitaani bhuutvaa sthuulaani cha sthuulashariirahetavah, maatraastadiiyaa vishayaa bhavanti shabdaadayah pancha sukhaaya bhoktuh
वे परस्पर अपने अंशों से मिलकर स्थूल बनते हैं और स्थूल शरीर के कारण होते हैं। उनकी मात्राएँ शब्द आदि पाँच विषय बनती हैं, जो भोक्ता के सुख के लिए हैं।
Mingling with portions of one another they become gross, and so are the cause of the gross body. Their measures become the five objects, sound and the rest, which serve the pleasure of the enjoyer.
य एषु मूढा विषयेषु बद्धा रागोरुपाशेन सुदुर्दमेन । आयान्ति निर्यान्त्यध ऊर्ध्वमुच्चैः स्वकर्मदूतेन जवेन नीताः ॥ ७७ ॥
ya eṣu mūḍhā viṣayeṣu baddhā rāgorupāśena sudurdamena, āyānti niryāntyadha ūrdhvamuccaiḥ svakarmadūtena javena nītāḥ || 77 ||
Ya eshu muudhaa vishayeshu baddhaa raagorupaashena sudurdamena, aayaanti niryaantyadha uurdhvamuchchaih svakarmaduutena javena niitaah
जो मूढ़ इन विषयों में राग की बड़ी और कठिनाई से वश में आने वाली रस्सी से बँधे हैं, वे अपने ही कर्म-रूपी दूत के वेग से खींचे जाकर ऊपर-नीचे आते-जाते रहते हैं।
Fools bound to these objects by the great and barely tameable rope of attachment come and go, up and down, swept along by the speed of their own deeds, which serve as the messenger.
शब्दादिभिः पञ्चभिरेव पंच पञ्चत्वमापुः स्वगुणेन बद्धाः । कुरङ्गमातङ्गपतङ्गमीनभृङ्गा नरः पञ्चभिरञ्चितः किम् ॥ ७८ ॥
śabdādibhiḥ pañcabhireva paṃca pañcatvamāpuḥ svaguṇena baddhāḥ, kuraṅgamātaṅgapataṅgamīnabhṛṅgā naraḥ pañcabhirañcitaḥ kim || 78 ||
Shabdaadibhih panchabhireva pamcha panchatvamaapuh svagunena baddhaah, kurangamaatangapatangamiinabhringaa narah panchabhiranchitah kim
शब्द आदि पाँच विषयों में से एक-एक से बँधकर पाँच जीव मृत्यु को प्राप्त हुए — हिरन, हाथी, पतंगा, मछली और भौंरा। तो फिर जो मनुष्य पाँचों से जकड़ा है, उसका क्या होगा?
Each bound by one of the five — sound and the rest — five creatures met their death: the deer, the elephant, the moth, the fish and the bee. What then of a man held fast by all five?
दोषेण तीव्रो विषयः कृष्णसर्पविषादपि । विषं निहन्ति भोक्तारं द्रष्टारं चक्षुषाप्ययम् ॥ ७९ ॥
doṣeṇa tīvro viṣayaḥ kṛṣṇasarpaviṣādapi, viṣaṃ nihanti bhoktāraṃ draṣṭāraṃ cakṣuṣāpyayam || 79 ||
Doshena tiivro vishayah krishnasarpavishaadapi, visham nihanti bhoktaaram drashtaaram chakshushaapyayam
विषय अपने दोष में काले साँप के विष से भी तीव्र है; विष तो उसी को मारता है जो उसे खाता है, परन्तु यह तो देखने भर से मार डालता है।
In its harm a sense-object is fiercer than the venom of a black cobra. Venom kills only the one who swallows it; this kills the one who merely looks.
विषयाशामहापाशाद्यो विमुक्तः सुदुस्त्यजात्। स एव कल्पते मुक्त्यै नान्यः षट्शास्त्रवेद्यपि ॥ ८० ॥
viṣayāśāmahāpāśādyo vimuktaḥ sudustyajāt, sa eva kalpate muktyai nānyaḥ ṣaṭśāstravedyapi || 80 ||
Vishayaashaamahaapaashaadyo vimuktah sudustyajaat, sa eva kalpate muktyai naanyah shatshaastravedyapi
जो विषयों की आशा के महापाश से — जिसे छोड़ना अत्यन्त कठिन है — छूट गया, वही मुक्ति के योग्य है; और कोई नहीं, चाहे वह छहों शास्त्रों का ज्ञाता ही क्यों न हो।
He alone is fit for liberation who has been freed from the great snare of craving for objects, so hard to cast off — no one else, though he know all six systems.
आपातवैराग्यवतो मुमुक्षून् भवाब्धिपारं प्रतियातुमुद्यतान् । आशाग्रहो मज्जयतेऽन्तराले निगृह्य कण्ठे विनिवर्त्य वेगात् ॥ ८१ ॥
āpātavairāgyavato mumukṣūn bhavābdhipāraṃ pratiyātumudyatān, āśāgraho majjayate'ntarāle nigṛhya kaṇṭhe vinivartya vegāt || 81 ||
Aapaatavairaagyavato mumukshuun bhavaabdhipaaram pratiyaatumudyataan, aashaagraho majjayate'ntaraale nigrihya kanthe vinivartya vegaat
जो मुमुक्षु केवल ऊपरी वैराग्य रखते हैं और भवसागर के पार जाने को उद्यत हैं, उन्हें आशा-रूपी मगर बीच में ही गला पकड़कर, वेग से लौटाकर डुबा देता है।
Seekers whose dispassion is only on the surface, setting out to reach the far shore of the ocean of existence, are seized by the throat midway by the crocodile of craving, turned back by force and drowned.
विषयाख्यग्रहो येन सुविरक्त्यसिना हतः । स गच्छति भवाम्भोधेः पारं प्रत्यूहवर्जितः ॥ ८२ ॥
viṣayākhyagraho yena suviraktyasinā hataḥ, sa gacchati bhavāmbhodheḥ pāraṃ pratyūhavarjitaḥ || 82 ||
Vishayaakhyagraho yena suviraktyasinaa hatah, sa gachchhati bhavaambhodheh paaram pratyuuhavarjitah
जिसने विषय नामक इस मगर को दृढ़ वैराग्य की तलवार से मार डाला, वही बिना किसी विघ्न के भवसागर के पार जाता है।
He who has slain that crocodile called sense-objects with the sword of firm dispassion reaches the far shore of the ocean of existence unhindered.
विषमविषयमार्गैर्गच्छतोऽनच्छबुद्धेः प्रतिपदमभियातो मृत्युरप्येष विद्धि । हितसुजनगुरूक्त्या गच्छतः स्वस्य युक्त्या प्रभवति फलसिद्धिः सत्यमित्येव विद्धि ॥ ८३ ॥
viṣamaviṣayamārgairgacchato'nacchabuddheḥ pratipadamabhiyāto mṛtyurapyeṣa viddhi, hitasujanagurūktyā gacchataḥ svasya yuktyā prabhavati phalasiddhiḥ satyamityeva viddhi || 83 ||
Vishamavishayamaargairgachchhato'nachchhabuddheh pratipadamabhiyaato mrityurapyesha viddhi, hitasujanaguruuktyaa gachchhatah svasya yuktyaa prabhavati phalasiddhih satyamityeva viddhi
यह जान लो कि जो अशुद्ध बुद्धि वाला विषमय विषयों के मार्गों पर चलता है, मृत्यु उसका पग-पग पर पीछा करती है; और जो हितैषी सज्जन गुरु के वचन के अनुसार अपनी ही युक्ति से चलता है, उसे फल की सिद्धि होती है — यह सत्य जानो।
Know this: for one of unclear mind who walks the perilous roads of sense-objects, death follows at every step; while for one who walks by his own reason, guided by the word of a kindly and good teacher, the fruit is surely attained — know this to be true.
मोक्षस्य काङ्क्षा यदि वै तवास्ति त्यजातिदूराद्विषयान् विषं यथा । पीयूषवत्तोषदयाक्षमार्जवप्रशान्तिदान्तीर्भज नित्यमादरात् ॥ ८४ ॥
mokṣasya kāṅkṣā yadi vai tavāsti tyajātidūrādviṣayān viṣaṃ yathā, pīyūṣavattoṣadayākṣamārjavapraśāntidāntīrbhaja nityamādarāt || 84 ||
Mokshasya kaankshaa yadi vai tavaasti tyajaatiduuraadvishayaan visham yathaa, piiyuushavattoshadayaakshamaarjavaprashaantidaantiirbhaja nityamaadaraat
यदि तुम्हें मोक्ष की चाह है, तो विषयों को विष की तरह बहुत दूर से ही त्याग दो; और सन्तोष, दया, क्षमा, सरलता, शान्ति और दमन का अमृत की भाँति नित्य आदर से सेवन करो।
If you truly desire liberation, shun sense-objects from afar, as you would poison; and cultivate daily and with care, as you would nectar, contentment, compassion, forgiveness, straightforwardness, peace and self-restraint.
अनुक्षणं यत्परिहृत्य कृत्यमनाद्यविद्याकृतबन्धमोक्षणम् । देहः परार्थोऽयममुष्य पोषणे यः सज्जते स स्वमनेन हन्ति ॥ ८५ ॥
anukṣaṇaṃ yatparihṛtya kṛtyamanādyavidyākṛtabandhamokṣaṇam, dehaḥ parārtho'yamamuṣya poṣaṇe yaḥ sajjate sa svamanena hanti || 85 ||
Anukshanam yatparihritya krityamanaadyavidyaakritabandhamokshanam, dehah paraartho'yamamushya poshane yah sajjate sa svamanena hanti
जो प्रतिक्षण करने योग्य कार्य — अनादि अविद्या से बने बन्धन से छूटना — छोड़कर इस देह के पोषण में लगा रहता है, वह देह तो दूसरे के लिए है; ऐसा मनुष्य इसी से अपने आपको मार डालता है।
Whoever sets aside what should be done at every moment — release from the bondage made by beginningless ignorance — and busies himself instead with feeding this body, which exists for another's sake, kills his own self by that very act.
शरीरपोषणार्थी सन् य आत्मानं दिद्वक्षति । ग्राहं दारुधिया धृत्वा नदीं तर्तुं स गच्छति ॥ ८६ ॥
śarīrapoṣaṇārthī san ya ātmānaṃ didvakṣati, grāhaṃ dārudhiyā dhṛtvā nadīṃ tartuṃ sa gacchati || 86 ||
Shariiraposhanaarthii san ya aatmaanam didvakshati, graaham daarudhiyaa dhritvaa nadiim tartum sa gachchhati
जो शरीर के पोषण में लगा रहकर आत्मा को देखना चाहता है, वह मगर को लकड़ी समझकर पकड़ता है और उसी से नदी पार करने चलता है।
He who seeks to see the Self while intent on nourishing the body takes hold of a crocodile thinking it a log, and with it sets out to cross the river.
मोह एव महामृत्युर्मुमुक्षोर्वपुरादिषु । मोहो विनिर्जितो येन स मुक्तिपदमर्हति ॥ ८७ ॥
moha eva mahāmṛtyurmumukṣorvapurādiṣu, moho vinirjito yena sa muktipadamarhati || 87 ||
Moha eva mahaamrityurmumukshorvapuraadishu, moho vinirjito yena sa muktipadamarhati
मुमुक्षु के लिए शरीर आदि में मोह ही महामृत्यु है; जिसने मोह को जीत लिया, वही मुक्ति के पद का अधिकारी है।
For the seeker of liberation, delusion about the body and the rest is death itself; he who has conquered delusion is worthy of the state of freedom.
मोहं जहि महामृत्युं देहदारसुतादिषु । यं जित्वा मुनयो यान्ति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ ८८ ॥
mohaṃ jahi mahāmṛtyuṃ dehadārasutādiṣu, yaṃ jitvā munayo yānti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam || 88 ||
Moham jahi mahaamrityum dehadaarasutaadishu, yam jitvaa munayo yaanti tadvishnoh paramam padam
देह, स्त्री, पुत्र आदि के विषय में इस महामृत्यु-रूप मोह को जीत लो; उसे जीतकर ही मुनि विष्णु के उस परम पद को प्राप्त करते हैं।
Conquer that delusion, which is death itself, about body, wife, children and the rest; it is by conquering it that the sages reach that supreme abode of Viṣṇu.
त्वङ्मांसरुधिरस्नायुमेदोमज्जास्थिसंकुलम् । पूर्णं मूत्रपुरीषाभ्यां स्थूलं निन्द्यमिदं वपुः ॥ ८९ ॥
tvaṅmāṃsarudhirasnāyumedomajjāsthisaṃkulam, pūrṇaṃ mūtrapurīṣābhyāṃ sthūlaṃ nindyamidaṃ vapuḥ || 89 ||
Tvanmaamsarudhirasnaayumedomajjaasthisamkulam, puurnam muutrapuriishaabhyaam sthuulam nindyamidam vapuh
त्वचा, मांस, रक्त, स्नायु, मेद, मज्जा और अस्थि से भरा हुआ, मल-मूत्र से पूर्ण — यह स्थूल शरीर निन्दनीय है।
Packed with skin, flesh, blood, sinew, fat, marrow and bone, and full of urine and excrement, this gross body is a thing to be despised.
पञ्चीकृतेभ्यो भूतेभ्यः स्थूलेभ्यः पूर्वकर्मणा । समुत्पन्नमिदं स्थूलं भोगायतनमात्मनः । अवस्था जागरस्तस्य स्थूलार्थानुभवो यतः ॥ ९० ॥
pañcīkṛtebhyo bhūtebhyaḥ sthūlebhyaḥ pūrvakarmaṇā, samutpannamidaṃ sthūlaṃ bhogāyatanamātmanaḥ, avasthā jāgarastasya sthūlārthānubhavo yataḥ || 90 ||
Panchiikritebhyo bhuutebhyah sthuulebhyah puurvakarmanaa, samutpannamidam sthuulam bhogaayatanamaatmanah, avasthaa jaagarastasya sthuulaarthaanubhavo yatah
पूर्वकर्म के अनुसार पंचीकृत स्थूल भूतों से उत्पन्न यह स्थूल शरीर आत्मा का भोगायतन है। इसकी अवस्था जाग्रत् है, क्योंकि इसी में स्थूल पदार्थों का अनुभव होता है।
Arising from the gross elements, each compounded of all five, according to past deeds, this gross body is the Self's dwelling for experience. Its state is waking, for it is in waking that gross things are experienced.
बाह्येन्द्रियैः स्थूलपदार्थसेवां स्रक्चन्दनस्त्र्यादिविचित्ररूपाम् । करोति जीवः स्वयमेतदात्मना तस्मात्प्रशस्तिर्वपुषोऽस्य जागरे ॥ ९१ ॥
bāhyendriyaiḥ sthūlapadārthasevāṃ srakcandanastryādivicitrarūpām, karoti jīvaḥ svayametadātmanā tasmātpraśastirvapuṣo'sya jāgare || 91 ||
Baahyendriyaih sthuulapadaarthasevaam srakchandanastryaadivichitraruupaam, karoti jiivah svayametadaatmanaa tasmaatprashastirvapusho'sya jaagare
जीव बाह्य इन्द्रियों के द्वारा माला, चन्दन, स्त्री आदि अनेक रूपों वाले स्थूल पदार्थों का सेवन स्वयं इसी शरीर से करता है; इसीलिए जाग्रत् में इस शरीर की प्रधानता है।
Through the outer senses the individual enjoys gross things of many kinds — garlands, sandal paste, women and the rest — and does so through this very body; hence the prominence of this body in the waking state.
सर्वोऽपि बाह्यसंसारः पुरुषस्य यदाश्रयः । विद्धि देहमिदं स्थूलं गृहवद्गृहमेधिनः ॥ ९२ ॥
sarvo'pi bāhyasaṃsāraḥ puruṣasya yadāśrayaḥ, viddhi dehamidaṃ sthūlaṃ gṛhavadgṛhamedhinaḥ || 92 ||
Sarvo'pi baahyasamsaarah purushasya yadaashrayah, viddhi dehamidam sthuulam grihavadgrihamedhinah
पुरुष का जो भी बाह्य व्यवहार है, वह सब जिसके आश्रय से होता है — उस स्थूल देह को गृहस्थ के घर के समान जानो।
All a man's outward dealings rest upon this: know this gross body to be like the house of a householder.
स्थूलस्य सम्भवजरामरणानि धर्माः स्थौल्यादयो बहुविधाः शिशुताद्यवस्थाः । वर्णाश्रमादिनियमा बहुधाऽऽमयाः स्युः पूजावमानबहुमानमुखा विशेषाः ॥ ९३ ॥
sthūlasya sambhavajarāmaraṇāni dharmāḥ sthaulyādayo bahuvidhāḥ śiśutādyavasthāḥ, varṇāśramādiniyamā bahudhā''mayāḥ syuḥ pūjāvamānabahumānamukhā viśeṣāḥ || 93 ||
Sthuulasya sambhavajaraamaranaani dharmaah sthaulyaadayo bahuvidhaah shishutaadyavasthaah, varnaashramaadiniyamaa bahudhaa''mayaah syuh puujaavamaanabahumaanamukhaa visheshaah
जन्म, जरा और मृत्यु स्थूल शरीर के धर्म हैं; स्थूलता आदि अनेक प्रकार के गुण, बाल्य आदि अवस्थाएँ, वर्ण-आश्रम आदि के नियम, अनेक रोग, तथा पूजा, अपमान और सम्मान जैसी विशेषताएँ — ये सब इसी के हैं।
Birth, old age and death belong to the gross body; so do the many states such as stoutness, the stages from childhood on, the rules of class and order of life, many kinds of illness, and such distinctions as worship, insult and honour.
बुद्धीन्द्रियाणि श्रवणं त्वगक्षि घ्राणं च जिह्वा विषयावबोधनात् । वाक्पाणिपादं गुदमप्युपस्थः कर्मेन्द्रियाणि प्रवणेन कर्मसु ॥ ९४ ॥
buddhīndriyāṇi śravaṇaṃ tvagakṣi ghrāṇaṃ ca jihvā viṣayāvabodhanāt, vākpāṇipādaṃ gudamapyupasthaḥ karmendriyāṇi pravaṇena karmasu || 94 ||
Buddhiindriyaani shravanam tvagakshi ghraanam cha jihvaa vishayaavabodhanaat, vaakpaanipaadam gudamapyupasthah karmendriyaani pravanena karmasu
कान, त्वचा, आँख, नाक और जिह्वा — ये ज्ञानेन्द्रियाँ हैं, क्योंकि ये विषयों का बोध कराती हैं। वाणी, हाथ, पैर, गुदा और उपस्थ — ये कर्मेन्द्रियाँ हैं, क्योंकि ये कर्मों में प्रवृत्त होती हैं।
Ear, skin, eye, nose and tongue are the organs of knowledge, for they make objects known. Speech, hands, feet, the organ of evacuation and the organ of generation are the organs of action, for they are set towards deeds.
निगद्यतेऽन्तःकरणं मनोधीरहंकृतिश्चित्तमिति स्ववृत्तिभिः । मनस्तु सङ्कल्पविकल्पनादिभिः बुद्धिः पदार्थाध्यवसायधर्मतः ॥ ९५ ॥
nigadyate'ntaḥkaraṇaṃ manodhīrahaṃkṛtiścittamiti svavṛttibhiḥ, manastu saṅkalpavikalpanādibhiḥ buddhiḥ padārthādhyavasāyadharmataḥ || 95 ||
Nigadyate'ntahkaranam manodhiirahamkritishchittamiti svavrittibhih, manastu sankalpavikalpanaadibhih buddhih padaarthaadhyavasaayadharmatah
अन्तःकरण अपनी वृत्तियों के अनुसार मन, बुद्धि, अहंकार और चित्त कहलाता है। संकल्प और विकल्प करने से वह मन है; पदार्थ का निश्चय करने के धर्म से बुद्धि है।
The inner organ is called mind, intellect, ego and memory according to its own functions. By reason of willing and doubting it is mind; by reason of ascertaining a thing it is intellect.
अत्राभिमानादहमित्यहङ्कृतिः स्वार्थानुसन्धानगुणेन चित्तम् ॥ ९६ ॥
atrābhimānādahamityahaṅkṛtiḥ svārthānusandhānaguṇena cittam || 96 ||
Atraabhimaanaadahamityahankritih svaarthaanusandhaanagunena chittam
इन्हीं में जो अभिमान करता है, वह अहंकार है; और जो अपने प्रयोजन का अनुसन्धान करता रहता है, वह चित्त है।
That in them which takes itself to be the doer is the ego; and that whose business is to keep dwelling on its own interest is memory.
प्राणापानव्यानोदानसमाना भवत्यसौ प्राणः । स्वयमेव वृत्तिभेदाद्विकृतिभेदात्सुवर्णसलिलादिवत् ॥ ९७ ॥
prāṇāpānavyānodānasamānā bhavatyasau prāṇaḥ, svayameva vṛttibhedādvikṛtibhedātsuvarṇasalilādivat || 97 ||
Praanaapaanavyaanodaanasamaanaa bhavatyasau praanah, svayameva vrittibhedaadvikritibhedaatsuvarnasalilaadivat
यही प्राण, अपनी ही वृत्तियों के भेद से, प्राण, अपान, व्यान, उदान और समान बन जाता है — जैसे सोना और जल अपने विकारों के भेद से अनेक रूप ले लेते हैं।
This same vital breath becomes prāṇa, apāna, vyāna, udāna and samāna through the difference of its own functions — as gold and water take many forms through the difference of their modifications.
वागादिपञ्च श्रवणादिपञ्च प्राणादिपञ्चाभ्रमुखानि पञ्च । बुद्ध्याद्यविद्यापि च कामकर्मणी पुर्यष्टकं सूक्ष्मशरीरमाहुः ॥ ९८ ॥
vāgādipañca śravaṇādipañca prāṇādipañcābhramukhāni pañca, buddhyādyavidyāpi ca kāmakarmaṇī puryaṣṭakaṃ sūkṣmaśarīramāhuḥ || 98 ||
Vaagaadipancha shravanaadipancha praanaadipanchaabhramukhaani pancha, buddhyaadyavidyaapi cha kaamakarmanii puryashtakam suukshmashariiramaahuh
वाणी आदि पाँच कर्मेन्द्रियाँ, कान आदि पाँच ज्ञानेन्द्रियाँ, प्राण आदि पाँच वायु, आकाश आदि पाँच भूत, तथा बुद्धि आदि अन्तःकरण, अविद्या, काम और कर्म — इस पुर्यष्टक को सूक्ष्म शरीर कहते हैं।
The five organs of action beginning with speech, the five of knowledge beginning with hearing, the five breaths beginning with prāṇa, the five elements beginning with space, the inner organ beginning with intellect, and ignorance, desire and action: this eightfold city is what they call the subtle body.
इदं शरीरं शृणु सूक्ष्मसंज्ञितं लिङ्गं त्वपञ्चीकृतभूतसम्भवम् । सवासनं कर्मफलानुभावकं स्वाज्ञानतोऽनादिरुपाधिरात्मनः ॥ ९९ ॥
idaṃ śarīraṃ śṛṇu sūkṣmasaṃjñitaṃ liṅgaṃ tvapañcīkṛtabhūtasambhavam, savāsanaṃ karmaphalānubhāvakaṃ svājñānato'nādirupādhirātmanaḥ || 99 ||
Idam shariiram shrinu suukshmasamjnitam lingam tvapanchiikritabhuutasambhavam, savaasanam karmaphalaanubhaavakam svaajnaanato'naadirupaadhiraatmanah
सुनो — यह शरीर सूक्ष्म कहलाता है; यह लिङ्गशरीर है, अपंचीकृत भूतों से उत्पन्न, वासनाओं से युक्त, कर्म के फल का अनुभव कराने वाला; अपने ही अज्ञान से उत्पन्न आत्मा की अनादि उपाधि।
Hear now: this body is called the subtle, the 'sign' body, arisen from the elements before they were compounded, charged with latent impressions, making one experience the fruit of action — a beginningless limiting adjunct of the Self, arisen from one's own ignorance.
स्वप्नो भवत्यस्य विभक्त्यवस्था स्वमात्रशेषेण विभाति यत्र । स्वप्ने तु बुद्धिः स्वयमेव जाग्रत्कालीननानाविधवासनाभिः ॥ १०० ॥
svapno bhavatyasya vibhaktyavasthā svamātraśeṣeṇa vibhāti yatra, svapne tu buddhiḥ svayameva jāgratkālīnanānāvidhavāsanābhiḥ || 100 ||
Svapno bhavatyasya vibhaktyavasthaa svamaatrasheshena vibhaati yatra, svapne tu buddhih svayameva jaagratkaaliinanaanaavidhavaasanaabhih
स्वप्न इसकी वह पृथक् अवस्था है जिसमें यह केवल अपने ही रूप में प्रकाशित होता है। स्वप्न में बुद्धि स्वयं ही जाग्रत् काल की नाना प्रकार की वासनाओं से —
Dream is its separate state, in which it shines by what remains of itself alone. In dream the intellect, of its own accord and by the many impressions gathered in waking —
कर्त्रादिभावं प्रतिपद्य राजते यत्र स्वयंज्योतिरयं परात्मा । धीमात्रकोपाधिरशेषसाक्षी न लिप्यते तत्कृतकर्मलेशैः । यस्मादसङ्गस्तत एव कर्मभिर्न लिप्यते किञ्चिदुपाधिना कृतैः ॥ १०१ ॥
kartrādibhāvaṃ pratipadya rājate yatra svayaṃjyotirayaṃ parātmā, dhīmātrakopādhiraśeṣasākṣī na lipyate tatkṛtakarmaleśaiḥ, yasmādasaṅgastata eva karmabhirna lipyate kiñcidupādhinā kṛtaiḥ || 101 ||
Kartraadibhaavam pratipadya raajate yatra svayamjyotirayam paraatmaa, dhiimaatrakopaadhirasheshasaakshii na lipyate tatkritakarmaleshaih, yasmaadasangastata eva karmabhirna lipyate kinchidupaadhinaa kritaih
— कर्ता आदि का भाव धारण करके प्रकाशित होती है; उस अवस्था में यह स्वयंप्रकाश परमात्मा केवल बुद्धि को उपाधि बनाकर, सबका साक्षी बना रहता है और उस (उपाधि) के किये कर्मों के लेश से भी लिप्त नहीं होता; क्योंकि वह असंग है, इसीलिए उपाधि के द्वारा किये गये कर्मों से वह तनिक भी लिप्त नहीं होता।
— takes on the role of doer and the rest and shines forth. There this self-luminous supreme Self, with the intellect alone as its adjunct, remains witness of all and is not stained by the least of the deeds that adjunct does; for it is unattached, and just for that reason it is in no way touched by deeds done through an adjunct.
सर्वव्यापृतिकरणं लिंगमिदं स्याच्चिदात्मनः पुंसः । वास्यादिकमिव तक्ष्णस्तेनैवात्मा भवत्यसङ्गोऽयम् ॥ १०२ ॥
sarvavyāpṛtikaraṇaṃ liṃgamidaṃ syāccidātmanaḥ puṃsaḥ, vāsyādikamiva takṣṇastenaivātmā bhavatyasaṅgo'yam || 102 ||
Sarvavyaapritikaranam limgamidam syaachchidaatmanah pumsah, vaasyaadikamiva takshnastenaivaatmaa bhavatyasango'yam
यह लिङ्गशरीर चिदात्मा पुरुष के सब व्यापारों का साधन है — जैसे बढ़ई के लिए बसूला आदि औज़ार। इसीलिए आत्मा असंग ही रहता है।
This subtle body is the instrument of all the activity of the conscious Self, as the adze and the rest are of the carpenter. Therefore the Self remains unattached.
अन्धत्वमन्दत्वपटुत्वधर्माः सौगुण्यवैगुण्यवशाद्धि चक्षुषः । बाधिर्यमूकत्वमुखास्तथैव श्रोत्रादिधर्मा न तु वेत्तुरात्मनः ॥ १०३ ॥
andhatvamandatvapaṭutvadharmāḥ sauguṇyavaiguṇyavaśāddhi cakṣuṣaḥ, bādhiryamūkatvamukhāstathaiva śrotrādidharmā na tu vetturātmanaḥ || 103 ||
Andhatvamandatvapatutvadharmaah saugunyavaigunyavashaaddhi chakshushah, baadhiryamuukatvamukhaastathaiva shrotraadidharmaa na tu vetturaatmanah
अन्धापन, मन्दता और तीक्ष्णता — ये आँख के धर्म हैं, उसके अच्छे या बुरे होने पर निर्भर; वैसे ही बहरापन और गूँगापन आदि कान आदि के धर्म हैं — जानने वाले आत्मा के नहीं।
Blindness, dimness and keenness of sight belong to the eye, according as it is sound or faulty; deafness, dumbness and the like belong likewise to the ear and the rest — not to the Self that knows.
उच्छ्वासनिःश्वासविजृम्भणक्षुत्प्रस्पन्दनाद्युत्क्रमणादिकाः क्रियाः । प्राणादिकर्माणि वदन्ति तज्ञाः प्राणस्य धर्मावशनापिपासे ॥ १०४ ॥
ucchvāsaniḥśvāsavijṛmbhaṇakṣutpraspandanādyutkramaṇādikāḥ kriyāḥ, prāṇādikarmāṇi vadanti tajñāḥ prāṇasya dharmāvaśanāpipāse || 104 ||
Uchchhvaasanihshvaasavijrimbhanakshutpraspandanaadyutkramanaadikaah kriyaah, praanaadikarmaani vadanti tajnaah praanasya dharmaavashanaapipaase
उच्छ्वास, निःश्वास, जँभाई, छींक, स्पन्दन और शरीर से निकल जाना आदि क्रियाएँ — तत्त्वज्ञ इन्हें प्राण आदि के कर्म कहते हैं; भूख और प्यास प्राण के ही धर्म हैं।
Breathing out and in, yawning, sneezing, throbbing and departing from the body — those who know call these the functions of the breaths; hunger and thirst too are properties of the vital breath.
अन्तः करणमेतेषु चक्षुरादिषु वर्ष्मणि । अहमित्यभिमानेन तिष्ठत्याभासतेजसा ॥ १०५ ॥
antaḥ karaṇameteṣu cakṣurādiṣu varṣmaṇi, ahamityabhimānena tiṣṭhatyābhāsatejasā || 105 ||
Antah karanameteshu chakshuraadishu varshmani, ahamityabhimaanena tishthatyaabhaasatejasaa
अन्तःकरण इन चक्षु आदि इन्द्रियों में और शरीर में 'मैं' इस अभिमान के साथ, चैतन्य के आभास के तेज से स्थित रहता है।
The inner organ abides in these organs — eye and the rest — and in the body, with the notion 'I', lit by the reflected light of consciousness.
अहङ्कारः स विज्ञेयः कर्ता भोक्ताभिमान्ययम् । सत्त्वादिगुणयोगेन चावस्थात्रयमश्नुते ॥ १०६ ॥
ahaṅkāraḥ sa vijñeyaḥ kartā bhoktābhimānyayam, sattvādiguṇayogena cāvasthātrayamaśnute || 106 ||
Ahankaarah sa vijneyah kartaa bhoktaabhimaanyayam, sattvaadigunayogena chaavasthaatrayamashnute
उसे ही अहंकार जानना चाहिए; यही अपने को कर्ता और भोक्ता मानता है, और सत्त्व आदि गुणों के संयोग से तीनों अवस्थाओं को प्राप्त होता है।
That is to be known as the ego; it is this that takes itself to be doer and enjoyer, and through its association with the qualities beginning with sattva it passes through the three states.
विषयाणामानुकूल्ये सुखी दुःखी विपर्यये । सुखं दुःखं च तद्धर्मः सदानन्दस्य नात्मनः ॥ १०७ ॥
viṣayāṇāmānukūlye sukhī duḥkhī viparyaye, sukhaṃ duḥkhaṃ ca taddharmaḥ sadānandasya nātmanaḥ || 107 ||
Vishayaanaamaanukuulye sukhii duhkhii viparyaye, sukham duhkham cha taddharmah sadaanandasya naatmanah
विषय अनुकूल हों तो यह सुखी होता है, प्रतिकूल हों तो दुःखी। सुख और दुःख इसी के धर्म हैं — सदा आनन्दस्वरूप आत्मा के नहीं।
When objects are favourable it is happy, when otherwise, unhappy. Pleasure and pain are properties of this ego — not of the Self, which is ever bliss.
↑ All sectionsआत्मा सदानन्दः · The Self is ever bliss (108–109)
आत्मार्थत्वेन हि प्रेयान् विषयो न स्वतः प्रियः । स्वत एव हि सर्वेषामात्मा प्रियतमो यतः ॥ १०८ ॥
ātmārthatvena hi preyān viṣayo na svataḥ priyaḥ, svata eva hi sarveṣāmātmā priyatamo yataḥ || 108 ||
Aatmaarthatvena hi preyaan vishayo na svatah priyah, svata eva hi sarveshaamaatmaa priyatamo yatah
विषय आत्मा के कारण ही प्रिय लगते हैं, स्वयं प्रिय नहीं; क्योंकि सबको आत्मा ही स्वतः सबसे प्रिय है।
Objects are dear for the sake of the Self, not dear in themselves; for to everyone the Self alone is of itself the dearest.
तत आत्मा सदानन्दो नास्य दुःखं कदाचन । यत्सुषुप्तौ निर्विषय आत्मानन्दोऽनुभूयते । श्रुतिः प्रत्यक्षमैतिह्यमनुमानं च जाग्रति ॥ १०९ ॥
tata ātmā sadānando nāsya duḥkhaṃ kadācana, yatsuṣuptau nirviṣaya ātmānando'nubhūyate, śrutiḥ pratyakṣamaitihyamanumānaṃ ca jāgrati || 109 ||
Tata aatmaa sadaanando naasya duhkham kadaachana, yatsushuptau nirvishaya aatmaanando'nubhuuyate, shrutih pratyakshamaitihyamanumaanam cha jaagrati
इसलिए आत्मा सदा आनन्दरूप है; उसे कभी दुःख नहीं होता। सुषुप्ति में, जब कोई विषय नहीं रहता, आत्मा का आनन्द अनुभव में आता है; और इसमें श्रुति, प्रत्यक्ष, ऐतिह्य तथा अनुमान — सभी प्रमाण जाग्रत् हैं।
Therefore the Self is ever bliss, and sorrow never touches it. In deep sleep, where no object remains, the bliss of the Self is experienced; and here scripture, direct experience, tradition and inference are all awake as proof.
↑ All sectionsमाया · त्रिगुणाः · Illusion and its three qualities (110–121)
अव्यक्तनाम्नी परमेशशक्तिरनाद्यविद्या त्रिगुणात्मिका परा । कार्यानुमेया सुधियैव माया यया जगत्सर्वमिदं प्रसूयते ॥ ११० ॥
avyaktanāmnī parameśaśaktiranādyavidyā triguṇātmikā parā, kāryānumeyā sudhiyaiva māyā yayā jagatsarvamidaṃ prasūyate || 110 ||
Avyaktanaamnii parameshashaktiranaadyavidyaa trigunaatmikaa paraa, kaaryaanumeyaa sudhiyaiva maayaa yayaa jagatsarvamidam prasuuyate
'अव्यक्त' नाम वाली परमेश्वर की शक्ति, अनादि अविद्या, त्रिगुणात्मिका और परा — जिसे केवल सुबुद्धि ही उसके कार्यों से अनुमान कर सकती है — वही माया है, जिससे यह सारा जगत् उत्पन्न होता है।
The power of the supreme Lord named the Unmanifest, beginningless ignorance, made of the three qualities and transcendent — to be inferred only by a clear mind from its effects — that is illusion, from which this whole world is born.
सन्नाप्यसन्नाप्युभयात्मिका नो भिन्नाप्यभिन्नाप्युभयात्मिका नो । साङ्गाप्यनङ्गा ह्युभयात्मिका नो महाद्भुतानिर्वचनीयरूपा ॥ १११ ॥
sannāpyasannāpyubhayātmikā no bhinnāpyabhinnāpyubhayātmikā no, sāṅgāpyanaṅgā hyubhayātmikā no mahādbhutānirvacanīyarūpā || 111 ||
Sannaapyasannaapyubhayaatmikaa no bhinnaapyabhinnaapyubhayaatmikaa no, saangaapyanangaa hyubhayaatmikaa no mahaadbhutaanirvachaniiyaruupaa
वह न सत् है, न असत्, और न दोनों रूप; न भिन्न है, न अभिन्न, और न दोनों; न सावयव है, न निरवयव, और न दोनों — वह अत्यन्त अद्भुत और अनिर्वचनीय स्वरूप वाली है।
It is neither real nor unreal nor both; neither different nor non-different nor both; neither with parts nor without parts nor both — a thing utterly wonderful, whose nature cannot be told.
शुद्धाद्वयब्रह्मविबोधनाश्या सर्पभ्रमो रज्जुविवेकतो यथा । रजस्तमः सत्त्वमिति प्रसिद्धा गुणास्तदीयाः प्रथितैः स्वकार्यैः ॥ ११२ ॥
śuddhādvayabrahmavibodhanāśyā sarpabhramo rajjuvivekato yathā, rajastamaḥ sattvamiti prasiddhā guṇāstadīyāḥ prathitaiḥ svakāryaiḥ || 112 ||
Shuddhaadvayabrahmavibodhanaashyaa sarpabhramo rajjuvivekato yathaa, rajastamah sattvamiti prasiddhaa gunaastadiiyaah prathitaih svakaaryaih
वह शुद्ध अद्वय ब्रह्म के बोध से नष्ट हो जाती है, जैसे रस्सी का विवेक होने पर सर्प का भ्रम। उसके प्रसिद्ध गुण हैं रजस्, तमस् और सत्त्व — जो अपने-अपने कार्यों से पहचाने जाते हैं।
It is destroyed by the knowledge of the pure non-dual Brahman, as the illusion of a snake is by discerning the rope. Its well-known qualities are rajas, tamas and sattva, each known by its own effects.
विक्षेपशक्ती रजसः क्रियात्मिका यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी । रागादयोऽस्याः प्रभवन्ति नित्यं दुःखादयो ये मनसोविकाराः ॥ ११३ ॥
vikṣepaśaktī rajasaḥ kriyātmikā yataḥ pravṛttiḥ prasṛtā purāṇī, rāgādayo'syāḥ prabhavanti nityaṃ duḥkhādayo ye manasovikārāḥ || 113 ||
Vikshepashaktii rajasah kriyaatmikaa yatah pravrittih prasritaa puraanii, raagaadayo'syaah prabhavanti nityam duhkhaadayo ye manasovikaaraah
रजस् की विक्षेप-शक्ति क्रियारूप है; उसी से यह पुरातन प्रवृत्ति फैली हुई है। इसी से राग आदि और दुःख आदि मन के विकार नित्य उत्पन्न होते हैं।
The projecting power of rajas is of the nature of activity; from it this ancient outflow of action has spread. From it arise continually attachment and the rest, and pain and the other modifications of the mind.
कामः क्रोधो लोभदम्भाद्यसूयाहङ्कारेर्ष्यामत्सराद्यास्तु घोराः । धर्मा एते राजसाः पुम्प्रवृत्तिर्यस्मादेषा तद्रजो बन्धहेतुः ॥ ११४ ॥
kāmaḥ krodho lobhadambhādyasūyāhaṅkārerṣyāmatsarādyāstu ghorāḥ, dharmā ete rājasāḥ pumpravṛttiryasmādeṣā tadrajo bandhahetuḥ || 114 ||
Kaamah krodho lobhadambhaadyasuuyaahankaarershyaamatsaraadyaastu ghoraah, dharmaa ete raajasaah pumpravrittiryasmaadeshaa tadrajo bandhahetuh
काम, क्रोध, लोभ, दम्भ, असूया, अहंकार, ईर्ष्या और मत्सर आदि घोर धर्म — ये सब राजस हैं; और चूँकि पुरुष की यह प्रवृत्ति इन्हीं से होती है, इसलिए रजस् ही बन्धन का हेतु है।
Desire, anger, greed, arrogance, envy, egoism, jealousy, rivalry and other terrible traits are all of rajas; and since it is from these that a man's activity springs, rajas is the cause of bondage.
एषावृतिर्नाम तमोगुणस्य शक्तिर्यया वस्त्वभासतेऽन्यथा । सैषा निदानं पुरुषस्य संसृतेर्विक्षेपशक्तेः प्रसरस्य हेतुः ॥ ११५ ॥
eṣāvṛtirnāma tamoguṇasya śaktiryayā vastvabhāsate'nyathā, saiṣā nidānaṃ puruṣasya saṃsṛtervikṣepaśakteḥ prasarasya hetuḥ || 115 ||
Eshaavritirnaama tamogunasya shaktiryayaa vastvabhaasate'nyathaa, saishaa nidaanam purushasya samsritervikshepashakteh prasarasya hetuh
आवरण नाम की यह तमोगुण की शक्ति है, जिससे वस्तु और ही रूप में प्रतीत होती है। यही पुरुष के संसार का मूल कारण है और विक्षेप-शक्ति के विस्तार का हेतु है।
Veiling is the name of this power of tamas, by which a thing appears as other than it is. This is the root cause of a man's round of birth and death, and the occasion for the spread of the projecting power.
प्रज्ञावानपि पण्डितोऽपि चतुरोऽप्यत्यन्तसूक्ष्मात्मदृग् व्यालीढस्तमसा न वेत्ति बहुधा सम्बोधितोऽपि स्फुटम् । भ्रान्त्यारोपितमेव साधु कलयत्यालम्बते तद्गुणान् हन्तासौ प्रबला दुरन्ततमसः शक्तिर्महत्यावृतिः ॥ ११६ ॥
prajñāvānapi paṇḍito'pi caturo'pyatyantasūkṣmātmadṛg vyālīḍhastamasā na vetti bahudhā sambodhito'pi sphuṭam, bhrāntyāropitameva sādhu kalayatyālambate tadguṇān hantāsau prabalā durantatamasaḥ śaktirmahatyāvṛtiḥ || 116 ||
Prajnaavaanapi pandito'pi chaturo'pyatyantasuukshmaatmadrig vyaaliidhastamasaa na vetti bahudhaa sambodhito'pi sphutam, bhraantyaaropitameva saadhu kalayatyaalambate tadgunaan hantaasau prabalaa durantatamasah shaktirmahatyaavritih
कोई प्रज्ञावान् हो, पण्डित हो, चतुर हो, अत्यन्त सूक्ष्म आत्मतत्त्व को देखने वाला हो — फिर भी तमस् से ग्रस्त होकर, अनेक बार स्पष्ट समझाये जाने पर भी नहीं समझता; भ्रम से आरोपित को ही ठीक मानता है और उसके गुणों का आश्रय लेता है। हाय! दुरन्त तमस् की यह आवरण-शक्ति बड़ी प्रबल है।
A man may be wise, learned, clever, able to see the subtlest truth of the Self — yet, swallowed by darkness, he does not understand though it be made plain to him many times over; he takes what delusion has superimposed to be right, and clings to its qualities. Alas, this veiling power of endless darkness is mighty indeed.
अभावना वा विपरीतभावनाऽसम्भावना विप्रतिपत्तिरस्याः । संसर्गयुक्तं न विमुञ्चति ध्रुवं विक्षेपशक्तिः क्षपयत्यजस्रम् ॥ ११७ ॥
abhāvanā vā viparītabhāvanā'sambhāvanā vipratipattirasyāḥ, saṃsargayuktaṃ na vimuñcati dhruvaṃ vikṣepaśaktiḥ kṣapayatyajasram || 117 ||
Abhaavanaa vaa vipariitabhaavanaa'sambhaavanaa vipratipattirasyaah, samsargayuktam na vimunchati dhruvam vikshepashaktih kshapayatyajasram
उस आवरण के कारण ही वस्तु की भावना ही नहीं होती, या विपरीत भावना होती है, या सम्भावना नहीं होती, या विरुद्ध प्रतीति होती है। संसर्ग में पड़े हुए को वह निश्चय ही नहीं छोड़ता, और विक्षेप-शक्ति निरन्तर पीड़ा देती रहती है।
Through that veiling a thing is not conceived at all, or conceived wrongly, or held impossible, or apprehended contrarily. It surely does not release one who is caught in its company, and the projecting power torments him without end.
अज्ञानमालस्यजडत्वनिद्राप्रमादमूढत्वमुखास्तमोगुणाः । एतैः प्रयुक्तो न हि वेत्ति किञ्चिन्निद्रालुवत्स्तम्भवदेव तिष्ठति ॥ ११८ ॥
ajñānamālasyajaḍatvanidrāpramādamūḍhatvamukhāstamoguṇāḥ, etaiḥ prayukto na hi vetti kiñcinnidrāluvatstambhavadeva tiṣṭhati || 118 ||
Ajnaanamaalasyajadatvanidraapramaadamuudhatvamukhaastamogunaah, etaih prayukto na hi vetti kinchinnidraaluvatstambhavadeva tishthati
अज्ञान, आलस्य, जड़ता, निद्रा, प्रमाद और मूढ़ता आदि तमोगुण के धर्म हैं। इनसे युक्त पुरुष कुछ भी नहीं जानता; वह सोये हुए के समान या खम्भे की तरह खड़ा रह जाता है।
Ignorance, sloth, dullness, sleep, heedlessness, stupidity and the like are the properties of tamas. A man joined to these knows nothing at all; he stands like one asleep, or like a post.
सत्त्वं विशुद्धं जलवत्तथापि ताभ्यां मिलित्वा सरणाय कल्पते । यत्रात्मबिम्बः प्रतिबिम्बितः सन् प्रकाशयत्यर्क इवाखिलं जडम् ॥ ११९ ॥
sattvaṃ viśuddhaṃ jalavattathāpi tābhyāṃ militvā saraṇāya kalpate, yatrātmabimbaḥ pratibimbitaḥ san prakāśayatyarka ivākhilaṃ jaḍam || 119 ||
Sattvam vishuddham jalavattathaapi taabhyaam militvaa saranaaya kalpate, yatraatmabimbah pratibimbitah san prakaashayatyarka ivaakhilam jadam
सत्त्व जल के समान विशुद्ध है; फिर भी उन दोनों से मिलकर वह संसार का कारण बन जाता है। इसी में आत्मा का बिम्ब प्रतिबिम्बित होकर, सूर्य की तरह, समस्त जड़ जगत् को प्रकाशित करता है।
Sattva is pure as water; yet mingled with the other two it becomes the means of transmigration. In it the Self is reflected, and like the sun it lights up the whole inert world.
मिश्रस्य सत्त्वस्य भवन्ति धर्मास्त्वमानिताद्या नियमा यमाद्याः । श्रद्धा च भक्तिश्च मुमुक्षुता च दैवी च सम्पत्तिरसन्निवृत्तिः ॥ १२० ॥
miśrasya sattvasya bhavanti dharmāstvamānitādyā niyamā yamādyāḥ, śraddhā ca bhaktiśca mumukṣutā ca daivī ca sampattirasannivṛttiḥ || 120 ||
Mishrasya sattvasya bhavanti dharmaastvamaanitaadyaa niyamaa yamaadyaah, shraddhaa cha bhaktishcha mumukshutaa cha daivii cha sampattirasannivrittih
मिश्रित सत्त्व के धर्म हैं — अमानित्व आदि, नियम और यम आदि, श्रद्धा, भक्ति, मुमुक्षुत्व, दैवी सम्पत्ति, और असत् से निवृत्ति।
The properties of mixed sattva are humility and the rest, the observances and restraints, faith, devotion, the longing for liberation, the divine endowment, and turning away from the unreal.
विशुद्धसत्त्वस्य गुणाः प्रसादः स्वात्मानुभूतिः परमा प्रशान्तिः । तृप्तिः प्रहर्षः परमात्मनिष्ठा यया सदानन्दरसं समृच्छति ॥ १२१ ॥
viśuddhasattvasya guṇāḥ prasādaḥ svātmānubhūtiḥ paramā praśāntiḥ, tṛptiḥ praharṣaḥ paramātmaniṣṭhā yayā sadānandarasaṃ samṛcchati || 121 ||
Vishuddhasattvasya gunaah prasaadah svaatmaanubhuutih paramaa prashaantih, triptih praharshah paramaatmanishthaa yayaa sadaanandarasam samrichchhati
विशुद्ध सत्त्व के गुण हैं — प्रसन्नता, अपने आत्मा का अनुभव, परम शान्ति, तृप्ति, हर्ष और परमात्मा में निष्ठा, जिससे साधक सदा आनन्द के रस को प्राप्त करता है।
The qualities of pure sattva are serenity, the experience of one's own Self, supreme peace, contentment, gladness and steadfastness in the supreme Self, by which one comes to the taste of unceasing bliss.
↑ All sectionsकारणशरीरम् · अनात्मनिर्णयः · The causal body, and what is not the Self (122–125)
अव्यक्तमेतत्त्रिगुणैर्निरुक्तं तत्कारणं नाम शरीरमात्मनः । सुषुप्तिरेतस्य विभक्त्यवस्था प्रलीनसर्वेन्द्रियबुद्धिवृत्तिः ॥ १२२ ॥
avyaktametattriguṇairniruktaṃ tatkāraṇaṃ nāma śarīramātmanaḥ, suṣuptiretasya vibhaktyavasthā pralīnasarvendriyabuddhivṛttiḥ || 122 ||
Avyaktametattrigunairniruktam tatkaaranam naama shariiramaatmanah, sushuptiretasya vibhaktyavasthaa praliinasarvendriyabuddhivrittih
तीनों गुणों से युक्त यह अव्यक्त ही आत्मा का कारण-शरीर कहलाता है। सुषुप्ति इसकी पृथक् अवस्था है, जिसमें सब इन्द्रियों और बुद्धि की वृत्तियाँ लीन हो जाती हैं।
This Unmanifest, described as made of the three qualities, is called the causal body of the Self. Deep sleep is its separate state, in which all the functions of the senses and the intellect are dissolved.
सर्वप्रकारप्रमितिप्रशान्तिः बीजात्मनावस्थितिरेव बुद्धेः । सुषुप्तिरेतस्य किल प्रतीतिः किञ्चिन्न वेद्मीति जगत्प्रसिद्धेः ॥ १२३ ॥
sarvaprakārapramitipraśāntiḥ bījātmanāvasthitireva buddheḥ, suṣuptiretasya kila pratītiḥ kiñcinna vedmīti jagatprasiddheḥ || 123 ||
Sarvaprakaarapramitiprashaantih biijaatmanaavasthitireva buddheh, sushuptiretasya kila pratiitih kinchinna vedmiiti jagatprasiddheh
सब प्रकार के ज्ञान का शान्त हो जाना और बुद्धि का केवल बीजरूप में रह जाना — यही सुषुप्ति है; इसकी प्रतीति सर्वप्रसिद्ध इस अनुभव से होती है कि 'मैं कुछ नहीं जानता था।'
The quieting of every kind of cognition and the abiding of the intellect in seed-form alone — that is deep sleep; and it is known by the experience everyone has, 'I knew nothing.'
देहेन्द्रियप्राणमनोऽहमादयः सर्वे विकारा विषयाः सुखादयः । व्योमादिभूतान्यखिलं च विश्वमव्यक्तपर्यन्तमिदं ह्यनात्मा ॥ १२४ ॥
dehendriyaprāṇamano'hamādayaḥ sarve vikārā viṣayāḥ sukhādayaḥ, vyomādibhūtānyakhilaṃ ca viśvamavyaktaparyantamidaṃ hyanātmā || 124 ||
Dehendriyapraanamano'hamaadayah sarve vikaaraa vishayaah sukhaadayah, vyomaadibhuutaanyakhilam cha vishvamavyaktaparyantamidam hyanaatmaa
देह, इन्द्रियाँ, प्राण, मन और अहंकार आदि सब विकार, विषय, सुख आदि, आकाश आदि भूत और यह समस्त विश्व — अव्यक्त तक — सब अनात्मा है।
Body, senses, breaths, mind, ego and all such modifications; objects, pleasures and the rest; space and the other elements; and this whole universe up to the Unmanifest — all this is not the Self.
माया मायाकार्यं सर्वं महदादि देहपर्यन्तम् । असदिदमनात्मकं त्वं विद्धि मरुमरीचिकाकल्पम् ॥ १२५ ॥
māyā māyākāryaṃ sarvaṃ mahadādi dehaparyantam, asadidamanātmakaṃ tvaṃ viddhi marumarīcikākalpam || 125 ||
Maayaa maayaakaaryam sarvam mahadaadi dehaparyantam, asadidamanaatmakam tvam viddhi marumariichikaakalpam
माया और माया का समस्त कार्य — महत्तत्त्व से लेकर देह तक — इन सबको तू असत् और अनात्म जान; ये मरुभूमि की मृगतृष्णा के समान हैं।
Illusion and all its effects, from the great principle down to the body — know all this to be unreal and not-Self, like a mirage in the desert.
↑ All sectionsप्रत्यगात्मस्वरूपम् · The nature of the inward Self (126–136)
अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि स्वरूपं परमात्मनः । यद्विज्ञाय नरो बन्धान्मुक्तः कैवल्यमश्नुते ॥ १२६ ॥
atha te sampravakṣyāmi svarūpaṃ paramātmanaḥ, yadvijñāya naro bandhānmuktaḥ kaivalyamaśnute || 126 ||
Atha te sampravakshyaami svaruupam paramaatmanah, yadvijnaaya naro bandhaanmuktah kaivalyamashnute
अब मैं तुझे परमात्मा का स्वरूप बताऊँगा, जिसे जानकर मनुष्य बन्धन से मुक्त होकर कैवल्य को प्राप्त करता है।
Now I shall tell you the nature of the supreme Self, knowing which a man is freed from bondage and attains absoluteness.
अस्ति कश्चित् स्वयं नित्यमहंप्रत्ययलम्बनः । अवस्थात्रयसाक्षी सन्पञ्चकोशविलक्षणः ॥ १२७ ॥
asti kaścit svayaṃ nityamahaṃpratyayalambanaḥ, avasthātrayasākṣī sanpañcakośavilakṣaṇaḥ || 127 ||
Asti kashchit svayam nityamahampratyayalambanah, avasthaatrayasaakshii sanpanchakoshavilakshanah
कोई एक ऐसा है, जो स्वयं नित्य है, 'मैं' इस प्रतीति का आधार है, तीनों अवस्थाओं का साक्षी है और पाँचों कोशों से विलक्षण है।
There is a certain One who is eternal of itself, the ground of the notion 'I', witness of the three states, and other than the five sheaths.
यो विजानाति सकलं जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु । बुद्धितद्वृत्तिसद्भावमभावमहमित्ययम् ॥ १२८ ॥
yo vijānāti sakalaṃ jāgratsvapnasuṣuptiṣu, buddhitadvṛttisadbhāvamabhāvamahamityayam || 128 ||
Yo vijaanaati sakalam jaagratsvapnasushuptishu, buddhitadvrittisadbhaavamabhaavamahamityayam
जो जाग्रत्, स्वप्न और सुषुप्ति में सब कुछ जानता है; जो बुद्धि और उसकी वृत्तियों के होने और न होने को जानता है — वही यह 'मैं' है।
He who knows everything in waking, dream and deep sleep; who knows the presence and the absence of the intellect and its functions — that is this 'I'.
यः पश्यति स्वयं सर्वं यं न पश्यति कश्चन । यश्चेतयति बुद्ध्यादिं न तद्यं चेतयत्ययम् ॥ १२९ ॥
yaḥ paśyati svayaṃ sarvaṃ yaṃ na paśyati kaścana, yaścetayati buddhyādiṃ na tadyaṃ cetayatyayam || 129 ||
Yah pashyati svayam sarvam yam na pashyati kashchana, yashchetayati buddhyaadim na tadyam chetayatyayam
जो स्वयं सब कुछ देखता है, पर जिसे कोई नहीं देखता; जो बुद्धि आदि को चेतन करता है, पर जिसे वे चेतन नहीं करतीं —
He who himself sees all, whom none sees; who enlivens intellect and the rest, but whom they do not enliven —
येन विश्वमिदं व्याप्तं यं न व्याप्नोति किञ्चन । आभारूपमिदं सर्वं यं भान्तमनुभात्ययम् ॥ १३० ॥
yena viśvamidaṃ vyāptaṃ yaṃ na vyāpnoti kiñcana, ābhārūpamidaṃ sarvaṃ yaṃ bhāntamanubhātyayam || 130 ||
Yena vishvamidam vyaaptam yam na vyaapnoti kinchana, aabhaaruupamidam sarvam yam bhaantamanubhaatyayam
जिससे यह विश्व व्याप्त है, पर जिसे कोई व्याप्त नहीं करता; यह सब जिसका आभास मात्र है, और जिसके प्रकाशित होने पर ही प्रकाशित होता है —
He by whom this universe is pervaded, whom nothing pervades; of whom all this is but a reflection, and which shines only because he shines —
यस्य सन्निधिमात्रेण देहेन्द्रियमनोधियः । विषयेषु स्वकीयेषु वर्तन्ते प्रेरिता इव ॥ १३१ ॥
yasya sannidhimātreṇa dehendriyamanodhiyaḥ, viṣayeṣu svakīyeṣu vartante preritā iva || 131 ||
Yasya sannidhimaatrena dehendriyamanodhiyah, vishayeshu svakiiyeshu vartante preritaa iva
जिसकी उपस्थिति मात्र से देह, इन्द्रियाँ, मन और बुद्धि अपने-अपने विषयों में ऐसे प्रवृत्त होते हैं मानो किसी ने उन्हें प्रेरित किया हो —
By whose mere presence body, senses, mind and intellect turn to their several objects as if impelled —
अहङ्कारादिदेहान्ता विषयाश्च सुखादयः । वेद्यन्ते घटवद्येन नित्यबोधस्वरूपिणा ॥ १३२ ॥
ahaṅkārādidehāntā viṣayāśca sukhādayaḥ, vedyante ghaṭavadyena nityabodhasvarūpiṇā || 132 ||
Ahankaaraadidehaantaa vishayaashcha sukhaadayah, vedyante ghatavadyena nityabodhasvaruupinaa
जिस नित्यबोधस्वरूप के द्वारा अहंकार से लेकर देह तक के सब विषय और सुख आदि घट की भाँति जाने जाते हैं —
By whom, whose very nature is eternal awareness, all objects from the ego down to the body, and pleasure and the rest, are known as a pot is known —
एषोऽन्तरात्मा पुरुषः पुराणो निरन्तराखण्डसुखानुभूतिः । सदैकरूपः प्रतिबोधमात्रो येनेषिता वागसवश्चरन्ति ॥ १३३ ॥
eṣo'ntarātmā puruṣaḥ purāṇo nirantarākhaṇḍasukhānubhūtiḥ, sadaikarūpaḥ pratibodhamātro yeneṣitā vāgasavaścaranti || 133 ||
Esho'ntaraatmaa purushah puraano nirantaraakhandasukhaanubhuutih, sadaikaruupah pratibodhamaatro yeneshitaa vaagasavashcharanti
— वही यह अन्तरात्मा है, पुराण पुरुष, निरन्तर अखण्ड सुख का अनुभव, सदा एकरूप, केवल बोधस्वरूप, जिसके प्रेरित किये हुए वाणी और प्राण चलते हैं।
— this is the inner Self, the ancient Person, the unbroken and unceasing experience of bliss, ever of one form, pure awareness itself, at whose bidding speech and the breaths move.
अत्रैव सत्त्वात्मनि धीगुहायामव्याकृताकाश उरुप्रकाशः । आकाश उच्चै रविवत्प्रकाशते स्वतेजसा विश्वमिदं प्रकाशयन् ॥ १३४ ॥
atraiva sattvātmani dhīguhāyāmavyākṛtākāśa uruprakāśaḥ, ākāśa uccai ravivatprakāśate svatejasā viśvamidaṃ prakāśayan || 134 ||
Atraiva sattvaatmani dhiiguhaayaamavyaakritaakaasha uruprakaashah, aakaasha uchchai ravivatprakaashate svatejasaa vishvamidam prakaashayan
यहीं, सत्त्वस्वरूप बुद्धि की गुफा में, अव्याकृत आकाश में, यह महाप्रकाश रूप आत्मा ऊँचे आकाश में सूर्य की तरह अपने ही तेज से प्रकाशित होता है और इस विश्व को प्रकाशित करता है।
Here itself, in the cave of the intellect which is of the nature of sattva, in the unmanifest space, this great light shines by its own radiance like the sun high in the sky, and lights up this universe.
ज्ञाता मनोऽहङ्कृतिविक्रियाणां देहेन्द्रियप्राणकृतक्रियाणाम् । अयोऽग्निवत्ताननुवर्तमानो न चेष्टते नो विकरोति किञ्चन ॥ १३५ ॥
jñātā mano'haṅkṛtivikriyāṇāṃ dehendriyaprāṇakṛtakriyāṇām, ayo'gnivattānanuvartamāno na ceṣṭate no vikaroti kiñcana || 135 ||
Jnaataa mano'hankritivikriyaanaam dehendriyapraanakritakriyaanaam, ayo'gnivattaananuvartamaano na cheshtate no vikaroti kinchana
वह मन और अहंकार के विकारों का तथा देह, इन्द्रिय और प्राण के किये कर्मों का ज्ञाता है; लोहे में अग्नि की भाँति उनके साथ रहते हुए भी न कुछ करता है, न किसी प्रकार विकृत होता है।
He is the knower of the changes of mind and ego and of the acts done by body, senses and breaths; present in them as fire in iron, he yet neither acts nor is in any way altered.
न जायते नो म्रियते न वर्धते न क्षीयते नो विकरोति नित्यः । विलीयमानेऽपि वपुष्यमुष्मिन् न लीयते कुम्भ इवाम्बरं स्वयम् ॥ १३६ ॥
na jāyate no mriyate na vardhate na kṣīyate no vikaroti nityaḥ, vilīyamāne'pi vapuṣyamuṣmin na līyate kumbha ivāmbaraṃ svayam || 136 ||
Na jaayate no mriyate na vardhate na kshiiyate no vikaroti nityah, viliiyamaane'pi vapushyamushmin na liiyate kumbha ivaambaram svayam
वह न जन्मता है, न मरता है, न बढ़ता है, न घटता है, न बदलता है; वह नित्य है। इस शरीर के नष्ट हो जाने पर भी वह नष्ट नहीं होता — जैसे घड़े के फूटने पर आकाश नष्ट नहीं होता।
He is not born, does not die, does not grow, does not decay, does not change: he is eternal. Even when this body dissolves, he does not dissolve, as space does not when a pot breaks.
↑ All sectionsअध्यासः · बन्धहेतुः · Superimposition, and how it binds (137–145)
प्रकृतिविकृतिभिन्नः शुद्धबोधस्वभावः सदसदिदमशेषं भासयन्निर्विशेषः । विलसति परमात्मा जाग्रदादिष्ववस्थास्वहमहमिति साक्षात्साक्षिरूपेण बुद्धेः ॥ १३७ ॥
prakṛtivikṛtibhinnaḥ śuddhabodhasvabhāvaḥ sadasadidamaśeṣaṃ bhāsayannirviśeṣaḥ, vilasati paramātmā jāgradādiṣvavasthāsvahamahamiti sākṣātsākṣirūpeṇa buddheḥ || 137 ||
Prakritivikritibhinnah shuddhabodhasvabhaavah sadasadidamashesham bhaasayannirvisheshah, vilasati paramaatmaa jaagradaadishvavasthaasvahamahamiti saakshaatsaakshiruupena buddheh
प्रकृति और उसके विकारों से भिन्न, शुद्ध बोधस्वभाव, इस सम्पूर्ण सत् और असत् को प्रकाशित करता हुआ, निर्विशेष परमात्मा जाग्रत् आदि अवस्थाओं में बुद्धि के साक्षात् साक्षी के रूप में 'मैं, मैं' कहकर विलास करता है।
Distinct from nature and its modifications, pure awareness by his very being, lighting up all this that is real and unreal, the attributeless supreme Self shines forth in waking and the other states as the immediate witness of the intellect, as 'I, I'.
नियमितमनसामुं त्वं स्वमात्मानमात्मन्ययमहमिति साक्षाद्विद्धि बुद्धिप्रसादात् । जनिमरणतरङ्गापारसंसारसिन्धुं प्रतर भव कृतार्थो ब्रह्मरूपेण संस्थः ॥ १३८ ॥
niyamitamanasāmuṃ tvaṃ svamātmānamātmanyayamahamiti sākṣādviddhi buddhiprasādāt, janimaraṇataraṅgāpārasaṃsārasindhuṃ pratara bhava kṛtārtho brahmarūpeṇa saṃsthaḥ || 138 ||
Niyamitamanasaamum tvam svamaatmaanamaatmanyayamahamiti saakshaadviddhi buddhiprasaadaat, janimaranatarangaapaarasamsaarasindhum pratara bhava kritaartho brahmaruupena samsthah
मन को वश में करके, बुद्धि की प्रसन्नता से, इसी आत्मा को अपने भीतर 'यह मैं हूँ' इस प्रकार साक्षात् जान; जन्म-मरण की तरंगों वाले अपार संसार-सागर को पार कर, और ब्रह्मरूप में स्थित होकर कृतार्थ हो जा।
With the mind held in check and the intellect clear, know this very Self within you directly as 'this am I'; cross the shoreless ocean of worldly life with its waves of birth and death, and abiding as Brahman, attain your end.
अत्रानात्मन्यहमिति मतिर्बन्ध एषोऽस्य पुंसः प्राप्तोऽज्ञानाज्जननमरणक्लेशसम्पातहेतुः । येनैवायं वपुरिदमसत्सत्यमित्यात्मबुद्ध्या पुष्यत्युक्षत्यवति विषयैस्तन्तुभिः कोशकृद्वत् ॥ १३९ ॥
atrānātmanyahamiti matirbandha eṣo'sya puṃsaḥ prāpto'jñānājjananamaraṇakleśasampātahetuḥ, yenaivāyaṃ vapuridamasatsatyamityātmabuddhyā puṣyatyukṣatyavati viṣayaistantubhiḥ kośakṛdvat || 139 ||
Atraanaatmanyahamiti matirbandha esho'sya pumsah praapto'jnaanaajjananamaranakleshasampaatahetuh, yenaivaayam vapuridamasatsatyamityaatmabuddhyaa pushyatyukshatyavati vishayaistantubhih koshakridvat
यहाँ इस अनात्मा में 'मैं' की बुद्धि ही इस पुरुष का बन्धन है; अज्ञान से प्राप्त यही जन्म-मरण के क्लेशों की वर्षा का कारण है। इसी से यह मनुष्य इस असत् शरीर को सत्य मानकर, आत्मबुद्धि से, विषयों-रूपी तन्तुओं से उसे पोषता, सींचता और रक्षा करता है — रेशम के कीड़े की तरह।
Here, the notion 'I' in what is not the Self is the bondage of this man; arising from ignorance, it is the cause of the downpour of the sorrows of birth and death. By it he takes this unreal body to be real, and treating it as his self he feeds, anoints and guards it with the threads of sense-objects, like the silkworm.
अतस्मिंस्तद्बुद्धिः प्रभवति विमूढस्य तमसा विवेकाभावाद्वै स्फुरति भुजगे रज्जुधिषणा । ततोऽनर्थव्रातो निपतति समादातुरधिकस्ततो योऽसद्ग्राहः स हि भवति बन्धः शृणु सखे ॥ १४० ॥
atasmiṃstadbuddhiḥ prabhavati vimūḍhasya tamasā vivekābhāvādvai sphurati bhujage rajjudhiṣaṇā, tato'narthavrāto nipatati samādāturadhikastato yo'sadgrāhaḥ sa hi bhavati bandhaḥ śṛṇu sakhe || 140 ||
Atasmimstadbuddhih prabhavati vimuudhasya tamasaa vivekaabhaavaadvai sphurati bhujage rajjudhishanaa, tato'narthavraato nipatati samaadaaturadhikastato yo'sadgraahah sa hi bhavati bandhah shrinu sakhe
जो वह नहीं है उसमें वही की बुद्धि तमस् से मूढ़ हुए मनुष्य में उत्पन्न होती है — विवेक के अभाव से; जैसे साँप में रस्सी की बुद्धि उठती है। तब उसे उठा लेने वाले पर अनर्थों का ढेर टूट पड़ता है। इसलिए हे मित्र, सुन — जो असत् का ग्रहण है, वही बन्धन है।
In one made dull by darkness, the notion of a thing arises where that thing is not, because discernment is absent — as the notion of a rope arises about a snake. Then a heap of calamities falls upon the one who has picked it up. So hear, friend: it is the grasping of the unreal that is bondage.
अखण्डनित्याद्वयबोधशक्त्या स्फुरन्तमात्मानमनन्तवैभवम् । समावृणोत्यावृतिशक्तिरेषा तमोमयी राहुरिवार्कबिम्बम् ॥ १४१ ॥
akhaṇḍanityādvayabodhaśaktyā sphurantamātmānamanantavaibhavam, samāvṛṇotyāvṛtiśaktireṣā tamomayī rāhurivārkabimbam || 141 ||
Akhandanityaadvayabodhashaktyaa sphurantamaatmaanamanantavaibhavam, samaavrinotyaavritishaktireshaa tamomayii raahurivaarkabimbam
अखण्ड, नित्य, अद्वय बोध की शक्ति से स्फुरित होते हुए अनन्त वैभव वाले आत्मा को यह तमोमयी आवरण-शक्ति ढक लेती है — जैसे राहु सूर्यबिम्ब को।
This veiling power, made of darkness, covers over the Self of infinite glory that shines by the power of undivided, eternal, non-dual awareness — as Rāhu covers the orb of the sun.
तिरोभूते स्वात्मन्यमलतरतेजोवति पुमाननात्मानं मोहादहमिति शरीरं कलयति । ततः कामक्रोधप्रभृतिभिरमुं बन्धनगुणैः परं विक्षेपाख्या रजस उरुशक्तिर्व्यथयति ॥ १४२ ॥
tirobhūte svātmanyamalataratejovati pumānanātmānaṃ mohādahamiti śarīraṃ kalayati, tataḥ kāmakrodhaprabhṛtibhiramuṃ bandhanaguṇaiḥ paraṃ vikṣepākhyā rajasa uruśaktirvyathayati || 142 ||
Tirobhuute svaatmanyamalataratejovati pumaananaatmaanam mohaadahamiti shariiram kalayati, tatah kaamakrodhaprabhritibhiramum bandhanagunaih param vikshepaakhyaa rajasa urushaktirvyathayati
जब अपने भीतर का अत्यन्त निर्मल तेजस्वरूप आत्मा तिरोहित हो जाता है, तब पुरुष मोह से शरीर को ही 'मैं' मान लेता है। तब रजस् की यह विक्षेप नाम की बड़ी शक्ति उसे काम, क्रोध आदि बन्धनकारी गुणों से अत्यन्त पीड़ित करती है।
When the Self within, of purest radiance, is hidden from view, a man in his delusion takes the body to be 'I'. Then this great power of rajas, called projection, torments him sorely with desire, anger and the other binding qualities.
महामोहग्राहग्रसनगलितात्मावगमनो धियो नानावस्थाः स्वयमभिनयंस्तद्गुणतया । अपारे संसारे विषयविषपूरे जलनिधौ निमज्योन्मज्यायं भ्रमति कुमतिः कुत्सितगतिः ॥ १४३ ॥
mahāmohagrāhagrasanagalitātmāvagamano dhiyo nānāvasthāḥ svayamabhinayaṃstadguṇatayā, apāre saṃsāre viṣayaviṣapūre jalanidhau nimajyonmajyāyaṃ bhramati kumatiḥ kutsitagatiḥ || 143 ||
Mahaamohagraahagrasanagalitaatmaavagamano dhiyo naanaavasthaah svayamabhinayamstadgunatayaa, apaare samsaare vishayavishapuure jalanidhau nimajyonmajyaayam bhramati kumatih kutsitagatih
महामोह-रूपी मगर के ग्रास से जिसका आत्मबोध गल गया है, जो बुद्धि की नाना अवस्थाओं को उन्हीं के गुणों के अनुसार स्वयं अभिनीत करता है — वह कुमति, कुत्सित गति वाला, विषय-रूपी विष से भरे अपार संसार-सागर में डूबता-उतराता भटकता रहता है।
His knowledge of the Self dissolved in the jaws of the crocodile of great delusion, himself acting out the many states of the intellect as though they were his own, this ill-minded man of wretched course sinks and rises and wanders in the shoreless ocean of worldly life, filled with the poison of sense-objects.
भानुप्रभासञ्जनिताभ्रपङ्क्तिर्भानुं तिरोधाय विजृम्भते यथा । आत्मोदिताहङ्कृतिरात्मतत्त्वं तथा तिरोधाय विजृम्भते स्वयम् ॥ १४४ ॥
bhānuprabhāsañjanitābhrapaṅktirbhānuṃ tirodhāya vijṛmbhate yathā, ātmoditāhaṅkṛtirātmatattvaṃ tathā tirodhāya vijṛmbhate svayam || 144 ||
Bhaanuprabhaasanjanitaabhrapanktirbhaanum tirodhaaya vijrimbhate yathaa, aatmoditaahankritiraatmatattvam tathaa tirodhaaya vijrimbhate svayam
जैसे सूर्य की ही किरणों से उत्पन्न बादलों की पंक्ति सूर्य को ही ढककर फैल जाती है, वैसे ही आत्मा से ही उदित अहंकार आत्मतत्त्व को ढककर स्वयं फैल जाता है।
As the bank of clouds born of the sun's own rays spreads out and hides the sun, so the ego, risen from the Self, hides the truth of the Self and spreads itself out.
कवलितदिननाथे दुर्दिने सान्द्रमेघैः व्यथयति हिमझञ्झावायुरुग्रो यथैतान् । अविरततमसात्मन्यावृते मूढबुद्धिं क्षपयति बहुदुःखैस्तीव्रविक्षेपशक्तिः ॥ १४५ ॥
kavalitadinanāthe durdine sāndrameghaiḥ vyathayati himajhañjhāvāyurugro yathaitān, aviratatamasātmanyāvṛte mūḍhabuddhiṃ kṣapayati bahuduḥkhaistīvravikṣepaśaktiḥ || 145 ||
Kavalitadinanaathe durdine saandrameghaih vyathayati himajhanjhaavaayurugro yathaitaan, aviratatamasaatmanyaavrite muudhabuddhim kshapayati bahuduhkhaistiivravikshepashaktih
जैसे घने बादलों से सूर्य के ग्रस्त हो जाने पर दुर्दिन में उग्र शीत-आँधी लोगों को पीड़ित करती है, वैसे ही निरन्तर तमस् से आत्मा के ढक जाने पर तीव्र विक्षेप-शक्ति मूढ़बुद्धि पुरुष को अनेक दुःखों से सुखा डालती है।
As on a foul day, when dense clouds have swallowed the sun, a fierce and icy gale torments men, so when the Self is veiled by unbroken darkness the keen power of projection wears down the dull-witted man with many sorrows.
↑ All sectionsसंसारवृक्षः · पञ्चकोशाः · The tree of worldly life, and the sheaths of food, breath and mind (146–170)
एताभ्यामेव शक्तिभ्यां बन्धः पुंसः समागतः । याभ्यां विमोहितो देहं मत्वात्मानं भ्रमत्ययम् ॥ १४६ ॥
etābhyāmeva śaktibhyāṃ bandhaḥ puṃsaḥ samāgataḥ, yābhyāṃ vimohito dehaṃ matvātmānaṃ bhramatyayam || 146 ||
Etaabhyaameva shaktibhyaam bandhah pumsah samaagatah, yaabhyaam vimohito deham matvaatmaanam bhramatyayam
इन्हीं दो शक्तियों से पुरुष का बन्धन आया है; इन्हीं से मोहित होकर यह देह को ही आत्मा मानकर भटकता रहता है।
It is by these two powers that a man's bondage has come; deluded by them he takes the body for the Self and wanders on.
बीजं संसृतिभूमिजस्य तु तमो देहात्मधीरङ्कुरो रागः पल्लवमम्बु कर्म तु वपुः स्कन्धोऽसवः शाखिकाः । अग्राणीन्द्रियसंहतिश्च विषयाः पुष्पाणि दुःखं फलं नानाकर्मसमुद्भवं बहुविधं भोक्तात्र जीवः खगः ॥ १४७ ॥
bījaṃ saṃsṛtibhūmijasya tu tamo dehātmadhīraṅkuro rāgaḥ pallavamambu karma tu vapuḥ skandho'savaḥ śākhikāḥ, agrāṇīndriyasaṃhatiśca viṣayāḥ puṣpāṇi duḥkhaṃ phalaṃ nānākarmasamudbhavaṃ bahuvidhaṃ bhoktātra jīvaḥ khagaḥ || 147 ||
Biijam samsritibhuumijasya tu tamo dehaatmadhiirankuro raagah pallavamambu karma tu vapuh skandho'savah shaakhikaah, agraaniindriyasamhatishcha vishayaah pushpaani duhkham phalam naanaakarmasamudbhavam bahuvidham bhoktaatra jiivah khagah
संसार-रूपी वृक्ष का बीज तमस् है, देह में आत्मबुद्धि उसका अंकुर, राग उसकी कोंपल, कर्म उसका जल, शरीर उसका तना, प्राण उसकी शाखाएँ, इन्द्रिय-समूह उसके अग्रभाग, विषय उसके फूल, और नाना कर्मों से उत्पन्न बहुविध दुःख उसका फल। यहाँ जीव ही वह पक्षी है जो उसे भोगता है।
The seed of the tree of worldly life is darkness; the notion of Self in the body is its sprout, attachment its leaf-bud, action its water, the body its trunk, the breaths its branches, the cluster of senses its twigs, sense-objects its flowers, and the manifold suffering born of many deeds its fruit. And the individual soul is the bird there that eats it.
अज्ञानमूलोऽयमनात्मबन्धो नैसर्गिकोऽनादिरनन्त ईरितः । जन्माप्ययव्याधिजरादिदुःखप्रवाहपातं जनयत्यमुष्य ॥ १४८ ॥
ajñānamūlo'yamanātmabandho naisargiko'nādirananta īritaḥ, janmāpyayavyādhijarādiduḥkhapravāhapātaṃ janayatyamuṣya || 148 ||
Ajnaanamuulo'yamanaatmabandho naisargiko'naadirananta iiritah, janmaapyayavyaadhijaraadiduhkhapravaahapaatam janayatyamushya
अज्ञान में जड़ रखने वाला यह अनात्म-बन्धन स्वाभाविक कहा गया है, अनादि और अनन्त; यही इस जीव पर जन्म, मृत्यु, रोग, बुढ़ापा आदि दुःखों की धारा बरसाता है।
This bondage to the not-Self, rooted in ignorance, is said to be natural, without beginning and without end; it is this that brings upon a man the downpour of birth, death, disease, old age and every other sorrow.
नास्त्रैर्न शस्त्रैरनिलेन वह्निना छेत्तुं न शक्यो न च कर्मकोटिभिः । विवेकविज्ञानमहासिना विना धातुः प्रसादेन सितेन मञ्जुना ॥ १४९ ॥
nāstrairna śastrairanilena vahninā chettuṃ na śakyo na ca karmakoṭibhiḥ, vivekavijñānamahāsinā vinā dhātuḥ prasādena sitena mañjunā || 149 ||
Naastrairna shastrairanilena vahninaa chhettum na shakyo na cha karmakotibhih, vivekavijnaanamahaasinaa vinaa dhaatuh prasaadena sitena manjunaa
इसे न अस्त्रों से, न शस्त्रों से, न वायु से, न अग्नि से और न करोड़ों कर्मों से काटा जा सकता है — केवल विधाता के प्रसाद से प्राप्त, तीक्ष्ण और सुन्दर विवेक-विज्ञान की महान् तलवार के बिना।
It cannot be cut by missiles or weapons, by wind or by fire, nor by ten million acts — by nothing but the great sword of discerning knowledge, keen and fair, won by the grace of the Creator.
श्रुतिप्रमाणैकमतेः स्वधर्मनिष्ठा तयैवात्मविशुद्धिरस्य । विशुद्धबुद्धेः परमात्मवेदनं तेनैव संसारसमूलनाशः ॥ १५० ॥
śrutipramāṇaikamateḥ svadharmaniṣṭhā tayaivātmaviśuddhirasya, viśuddhabuddheḥ paramātmavedanaṃ tenaiva saṃsārasamūlanāśaḥ || 150 ||
Shrutipramaanaikamateh svadharmanishthaa tayaivaatmavishuddhirasya, vishuddhabuddheh paramaatmavedanam tenaiva samsaarasamuulanaashah
जो श्रुति के प्रमाण में ही एकनिष्ठ है, उसे अपने धर्म में निष्ठा होती है; उसी से इसकी आत्मशुद्धि होती है। शुद्धबुद्धि वाले को परमात्मा का ज्ञान होता है, और उसी से संसार का समूल नाश हो जाता है।
For one whose mind rests wholly on the authority of scripture there is steadfastness in his own duty; by that comes purity of heart. To the pure of understanding comes the knowledge of the supreme Self, and by that the round of birth and death is destroyed root and all.
कोशैरन्नमयाद्यैः पञ्चभिरात्मा न संवृतो भाति । निजशक्तिसमुत्पन्नैः शैवालपटलैरिवाम्बु वापीस्थम् ॥ १५१ ॥
kośairannamayādyaiḥ pañcabhirātmā na saṃvṛto bhāti, nijaśaktisamutpannaiḥ śaivālapaṭalairivāmbu vāpīstham || 151 ||
Koshairannamayaadyaih panchabhiraatmaa na samvrito bhaati, nijashaktisamutpannaih shaivaalapatalairivaambu vaapiistham
अन्नमय आदि पाँच कोशों से ढका हुआ आत्मा प्रकाशित नहीं होता — जैसे अपनी ही शक्ति से उत्पन्न काई की परतों से ढका बावड़ी का जल।
Covered by the five sheaths beginning with that made of food, the Self does not shine forth — as water in a tank does not, covered by layers of moss sprung from its own power.
तच्छैवालापनये सम्यक् सलिलं प्रतीयते शुद्धम् । तृष्णासन्तापहरं सद्यः सौख्यप्रदं परं पुंसः ॥ १५२ ॥
tacchaivālāpanaye samyak salilaṃ pratīyate śuddham, tṛṣṇāsantāpaharaṃ sadyaḥ saukhyapradaṃ paraṃ puṃsaḥ || 152 ||
Tachchhaivaalaapanaye samyak salilam pratiiyate shuddham, trishnaasantaapaharam sadyah saukhyapradam param pumsah
उस काई को हटा देने पर जल पूर्ण शुद्ध दिखाई देता है — जो प्यास और ताप को हरता है और मनुष्य को तत्काल परम सुख देता है।
When that moss is removed, the water appears wholly clear — taking away thirst and heat, and giving a man at once the highest comfort.
पञ्चानामपि कोशानामपवादे विभात्ययं शुद्धः । नित्यानन्दैकरसः प्रत्यग्रूपः परः स्वयंज्योतिः ॥ १५३ ॥
pañcānāmapi kośānāmapavāde vibhātyayaṃ śuddhaḥ, nityānandaikarasaḥ pratyagrūpaḥ paraḥ svayaṃjyotiḥ || 153 ||
Panchaanaamapi koshaanaamapavaade vibhaatyayam shuddhah, nityaanandaikarasah pratyagruupah parah svayamjyotih
पाँचों कोशों का निषेध कर देने पर यह शुद्ध आत्मा प्रकाशित होता है — नित्य आनन्द के एक रस वाला, प्रत्यक्रूप, परम और स्वयंप्रकाश।
When all five sheaths are set aside, this pure Self shines forth — of the one taste of eternal bliss, turned inward, supreme and self-luminous.
आत्मानात्मविवेकः कर्तव्यो बन्धमुक्तये विदुषा । तेनैवानन्दी भवति स्वं विज्ञाय सच्चिदानन्दम् ॥ १५४ ॥
ātmānātmavivekaḥ kartavyo bandhamuktaye viduṣā, tenaivānandī bhavati svaṃ vijñāya saccidānandam || 154 ||
Aatmaanaatmavivekah kartavyo bandhamuktaye vidushaa, tenaivaanandii bhavati svam vijnaaya sachchidaanandam
बन्धन से मुक्ति के लिए विद्वान् को आत्मा और अनात्मा का विवेक करना चाहिए; उसी से वह अपने को सच्चिदानन्द जानकर आनन्दमय हो जाता है।
For release from bondage the wise must discern Self from not-Self; by that alone, knowing himself to be being, awareness and bliss, he becomes full of joy.
मुञ्जादिषीकामिव दृश्यवर्गात् प्रत्यञ्चमात्मानमसङ्गमक्रियम् । विविच्य तत्र प्रविलाप्य सर्वं तदात्मना तिष्ठति यः स मुक्तः ॥ १५५ ॥
muñjādiṣīkāmiva dṛśyavargāt pratyañcamātmānamasaṅgamakriyam, vivicya tatra pravilāpya sarvaṃ tadātmanā tiṣṭhati yaḥ sa muktaḥ || 155 ||
Munjaadishiikaamiva drishyavargaat pratyanchamaatmaanamasangamakriyam, vivichya tatra pravilaapya sarvam tadaatmanaa tishthati yah sa muktah
जैसे मूँज से सींक को अलग किया जाता है, वैसे ही दृश्य-समूह से प्रत्यक् आत्मा को — जो असंग और अक्रिय है — अलग करके, उसमें सबको विलीन करके जो उसी रूप में स्थित रहता है, वही मुक्त है।
As the reed is drawn out from the muñja grass, so let a man draw out the inward Self, unattached and actionless, from the whole host of things seen; dissolving all in it, he who then abides as that is free.
देहोऽयमन्नभवनोऽन्नमयस्तु कोशश्चान्नेन जीवति विनश्यति तद्विहीनः । त्वक्चर्ममांसरुधिरास्थिपुरीषराशिर्नायं स्वयं भवितुमर्हति नित्यशुद्धः ॥ १५६ ॥
deho'yamannabhavano'nnamayastu kośaścānnena jīvati vinaśyati tadvihīnaḥ, tvakcarmamāṃsarudhirāsthipurīṣarāśirnāyaṃ svayaṃ bhavitumarhati nityaśuddhaḥ || 156 ||
Deho'yamannabhavano'nnamayastu koshashchaannena jiivati vinashyati tadvihiinah, tvakcharmamaamsarudhiraasthipuriisharaashirnaayam svayam bhavitumarhati nityashuddhah
यह देह अन्न से बना है, इसलिए अन्नमय कोश है; अन्न से जीता है और उसके बिना नष्ट हो जाता है। त्वचा, चर्म, मांस, रक्त, अस्थि और मल का यह ढेर नित्यशुद्ध आत्मा हो ही नहीं सकता।
This body arises from food and so is the sheath made of food; by food it lives and without it perishes. This heap of skin, hide, flesh, blood, bone and filth cannot possibly be the ever-pure Self.
पूर्वं जनेरपि मृतेरपि नायमस्ति जातक्षणः क्षणगुणोऽनियतस्वभावः । नैको जडश्च घटवत्परिदृश्यमानः स्वात्मा कथं भवति भावविकारवेत्ता ॥ १५७ ॥
pūrvaṃ janerapi mṛterapi nāyamasti jātakṣaṇaḥ kṣaṇaguṇo'niyatasvabhāvaḥ, naiko jaḍaśca ghaṭavatparidṛśyamānaḥ svātmā kathaṃ bhavati bhāvavikāravettā || 157 ||
Puurvam janerapi mriterapi naayamasti jaatakshanah kshanaguno'niyatasvabhaavah, naiko jadashcha ghatavatparidrishyamaanah svaatmaa katham bhavati bhaavavikaaravettaa
यह जन्म से पहले नहीं था, मृत्यु के बाद भी नहीं रहेगा; क्षण भर के लिए उत्पन्न हुआ है, क्षणिक गुणों वाला है, अनियत स्वभाव का है, अनेक है, जड़ है और घड़े की तरह देखा जाता है। यह भावों के विकारों को जानने वाला अपना आत्मा कैसे हो सकता है?
It was not before birth, nor will it be after death; it is born but for a moment, its qualities last a moment, its nature is unsettled, it is many, it is inert, and it is seen like a pot. How should this be one's own Self, the knower of the changes of things?
पाणिपादादिमान्देहो नात्मा व्यङ्गेऽपि जीवनात् । तत्तच्छक्तेरनाशाच्च न नियम्यो नियामकः ॥ १५८ ॥
pāṇipādādimāndeho nātmā vyaṅge'pi jīvanāt, tattacchakteranāśācca na niyamyo niyāmakaḥ || 158 ||
Paanipaadaadimaandeho naatmaa vyange'pi jiivanaat, tattachchhakteranaashaachcha na niyamyo niyaamakah
हाथ-पैर आदि वाला यह देह आत्मा नहीं है, क्योंकि अंग कट जाने पर भी जीवन बना रहता है और उन-उन शक्तियों का नाश नहीं होता। जो नियन्त्रित होता है, वह नियन्त्रक नहीं हो सकता।
This body with its hands and feet is not the Self, for life continues even when a limb is lost, and the several faculties are not destroyed. What is governed cannot be the governor.
देहतद्धर्मतत्कर्मतदवस्थादिसाक्षिणः । स्वत एव स्वतः सिद्धं तद्वैलक्षण्यमात्मनः ॥ १५९ ॥
dehataddharmatatkarmatadavasthādisākṣiṇaḥ, svata eva svataḥ siddhaṃ tadvailakṣaṇyamātmanaḥ || 159 ||
Dehataddharmatatkarmatadavasthaadisaakshinah, svata eva svatah siddham tadvailakshanyamaatmanah
देह का, उसके धर्मों का, उसके कर्मों का और उसकी अवस्थाओं का जो साक्षी है, उसकी इनसे विलक्षणता अपने आप ही, स्वतःसिद्ध है।
For the witness of the body, of its properties, of its acts and of its states, this difference from them is established of itself, needing nothing else.
शल्यराशिर्मांसलिप्तो मलपूर्णोऽतिकश्मलः । कथं भवेदयं वेत्ता स्वयमेतद्विलक्षणः ॥ १६० ॥
śalyarāśirmāṃsalipto malapūrṇo'tikaśmalaḥ, kathaṃ bhavedayaṃ vettā svayametadvilakṣaṇaḥ || 160 ||
Shalyaraashirmaamsalipto malapuurno'tikashmalah, katham bhavedayam vettaa svayametadvilakshanah
हड्डियों का ढेर, मांस से लिपटा, मल से भरा और अत्यन्त मलिन — यह भला जानने वाला कैसे हो सकता है, जो स्वयं इससे सर्वथा विलक्षण है?
A heap of bones smeared with flesh, full of filth and utterly foul — how should this be the knower, which is of itself wholly other than this?
त्वङ्मांसमेदोऽस्थिपुरीषराशावहंमतिं मूढजनः करोति । विलक्षणं वेत्ति विचारशीलो निजस्वरूपं परमार्थभूतम् ॥ १६१ ॥
tvaṅmāṃsamedo'sthipurīṣarāśāvahaṃmatiṃ mūḍhajanaḥ karoti, vilakṣaṇaṃ vetti vicāraśīlo nijasvarūpaṃ paramārthabhūtam || 161 ||
Tvanmaamsamedo'sthipuriisharaashaavahammatim muudhajanah karoti, vilakshanam vetti vichaarashiilo nijasvaruupam paramaarthabhuutam
त्वचा, मांस, मेद, अस्थि और मल के इस ढेर में मूढ़ जन 'मैं' की बुद्धि करते हैं; परन्तु विचारशील पुरुष इससे विलक्षण अपने परमार्थ-स्वरूप को जानता है।
The foolish take this heap of skin, flesh, fat, bone and filth to be 'I'; but the thoughtful man knows his own real nature to be other than it.
देहोऽहमित्येव जडस्य बुद्धिर्देहे च जीवे विदुषस्त्वहन्धीः । विवेकविज्ञानवतो महात्मनो ब्रह्माहमित्येव मतिः सदात्मनि ॥ १६२ ॥
deho'hamityeva jaḍasya buddhirdehe ca jīve viduṣastvahandhīḥ, vivekavijñānavato mahātmano brahmāhamityeva matiḥ sadātmani || 162 ||
Deho'hamityeva jadasya buddhirdehe cha jiive vidushastvahandhiih, vivekavijnaanavato mahaatmano brahmaahamityeva matih sadaatmani
जड़ बुद्धि वाले की मति 'मैं देह हूँ' ऐसी होती है; कुछ विद्वानों की 'मैं' की बुद्धि देह और जीव दोनों में होती है; किन्तु विवेक-विज्ञान वाले महात्मा की मति सदा आत्मा में 'मैं ब्रह्म हूँ' ऐसी ही होती है।
The dull-minded think 'I am the body'; the learned take 'I' to be both body and individual soul; but the great soul who has discerning knowledge holds always, of the true Self, the thought 'I am Brahman'.
अत्रात्मबुद्धिं त्यज मूढबुद्धे त्वङ्मांसमेदोऽस्थिपुरीषराशौ । सर्वात्मनि ब्रह्मणि निर्विकल्पे कुरुष्व शान्तिं परमां भजस्व ॥ १६३ ॥
atrātmabuddhiṃ tyaja mūḍhabuddhe tvaṅmāṃsamedo'sthipurīṣarāśau, sarvātmani brahmaṇi nirvikalpe kuruṣva śāntiṃ paramāṃ bhajasva || 163 ||
Atraatmabuddhim tyaja muudhabuddhe tvanmaamsamedo'sthipuriisharaashau, sarvaatmani brahmani nirvikalpe kurushva shaantim paramaam bhajasva
हे मूढ़बुद्धि, त्वचा, मांस, मेद, अस्थि और मल के इस ढेर में आत्मबुद्धि छोड़ दे; सर्वात्मक, निर्विकल्प ब्रह्म में स्थित होकर परम शान्ति का सेवन कर।
Dull-witted one, give up the notion of Self in this heap of skin, flesh, fat, bone and filth; abide in Brahman, the Self of all and free of all distinction, and take to the highest peace.
देहेन्द्रियादावसति भ्रमोदितां विद्वानहन्तां न जहाति यावत् । तावन्न तस्यास्ति विमुक्तिवार्ताप्यस्त्वेष वेदान्तनयान्तदर्शी ॥ १६४ ॥
dehendriyādāvasati bhramoditāṃ vidvānahantāṃ na jahāti yāvat, tāvanna tasyāsti vimuktivārtāpyastveṣa vedāntanayāntadarśī || 164 ||
Dehendriyaadaavasati bhramoditaam vidvaanahantaam na jahaati yaavat, taavanna tasyaasti vimuktivaartaapyastvesha vedaantanayaantadarshii
जब तक विद्वान् देह और इन्द्रियों आदि असत् वस्तुओं में भ्रम से उत्पन्न 'मैं' के भाव को नहीं छोड़ता, तब तक उसकी मुक्ति की बात ही नहीं — चाहे वह वेदान्त के सब सिद्धान्तों का पारदर्शी ही क्यों न हो।
So long as a learned man does not give up the sense of 'I' that delusion has raised in the unreal — the body, the senses and the rest — there is no talk of liberation for him, be he ever so complete a master of all the conclusions of Vedānta.
छायाशरीरे प्रतिबिम्बगात्रे यत्स्वप्नदेहे हृदि कल्पिताङ्गे । यथात्मबुद्धिस्तव नास्ति काचिज्जीवच्छरीरे च तथैव मास्तु ॥ १६५ ॥
chāyāśarīre pratibimbagātre yatsvapnadehe hṛdi kalpitāṅge, yathātmabuddhistava nāsti kācijjīvaccharīre ca tathaiva māstu || 165 ||
Chhaayaashariire pratibimbagaatre yatsvapnadehe hridi kalpitaange, yathaatmabuddhistava naasti kaachijjiivachchhariire cha tathaiva maastu
छाया के शरीर में, दर्पण में प्रतिबिम्बित शरीर में, स्वप्न के शरीर में और हृदय में कल्पित अंगों में जैसे तुझे कोई आत्मबुद्धि नहीं होती, वैसे ही इस जीवित शरीर में भी न हो।
As you have no sense of Self in your shadow, in your reflected body, in your dream body, or in limbs imagined in the heart, so let it be with this living body too.
देहात्मधीरेव नृणामसद्धियां जन्मादिदुःखप्रभवस्य बीजम् । यतस्ततस्त्वं जहि तां प्रयत्नात्त्यक्ते तु चित्ते न पुनर्भवाशा ॥ १६६ ॥
dehātmadhīreva nṛṇāmasaddhiyāṃ janmādiduḥkhaprabhavasya bījam, yatastatastvaṃ jahi tāṃ prayatnāttyakte tu citte na punarbhavāśā || 166 ||
Dehaatmadhiireva nrinaamasaddhiyaam janmaadiduhkhaprabhavasya biijam, yatastatastvam jahi taam prayatnaattyakte tu chitte na punarbhavaashaa
असत् बुद्धि वाले मनुष्यों की देह में आत्मबुद्धि ही जन्म आदि दुःखों की उत्पत्ति का बीज है; इसलिए तू यत्नपूर्वक उसे नष्ट कर। चित्त के त्याग देने पर फिर जन्म की आशंका नहीं रहती।
For men of unsound understanding the notion of Self in the body is the very seed of the arising of birth and all its sorrows; therefore destroy it with effort. When the mind has let it go, there is no more prospect of being born again.
कर्मेन्द्रियैः पंचभिरञ्चितोऽयं प्राणो भवेत्प्राणमयस्तु कोशः । येनात्मवानन्नमयोऽनुपूर्णः प्रवर्ततेऽसौ सकलक्रियासु ॥ १६७ ॥
karmendriyaiḥ paṃcabhirañcito'yaṃ prāṇo bhavetprāṇamayastu kośaḥ, yenātmavānannamayo'nupūrṇaḥ pravartate'sau sakalakriyāsu || 167 ||
Karmendriyaih pamchabhiranchito'yam praano bhavetpraanamayastu koshah, yenaatmavaanannamayo'nupuurnah pravartate'sau sakalakriyaasu
पाँच कर्मेन्द्रियों से युक्त यह प्राण ही प्राणमय कोश है; इसी से भरकर अन्नमय कोश आत्मवान् होकर समस्त क्रियाओं में प्रवृत्त होता है।
This vital breath together with the five organs of action is the sheath made of breath; filled by it, the sheath made of food becomes as though ensouled and engages in all its activities.
नैवात्मापि प्राणमयो वायुविकारो गन्तागन्ता वायुवदन्तर्बहिरेषः । यस्मात्किञ्चित्क्वापि न वेत्तीष्टमनिष्टं स्वं वान्यं वा किञ्चन नित्यं परतन्त्रः ॥ १६८ ॥
naivātmāpi prāṇamayo vāyuvikāro gantāgantā vāyuvadantarbahireṣaḥ, yasmātkiñcitkvāpi na vettīṣṭamaniṣṭaṃ svaṃ vānyaṃ vā kiñcana nityaṃ paratantraḥ || 168 ||
Naivaatmaapi praanamayo vaayuvikaaro gantaagantaa vaayuvadantarbahireshah, yasmaatkinchitkvaapi na vettiishtamanishtam svam vaanyam vaa kinchana nityam paratantrah
प्राणमय कोश भी आत्मा नहीं है; यह वायु का विकार है, वायु की तरह भीतर-बाहर आता-जाता है, और इष्ट या अनिष्ट कुछ भी कहीं नहीं जानता — न अपने को, न दूसरे को; यह सदा परतन्त्र है।
Nor is the sheath made of breath the Self: it is a modification of air, coming and going within and without like air, and it knows nothing anywhere, pleasant or unpleasant, neither itself nor another; it is always dependent.
ज्ञानेन्द्रियाणि च मनश्च मनोमयः स्यात् कोशो ममाहमिति वस्तुविकल्पहेतुः । संज्ञादिभेदकलनाकलितो बलीयांस्तत्पूर्वकोशमभिपूर्य विजृम्भते यः ॥ १६९ ॥
jñānendriyāṇi ca manaśca manomayaḥ syāt kośo mamāhamiti vastuvikalpahetuḥ, saṃjñādibhedakalanākalito balīyāṃstatpūrvakośamabhipūrya vijṛmbhate yaḥ || 169 ||
Jnaanendriyaani cha manashcha manomayah syaat kosho mamaahamiti vastuvikalpahetuh, samjnaadibhedakalanaakalito baliiyaamstatpuurvakoshamabhipuurya vijrimbhate yah
ज्ञानेन्द्रियों के सहित मन ही मनोमय कोश है; यही 'मेरा' और 'मैं' जैसे वस्तु-विकल्पों का कारण है। नाम आदि के भेद की कल्पना से युक्त यह अधिक बलवान् है, और अपने से पहले के कोश को भरकर फैलता है।
The mind together with the organs of knowledge is the sheath made of mind; it is the cause of such distinctions in things as 'mine' and 'I'. Made up of the reckoning of differences of name and the rest, it is the stronger, and fills the sheath before it and spreads out.
पञ्चेन्द्रियैः पञ्चभिरेव होतृभिः प्रचीयमानो विषयाज्यधारया । जाज्वल्यमानो बहुवासनेन्धनैर्मनोमयाग्निर्दहति प्रपंचम् ॥ १७० ॥
pañcendriyaiḥ pañcabhireva hotṛbhiḥ pracīyamāno viṣayājyadhārayā, jājvalyamāno bahuvāsanendhanairmanomayāgnirdahati prapaṃcam || 170 ||
Panchendriyaih panchabhireva hotribhih prachiiyamaano vishayaajyadhaarayaa, jaajvalyamaano bahuvaasanendhanairmanomayaagnirdahati prapamcham
पाँच इन्द्रियों रूपी पाँच होताओं के द्वारा विषय-रूपी घी की धारा से सींचा जाता हुआ, अनेक वासनाओं के ईंधन से प्रज्वलित यह मनोमय अग्नि इस प्रपंच को जलाता है।
Fed by the five senses as by five priests with a stream of the clarified butter of sense-objects, and blazing with the fuel of many latent impressions, this fire made of mind burns up the whole world of appearance.
↑ All sectionsमनो ह्यविद्या · The mind itself is ignorance: bondage and release (171–184)
न ह्यस्त्यविद्या मनसोऽतिरिक्ता मनो ह्यविद्या भवबन्धहेतुः । तस्मिन्विनष्टे सकलं विनष्टं विजृम्भितेऽस्मिन्सकलं विजृम्भते ॥ १७१ ॥
na hyastyavidyā manaso'tiriktā mano hyavidyā bhavabandhahetuḥ, tasminvinaṣṭe sakalaṃ vinaṣṭaṃ vijṛmbhite'sminsakalaṃ vijṛmbhate || 171 ||
Na hyastyavidyaa manaso'tiriktaa mano hyavidyaa bhavabandhahetuh, tasminvinashte sakalam vinashtam vijrimbhite'sminsakalam vijrimbhate
मन से अलग कोई अविद्या है ही नहीं; मन ही अविद्या है, और वही भव-बन्धन का कारण है। उसके नष्ट होने पर सब नष्ट हो जाता है, और उसके फैलने पर सब फैल जाता है।
There is no ignorance apart from the mind; the mind itself is ignorance, and it is the cause of bondage to worldly life. When it is destroyed, all is destroyed; when it expands, all expands.
स्वप्नेऽर्थशून्ये सृजति स्वशक्त्या भोक्त्रादिविश्वं मन एव सर्वम् । तथैव जाग्रत्यपि नो विशेषः तत्सर्वमेतन्मनसो विजृम्भणम् ॥ १७२ ॥
svapne'rthaśūnye sṛjati svaśaktyā bhoktrādiviśvaṃ mana eva sarvam, tathaiva jāgratyapi no viśeṣaḥ tatsarvametanmanaso vijṛmbhaṇam || 172 ||
Svapne'rthashuunye srijati svashaktyaa bhoktraadivishvam mana eva sarvam, tathaiva jaagratyapi no visheshah tatsarvametanmanaso vijrimbhanam
स्वप्न में, जहाँ कोई वस्तु है ही नहीं, मन ही अपनी शक्ति से भोक्ता आदि सारा विश्व रच देता है। जाग्रत् में भी कोई भेद नहीं — यह सब मन का ही फैलाव है।
In dream, where no object exists, the mind alone by its own power creates the whole world of enjoyer and enjoyed. In waking it is no different: all this is but the expansion of the mind.
सुषुप्तिकाले मनसि प्रलीने नैवास्ति किञ्चित्सकलप्रसिद्धेः । अतो मनःकल्पित एव पुंसः संसार एतस्य न वस्तुतोऽस्ति ॥ १७३ ॥
suṣuptikāle manasi pralīne naivāsti kiñcitsakalaprasiddheḥ, ato manaḥkalpita eva puṃsaḥ saṃsāra etasya na vastuto'sti || 173 ||
Sushuptikaale manasi praliine naivaasti kinchitsakalaprasiddheh, ato manahkalpita eva pumsah samsaara etasya na vastuto'sti
सुषुप्ति के समय मन के लीन हो जाने पर कुछ भी नहीं रहता — यह सबको प्रसिद्ध है। इसलिए पुरुष का संसार मन का ही कल्पित है; वस्तुतः इसका कोई अस्तित्व नहीं।
In deep sleep, when the mind is dissolved, nothing at all remains — as everyone knows. Therefore a man's world is imagined by the mind alone; in reality it has no being.
वायुनानीयते मेघः पुनस्तेनैव नीयते । मनसा कल्प्यते बन्धो मोक्षस्तेनैव कल्प्यते ॥ १७४ ॥
vāyunānīyate meghaḥ punastenaiva nīyate, manasā kalpyate bandho mokṣastenaiva kalpyate || 174 ||
Vaayunaaniiyate meghah punastenaiva niiyate, manasaa kalpyate bandho mokshastenaiva kalpyate
बादल वायु से लाया जाता है और उसी से हटाया भी जाता है; इसी प्रकार बन्धन मन से कल्पित होता है और मोक्ष भी उसी से।
A cloud is brought by the wind and by the same wind driven away; so bondage is imagined by the mind, and release too by the same.
देहादिसर्वविषये परिकल्प्य रागं बध्नाति तेन पुरुषं पशुवद्गुणेन । वैरस्यमत्र विषवत् सुविधाय पश्चादेनं विमोचयति तन्मन एव बन्धात् ॥ १७५ ॥
dehādisarvaviṣaye parikalpya rāgaṃ badhnāti tena puruṣaṃ paśuvadguṇena, vairasyamatra viṣavat suvidhāya paścādenaṃ vimocayati tanmana eva bandhāt || 175 ||
Dehaadisarvavishaye parikalpya raagam badhnaati tena purusham pashuvadgunena, vairasyamatra vishavat suvidhaaya pashchaadenam vimochayati tanmana eva bandhaat
देह आदि सब विषयों में राग की कल्पना करके मन पशु की तरह पुरुष को उसी गुण से बाँध देता है; और फिर विषयों में विष जैसी विरक्ति भली भाँति उत्पन्न करके वही मन उसे बन्धन से छुड़ा भी देता है।
Having imagined attachment to the body and all other objects, the mind binds a man by that very cord as a beast is bound; and then, making him feel a distaste for objects as for poison, that same mind sets him free from bondage.
तस्मान्मनः कारणमस्य जन्तोः बन्धस्य मोक्षस्य च वा विधाने । बन्धस्य हेतुर्मलिनं रजोगुणैः मोक्षस्य शुद्धं विरजस्तमस्कम् ॥ १७६ ॥
tasmānmanaḥ kāraṇamasya jantoḥ bandhasya mokṣasya ca vā vidhāne, bandhasya heturmalinaṃ rajoguṇaiḥ mokṣasya śuddhaṃ virajastamaskam || 176 ||
Tasmaanmanah kaaranamasya jantoh bandhasya mokshasya cha vaa vidhaane, bandhasya heturmalinam rajogunaih mokshasya shuddham virajastamaskam
इसलिए इस जीव के बन्धन और मोक्ष दोनों के विधान में मन ही कारण है। रजोगुणों से मलिन मन बन्धन का हेतु है; रजस् और तमस् से रहित शुद्ध मन मोक्ष का।
Therefore the mind is the cause in the ordaining both of this creature's bondage and of its release. Stained by the qualities of rajas, it is the cause of bondage; pure and free of rajas and tamas, of liberation.
विवेकवैराग्यगुणातिरेकाच्छुद्धत्वमासाद्य मनो विमुक्त्यै । भवत्यतो बुद्धिमतो मुमुक्षोस्ताभ्यां दृढाभ्यां भवितव्यमग्रे ॥ १७७ ॥
vivekavairāgyaguṇātirekācchuddhatvamāsādya mano vimuktyai, bhavatyato buddhimato mumukṣostābhyāṃ dṛḍhābhyāṃ bhavitavyamagre || 177 ||
Vivekavairaagyagunaatirekaachchhuddhatvamaasaadya mano vimuktyai, bhavatyato buddhimato mumukshostaabhyaam dridhaabhyaam bhavitavyamagre
विवेक और वैराग्य के अतिरेक से शुद्धता प्राप्त करके मन मुक्ति के लिए हो जाता है। इसलिए बुद्धिमान् मुमुक्षु को पहले इन दोनों में दृढ़ होना चाहिए।
Gaining purity through an abundance of discernment and dispassion, the mind turns towards liberation. Therefore the intelligent seeker must first become firm in these two.
मनो नाम महाव्याघ्रो विषयारण्यभूमिषु । चरत्यत्र न गच्छन्तु साधवो ये मुमुक्षवः ॥ १७८ ॥
mano nāma mahāvyāghro viṣayāraṇyabhūmiṣu, caratyatra na gacchantu sādhavo ye mumukṣavaḥ || 178 ||
Mano naama mahaavyaaghro vishayaaranyabhuumishu, charatyatra na gachchhantu saadhavo ye mumukshavah
मन नाम का एक बड़ा बाघ विषयों के जंगल में घूमता है; जो साधु मुमुक्षु हैं, वे वहाँ न जाएँ।
A great tiger named mind prowls in the forest of sense-objects; let good men who seek liberation not go there.
मनः प्रसूते विषयानशेषान् स्थूलात्मना सूक्ष्मतया च भोक्तुः । शरीरवर्णाश्रमजातिभेदान् गुणक्रियाहेतुफलानि नित्यम् ॥ १७९ ॥
manaḥ prasūte viṣayānaśeṣān sthūlātmanā sūkṣmatayā ca bhoktuḥ, śarīravarṇāśramajātibhedān guṇakriyāhetuphalāni nityam || 179 ||
Manah prasuute vishayaanasheshaan sthuulaatmanaa suukshmatayaa cha bhoktuh, shariiravarnaashramajaatibhedaan gunakriyaahetuphalaani nityam
मन ही भोक्ता के लिए सब विषयों को स्थूल और सूक्ष्म रूप से उत्पन्न करता है, तथा शरीर, वर्ण, आश्रम और जाति के भेद, एवं गुण, क्रिया, हेतु और फल — इन सबको नित्य रचता रहता है।
The mind brings forth for the enjoyer all objects, gross and subtle, and continually produces the distinctions of body, class, stage of life and birth, and qualities, actions, causes and fruits.
असङ्गचिद्रूपममुं विमोह्य देहेन्द्रियप्राणगुणैर्निबद्ध्य । अहंममेति भ्रमयत्यजस्रं मनः स्वकृत्येषु फलोपभुक्तिषु ॥ १८० ॥
asaṅgacidrūpamamuṃ vimohya dehendriyaprāṇaguṇairnibaddhya, ahaṃmameti bhramayatyajasraṃ manaḥ svakṛtyeṣu phalopabhuktiṣu || 180 ||
Asangachidruupamamum vimohya dehendriyapraanagunairnibaddhya, ahammameti bhramayatyajasram manah svakrityeshu phalopabhuktishu
असंग चिद्रूप इस आत्मा को मोहित करके, देह, इन्द्रिय, प्राण और गुणों से बाँधकर, 'मैं' और 'मेरा' कहकर मन इसे अपने कर्मों और फलों के भोग में निरन्तर भटकाता रहता है।
Deluding this unattached Self, whose nature is awareness, and binding it with body, senses, breaths and qualities, the mind makes it wander endlessly with 'I' and 'mine' among its own doings and the enjoyment of their fruits.
अध्यासदोषात्पुरुषस्य संसृतिरध्यासबन्धस्त्वमुनैव कल्पितः । रजस्तमोदोषवतोऽविवेकिनो जन्मादिदुःखस्य निदानमेतत् ॥ १८१ ॥
adhyāsadoṣātpuruṣasya saṃsṛtiradhyāsabandhastvamunaiva kalpitaḥ, rajastamodoṣavato'vivekino janmādiduḥkhasya nidānametat || 181 ||
Adhyaasadoshaatpurushasya samsritiradhyaasabandhastvamunaiva kalpitah, rajastamodoshavato'vivekino janmaadiduhkhasya nidaanametat
अध्यास के दोष से ही पुरुष का संसार है; अध्यास से ही बन्धन कल्पित हुआ है। रजस् और तमस् के दोष वाले अविवेकी के लिए यही जन्म आदि दुःख का मूल कारण है।
It is through the fault of superimposition that a man has this worldly round; bondage too is imagined by superimposition alone. For the undiscerning, in whom rajas and tamas are at fault, this is the root of the sorrow of birth and the rest.
अतः प्राहुर्मनोऽविद्यां पण्डितास्तत्त्वदर्शिनः । येनैव भ्राम्यते विश्वं वायुनेवाभ्रमण्डलम् ॥ १८२ ॥
ataḥ prāhurmano'vidyāṃ paṇḍitāstattvadarśinaḥ, yenaiva bhrāmyate viśvaṃ vāyunevābhramaṇḍalam || 182 ||
Atah praahurmano'vidyaam panditaastattvadarshinah, yenaiva bhraamyate vishvam vaayunevaabhramandalam
इसीलिए तत्त्वदर्शी पण्डितों ने मन को ही अविद्या कहा है — जिससे यह विश्व उसी प्रकार घुमाया जाता है जैसे वायु से बादलों का मण्डल।
For this reason the wise who see the truth have called the mind itself ignorance — that by which the world is whirled about as a bank of clouds is by the wind.
तन्मनःशोधनं कार्यं प्रयत्नेन मुमुक्षुणा । विशुद्धे सति चैतस्मिन्मुक्तिः करफलायते ॥ १८३ ॥
tanmanaḥśodhanaṃ kāryaṃ prayatnena mumukṣuṇā, viśuddhe sati caitasminmuktiḥ karaphalāyate || 183 ||
Tanmanahshodhanam kaaryam prayatnena mumukshunaa, vishuddhe sati chaitasminmuktih karaphalaayate
इसलिए मुमुक्षु को प्रयत्नपूर्वक मन का शोधन करना चाहिए; इसके विशुद्ध हो जाने पर मुक्ति हथेली पर रखे फल के समान हो जाती है।
Therefore the seeker must purify the mind with effort; when it is pure, liberation is like a fruit in the palm of the hand.
मोक्षैकसक्त्या विषयेषु रागं निर्मूल्य संन्यस्य च सर्वकर्म । सच्छ्रद्धया यः श्रवणादिनिष्ठो रजःस्वभावं स धुनोति बुद्धेः ॥ १८४ ॥
mokṣaikasaktyā viṣayeṣu rāgaṃ nirmūlya saṃnyasya ca sarvakarma, sacchraddhayā yaḥ śravaṇādiniṣṭho rajaḥsvabhāvaṃ sa dhunoti buddheḥ || 184 ||
Mokshaikasaktyaa vishayeshu raagam nirmuulya samnyasya cha sarvakarma, sachchhraddhayaa yah shravanaadinishtho rajahsvabhaavam sa dhunoti buddheh
जो केवल मोक्ष में आसक्त होकर विषयों के राग को जड़ से उखाड़ देता है, सब कर्मों का संन्यास करता है, और सच्ची श्रद्धा से श्रवण आदि में निष्ठ होता है, वही बुद्धि के रजोगुण-स्वभाव को झाड़ देता है।
He who, clinging to liberation alone, tears out attachment to objects by the root, renounces all action, and stands firm in hearing and the rest with true faith — he shakes off the rajas-nature of the intellect.
↑ All sectionsविज्ञानमयकोशः · The sheath made of knowledge (185–193)
मनोमयो नापि भवेत्परात्मा ह्याद्यन्तवत्त्वात्परिणामिभावात् । दुःखात्मकत्वाद्विषयत्वहेतोः द्रष्टा हि दृश्यात्मतया न दृष्टः ॥ १८५ ॥
manomayo nāpi bhavetparātmā hyādyantavattvātpariṇāmibhāvāt, duḥkhātmakatvādviṣayatvahetoḥ draṣṭā hi dṛśyātmatayā na dṛṣṭaḥ || 185 ||
Manomayo naapi bhavetparaatmaa hyaadyantavattvaatparinaamibhaavaat, duhkhaatmakatvaadvishayatvahetoh drashtaa hi drishyaatmatayaa na drishtah
मनोमय कोश भी परमात्मा नहीं हो सकता, क्योंकि उसका आदि और अन्त है, वह परिणामी है, दुःखरूप है और स्वयं विषय है; द्रष्टा दृश्य के रूप में कभी देखा नहीं जाता।
Nor can the sheath made of mind be the supreme Self: it has a beginning and an end, it undergoes change, it is of the nature of sorrow, and it is itself an object; the seer is never seen as the seen.
बुद्धिर्बुद्धीन्द्रियैः सार्धं सवृत्तिः कर्तृलक्षणः । विज्ञानमयकोशः स्यात्पुंसः संसारकारणम् ॥ १८६ ॥
buddhirbuddhīndriyaiḥ sārdhaṃ savṛttiḥ kartṛlakṣaṇaḥ, vijñānamayakośaḥ syātpuṃsaḥ saṃsārakāraṇam || 186 ||
Buddhirbuddhiindriyaih saardham savrittih kartrilakshanah, vijnaanamayakoshah syaatpumsah samsaarakaaranam
ज्ञानेन्द्रियों के सहित बुद्धि, अपनी वृत्तियों के साथ, जिसका लक्षण कर्तृत्व है — वही विज्ञानमय कोश है, और वही पुरुष के संसार का कारण है।
The intellect together with the organs of knowledge and its own functions, marked by the sense of doership, is the sheath made of knowledge, and it is the cause of a man's round of birth and death.
अनुव्रजच्चित्प्रतिबिम्बशक्तिर्विज्ञानसंज्ञः प्रकृतेर्विकारः । ज्ञानक्रियावानहमित्यजस्रं देहेन्द्रियादिष्वभिमन्यते भृशम् ॥ १८७ ॥
anuvrajaccitpratibimbaśaktirvijñānasaṃjñaḥ prakṛtervikāraḥ, jñānakriyāvānahamityajasraṃ dehendriyādiṣvabhimanyate bhṛśam || 187 ||
Anuvrajachchitpratibimbashaktirvijnaanasamjnah prakritervikaarah, jnaanakriyaavaanahamityajasram dehendriyaadishvabhimanyate bhrisham
चैतन्य के प्रतिबिम्ब की शक्ति को अपने साथ लिये हुए, 'विज्ञान' नाम वाला यह प्रकृति का विकार 'मैं ज्ञानवान् और क्रियावान् हूँ' ऐसा मानकर देह और इन्द्रियों आदि में निरन्तर गहरा अभिमान करता है।
Carrying with it the power of the reflection of consciousness, this modification of nature called 'knowledge' constantly takes itself to be the knower and doer, and identifies itself deeply with body, senses and the rest.
अनादिकालोऽयमहंस्वभावो जीवः समस्तव्यवहारवोढा । करोति कर्माण्यपि पूर्ववासनः पुण्यान्यपुण्यानि च तत्फलानि ॥ १८८ ॥
anādikālo'yamahaṃsvabhāvo jīvaḥ samastavyavahāravoḍhā, karoti karmāṇyapi pūrvavāsanaḥ puṇyānyapuṇyāni ca tatphalāni || 188 ||
Anaadikaalo'yamahamsvabhaavo jiivah samastavyavahaaravodhaa, karoti karmaanyapi puurvavaasanah punyaanyapunyaani cha tatphalaani
अनादि काल से 'मैं' के स्वभाव वाला यह जीव समस्त व्यवहार का वहन करता है; पूर्व वासनाओं के अनुसार पुण्य और पाप कर्म तथा उनके फल भी करता है।
From beginningless time this individual soul, whose nature is the sense of 'I', bears the whole burden of dealings in the world; following its former impressions it performs deeds good and bad, and reaps their fruits.
भुङ्क्ते विचित्रास्वपि योनिषु व्रजन्नायाति निर्यात्यध ऊर्ध्वमेषः । अस्यैव विज्ञानमयस्य जाग्रत्स्वप्नाद्यवस्थाः सुखदुःखभोगः ॥ १८९ ॥
bhuṅkte vicitrāsvapi yoniṣu vrajannāyāti niryātyadha ūrdhvameṣaḥ, asyaiva vijñānamayasya jāgratsvapnādyavasthāḥ sukhaduḥkhabhogaḥ || 189 ||
Bhunkte vichitraasvapi yonishu vrajannaayaati niryaatyadha uurdhvameshah, asyaiva vijnaanamayasya jaagratsvapnaadyavasthaah sukhaduhkhabhogah
यह नाना योनियों में जाकर भोगता है, आता है, जाता है, नीचे और ऊपर जाता है। इसी विज्ञानमय कोश की जाग्रत्, स्वप्न आदि अवस्थाएँ हैं, और इसी का सुख-दुःख का भोग है।
Wandering into many kinds of birth it enjoys, comes and goes, moves downward and upward. To this sheath made of knowledge belong the states of waking, dream and the rest, and the experience of pleasure and pain.
देहादिनिष्ठाश्रमधर्मकर्मगुणाभिमानं सततं ममेति । विज्ञानकोशोऽयमतिप्रकाशः प्रकृष्टसान्निध्यवशात्परात्मनः । अतो भवत्येष उपाधिरस्य यदात्मधीः संसरति भ्रमेण ॥ १९० ॥
dehādiniṣṭhāśramadharmakarmaguṇābhimānaṃ satataṃ mameti, vijñānakośo'yamatiprakāśaḥ prakṛṣṭasānnidhyavaśātparātmanaḥ, ato bhavatyeṣa upādhirasya yadātmadhīḥ saṃsarati bhrameṇa || 190 ||
Dehaadinishthaashramadharmakarmagunaabhimaanam satatam mameti, vijnaanakosho'yamatiprakaashah prakrishtasaannidhyavashaatparaatmanah, ato bhavatyesha upaadhirasya yadaatmadhiih samsarati bhramena
देह आदि में स्थित आश्रम, धर्म, कर्म और गुणों का अभिमान निरन्तर 'मेरा' कहकर करता हुआ, यह विज्ञानमय कोश परमात्मा की अत्यन्त निकटता से अतिशय प्रकाशमान है। इसीलिए यह उसकी उपाधि बन जाता है, और उसके कारण आत्मबुद्धि भ्रम से संसार में घूमती रहती है।
Constantly claiming as 'mine' the stage of life, the duties, the deeds and the qualities that belong to the body and the rest, this sheath made of knowledge shines exceedingly by its nearness to the supreme Self. So it becomes the Self's limiting adjunct, and through it the notion of self wanders in delusion from birth to birth.
योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृदि स्फुरत्स्वयंज्योतिः । कूटस्थः सन्नात्मा कर्ता भोक्ता भवत्युपाधिस्थः ॥ १९१ ॥
yo'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu hṛdi sphuratsvayaṃjyotiḥ, kūṭasthaḥ sannātmā kartā bhoktā bhavatyupādhisthaḥ || 191 ||
Yo'yam vijnaanamayah praaneshu hridi sphuratsvayamjyotih, kuutasthah sannaatmaa kartaa bhoktaa bhavatyupaadhisthah
जो यह विज्ञानमय है, प्राणों में और हृदय में स्वयंज्योति रूप से स्फुरित होता है, वही कूटस्थ आत्मा उपाधि में स्थित होकर कर्ता और भोक्ता बन जाता है।
This sheath made of knowledge, which shines self-luminous in the breaths and in the heart, is the unchanging Self itself; seated in an adjunct, it becomes doer and enjoyer.
स्वयं परिच्छेदमुपेत्य बुद्धेस्तादात्म्यदोषेण परं मृषात्मनः । सर्वात्मकः सन्नपि वीक्षते स्वयं स्वतः पृथक्त्वेन मृदो घटानिव ॥ १९२ ॥
svayaṃ paricchedamupetya buddhestādātmyadoṣeṇa paraṃ mṛṣātmanaḥ, sarvātmakaḥ sannapi vīkṣate svayaṃ svataḥ pṛthaktvena mṛdo ghaṭāniva || 192 ||
Svayam parichchhedamupetya buddhestaadaatmyadoshena param mrishaatmanah, sarvaatmakah sannapi viikshate svayam svatah prithaktvena mrido ghataaniva
सर्वथा मिथ्यास्वरूप बुद्धि के साथ तादात्म्य के दोष से यह स्वयं परिच्छिन्न हो जाता है। सर्वात्मक होते हुए भी यह अपने को अपने से पृथक् देखता है — जैसे मिट्टी घड़ों को अपने से अलग देखे।
Through the fault of identifying itself with the intellect, which is wholly unreal, it takes on limitation. Being the Self of all, it yet sees itself as separate from itself, as clay might see pots as other than itself.
उपाधिसम्बन्धवशात्परात्मा ह्युपाधिधर्माननुभाति तद्गुणः । अयोविकारानविकारिवह्निवत् सदैकरूपोऽपि परः स्वभावात् ॥ १९३ ॥
upādhisambandhavaśātparātmā hyupādhidharmānanubhāti tadguṇaḥ, ayovikārānavikārivahnivat sadaikarūpo'pi paraḥ svabhāvāt || 193 ||
Upaadhisambandhavashaatparaatmaa hyupaadhidharmaananubhaati tadgunah, ayovikaaraanavikaarivahnivat sadaikaruupo'pi parah svabhaavaat
उपाधि के सम्बन्ध के कारण परमात्मा उपाधि के धर्मों के अनुसार ही प्रतीत होता है, मानो उसके गुण उसी के हों — जैसे निर्विकार अग्नि लोहे के विकारों के अनुसार प्रतीत होती है; यद्यपि परम आत्मा स्वभाव से सदा एकरूप है।
Because of its connection with an adjunct, the supreme Self appears to take on the adjunct's properties as though they were its own — as changeless fire appears to take on the changes of iron; and yet by nature the supreme is ever of one form.
↑ All sectionsशिष्य उवाच · The disciple objects: if the adjunct is beginningless, how is there release? (194–195)
भ्रमेणाप्यन्यथा वास्तु जीवभावः परात्मनः । तदुपाधेरनादित्वान्नानादेर्नाश इष्यते ॥ १९४ ॥
bhrameṇāpyanyathā vāstu jīvabhāvaḥ parātmanaḥ, tadupādheranāditvānnānādernāśa iṣyate || 194 ||
Bhramenaapyanyathaa vaastu jiivabhaavah paraatmanah, tadupaadheranaaditvaannaanaadernaasha ishyate
(शिष्य ने कहा —) भ्रम से हो या और किसी प्रकार से, परमात्मा का जीवभाव तो है ही। और उसकी उपाधि अनादि है; जो अनादि है उसका नाश नहीं माना जाता।
(The disciple said:) Whether through delusion or in some other way, the supreme Self does have this state of an individual soul. And its adjunct is beginningless; of what is beginningless no destruction is admitted.
अतोऽस्य जीवभावोऽपि नित्या भवति संसृतिः । न निवर्तेत तन्मोक्षः कथं मे श्रीगुरो वद ॥ १९५ ॥
ato'sya jīvabhāvo'pi nityā bhavati saṃsṛtiḥ, na nivarteta tanmokṣaḥ kathaṃ me śrīguro vada || 195 ||
Ato'sya jiivabhaavo'pi nityaa bhavati samsritih, na nivarteta tanmokshah katham me shriiguro vada
इसलिए इसका जीवभाव भी नित्य होगा और संसार भी नित्य; वह निवृत्त नहीं होगा। तब मेरी मुक्ति कैसे होगी? हे श्रीगुरो, बताइए।
So its state as an individual soul would be eternal, and its round of birth and death eternal too, never ceasing. Then how is there liberation for me? Tell me, revered teacher.
↑ All sectionsश्रीगुरुरुवाच · The teacher answers: what error has made, knowledge undoes (196–212)
सम्यक्पृष्टं त्वया विद्वन्सावधानेन तच्छृणु । प्रामाणिकी न भवति भ्रान्त्या मोहितकल्पना ॥ १९६ ॥
samyakpṛṣṭaṃ tvayā vidvansāvadhānena tacchṛṇu, prāmāṇikī na bhavati bhrāntyā mohitakalpanā || 196 ||
Samyakprishtam tvayaa vidvansaavadhaanena tachchhrinu, praamaanikii na bhavati bhraantyaa mohitakalpanaa
(श्रीगुरु ने कहा —) हे विद्वन्, तूने ठीक पूछा है; सावधान होकर सुन। भ्रम से मोहित हुई कल्पना प्रामाणिक नहीं होती।
(The revered teacher said:) You have asked well, wise one; listen attentively. An imagining deluded by error carries no authority.
भ्रान्तिं विना त्वसङ्गस्य निष्क्रियस्य निराकृतेः । न घटेतार्थसम्बन्धो नभसो नीलतादिवत् ॥ १९७ ॥
bhrāntiṃ vinā tvasaṅgasya niṣkriyasya nirākṛteḥ, na ghaṭetārthasambandho nabhaso nīlatādivat || 197 ||
Bhraantim vinaa tvasangasya nishkriyasya niraakriteh, na ghatetaarthasambandho nabhaso niilataadivat
भ्रम के बिना असंग, निष्क्रिय और निराकार आत्मा का किसी पदार्थ से सम्बन्ध बन ही नहीं सकता — जैसे आकाश का नीलेपन आदि से।
Without error there can be no connection of the unattached, actionless and formless Self with any object — as there is none between space and blueness.
स्वस्य द्रष्टुर्निर्गुणस्याक्रियस्य प्रत्यग्बोधानन्दरूपस्य बुद्धेः । भ्रान्त्या प्राप्तो जीवभावो न सत्यो मोहापाये नास्त्यवस्तुस्वभावात् ॥ १९८ ॥
svasya draṣṭurnirguṇasyākriyasya pratyagbodhānandarūpasya buddheḥ, bhrāntyā prāpto jīvabhāvo na satyo mohāpāye nāstyavastusvabhāvāt || 198 ||
Svasya drashturnirgunasyaakriyasya pratyagbodhaanandaruupasya buddheh, bhraantyaa praapto jiivabhaavo na satyo mohaapaaye naastyavastusvabhaavaat
जो स्वयं द्रष्टा है, निर्गुण है, अक्रिय है, प्रत्यक् बोध और आनन्दरूप है, उस आत्मा का बुद्धि के कारण भ्रम से प्राप्त जीवभाव सत्य नहीं है; मोह के हटते ही वह नहीं रहता, क्योंकि उसका स्वभाव ही वस्तु न होना है।
For the Self, which is the seer itself, without qualities, without action, inward awareness and bliss, the state of an individual soul reached through error on account of the intellect is not real; when delusion goes it is no more, for its very nature is to be no thing at all.
यावद् भ्रान्तिस्तावदेवास्य सत्ता मिथ्याज्ञानोज्जृम्भितस्य प्रमादात् । रज्ज्वां सर्पो भ्रान्तिकालीन एव भ्रान्तेर्नाशे नैव सर्पोऽपि तद्वत् ॥ १९९ ॥
yāvad bhrāntistāvadevāsya sattā mithyājñānojjṛmbhitasya pramādāt, rajjvāṃ sarpo bhrāntikālīna eva bhrānternāśe naiva sarpo'pi tadvat || 199 ||
Yaavad bhraantistaavadevaasya sattaa mithyaajnaanojjrimbhitasya pramaadaat, rajjvaam sarpo bhraantikaaliina eva bhraanternaashe naiva sarpo'pi tadvat
जब तक भ्रम है, तभी तक प्रमाद से मिथ्याज्ञान द्वारा फैलाये गये इस जीवभाव की सत्ता है। रस्सी में साँप भ्रम के समय तक ही रहता है; भ्रम के नष्ट होने पर साँप भी नहीं रहता — वैसे ही यह भी।
Only so long as the error lasts does this state, spread out by false knowledge through inadvertence, have any being. In a rope the snake lasts only while the error lasts; when the error is destroyed the snake is no more — and just so is this.
अनादित्वमविद्यायाः कार्यस्यापि तथेष्यते । उत्पन्नायां तु विद्यायामाविद्यकमनाद्यपि ॥ २०० ॥
anāditvamavidyāyāḥ kāryasyāpi tatheṣyate, utpannāyāṃ tu vidyāyāmāvidyakamanādyapi || 200 ||
Anaaditvamavidyaayaah kaaryasyaapi tatheshyate, utpannaayaam tu vidyaayaamaavidyakamanaadyapi
अविद्या का अनादित्व माना जाता है, और उसी प्रकार उसके कार्य का भी। किन्तु विद्या के उत्पन्न होने पर अविद्या का सब कुछ, अनादि होते हुए भी —
Ignorance is held to be beginningless, and so too is its effect. Yet when knowledge arises, all that belongs to ignorance, though beginningless —
प्रबोधे स्वप्नवत्सर्वं सहमूलं विनश्यति । अनाद्यपीदं नो नित्यं प्रागभाव इव स्फुटम् ॥ २०१ ॥
prabodhe svapnavatsarvaṃ sahamūlaṃ vinaśyati, anādyapīdaṃ no nityaṃ prāgabhāva iva sphuṭam || 201 ||
Prabodhe svapnavatsarvam sahamuulam vinashyati, anaadyapiidam no nityam praagabhaava iva sphutam
— जागने पर स्वप्न की तरह, मूल सहित नष्ट हो जाता है। यह अनादि होते हुए भी नित्य नहीं है — जैसे प्रागभाव स्पष्ट रूप से अनादि होकर भी नित्य नहीं।
— is destroyed root and all, as a dream is on waking. Though beginningless, it is plainly not eternal — just as prior non-existence, though beginningless, is not.
अनादेरपि विध्वंसः प्रागभावस्य वीक्षितः । यद्बुद्ध्युपाधिसम्बन्धात्परिकल्पितमात्मनि ॥ २०२ ॥
anāderapi vidhvaṃsaḥ prāgabhāvasya vīkṣitaḥ, yadbuddhyupādhisambandhātparikalpitamātmani || 202 ||
Anaaderapi vidhvamsah praagabhaavasya viikshitah, yadbuddhyupaadhisambandhaatparikalpitamaatmani
अनादि होने पर भी प्रागभाव का विनाश देखा जाता है। इसी प्रकार बुद्धि-रूप उपाधि के सम्बन्ध से आत्मा में जो कल्पित है —
Though beginningless, prior non-existence is seen to be destroyed. Just so, what is imagined in the Self through its connection with the adjunct of the intellect —
जीवत्वं न ततोऽन्यत्तु स्वरूपेण विलक्षणम् । सम्बन्धः स्वात्मनो बुद्ध्या मिथ्याज्ञानपुरःसरः ॥ २०३ ॥
jīvatvaṃ na tato'nyattu svarūpeṇa vilakṣaṇam, sambandhaḥ svātmano buddhyā mithyājñānapuraḥsaraḥ || 203 ||
Jiivatvam na tato'nyattu svaruupena vilakshanam, sambandhah svaatmano buddhyaa mithyaajnaanapurahsarah
— वह जीवत्व, अपने स्वरूप से विलक्षण किसी दूसरी वस्तु के रूप में नहीं है। आत्मा का बुद्धि से सम्बन्ध मिथ्या ज्ञान के आगे-आगे चलने वाला है।
— that state of being an individual soul is not some other thing, different in its own nature. The Self's connection with the intellect is preceded by false knowledge.
विनिवृत्तिर्भवेत्तस्य सम्यग्ज्ञानेन नान्यथा । ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञानं सम्यग्ज्ञानं श्रुतेर्मतम् ॥ २०४ ॥
vinivṛttirbhavettasya samyagjñānena nānyathā, brahmātmaikatvavijñānaṃ samyagjñānaṃ śrutermatam || 204 ||
Vinivrittirbhavettasya samyagjnaanena naanyathaa, brahmaatmaikatvavijnaanam samyagjnaanam shrutermatam
उसकी निवृत्ति सम्यक् ज्ञान से ही होती है, और किसी प्रकार नहीं। श्रुति का मत है कि ब्रह्म और आत्मा के एकत्व का विज्ञान ही सम्यक् ज्ञान है।
Its ceasing comes about through right knowledge alone, and in no other way. Scripture holds that right knowledge is the knowledge of the oneness of Brahman and the Self.
तदात्मानात्मनोः सम्यग्विवेकेनैव सिध्यति । ततो विवेकः कर्तव्यः प्रत्यगात्मासदात्मनोः ॥ २०५ ॥
tadātmānātmanoḥ samyagvivekenaiva sidhyati, tato vivekaḥ kartavyaḥ pratyagātmāsadātmanoḥ || 205 ||
Tadaatmaanaatmanoh samyagvivekenaiva sidhyati, tato vivekah kartavyah pratyagaatmaasadaatmanoh
और वह आत्मा तथा अनात्मा के सम्यक् विवेक से ही सिद्ध होता है। इसलिए प्रत्यगात्मा और असत् आत्मा का विवेक करना चाहिए।
And that is accomplished only through right discernment of Self from not-Self. Therefore one must discern between the inward Self and the unreal self.
जलं पङ्कवदत्यन्तं पङ्कापाये जलं स्फुटम् । यथा भाति तथात्मापि दोषाभावे स्फुटप्रभः ॥ २०६ ॥
jalaṃ paṅkavadatyantaṃ paṅkāpāye jalaṃ sphuṭam, yathā bhāti tathātmāpi doṣābhāve sphuṭaprabhaḥ || 206 ||
Jalam pankavadatyantam pankaapaaye jalam sphutam, yathaa bhaati tathaatmaapi doshaabhaave sphutaprabhah
जैसे कीचड़ से अत्यन्त गँदला जल, कीचड़ के हट जाने पर, स्वच्छ प्रतीत होता है, वैसे ही दोष के अभाव में आत्मा भी स्पष्ट प्रकाशवान् हो जाता है।
As water thick with mud appears clear when the mud is removed, so too the Self, when the fault is gone, shines out plainly.
असन्निवृत्तौ तु सदात्मना स्फुटं प्रतीतिरेतस्य भवेत्प्रतीचः । ततो निरासः करणीय एव सदात्मनः साध्वहमादिवस्तुनः ॥ २०७ ॥
asannivṛttau tu sadātmanā sphuṭaṃ pratītiretasya bhavetpratīcaḥ, tato nirāsaḥ karaṇīya eva sadātmanaḥ sādhvahamādivastunaḥ || 207 ||
Asannivrittau tu sadaatmanaa sphutam pratiitiretasya bhavetpratiichah, tato niraasah karaniiya eva sadaatmanah saadhvahamaadivastunah
असत् की निवृत्ति होने पर इस प्रत्यगात्मा की प्रतीति सत्स्वरूप से स्पष्ट हो जाती है। इसलिए सत् आत्मा से 'मैं' आदि असत् वस्तुओं का भली भाँति निराकरण करना ही चाहिए।
When the unreal ceases, the inward Self is clearly apprehended as pure being. Therefore the unreal things beginning with 'I' must be thoroughly set aside from the real Self.
अतो नायं परात्मा स्याद्विज्ञानमयशब्दभाक् । विकारित्वाज्जडत्वाच्च परिच्छिन्नत्वहेतुतः । दृश्यत्वाद्व्यभिचारित्वान्नानित्यो नित्य इष्यते ॥ २०८ ॥
ato nāyaṃ parātmā syādvijñānamayaśabdabhāk, vikāritvājjaḍatvācca paricchinnatvahetutaḥ, dṛśyatvādvyabhicāritvānnānityo nitya iṣyate || 208 ||
Ato naayam paraatmaa syaadvijnaanamayashabdabhaak, vikaaritvaajjadatvaachcha parichchhinnatvahetutah, drishyatvaadvyabhichaaritvaannaanityo nitya ishyate
इसलिए यह 'विज्ञानमय' शब्द से कहा जाने वाला कोश परमात्मा नहीं हो सकता — क्योंकि यह विकारी है, जड़ है, परिच्छिन्न है, दृश्य है और व्यभिचारी है। जो अनित्य है, वह नित्य नहीं माना जा सकता।
Therefore this sheath, spoken of as 'made of knowledge', cannot be the supreme Self — for it changes, it is inert, it is limited, it is an object of perception, and it is inconstant. What is not eternal cannot be held to be eternal.
आनन्दप्रतिबिम्बचुम्बिततनुर्वृत्तिस्तमोजृम्भिता स्यादानन्दमयः प्रियादिगुणकः स्वेष्टार्थलाभोदयः । पुण्यस्यानुभवे विभाति कृतिनामानन्दरूपः स्वयं भूत्वा नन्दति यत्र साधु तनुभृन्मात्रः प्रयत्नं विना ॥ २०९ ॥
ānandapratibimbacumbitatanurvṛttistamojṛmbhitā syādānandamayaḥ priyādiguṇakaḥ sveṣṭārthalābhodayaḥ, puṇyasyānubhave vibhāti kṛtināmānandarūpaḥ svayaṃ bhūtvā nandati yatra sādhu tanubhṛnmātraḥ prayatnaṃ vinā || 209 ||
Aanandapratibimbachumbitatanurvrittistamojrimbhitaa syaadaanandamayah priyaadigunakah sveshtaarthalaabhodayah, punyasyaanubhave vibhaati kritinaamaanandaruupah svayam bhuutvaa nandati yatra saadhu tanubhrinmaatrah prayatnam vinaa
आनन्द के प्रतिबिम्ब से चूमी हुई देह वाली, तमस् से फैली हुई वृत्ति ही आनन्दमय कोश है; इसके गुण प्रिय, मोद आदि हैं, और यह अपने इष्ट पदार्थ के लाभ पर उदित होता है। पुण्य के अनुभव के समय यह पुण्यवानों में आनन्दरूप होकर प्रकाशित होता है, और इसमें हर देहधारी बिना प्रयत्न के ही स्वयं आनन्दित होता है।
The mental mode touched by the reflection of bliss and spread out by darkness is the sheath made of bliss; its qualities are delight, joy and the rest, and it rises upon the gaining of what one wishes. In the experience of merit it shines in the meritorious as bliss itself, and in it every embodied being rejoices of itself, without any effort.
आनन्दमयकोशस्य सुषुप्तौ स्फूर्तिरुत्कटा । स्वप्नजागरयोरीषदिष्टसंदर्शनादिना ॥ २१० ॥
ānandamayakośasya suṣuptau sphūrtirutkaṭā, svapnajāgarayorīṣadiṣṭasaṃdarśanādinā || 210 ||
Aanandamayakoshasya sushuptau sphuurtirutkataa, svapnajaagarayoriishadishtasamdarshanaadinaa
आनन्दमय कोश का स्फुरण सुषुप्ति में प्रबल होता है; स्वप्न और जाग्रत् में यह इष्ट के दर्शन आदि से कुछ ही मात्रा में होता है।
The sheath made of bliss shines out strongly in deep sleep; in dream and waking it does so only a little, on seeing what one desires and the like.
नैवायमानन्दमयः परात्मा सोपाधिकत्वात्प्रकृतेर्विकारात् । कार्यत्वहेतोः सुकृतक्रियाया विकारसङ्घातसमाहितत्वात् ॥ २११ ॥
naivāyamānandamayaḥ parātmā sopādhikatvātprakṛtervikārāt, kāryatvahetoḥ sukṛtakriyāyā vikārasaṅghātasamāhitatvāt || 211 ||
Naivaayamaanandamayah paraatmaa sopaadhikatvaatprakritervikaaraat, kaaryatvahetoh sukritakriyaayaa vikaarasanghaatasamaahitatvaat
यह आनन्दमय कोश भी परमात्मा नहीं है — क्योंकि यह सोपाधिक है, प्रकृति का विकार है, कार्य है, पुण्य कर्म का फल है, और विकारों के समूह में स्थित है।
Nor is this sheath made of bliss the supreme Self: it has adjuncts, it is a modification of nature, it is an effect, it is the fruit of meritorious action, and it rests in an assemblage of changes.
पंचानामपि कोशानां निषेधे युक्तितः श्रुतेः । तन्निषेधावधिः साक्षी बोधरूपोऽवशिष्यते ॥ २१२ ॥
paṃcānāmapi kośānāṃ niṣedhe yuktitaḥ śruteḥ, tanniṣedhāvadhiḥ sākṣī bodharūpo'vaśiṣyate || 212 ||
Pamchaanaamapi koshaanaam nishedhe yuktitah shruteh, tannishedhaavadhih saakshii bodharuupo'vashishyate
युक्ति और श्रुति से पाँचों कोशों का निषेध कर देने पर, उस निषेध की सीमा के रूप में बोधस्वरूप साक्षी ही शेष रह जाता है।
When all five sheaths are set aside by reasoning and by scripture, what remains as the limit of that setting-aside is the witness, whose nature is awareness.
↑ All sectionsकोशातीतः साक्षी · What remains when the sheaths are set aside (213)
योऽयमात्मा स्वयंज्योतिः पञ्चकोशविलक्षणः । अवस्थात्रयसाक्षी सन्निर्विकारो निरंजनः । सदानन्दः स विज्ञेयः स्वात्मत्वेन विपश्चिता ॥ २१३ ॥
yo'yamātmā svayaṃjyotiḥ pañcakośavilakṣaṇaḥ, avasthātrayasākṣī sannirvikāro niraṃjanaḥ, sadānandaḥ sa vijñeyaḥ svātmatvena vipaścitā || 213 ||
Yo'yamaatmaa svayamjyotih panchakoshavilakshanah, avasthaatrayasaakshii sannirvikaaro niramjanah, sadaanandah sa vijneyah svaatmatvena vipashchitaa
जो यह आत्मा स्वयंज्योति है, पाँचों कोशों से विलक्षण है, तीनों अवस्थाओं का साक्षी है, निर्विकार है, निरंजन है और सदा आनन्दस्वरूप है — विद्वान् को उसे ही अपना आत्मा जानना चाहिए।
This Self, self-luminous, other than the five sheaths, witness of the three states, changeless, stainless and ever bliss — this the wise must know as his own Self.
↑ All sectionsशिष्य उवाच · The disciple asks again: what is there left to know? (214)
मिथ्यात्वेन निषिद्धेषु कोशेष्वेतेषु पञ्चसु । सर्वाभावं विना किञ्चिन्न पश्याम्यत्र हे गुरो । विज्ञेयं किमु वस्त्वस्ति स्वात्मनात्र विपश्चिता ॥ २१४ ॥
mithyātvena niṣiddheṣu kośeṣveteṣu pañcasu, sarvābhāvaṃ vinā kiñcinna paśyāmyatra he guro, vijñeyaṃ kimu vastvasti svātmanātra vipaścitā || 214 ||
Mithyaatvena nishiddheshu kosheshveteshu panchasu, sarvaabhaavam vinaa kinchinna pashyaamyatra he guro, vijneyam kimu vastvasti svaatmanaatra vipashchitaa
(शिष्य ने कहा —) इन पाँचों कोशों का मिथ्या कहकर निषेध कर देने पर, हे गुरो, मुझे यहाँ सर्वथा अभाव के सिवा कुछ नहीं दिखता। तो फिर विद्वान् के जानने योग्य कौन-सी वस्तु यहाँ शेष है?
(The disciple said:) When these five sheaths have been set aside as unreal, I see nothing here, O teacher, but a complete absence. What thing then remains here for the wise man to know?
↑ All sectionsश्रीगुरुरुवाच · साक्षिविचारः · The teacher answers: the witness is its own evidence (215–244)
सत्यमुक्तं त्वया विद्वन्निपुणोऽसि विचारणे । अहमादिविकारास्ते तदभावोऽयमप्यनु ॥ २१५ ॥
satyamuktaṃ tvayā vidvannipuṇo'si vicāraṇe, ahamādivikārāste tadabhāvo'yamapyanu || 215 ||
Satyamuktam tvayaa vidvannipuno'si vichaarane, ahamaadivikaaraaste tadabhaavo'yamapyanu
(श्रीगुरु ने कहा —) हे विद्वन्, तूने ठीक कहा; तू विचार में निपुण है। 'मैं' आदि विकार और उनका अभाव — ये दोनों —
(The revered teacher said:) You have spoken truly, wise one; you are skilled in enquiry. The changes beginning with 'I', and this absence of them too —
सर्वे येनानुभूयन्ते यः स्वयं नानुभूयते । तमात्मानं वेदितारं विद्धि बुद्ध्या सुसूक्ष्मया ॥ २१६ ॥
sarve yenānubhūyante yaḥ svayaṃ nānubhūyate, tamātmānaṃ veditāraṃ viddhi buddhyā susūkṣmayā || 216 ||
Sarve yenaanubhuuyante yah svayam naanubhuuyate, tamaatmaanam veditaaram viddhi buddhyaa susuukshmayaa
— जिससे सब अनुभव किये जाते हैं और जो स्वयं किसी से अनुभव नहीं किया जाता, उस जानने वाले आत्मा को अत्यन्त सूक्ष्म बुद्धि से जान।
— that by which all are experienced, and which is itself experienced by none: know that knowing Self with an exceedingly subtle understanding.
तत्साक्षिकं भवेत्तत्तद्यद्यद्येनानुभूयते । कस्याप्यननुभूतार्थे साक्षित्वं नोपयुज्यते ॥ २१७ ॥
tatsākṣikaṃ bhavettattadyadyadyenānubhūyate, kasyāpyananubhūtārthe sākṣitvaṃ nopayujyate || 217 ||
Tatsaakshikam bhavettattadyadyadyenaanubhuuyate, kasyaapyananubhuutaarthe saakshitvam nopayujyate
जो-जो जिससे अनुभव किया जाता है, वह-वह उसी का साक्षी-सिद्ध है। जिस वस्तु का किसी ने अनुभव ही न किया हो, उसमें साक्षित्व की बात ही नहीं बनती।
Whatever is experienced by whatever, has that as its witness. Where a thing is experienced by no one, there is no room for the office of witness at all.
असौ स्वसाक्षिको भावो यतः स्वेनानुभूयते । अतः परं स्वयं साक्षात्प्रत्यगात्मा न चेतरः ॥ २१८ ॥
asau svasākṣiko bhāvo yataḥ svenānubhūyate, ataḥ paraṃ svayaṃ sākṣātpratyagātmā na cetaraḥ || 218 ||
Asau svasaakshiko bhaavo yatah svenaanubhuuyate, atah param svayam saakshaatpratyagaatmaa na chetarah
यह भाव अपने ही साक्षी वाला है, क्योंकि यह अपने ही द्वारा अनुभव किया जाता है। इसलिए साक्षात् स्वयं प्रत्यगात्मा ही परम है, और कोई नहीं।
This being is its own witness, for it is experienced by itself alone. Therefore the inward Self, itself and immediately, is the supreme — and nothing else.
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु स्फुटतरं योऽसौ समुज्जृम्भते प्रत्यग्रूपतया सदाहमहमित्यन्तः स्फुरन्नेकधा । नानाकारविकारभागिन इमान्पश्यन्नहंधीमुखान् नित्यानन्दचिदात्मना स्फुरति तं विद्धि स्वमेतं हृदि ॥ २१९ ॥
jāgratsvapnasuṣuptiṣu sphuṭataraṃ yo'sau samujjṛmbhate pratyagrūpatayā sadāhamahamityantaḥ sphurannekadhā, nānākāravikārabhāgina imānpaśyannahaṃdhīmukhān nityānandacidātmanā sphurati taṃ viddhi svametaṃ hṛdi || 219 ||
Jaagratsvapnasushuptishu sphutataram yo'sau samujjrimbhate pratyagruupatayaa sadaahamahamityantah sphurannekadhaa, naanaakaaravikaarabhaagina imaanpashyannahamdhiimukhaan nityaanandachidaatmanaa sphurati tam viddhi svametam hridi
जो जाग्रत्, स्वप्न और सुषुप्ति में अत्यन्त स्पष्ट रूप से प्रकट होता है, जो भीतर सदा 'मैं, मैं' कहकर एक ही रूप से प्रत्यक् स्वरूप से स्फुरित होता है, जो नाना आकारों और विकारों को धारण करने वाले इन अहंकार आदि को देखता हुआ नित्यानन्द चिदात्मा के रूप में स्फुरित होता है — उसे अपने हृदय में अपना ही स्वरूप जान।
That which shines out most clearly in waking, dream and deep sleep; which within, as the inward one, shines ever in one way as 'I, I'; which, beholding these — ego and the rest, that take on many forms and changes — shines as the Self of eternal bliss and awareness: know that in your heart to be your own Self.
घटोदके बिम्बितमर्कबिम्बमालोक्य मूढो रविमेव मन्यते । तथा चिदाभासमुपाधिसंस्थं भ्रान्त्याहमित्येव जडोऽभिमन्यते ॥ २२० ॥
ghaṭodake bimbitamarkabimbamālokya mūḍho ravimeva manyate, tathā cidābhāsamupādhisaṃsthaṃ bhrāntyāhamityeva jaḍo'bhimanyate || 220 ||
Ghatodake bimbitamarkabimbamaalokya muudho ravimeva manyate, tathaa chidaabhaasamupaadhisamstham bhraantyaahamityeva jado'bhimanyate
घड़े के जल में प्रतिबिम्बित सूर्य के बिम्ब को देखकर मूढ़ उसे ही सूर्य मान लेता है; वैसे ही उपाधि में स्थित चैतन्य के आभास को जड़ पुरुष भ्रम से 'मैं' मान लेता है।
Seeing the sun's orb reflected in the water of a pot, a fool takes it for the sun itself; just so a dull man in his error takes the appearance of consciousness resting in an adjunct to be 'I'.
घटं जलं तद्गतमर्कबिम्बं विहाय सर्वं विनिरीक्ष्यतेऽर्कः । तटस्थ एतत्त्रितयावभासकः स्वयंप्रकाशो विदुषा यथा तथा ॥ २२१ ॥
ghaṭaṃ jalaṃ tadgatamarkabimbaṃ vihāya sarvaṃ vinirīkṣyate'rkaḥ, taṭastha etattritayāvabhāsakaḥ svayaṃprakāśo viduṣā yathā tathā || 221 ||
Ghatam jalam tadgatamarkabimbam vihaaya sarvam viniriikshyate'rkah, tatastha etattritayaavabhaasakah svayamprakaasho vidushaa yathaa tathaa
जैसे विद्वान् घड़े को, जल को और उसमें पड़े सूर्य के बिम्ब को — इन सबको छोड़कर, इन तीनों से अलग खड़े, इन तीनों को प्रकाशित करने वाले स्वयंप्रकाश सूर्य को ही देखता है, वैसे ही —
As the wise man, setting aside the pot, the water and the sun's image in it, looks upon the self-luminous sun itself, which stands apart and lights up all three, so too —
देहं धियं चित्प्रतिबिम्बमेतं विसृज्य बुद्धौ निहितं गुहायाम् । द्रष्टारमात्मानमखण्डबोधं सर्वप्रकाशं सदसद्विलक्षणम् ॥ २२२ ॥
dehaṃ dhiyaṃ citpratibimbametaṃ visṛjya buddhau nihitaṃ guhāyām, draṣṭāramātmānamakhaṇḍabodhaṃ sarvaprakāśaṃ sadasadvilakṣaṇam || 222 ||
Deham dhiyam chitpratibimbametam visrijya buddhau nihitam guhaayaam, drashtaaramaatmaanamakhandabodham sarvaprakaasham sadasadvilakshanam
— देह को, बुद्धि को और चैतन्य के इस प्रतिबिम्ब को छोड़कर, बुद्धि की गुफा में स्थित, अखण्डबोध, सर्वप्रकाशक, सत् और असत् से विलक्षण द्रष्टा आत्मा को —
— setting aside the body, the intellect and this reflection of consciousness, one should know the Self, the seer seated in the cave of the intellect, undivided awareness, the light of all, other than the real and the unreal —
नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्ममन्तर्बहिःशून्यमनन्यमात्मनः । विज्ञाय सम्यङ्निजरूपमेतत् पुमान्विपाप्मा विरजो विमृत्युः ॥ २२३ ॥
nityaṃ vibhuṃ sarvagataṃ susūkṣmamantarbahiḥśūnyamananyamātmanaḥ, vijñāya samyaṅnijarūpametat pumānvipāpmā virajo vimṛtyuḥ || 223 ||
Nityam vibhum sarvagatam susuukshmamantarbahihshuunyamananyamaatmanah, vijnaaya samyannijaruupametat pumaanvipaapmaa virajo vimrityuh
— नित्य, विभु, सर्वगत, अत्यन्त सूक्ष्म, भीतर-बाहर से शून्य, आत्मा से अनन्य — इस अपने स्वरूप को भली भाँति जानकर पुरुष पापरहित, रजरहित और मृत्युरहित हो जाता है।
— eternal, all-pervading, everywhere present, exceedingly subtle, void within and without, not other than the Self: knowing this to be his own nature, a man becomes free of sin, free of taint, free of death.
विशोक आनन्दघनो विपश्चित् स्वयं कुतश्चिन्न बिभेति कश्चित् । नान्योऽस्ति पन्था भवबन्धमुक्तेः विना स्वतत्त्वावगमं मुमुक्षोः ॥ २२४ ॥
viśoka ānandaghano vipaścit svayaṃ kutaścinna bibheti kaścit, nānyo'sti panthā bhavabandhamukteḥ vinā svatattvāvagamaṃ mumukṣoḥ || 224 ||
Vishoka aanandaghano vipashchit svayam kutashchinna bibheti kashchit, naanyo'sti panthaa bhavabandhamukteh vinaa svatattvaavagamam mumukshoh
वह शोकरहित, आनन्दघन और विद्वान् हो जाता है; उसे किसी से कोई भय नहीं रहता। मुमुक्षु के लिए अपने तत्त्व के ज्ञान के बिना भव-बन्धन से छूटने का और कोई मार्ग नहीं है।
He becomes free of grief, a mass of bliss, and truly wise; he fears nothing from anything. For the seeker of liberation there is no other path to release from the bonds of worldly life than the knowledge of his own reality.
ब्रह्माभिन्नत्वविज्ञानं भवमोक्षस्य कारणम् । येनाद्वितीयमानन्दं ब्रह्म सम्पद्यते बुधैः ॥ २२५ ॥
brahmābhinnatvavijñānaṃ bhavamokṣasya kāraṇam, yenādvitīyamānandaṃ brahma sampadyate budhaiḥ || 225 ||
Brahmaabhinnatvavijnaanam bhavamokshasya kaaranam, yenaadvitiiyamaanandam brahma sampadyate budhaih
ब्रह्म से अभिन्नता का ज्ञान ही संसार से मुक्ति का कारण है; उसी से बुद्धिमान् अद्वितीय आनन्दस्वरूप ब्रह्म को प्राप्त करते हैं।
The knowledge that one is not different from Brahman is the cause of release from worldly life; by it the wise attain Brahman, the non-dual bliss.
ब्रह्मभूतस्तु संसृत्यै विद्वान्नावर्तते पुनः । विज्ञातव्यमतः सम्यग्ब्रह्माभिन्नत्वमात्मनः ॥ २२६ ॥
brahmabhūtastu saṃsṛtyai vidvānnāvartate punaḥ, vijñātavyamataḥ samyagbrahmābhinnatvamātmanaḥ || 226 ||
Brahmabhuutastu samsrityai vidvaannaavartate punah, vijnaatavyamatah samyagbrahmaabhinnatvamaatmanah
ब्रह्मरूप हो चुका विद्वान् फिर संसार के लिए नहीं लौटता। इसलिए आत्मा के ब्रह्म से अभिन्न होने को भली भाँति जानना चाहिए।
Having become Brahman, the wise man does not return again to worldly life. Therefore one must rightly know that the Self is not different from Brahman.
सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म विशुद्धं परं स्वतः सिद्धम् । नित्यानन्दैकरसं प्रत्यगभिन्नं निरन्तरं जयति ॥ २२७ ॥
satyaṃ jñānamanantaṃ brahma viśuddhaṃ paraṃ svataḥ siddham, nityānandaikarasaṃ pratyagabhinnaṃ nirantaraṃ jayati || 227 ||
Satyam jnaanamanantam brahma vishuddham param svatah siddham, nityaanandaikarasam pratyagabhinnam nirantaram jayati
ब्रह्म सत्य है, ज्ञान है, अनन्त है, विशुद्ध है, परम है, स्वतःसिद्ध है, नित्य आनन्द के एक रस वाला है, प्रत्यगात्मा से अभिन्न और निरन्तर है — वही विजयी है।
Brahman is truth, knowledge, the infinite; it is pure, supreme, established of itself, of the single taste of eternal bliss, not different from the inward Self, and unbroken: it alone is triumphant.
सदिदं परमाद्वैतं स्वस्मादन्यस्य वस्तुनोऽभावात् । न ह्यन्यदस्ति किञ्चित्सम्यक्परमार्थतत्त्वबोधे हि ॥ २२८ ॥
sadidaṃ paramādvaitaṃ svasmādanyasya vastuno'bhāvāt, na hyanyadasti kiñcitsamyakparamārthatattvabodhe hi || 228 ||
Sadidam paramaadvaitam svasmaadanyasya vastuno'bhaavaat, na hyanyadasti kinchitsamyakparamaarthatattvabodhe hi
यह सत् परम अद्वैत है, क्योंकि अपने से भिन्न कोई वस्तु है ही नहीं। परमार्थ तत्त्व के सम्यक् बोध में और कुछ है ही नहीं।
This Reality is the supreme non-dual, for of any thing other than itself there is none. In the right knowledge of the highest truth nothing else exists at all.
यदिदं सकलं विश्वं नानारूपं प्रतीतमज्ञानात् । तत्सर्वं ब्रह्मैव प्रत्यस्ताशेषभावनादोषम् ॥ २२९ ॥
yadidaṃ sakalaṃ viśvaṃ nānārūpaṃ pratītamajñānāt, tatsarvaṃ brahmaiva pratyastāśeṣabhāvanādoṣam || 229 ||
Yadidam sakalam vishvam naanaaruupam pratiitamajnaanaat, tatsarvam brahmaiva pratyastaasheshabhaavanaadosham
अज्ञान से यह जो समस्त विश्व नाना रूपों में प्रतीत होता है, वह सब ब्रह्म ही है — जब सब भावनाओं का दोष दूर हो गया हो।
All this universe, which through ignorance appears in manifold forms, is Brahman alone, once the fault of every false notion has been driven away.
मृत्कार्यभूतोऽपि मृदो न भिन्नः कुम्भोऽस्ति सर्वत्र तु मृत्स्वरूपात् । न कुम्भरूपं पृथगस्ति कुम्भः कुतो मृषा कल्पितनाममात्रः ॥ २३० ॥
mṛtkāryabhūto'pi mṛdo na bhinnaḥ kumbho'sti sarvatra tu mṛtsvarūpāt, na kumbharūpaṃ pṛthagasti kumbhaḥ kuto mṛṣā kalpitanāmamātraḥ || 230 ||
Mritkaaryabhuuto'pi mrido na bhinnah kumbho'sti sarvatra tu mritsvaruupaat, na kumbharuupam prithagasti kumbhah kuto mrishaa kalpitanaamamaatrah
घड़ा मिट्टी का कार्य होते हुए भी मिट्टी से भिन्न नहीं है; सर्वत्र वह मिट्टी का ही स्वरूप है। घड़े का कोई पृथक् रूप नहीं है; फिर घड़ा कहाँ? वह तो मिथ्या कल्पित नाम मात्र है।
Though an effect of clay, a pot is not different from clay; everywhere it is of the nature of clay. There is no separate form that is the pot; so where is the pot? It is only a name falsely imagined.
केनापि मृद्भिन्नतया स्वरूपं घटस्य संदर्शयितुं न शक्यते । अतो घटः कल्पित एव मोहान् मृदेव सत्यं परमार्थभूतम् ॥ २३१ ॥
kenāpi mṛdbhinnatayā svarūpaṃ ghaṭasya saṃdarśayituṃ na śakyate, ato ghaṭaḥ kalpita eva mohān mṛdeva satyaṃ paramārthabhūtam || 231 ||
Kenaapi mridbhinnatayaa svaruupam ghatasya samdarshayitum na shakyate, ato ghatah kalpita eva mohaan mrideva satyam paramaarthabhuutam
कोई भी घड़े का स्वरूप मिट्टी से अलग करके नहीं दिखा सकता। इसलिए घड़ा मोह से कल्पित ही है; मिट्टी ही सत्य है, परमार्थभूत है।
No one can show the nature of a pot as anything apart from clay. Therefore the pot is merely imagined through delusion; clay alone is real, and is the truth.
सद्ब्रह्मकार्यं सकलं सदैव तन्मात्रमेतन्न ततोऽन्यदस्ति । अस्तीति यो वक्ति न तस्य मोहो विनिर्गतो निद्रितवत्प्रजल्पः ॥ २३२ ॥
sadbrahmakāryaṃ sakalaṃ sadaiva tanmātrametanna tato'nyadasti, astīti yo vakti na tasya moho vinirgato nidritavatprajalpaḥ || 232 ||
Sadbrahmakaaryam sakalam sadaiva tanmaatrametanna tato'nyadasti, astiiti yo vakti na tasya moho vinirgato nidritavatprajalpah
सत् ब्रह्म का सब कार्य सदा सत् ही है; यह सब उसी मात्र है, उससे भिन्न कुछ नहीं। जो 'भिन्न है' कहता है, उसका मोह नहीं गया; वह सोते हुए आदमी की बड़बड़ाहट है।
Every effect of the real Brahman is ever real; all this is that alone, and nothing apart from it exists. He who says there is something apart has not shed his delusion: his talk is the muttering of a man asleep.
ब्रह्मैवेदं विश्वमित्येव वाणी श्रौती ब्रूतेऽथर्वनिष्ठा वरिष्ठा । तस्मादेतद् ब्रह्ममात्रं हि विश्वं नाधिष्ठानाद्भिन्नतारोपितस्य ॥ २३३ ॥
brahmaivedaṃ viśvamityeva vāṇī śrautī brūte'tharvaniṣṭhā variṣṭhā, tasmādetad brahmamātraṃ hi viśvaṃ nādhiṣṭhānādbhinnatāropitasya || 233 ||
Brahmaivedam vishvamityeva vaanii shrautii bruute'tharvanishthaa varishthaa, tasmaadetad brahmamaatram hi vishvam naadhishthaanaadbhinnataaropitasya
'यह विश्व ब्रह्म ही है' — यही अथर्ववेद में स्थित श्रेष्ठ श्रुति-वाणी कहती है। इसलिए यह विश्व ब्रह्म-मात्र ही है; आरोपित वस्तु अधिष्ठान से भिन्न नहीं होती।
'All this universe is Brahman' — so says the most excellent voice of scripture, set down in the Atharva. Therefore this universe is Brahman alone; what is superimposed is not different from its ground.
सत्यं यदि स्याज्जगदेतदात्मनोऽनन्तत्वहानिर्निगमाप्रमाणता । असत्यवादित्वमपीशितुः स्यान्नैतत्त्रयं साधु हितं महात्मनाम् ॥ २३४ ॥
satyaṃ yadi syājjagadetadātmano'nantatvahānirnigamāpramāṇatā, asatyavāditvamapīśituḥ syānnaitattrayaṃ sādhu hitaṃ mahātmanām || 234 ||
Satyam yadi syaajjagadetadaatmano'nantatvahaanirnigamaapramaanataa, asatyavaaditvamapiishituh syaannaitattrayam saadhu hitam mahaatmanaam
यदि यह जगत् सत्य हो, तो आत्मा की अनन्तता नष्ट हो जाएगी, वेद की प्रमाणता चली जाएगी, और ईश्वर पर असत्यवादिता आ पड़ेगी। ये तीनों बातें महात्माओं को न उचित लगती हैं, न हितकर।
If this world were real, the infinity of the Self would be lost, scripture would cease to be authoritative, and the Lord would stand convicted of untruth. None of these three seems right or good to great souls.
ईश्वरो वस्तुतत्त्वज्ञो न चाहं तेष्ववस्थितः । न च मत्स्थानि भूतानीत्येवमेव व्यचीक्लृपत् ॥ २३५ ॥
īśvaro vastutattvajño na cāhaṃ teṣvavasthitaḥ, na ca matsthāni bhūtānītyevameva vyacīklṛpat || 235 ||
Iishvaro vastutattvajno na chaaham teshvavasthitah, na cha matsthaani bhuutaaniityevameva vyachiiklripat
ईश्वर ने, जो वस्तु का तत्त्व जानते हैं, यही कहा — 'मैं उनमें स्थित नहीं हूँ, और भूत भी मुझमें स्थित नहीं हैं।'
The Lord, who knows the truth of things, has himself declared: 'I do not abide in them, nor do beings abide in me.'
यदि सत्यं भवेद्विश्वं सुषुप्तावुपलभ्यताम् । यन्नोपलभ्यते किञ्चिदतोऽसत्स्वप्नवन्मृषा ॥ २३६ ॥
yadi satyaṃ bhavedviśvaṃ suṣuptāvupalabhyatām, yannopalabhyate kiñcidato'satsvapnavanmṛṣā || 236 ||
Yadi satyam bhavedvishvam sushuptaavupalabhyataam, yannopalabhyate kinchidato'satsvapnavanmrishaa
यदि विश्व सत्य होता, तो सुषुप्ति में भी उपलब्ध होता। परन्तु वहाँ कुछ भी उपलब्ध नहीं होता; इसलिए यह असत् है, स्वप्न की तरह मिथ्या है।
If the universe were real it would be apprehended in deep sleep as well. But there nothing whatever is apprehended; therefore it is unreal, false as a dream.
अतः पृथङ्नास्ति जगत्परात्मनः पृथक्प्रतीतिस्तु मृषा गुणादिवत् । आरोपितस्यास्ति किमर्थवत्ताधिष्ठानमाभाति तथा भ्रमेण ॥ २३७ ॥
ataḥ pṛthaṅnāsti jagatparātmanaḥ pṛthakpratītistu mṛṣā guṇādivat, āropitasyāsti kimarthavattādhiṣṭhānamābhāti tathā bhrameṇa || 237 ||
Atah prithannaasti jagatparaatmanah prithakpratiitistu mrishaa gunaadivat, aaropitasyaasti kimarthavattaadhishthaanamaabhaati tathaa bhramena
इसलिए जगत् परमात्मा से पृथक् नहीं है; उसकी पृथक् प्रतीति मिथ्या है, जैसे किसी वस्तु के गुण आदि की। आरोपित वस्तु में क्या अर्थवत्ता है? अधिष्ठान ही भ्रम से वैसा प्रतीत होता है।
Therefore the world is not apart from the supreme Self; its appearance as apart is false, like that of a quality and the rest. What substance has what is superimposed? It is the ground itself that so appears, through error.
भ्रान्तस्य यद्यद्भ्रमतः प्रतीतं ब्रह्मैव तत्तद्रजतं हि शुक्तिः । इदंतया ब्रह्म सदैव रूप्यते त्वारोपितं ब्रह्मणि नाममात्रम् ॥ २३८ ॥
bhrāntasya yadyadbhramataḥ pratītaṃ brahmaiva tattadrajataṃ hi śuktiḥ, idaṃtayā brahma sadaiva rūpyate tvāropitaṃ brahmaṇi nāmamātram || 238 ||
Bhraantasya yadyadbhramatah pratiitam brahmaiva tattadrajatam hi shuktih, idamtayaa brahma sadaiva ruupyate tvaaropitam brahmani naamamaatram
भ्रान्त पुरुष को भ्रम से जो-जो प्रतीत होता है, वह-वह ब्रह्म ही है — जैसे चाँदी वस्तुतः सीप है। ब्रह्म ही सदा 'यह' के रूप में देखा जाता है; ब्रह्म पर जो आरोपित है, वह नाम मात्र है।
Whatever appears to a deluded man through his delusion is Brahman alone — as the silver is in truth mother-of-pearl. It is Brahman that is always seen as 'this'; what is superimposed upon Brahman is a name and nothing more.
अतः परं ब्रह्म सदद्वितीयं विशुद्धविज्ञानघनं निरञ्जनम् । प्रशान्तमाद्यन्तविहीनमक्रियं निरन्तरानन्दरसस्वरूपम् ॥ २३९ ॥
ataḥ paraṃ brahma sadadvitīyaṃ viśuddhavijñānaghanaṃ nirañjanam, praśāntamādyantavihīnamakriyaṃ nirantarānandarasasvarūpam || 239 ||
Atah param brahma sadadvitiiyam vishuddhavijnaanaghanam niranjanam, prashaantamaadyantavihiinamakriyam nirantaraanandarasasvaruupam
इसलिए परम ब्रह्म सत् है, अद्वितीय है, विशुद्ध विज्ञान का घन है, निरंजन है, प्रशान्त है, आदि और अन्त से रहित है, अक्रिय है, और निरन्तर आनन्द के रस का स्वरूप है।
Therefore the supreme Brahman is real, without a second, a mass of pure awareness, untainted, wholly at peace, without beginning or end, without action, and of the very nature of unbroken bliss.
निरस्तमायाकृतसर्वभेदं नित्यं सुखं निष्कलमप्रमेयम् । अरूपमव्यक्तमनाख्यमव्ययं ज्योतिः स्वयं किञ्चिदिदं चकास्ति ॥ २४० ॥
nirastamāyākṛtasarvabhedaṃ nityaṃ sukhaṃ niṣkalamaprameyam, arūpamavyaktamanākhyamavyayaṃ jyotiḥ svayaṃ kiñcididaṃ cakāsti || 240 ||
Nirastamaayaakritasarvabhedam nityam sukham nishkalamaprameyam, aruupamavyaktamanaakhyamavyayam jyotih svayam kinchididam chakaasti
माया के किये हुए सब भेद जिससे दूर हो गये हैं, जो नित्य है, सुखरूप है, निष्कल है, अप्रमेय है, अरूप है, अव्यक्त है, अनाख्य है, अव्यय है — वह कोई स्वयंज्योति यहाँ प्रकाशित हो रहा है।
With every distinction made by illusion set aside — eternal, blissful, without parts, beyond measure, formless, unmanifest, nameless, imperishable — some self-existent light shines here.
ज्ञातृज्ञेयज्ञानशून्यमनन्तं निर्विकल्पकम् । केवलाखण्डचिन्मात्रं परं तत्त्वं विदुर्बुधाः ॥ २४१ ॥
jñātṛjñeyajñānaśūnyamanantaṃ nirvikalpakam, kevalākhaṇḍacinmātraṃ paraṃ tattvaṃ vidurbudhāḥ || 241 ||
Jnaatrijneyajnaanashuunyamanantam nirvikalpakam, kevalaakhandachinmaatram param tattvam vidurbudhaah
ज्ञाता, ज्ञेय और ज्ञान से शून्य, अनन्त, निर्विकल्प, केवल अखण्ड चैतन्य मात्र — बुद्धिमान् उसी को परम तत्त्व जानते हैं।
Void of knower, known and knowing; infinite; free of all distinction; undivided awareness alone — that the wise know to be the supreme Reality.
अहेयमनुपादेयं मनोवाचामगोचरम् । अप्रमेयमनाद्यन्तं ब्रह्म पूर्णमहं महः ॥ २४२ ॥
aheyamanupādeyaṃ manovācāmagocaram, aprameyamanādyantaṃ brahma pūrṇamahaṃ mahaḥ || 242 ||
Aheyamanupaadeyam manovaachaamagocharam, aprameyamanaadyantam brahma puurnamaham mahah
जो न त्याज्य है, न ग्राह्य; जो मन और वाणी का विषय नहीं; जो अप्रमेय है, आदि-अन्त से रहित है — वही ब्रह्म है, वही पूर्ण 'मैं' है, वही महान् ज्योति है।
Not to be rejected and not to be taken up, beyond the reach of mind and speech, beyond measure, without beginning or end — that is Brahman, that is the full 'I', that is the great Light.
तत्त्वं पदाभ्यामभिधीयमानयोर्ब्रह्मात्मनोः शोधितयोर्यदीत्थम् । श्रुत्या तयोस्तत्त्वमसीति सम्यगेकत्वमेव प्रतिपाद्यते मुहुः ॥ २४३ ॥
tattvaṃ padābhyāmabhidhīyamānayorbrahmātmanoḥ śodhitayoryadīttham, śrutyā tayostattvamasīti samyagekatvameva pratipādyate muhuḥ || 243 ||
Tattvam padaabhyaamabhidhiiyamaanayorbrahmaatmanoh shodhitayoryadiittham, shrutyaa tayostattvamasiiti samyagekatvameva pratipaadyate muhuh
'तत्' और 'त्वम्' इन दो पदों से कहे जाने वाले ब्रह्म और आत्मा का जब इस प्रकार शोधन कर लिया जाता है, तब श्रुति 'तत्त्वमसि' के द्वारा बार-बार उन दोनों का सम्यक् एकत्व ही प्रतिपादित करती है।
When Brahman and the Self, denoted by the two words 'That' and 'thou', have thus been purified of what does not belong to them, scripture by 'That thou art' declares again and again their perfect oneness.
ऐक्यं तयोर्लक्षितयोर्न वाच्ययोर्निगद्यतेऽन्योन्यविरुद्धधर्मिणोः । खद्योतभान्वोरिव राजभृत्ययोः कूपाम्बुराश्योः परमाणुमेर्वोः ॥ २४४ ॥
aikyaṃ tayorlakṣitayorna vācyayornigadyate'nyonyaviruddhadharmiṇoḥ, khadyotabhānvoriva rājabhṛtyayoḥ kūpāmburāśyoḥ paramāṇumervoḥ || 244 ||
Aikyam tayorlakshitayorna vaachyayornigadyate'nyonyaviruddhadharminoh, khadyotabhaanvoriva raajabhrityayoh kuupaamburaashyoh paramaanumervoh
यह ऐक्य उनके लक्ष्यार्थ का कहा जाता है, वाच्यार्थ का नहीं; क्योंकि वाच्यार्थ में वे परस्पर विरुद्ध धर्मों वाले हैं — जैसे जुगनू और सूर्य, राजा और सेवक, कुएँ का जल और समुद्र, परमाणु और मेरु।
This oneness is asserted of what the two words indirectly indicate, not of what they directly denote; for in their direct sense their properties are opposed to each other — as are the firefly and the sun, the king and his servant, the water of a well and the ocean, an atom and Mount Meru.
↑ All sectionsतत्त्वमसि · ऐक्यनिर्णयः · The identity of Brahman and the Self established (245–270)
तयोर्विरोधोऽयमुपाधिकल्पितो न वास्तवः कश्चिदुपाधिरेषः । ईशस्य माया महदादिकारणं जीवस्य कार्यं शृणु पञ्चकोशम् ॥ २४५ ॥
tayorvirodho'yamupādhikalpito na vāstavaḥ kaścidupādhireṣaḥ, īśasya māyā mahadādikāraṇaṃ jīvasya kāryaṃ śṛṇu pañcakośam || 245 ||
Tayorvirodho'yamupaadhikalpito na vaastavah kashchidupaadhireshah, iishasya maayaa mahadaadikaaranam jiivasya kaaryam shrinu panchakosham
उनका यह विरोध उपाधि से कल्पित है, वास्तविक नहीं। यह उपाधि क्या है? ईश्वर की उपाधि माया है, जो महत् आदि का कारण है; और जीव की उपाधि कार्य है — सुन, वह पाँच कोश हैं।
This opposition between them is imagined through adjuncts, and is not real. And what is this adjunct? For the Lord it is illusion, the cause of the great principle and the rest; for the individual soul it is the effect — hear it: the five sheaths.
एतावुपाधी परजीवयोस्तयोः सम्यङ्निरासे न परो न जीवः । राज्यं नरेन्द्रस्य भटस्य खेटकस्तयोरपोहे न भटो न राजा ॥ २४६ ॥
etāvupādhī parajīvayostayoḥ samyaṅnirāse na paro na jīvaḥ, rājyaṃ narendrasya bhaṭasya kheṭakastayorapohe na bhaṭo na rājā || 246 ||
Etaavupaadhii parajiivayostayoh samyanniraase na paro na jiivah, raajyam narendrasya bhatasya khetakastayorapohe na bhato na raajaa
ये दो उपाधियाँ ही परमात्मा और जीव की हैं; इनका भली भाँति निराकरण हो जाने पर न 'पर' रहता है, न 'जीव' — जैसे राजा का राज्य और सिपाही की ढाल हटा देने पर न सिपाही रहता है, न राजा।
These two are the adjuncts of the supreme Self and of the individual soul; when they are rightly set aside, there is neither 'supreme' nor 'soul' — as when the kingdom of a king and the shield of a soldier are taken away, there is neither soldier nor king.
अथात आदेश इति श्रुतिः स्वयं निषेधति ब्रह्मणि कल्पितं द्वयम् । श्रुतिप्रमाणानुगृहीतबोधात्तयोर्निरासः करणीय एव ॥ २४७ ॥
athāta ādeśa iti śrutiḥ svayaṃ niṣedhati brahmaṇi kalpitaṃ dvayam, śrutipramāṇānugṛhītabodhāttayornirāsaḥ karaṇīya eva || 247 ||
Athaata aadesha iti shrutih svayam nishedhati brahmani kalpitam dvayam, shrutipramaanaanugrihiitabodhaattayorniraasah karaniiya eva
'अथात आदेशः' कहकर श्रुति स्वयं ब्रह्म में कल्पित द्वैत का निषेध करती है। श्रुति के प्रमाण से अनुगृहीत बोध के द्वारा उन दोनों का निराकरण करना ही चाहिए।
With the words 'now therefore the instruction' scripture itself denies the duality imagined in Brahman. By an understanding upheld by the authority of scripture those two must indeed be set aside.
नेदं नेदं कल्पितत्वान्न सत्यं रज्जौ दृष्टव्यालवत्स्वप्नवच्च । इत्थं दृश्यं साधुयुक्त्या व्यपोह्य ज्ञेयः पश्चादेकभावस्तयोर्यः ॥ २४८ ॥
nedaṃ nedaṃ kalpitatvānna satyaṃ rajjau dṛṣṭavyālavatsvapnavacca, itthaṃ dṛśyaṃ sādhuyuktyā vyapohya jñeyaḥ paścādekabhāvastayoryaḥ || 248 ||
Nedam nedam kalpitatvaanna satyam rajjau drishtavyaalavatsvapnavachcha, ittham drishyam saadhuyuktyaa vyapohya jneyah pashchaadekabhaavastayoryah
'यह नहीं, यह नहीं' — क्योंकि ये कल्पित हैं, सत्य नहीं; जैसे रस्सी में देखा गया साँप, और जैसे स्वप्न। इस प्रकार दृश्य को उत्तम युक्ति से हटाकर, बाद में उन दोनों का जो एकभाव है, उसे जानना चाहिए।
'Not this, not this' — for these are imagined and not real, like a snake seen in a rope, like a dream. Having thus removed the seen by sound reasoning, one should afterwards know the oneness of those two.
ततस्तु तौ लक्षणया सुलक्ष्यौ तयोरखण्डैकरसत्वसिद्धये । नालं जहत्या न तथाजहत्या किन्तूभयार्थात्मिकयैव भाव्यम् ॥ २४९ ॥
tatastu tau lakṣaṇayā sulakṣyau tayorakhaṇḍaikarasatvasiddhaye, nālaṃ jahatyā na tathājahatyā kintūbhayārthātmikayaiva bhāvyam || 249 ||
Tatastu tau lakshanayaa sulakshyau tayorakhandaikarasatvasiddhaye, naalam jahatyaa na tathaajahatyaa kintuubhayaarthaatmikayaiva bhaavyam
तब लक्षणा से उन दोनों को भली भाँति लक्षित किया जा सकता है, जिससे उनका अखण्ड एकरस सिद्ध हो। इसके लिए न जहल्लक्षणा पर्याप्त है, न अजहल्लक्षणा; भावना भागत्यागलक्षणा से ही करनी चाहिए।
Then the two can be well indicated by implication, so that their undivided single essence may be established. For this neither exclusive implication nor non-exclusive implication suffices; it must be done by the implication that keeps a part and drops a part.
स देवदत्तोऽयमितीह चैकता विरुद्धधर्मांशमपास्य कथ्यते । यथा तथा तत्त्वमसीति वाक्ये विरुद्धधर्मानुभयत्र हित्वा ॥ २५० ॥
sa devadatto'yamitīha caikatā viruddhadharmāṃśamapāsya kathyate, yathā tathā tattvamasīti vākye viruddhadharmānubhayatra hitvā || 250 ||
Sa devadatto'yamitiiha chaikataa viruddhadharmaamshamapaasya kathyate, yathaa tathaa tattvamasiiti vaakye viruddhadharmaanubhayatra hitvaa
जैसे 'यह वही देवदत्त है' — यहाँ विरुद्ध धर्मों वाले अंशों को छोड़कर एकता कही जाती है, वैसे ही 'तत्त्वमसि' वाक्य में दोनों पदों के विरुद्ध धर्मों को छोड़कर —
As in 'this is that Devadatta' oneness is asserted by dropping the parts whose properties conflict, so in the sentence 'That thou art' the conflicting properties on both sides are dropped, and —
संलक्ष्य चिन्मात्रतया सदात्मनोरखण्डभावः परिचीयते बुधैः । एवं महावाक्यशतेन कथ्यते ब्रह्मात्मनोरैक्यमखण्डभावः ॥ २५१ ॥
saṃlakṣya cinmātratayā sadātmanorakhaṇḍabhāvaḥ paricīyate budhaiḥ, evaṃ mahāvākyaśatena kathyate brahmātmanoraikyamakhaṇḍabhāvaḥ || 251 ||
Samlakshya chinmaatratayaa sadaatmanorakhandabhaavah parichiiyate budhaih, evam mahaavaakyashatena kathyate brahmaatmanoraikyamakhandabhaavah
— केवल चिन्मात्रता को लक्षित करके, बुद्धिमान् लोग सत् आत्मा के अखण्ड भाव का परिचय पाते हैं। इसी प्रकार सैकड़ों महावाक्यों से ब्रह्म और आत्मा का ऐक्य, वह अखण्ड भाव, कहा जाता है।
— marking out pure awareness alone, the wise come to know the undivided being of the real Self. In this way a hundred great sentences declare the oneness of Brahman and the Self, that undivided being.
अस्थूलमित्येतदसन्निरस्य सिद्धं स्वतो व्योमवदप्रतर्क्यम् । अतो मृषामात्रमिदं प्रतीतं जहीहि यत्स्वात्मतया गृहीतम् । ब्रह्माहमित्येव विशुद्धबुद्ध्या विद्धि स्वमात्मानमखण्डबोधम् ॥ २५२ ॥
asthūlamityetadasannirasya siddhaṃ svato vyomavadapratarkyam, ato mṛṣāmātramidaṃ pratītaṃ jahīhi yatsvātmatayā gṛhītam, brahmāhamityeva viśuddhabuddhyā viddhi svamātmānamakhaṇḍabodham || 252 ||
Asthuulamityetadasannirasya siddham svato vyomavadapratarkyam, ato mrishaamaatramidam pratiitam jahiihi yatsvaatmatayaa grihiitam, brahmaahamityeva vishuddhabuddhyaa viddhi svamaatmaanamakhandabodham
'अस्थूल' आदि वचनों से असत् का निराकरण करके जो स्वतःसिद्ध है, आकाश की तरह अतर्क्य है — इसलिए जो कुछ तूने अपना स्वरूप मानकर पकड़ रखा है, उस केवल मिथ्या प्रतीति को छोड़ दे; और विशुद्ध बुद्धि से 'मैं ब्रह्म हूँ' ऐसा जानकर अपने अखण्डबोध स्वरूप आत्मा को पहचान।
What is established of itself, beyond reasoning like space, once the unreal has been set aside by 'not gross' and the rest — therefore let go of all this mere appearance that you have taken to be your own nature; and with a purified understanding know yourself, whose being is undivided awareness, as 'I am Brahman'.
मृत्कार्यं सकलं घटादि सततं मृन्मात्रमेवाभितस्तद्वत्सज्जनितं सदात्मकमिदं सन्मात्रमेवाखिलम् । यस्मान्नास्ति सतः परं किमपि तत्सत्यं स आत्मा स्वयं तस्मात्तत्त्वमसि प्रशान्तममलं ब्रह्माद्वयं यत्परम् ॥ २५३ ॥
mṛtkāryaṃ sakalaṃ ghaṭādi satataṃ mṛnmātramevābhitastadvatsajjanitaṃ sadātmakamidaṃ sanmātramevākhilam, yasmānnāsti sataḥ paraṃ kimapi tatsatyaṃ sa ātmā svayaṃ tasmāttattvamasi praśāntamamalaṃ brahmādvayaṃ yatparam || 253 ||
Mritkaaryam sakalam ghataadi satatam mrinmaatramevaabhitastadvatsajjanitam sadaatmakamidam sanmaatramevaakhilam, yasmaannaasti satah param kimapi tatsatyam sa aatmaa svayam tasmaattattvamasi prashaantamamalam brahmaadvayam yatparam
मिट्टी का सब कार्य — घड़ा आदि — सब ओर से सदा मिट्टी ही है; वैसे ही सत् से उत्पन्न यह सब सदात्मक है, सन्मात्र ही है। क्योंकि सत् से परे कुछ भी नहीं है, वही सत्य है, वही स्वयं आत्मा है। इसलिए जो परम, प्रशान्त, निर्मल, अद्वय ब्रह्म है — वह तू है।
Every effect of clay — pot and the rest — is always and on all sides clay alone; just so, all this born of Being is of the nature of Being, is Being alone. And since there is nothing at all beyond Being, that is the truth, that is the Self itself. Therefore that supreme Brahman, at peace, stainless and without a second — that thou art.
निद्राकल्पितदेशकालविषयज्ञात्रादि सर्वं यथा मिथ्या तद्वदिहापि जाग्रति जगत्स्वाज्ञानकार्यत्वतः । यस्मादेवमिदं शरीरकरणप्राणाहमाद्यप्यसत् तस्मात्तत्त्वमसि प्रशान्तममलं ब्रह्माद्वयं यत्परम् ॥ २५४ ॥
nidrākalpitadeśakālaviṣayajñātrādi sarvaṃ yathā mithyā tadvadihāpi jāgrati jagatsvājñānakāryatvataḥ, yasmādevamidaṃ śarīrakaraṇaprāṇāhamādyapyasat tasmāttattvamasi praśāntamamalaṃ brahmādvayaṃ yatparam || 254 ||
Nidraakalpitadeshakaalavishayajnaatraadi sarvam yathaa mithyaa tadvadihaapi jaagrati jagatsvaajnaanakaaryatvatah, yasmaadevamidam shariirakaranapraanaahamaadyapyasat tasmaattattvamasi prashaantamamalam brahmaadvayam yatparam
जैसे निद्रा में कल्पित देश, काल, विषय और ज्ञाता आदि सब मिथ्या हैं, वैसे ही यहाँ जाग्रत् में भी यह जगत् मिथ्या है, क्योंकि वह अपने ही अज्ञान का कार्य है। और चूँकि यह शरीर, इन्द्रियाँ, प्राण और अहंकार आदि भी असत् हैं, इसलिए जो परम, प्रशान्त, निर्मल, अद्वय ब्रह्म है — वह तू है।
As the place, time, objects and knower imagined in sleep are all false, so too in waking this world is false, being the effect of one's own ignorance. And since this body, the organs, the breaths and the ego too are unreal, therefore that supreme Brahman, at peace, stainless and without a second — that thou art.
जातिनीतिकुलगोत्रदूरगं नामरूपगुणदोषवर्जितम् । देशकालविषयातिवर्ति यद् ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ २५५ ॥
jātinītikulagotradūragaṃ nāmarūpaguṇadoṣavarjitam, deśakālaviṣayātivarti yad brahma tattvamasi bhāvayātmani || 255 ||
Jaatiniitikulagotraduuragam naamaruupagunadoshavarjitam, deshakaalavishayaativarti yad brahma tattvamasi bhaavayaatmani
जो जाति, आचार, कुल और गोत्र से दूर है; नाम, रूप, गुण और दोष से रहित है; देश, काल और विषय से परे है — वह ब्रह्म तू है; इसे अपने भीतर भाव।
That which is far from birth and conduct, from family and lineage; free of name, form, virtue and fault; beyond place, time and object — that Brahman thou art: dwell upon it within yourself.
यत्परं सकलवागगोचरं गोचरं विमलबोधचक्षुषः । शुद्धचिद्घनमनादिवस्तु यद् ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ २५६ ॥
yatparaṃ sakalavāgagocaraṃ gocaraṃ vimalabodhacakṣuṣaḥ, śuddhacidghanamanādivastu yad brahma tattvamasi bhāvayātmani || 256 ||
Yatparam sakalavaagagocharam gocharam vimalabodhachakshushah, shuddhachidghanamanaadivastu yad brahma tattvamasi bhaavayaatmani
जो परम है, समस्त वाणी का अविषय है, किन्तु निर्मल बोध की आँख का विषय है; जो शुद्ध चैतन्य का घन और अनादि वस्तु है — वह ब्रह्म तू है; इसे अपने भीतर भाव।
That which is supreme, beyond the reach of all speech, yet within the range of the eye of pure understanding; a mass of pure awareness, a beginningless reality — that Brahman thou art: dwell upon it within yourself.
षड्भिरूर्मिभिरयोगि योगिहृद्भावितं न करणैर्विभावितम् । बुद्ध्यवेद्यमनवद्यमस्ति यद् ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ २५७ ॥
ṣaḍbhirūrmibhirayogi yogihṛdbhāvitaṃ na karaṇairvibhāvitam, buddhyavedyamanavadyamasti yad brahma tattvamasi bhāvayātmani || 257 ||
Shadbhiruurmibhirayogi yogihridbhaavitam na karanairvibhaavitam, buddhyavedyamanavadyamasti yad brahma tattvamasi bhaavayaatmani
जो छह ऊर्मियों से अछूता है, योगियों के हृदय में भावित है, इन्द्रियों से जाना नहीं जाता; जो बुद्धि का विषय नहीं और निर्दोष है — वह ब्रह्म तू है; इसे अपने भीतर भाव।
That which the six waves do not touch, which is contemplated in the hearts of yogins and not grasped by the senses; which the intellect cannot know, and which is without blemish — that Brahman thou art: dwell upon it within yourself.
भ्रान्तिकल्पितजगत्कलाश्रयं स्वाश्रयं च सदसद्विलक्षणम् । निष्कलं निरुपमानमृद्धिमद् ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ २५८ ॥
bhrāntikalpitajagatkalāśrayaṃ svāśrayaṃ ca sadasadvilakṣaṇam, niṣkalaṃ nirupamānamṛddhimad brahma tattvamasi bhāvayātmani || 258 ||
Bhraantikalpitajagatkalaashrayam svaashrayam cha sadasadvilakshanam, nishkalam nirupamaanamriddhimad brahma tattvamasi bhaavayaatmani
जो भ्रान्ति से कल्पित जगत् की कलाओं का आश्रय है और स्वयं अपना ही आश्रय है; जो सत् और असत् से विलक्षण है, निष्कल है, अनुपम है और समृद्ध है — वह ब्रह्म तू है; इसे अपने भीतर भाव।
That which is the support of the parts of the world imagined through error, and is its own support; which is other than the real and the unreal, without parts, beyond compare and full of glory — that Brahman thou art: dwell upon it within yourself.
जन्मवृद्धिपरिणत्यपक्षयव्याधिनाशनविहीनमव्ययम् । विश्वसृष्ट्यवनघातकारणं ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ २५९ ॥
janmavṛddhipariṇatyapakṣayavyādhināśanavihīnamavyayam, viśvasṛṣṭyavanaghātakāraṇaṃ brahma tattvamasi bhāvayātmani || 259 ||
Janmavriddhiparinatyapakshayavyaadhinaashanavihiinamavyayam, vishvasrishtyavanaghaatakaaranam brahma tattvamasi bhaavayaatmani
जो जन्म, वृद्धि, परिणाम, क्षय, व्याधि और नाश से रहित है, अव्यय है; जो विश्व की सृष्टि, रक्षा और संहार का कारण है — वह ब्रह्म तू है; इसे अपने भीतर भाव।
That which is without birth, growth, change, decline, disease or destruction, and is imperishable; which is the cause of the creation, preservation and dissolution of the universe — that Brahman thou art: dwell upon it within yourself.
अस्तभेदमनपास्तलक्षणं निस्तरङ्गजलराशिनिश्चलम् । नित्यमुक्तमविभक्तमूर्ति यद् ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ २६० ॥
astabhedamanapāstalakṣaṇaṃ nistaraṅgajalarāśiniścalam, nityamuktamavibhaktamūrti yad brahma tattvamasi bhāvayātmani || 260 ||
Astabhedamanapaastalakshanam nistarangajalaraashinishchalam, nityamuktamavibhaktamuurti yad brahma tattvamasi bhaavayaatmani
जिसमें भेद अस्त हो गया है, फिर भी जिसका लक्षण दूर नहीं हुआ; जो तरंगरहित जलराशि की तरह निश्चल है; जो नित्यमुक्त है और जिसका स्वरूप अविभक्त है — वह ब्रह्म तू है; इसे अपने भीतर भाव।
That in which distinction has set, yet whose mark is not lost; still as an ocean without waves; ever free, its form undivided — that Brahman thou art: dwell upon it within yourself.
एकमेव सदनेककारणं कारणान्तरनिरासकारणम् । कार्यकारणविलक्षणं स्वयं ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ २६१ ॥
ekameva sadanekakāraṇaṃ kāraṇāntaranirāsakāraṇam, kāryakāraṇavilakṣaṇaṃ svayaṃ brahma tattvamasi bhāvayātmani || 261 ||
Ekameva sadanekakaaranam kaaranaantaraniraasakaaranam, kaaryakaaranavilakshanam svayam brahma tattvamasi bhaavayaatmani
जो एक ही सत् होकर भी अनेक का कारण है; जो और सब कारणों का निराकरण करने वाला कारण है; जो स्वयं कार्य और कारण दोनों से विलक्षण है — वह ब्रह्म तू है; इसे अपने भीतर भाव।
That which, being one alone, is yet the cause of the many; the cause that sets aside every other cause; itself other than both effect and cause — that Brahman thou art: dwell upon it within yourself.
निर्विकल्पकमनल्पमक्षरं यत्क्षराक्षरविलक्षणं परम् । नित्यमव्ययसुखं निरञ्जनं ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ २६२ ॥
nirvikalpakamanalpamakṣaraṃ yatkṣarākṣaravilakṣaṇaṃ param, nityamavyayasukhaṃ nirañjanaṃ brahma tattvamasi bhāvayātmani || 262 ||
Nirvikalpakamanalpamaksharam yatksharaaksharavilakshanam param, nityamavyayasukham niranjanam brahma tattvamasi bhaavayaatmani
जो निर्विकल्प है, अनल्प है, अक्षर है; जो क्षर और अक्षर दोनों से विलक्षण और परम है; जो नित्य है, अव्यय सुख है और निरंजन है — वह ब्रह्म तू है; इसे अपने भीतर भाव।
That which is free of all distinction, not small, imperishable; other than both the perishable and the imperishable, and supreme; eternal, undecaying bliss, untainted — that Brahman thou art: dwell upon it within yourself.
यद्विभाति सदनेकधा भ्रमान्नामरूपगुणविक्रियात्मना । हेमवत्स्वयमविक्रियं सदा ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ २६३ ॥
yadvibhāti sadanekadhā bhramānnāmarūpaguṇavikriyātmanā, hemavatsvayamavikriyaṃ sadā brahma tattvamasi bhāvayātmani || 263 ||
Yadvibhaati sadanekadhaa bhramaannaamaruupagunavikriyaatmanaa, hemavatsvayamavikriyam sadaa brahma tattvamasi bhaavayaatmani
जो सत् होकर भी भ्रम से नाम, रूप, गुण और विकार के रूप में अनेक प्रकार से प्रतीत होता है, किन्तु सोने की तरह स्वयं सदा अविकारी रहता है — वह ब्रह्म तू है; इसे अपने भीतर भाव।
That which, being real, yet appears through error in many ways as name, form, quality and change, and yet like gold is itself ever unchanged — that Brahman thou art: dwell upon it within yourself.
यच्चकास्त्यनपरं परात्परं प्रत्यगेकरसमात्मलक्षणम् । सत्यचित्सुखमनन्तमव्ययं ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ २६४ ॥
yaccakāstyanaparaṃ parātparaṃ pratyagekarasamātmalakṣaṇam, satyacitsukhamanantamavyayaṃ brahma tattvamasi bhāvayātmani || 264 ||
Yachchakaastyanaparam paraatparam pratyagekarasamaatmalakshanam, satyachitsukhamanantamavyayam brahma tattvamasi bhaavayaatmani
जो अनपर होकर प्रकाशित होता है, जो पर से भी पर है, जो प्रत्यक् एकरस और आत्मा का लक्षण है; जो सत्य, चित् और सुख है, अनन्त और अव्यय है — वह ब्रह्म तू है; इसे अपने भीतर भाव।
That which shines with nothing beyond it, higher than the highest, inward, of one taste, the very mark of the Self; truth, awareness and bliss, endless and undecaying — that Brahman thou art: dwell upon it within yourself.
उक्तमर्थमिममात्मनि स्वयं भावय प्रथितयुक्तिभिर्धिया । संशयादिरहितं कराम्बुवत् तेन तत्त्वनिगमो भविष्यति ॥ २६५ ॥
uktamarthamimamātmani svayaṃ bhāvaya prathitayuktibhirdhiyā, saṃśayādirahitaṃ karāmbuvat tena tattvanigamo bhaviṣyati || 265 ||
Uktamarthamimamaatmani svayam bhaavaya prathitayuktibhirdhiyaa, samshayaadirahitam karaambuvat tena tattvanigamo bhavishyati
कहे हुए इस अर्थ को प्रसिद्ध युक्तियों से बुद्धि द्वारा स्वयं अपने भीतर भाव; उससे तत्त्व का निश्चय संशय आदि से रहित होकर हथेली के जल की तरह स्पष्ट हो जाएगा।
Dwell upon this meaning within yourself, with the understanding and by well-known arguments; then the ascertainment of the truth will become as free of doubt and the rest, and as plain, as water in the palm of the hand.
स्वं बोधमात्रं परिशुद्धतत्त्वं विज्ञाय सङ्घे नृपवच्च सैन्ये । तदात्मनैवात्मनि सर्वदा स्थितो विलापय ब्रह्मणि दृश्यजातम् ॥ २६६ ॥
svaṃ bodhamātraṃ pariśuddhatattvaṃ vijñāya saṅghe nṛpavacca sainye, tadātmanaivātmani sarvadā sthito vilāpaya brahmaṇi dṛśyajātam || 266 ||
Svam bodhamaatram parishuddhatattvam vijnaaya sanghe nripavachcha sainye, tadaatmanaivaatmani sarvadaa sthito vilaapaya brahmani drishyajaatam
अपने को शुद्ध बोधमात्र, परिशुद्ध तत्त्व जानकर — जैसे सेना के समूह में राजा अपने को जानता है — सदा उसी आत्मरूप में अपने भीतर स्थित रहकर, दृश्य-मात्र को ब्रह्म में विलीन कर दे।
Knowing yourself to be pure awareness alone, the wholly pure Reality — as a king knows himself amid the host of his army — abide always as that within yourself, and dissolve all that is seen into Brahman.
बुद्धौ गुहायां सदसद्विलक्षणं ब्रह्मास्ति सत्यं परमद्वितीयम् । तदात्मना योऽत्र वसेद्गुहायां पुनर्न तस्याङ्गगुहाप्रवेशः ॥ २६७ ॥
buddhau guhāyāṃ sadasadvilakṣaṇaṃ brahmāsti satyaṃ paramadvitīyam, tadātmanā yo'tra vasedguhāyāṃ punarna tasyāṅgaguhāpraveśaḥ || 267 ||
Buddhau guhaayaam sadasadvilakshanam brahmaasti satyam paramadvitiiyam, tadaatmanaa yo'tra vasedguhaayaam punarna tasyaangaguhaapraveshah
बुद्धि की गुफा में सत् और असत् से विलक्षण, सत्य, परम और अद्वितीय ब्रह्म है। जो उसी रूप में इस गुफा में बसता है, उसका फिर शरीर-रूपी गुफा में प्रवेश नहीं होता।
In the cave of the intellect there is Brahman, other than the real and the unreal, true, supreme and without a second. He who dwells in that cave as That does not enter the cave of a body again.
ज्ञाते वस्तुन्यपि बलवती वासनानादिरेषा कर्ता भोक्ताप्यहमिति दृढा यास्य संसारहेतुः । प्रत्यग्दृष्ट्यात्मनि निवसता सापनेया प्रयत्नान्मुक्तिं प्राहुस्तदिह मुनयो वासनातानवं यत् ॥ २६८ ॥
jñāte vastunyapi balavatī vāsanānādireṣā kartā bhoktāpyahamiti dṛḍhā yāsya saṃsārahetuḥ, pratyagdṛṣṭyātmani nivasatā sāpaneyā prayatnānmuktiṃ prāhustadiha munayo vāsanātānavaṃ yat || 268 ||
Jnaate vastunyapi balavatii vaasanaanaadireshaa kartaa bhoktaapyahamiti dridhaa yaasya samsaarahetuh, pratyagdrishtyaatmani nivasataa saapaneyaa prayatnaanmuktim praahustadiha munayo vaasanaataanavam yat
वस्तु के जान लेने पर भी यह अनादि वासना बलवती रहती है — 'मैं कर्ता हूँ, मैं भोक्ता हूँ' यह दृढ़ वासना ही इसके संसार का कारण है। प्रत्यक् दृष्टि से आत्मा में निवास करते हुए उसे यत्नपूर्वक हटाना चाहिए। मुनि लोग वासना के इस क्षीण हो जाने को ही यहाँ मुक्ति कहते हैं।
Even when Reality is known, this beginningless impression remains strong — the firm impression 'I am the doer, I am the enjoyer', which is the cause of his worldly round. Dwelling in the Self with the inward gaze, he must remove it by effort; and the sages here call that thinning away of the impression liberation.
अहंममेति यो भावो देहाक्षादावनात्मनि । अध्यासोऽयं निरस्तव्यो विदुषा स्वात्मनिष्ठया ॥ २६९ ॥
ahaṃmameti yo bhāvo dehākṣādāvanātmani, adhyāso'yaṃ nirastavyo viduṣā svātmaniṣṭhayā || 269 ||
Ahammameti yo bhaavo dehaakshaadaavanaatmani, adhyaaso'yam nirastavyo vidushaa svaatmanishthayaa
देह और इन्द्रियों आदि अनात्म वस्तुओं में जो 'मैं' और 'मेरा' का भाव है, वही अध्यास है; विद्वान् को अपने आत्मा में निष्ठा के द्वारा उसे दूर करना चाहिए।
The sense of 'I' and 'mine' in the body, the organs and the rest, which are not the Self, is superimposition; the wise must remove it by steadfastness in his own Self.
ज्ञात्वा स्वं प्रत्यगात्मानं बुद्धितद्वृत्तिसाक्षिणम् । सोऽहमित्येव सद्वृत्त्यानात्मन्यात्ममतिं जहि ॥ २७० ॥
jñātvā svaṃ pratyagātmānaṃ buddhitadvṛttisākṣiṇam, so'hamityeva sadvṛttyānātmanyātmamatiṃ jahi || 270 ||
Jnaatvaa svam pratyagaatmaanam buddhitadvrittisaakshinam, so'hamityeva sadvrittyaanaatmanyaatmamatim jahi
बुद्धि और उसकी वृत्तियों के साक्षी अपने प्रत्यगात्मा को जानकर, 'वह मैं हूँ' इस सद्वृत्ति से अनात्मा में आत्मबुद्धि को नष्ट कर दे।
Knowing your own inward Self as the witness of the intellect and its functions, destroy by the true thought 'That am I' the notion of Self in what is not the Self.
↑ All sectionsवासनाक्षयः · Removing superimposition, and the wearing away of craving (271–320)
लोकानुवर्तनं त्यक्त्वा त्यक्त्वा देहानुवर्तनम् । शास्त्रानुवर्तनं त्यक्त्वा स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ २७१ ॥
lokānuvartanaṃ tyaktvā tyaktvā dehānuvartanam, śāstrānuvartanaṃ tyaktvā svādhyāsāpanayaṃ kuru || 271 ||
Lokaanuvartanam tyaktvaa tyaktvaa dehaanuvartanam, shaastraanuvartanam tyaktvaa svaadhyaasaapanayam kuru
लोक का अनुसरण छोड़कर, देह का अनुसरण छोड़कर, और शास्त्र का अनुसरण छोड़कर अपने अध्यास को दूर कर।
Giving up the following of the world, giving up the following of the body, and giving up the following of the letter of scripture, remove your superimposition.
लोकवासनया जन्तोः शास्त्रवासनयापि च । देहवासनया ज्ञानं यथावन्नैव जायते ॥ २७२ ॥
lokavāsanayā jantoḥ śāstravāsanayāpi ca, dehavāsanayā jñānaṃ yathāvannaiva jāyate || 272 ||
Lokavaasanayaa jantoh shaastravaasanayaapi cha, dehavaasanayaa jnaanam yathaavannaiva jaayate
लोक की वासना से, शास्त्र की वासना से और देह की वासना से मनुष्य को यथार्थ ज्ञान उत्पन्न ही नहीं होता।
Through the craving for the world's regard, the craving for scholarship and the craving of the body, true knowledge does not arise in a man at all.
संसारकारागृहमोक्षमिच्छोरयोमयं पादनिबद्धशृङ्खलम् । वदन्ति तज्ज्ञाः पटुवासनात्रयं योऽस्माद्विमुक्तः समुपैति मुक्तिम् ॥ २७३ ॥
saṃsārakārāgṛhamokṣamicchorayomayaṃ pādanibaddhaśṛṅkhalam, vadanti tajjñāḥ paṭuvāsanātrayaṃ yo'smādvimuktaḥ samupaiti muktim || 273 ||
Samsaarakaaraagrihamokshamichchhorayomayam paadanibaddhashrinkhalam, vadanti tajjnaah patuvaasanaatrayam yo'smaadvimuktah samupaiti muktim
संसार के कारागार से छूटना चाहने वाले के लिए ये तीन प्रबल वासनाएँ पैरों में पड़ी लोहे की बेड़ी हैं — ऐसा तत्त्वज्ञ कहते हैं। जो इनसे छूट जाता है, वही मुक्ति को प्राप्त करता है।
For one who wishes release from the prison of worldly life, these three strong cravings are an iron chain about the feet — so say those who know. He who is freed from them attains liberation.
जलादिसम्पर्कवशात्प्रभूतदुर्गन्धधूतागरुदिव्यवासना । सङ्घर्षणेनैव विभाति सम्यग्विधूयमाने सति बाह्यगन्धे ॥ २७४ ॥
jalādisamparkavaśātprabhūtadurgandhadhūtāgarudivyavāsanā, saṅgharṣaṇenaiva vibhāti samyagvidhūyamāne sati bāhyagandhe || 274 ||
Jalaadisamparkavashaatprabhuutadurgandhadhuutaagarudivyavaasanaa, sangharshanenaiva vibhaati samyagvidhuuyamaane sati baahyagandhe
जल आदि के संसर्ग से उठी हुई तीव्र दुर्गन्ध से जिसकी दिव्य सुगन्ध दब गई हो, वह अगुरु घिसने पर ही भली भाँति प्रकट होती है — जब बाहरी गन्ध दूर हो जाए।
When the divine fragrance of aloe-wood has been overpowered by a strong stench arising from contact with water and the like, it appears fully only on rubbing, once the outer smell has been driven off.
अन्तःश्रितानन्तदुरन्तवासनाधूलीविलिप्ता परमात्मवासना । प्रज्ञातिसङ्घर्षणतो विशुद्धा प्रतीयते चन्दनगन्धवत्स्फुटा ॥ २७५ ॥
antaḥśritānantadurantavāsanādhūlīviliptā paramātmavāsanā, prajñātisaṅgharṣaṇato viśuddhā pratīyate candanagandhavatsphuṭā || 275 ||
Antahshritaanantadurantavaasanaadhuuliiviliptaa paramaatmavaasanaa, prajnaatisangharshanato vishuddhaa pratiiyate chandanagandhavatsphutaa
भीतर छिपी अनन्त और दुरन्त वासनाओं की धूल से लिपटी परमात्मा की वासना, प्रज्ञा के बार-बार घर्षण से विशुद्ध होकर, चन्दन की गन्ध की तरह स्पष्ट प्रतीत होती है।
The taste for the supreme Self, smeared over with the dust of endless and hard-to-end cravings that lie within, becomes pure through the repeated rubbing of insight and appears as plainly as the scent of sandalwood.
अनात्मवासनाजालैस्तिरोभूतात्मवासना । नित्यात्मनिष्ठया तेषां नाशे भाति स्वयं स्फुटा ॥ २७६ ॥
anātmavāsanājālaistirobhūtātmavāsanā, nityātmaniṣṭhayā teṣāṃ nāśe bhāti svayaṃ sphuṭā || 276 ||
Anaatmavaasanaajaalaistirobhuutaatmavaasanaa, nityaatmanishthayaa teshaam naashe bhaati svayam sphutaa
अनात्म-वासनाओं के जाल से आत्मा की वासना ढक जाती है; नित्य आत्मनिष्ठा से उनके नष्ट होने पर वह स्वयं स्पष्ट प्रकाशित होती है।
The taste for the Self is hidden by the net of cravings for the not-Self; when these are destroyed by constant steadfastness in the Self, it shines of itself, clear.
यथा यथा प्रत्यगवस्थितं मनस्तथा तथा मुञ्चति बाह्यवासनाः । निःशेषमोक्षे सति वासनानामात्मानुभूतिः प्रतिबन्धशून्या ॥ २७७ ॥
yathā yathā pratyagavasthitaṃ manastathā tathā muñcati bāhyavāsanāḥ, niḥśeṣamokṣe sati vāsanānāmātmānubhūtiḥ pratibandhaśūnyā || 277 ||
Yathaa yathaa pratyagavasthitam manastathaa tathaa munchati baahyavaasanaah, nihsheshamokshe sati vaasanaanaamaatmaanubhuutih pratibandhashuunyaa
मन ज्यों-ज्यों अपने भीतर स्थित होता जाता है, त्यों-त्यों बाहरी वासनाओं को छोड़ता जाता है। वासनाओं के निःशेष छूट जाने पर आत्मा का अनुभव बिना किसी रुकावट के होता है।
The more the mind comes to rest within, the more it lets go of outward cravings. When they are wholly released, the experience of the Self is without hindrance.
स्वात्मन्येव सदा स्थित्वा मनो नश्यति योगिनः । वासनानां क्षयश्चातः स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ २७८ ॥
svātmanyeva sadā sthitvā mano naśyati yoginaḥ, vāsanānāṃ kṣayaścātaḥ svādhyāsāpanayaṃ kuru || 278 ||
Svaatmanyeva sadaa sthitvaa mano nashyati yoginah, vaasanaanaam kshayashchaatah svaadhyaasaapanayam kuru
योगी का मन सदा अपने ही आत्मा में स्थित रहकर नष्ट हो जाता है; और इसी से वासनाओं का क्षय होता है। इसलिए अपने अध्यास को दूर कर।
The yogin's mind, abiding always in his own Self, is destroyed; and by that the cravings come to an end. Therefore remove your superimposition.
तमो द्वाभ्यां रजः सत्त्वात्सत्त्वं शुद्धेन नश्यति । तस्मात्सत्त्वमवष्टभ्य स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ २७९ ॥
tamo dvābhyāṃ rajaḥ sattvātsattvaṃ śuddhena naśyati, tasmātsattvamavaṣṭabhya svādhyāsāpanayaṃ kuru || 279 ||
Tamo dvaabhyaam rajah sattvaatsattvam shuddhena nashyati, tasmaatsattvamavashtabhya svaadhyaasaapanayam kuru
तमस् रजस् और सत्त्व दोनों से नष्ट होता है, रजस् सत्त्व से, और सत्त्व शुद्ध सत्त्व से। इसलिए सत्त्व का सहारा लेकर अपने अध्यास को दूर कर।
Darkness is destroyed by the other two, passion by purity, and purity by pure sattva itself. Therefore take hold of sattva and remove your superimposition.
प्रारब्धं पुष्यति वपुरिति निश्चित्य निश्चलः । धैर्यमालम्ब्य यत्नेन स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ २८० ॥
prārabdhaṃ puṣyati vapuriti niścitya niścalaḥ, dhairyamālambya yatnena svādhyāsāpanayaṃ kuru || 280 ||
Praarabdham pushyati vapuriti nishchitya nishchalah, dhairyamaalambya yatnena svaadhyaasaapanayam kuru
'प्रारब्ध इस शरीर का पोषण करता है' — यह निश्चय करके, निश्चल होकर, धैर्य का आश्रय लेकर, यत्न से अपने अध्यास को दूर कर।
Having made certain that it is destiny already set in motion that sustains this body, be unmoved; take hold of steadiness and with effort remove your superimposition.
नाहं जीवः परं ब्रह्मेत्यतद्व्यावृत्तिपूर्वकम् । वासनावेगतः प्राप्तस्वाध्यासापनयं कुरु ॥ २८१ ॥
nāhaṃ jīvaḥ paraṃ brahmetyatadvyāvṛttipūrvakam, vāsanāvegataḥ prāptasvādhyāsāpanayaṃ kuru || 281 ||
Naaham jiivah param brahmetyatadvyaavrittipuurvakam, vaasanaavegatah praaptasvaadhyaasaapanayam kuru
'मैं जीव नहीं, परम ब्रह्म हूँ' — इस प्रकार जो आत्मा नहीं है उसकी व्यावृत्ति करके, वासना के वेग से आ पड़े अपने अध्यास को दूर कर।
'I am not the individual soul; I am the supreme Brahman' — thus, by excluding what is not the Self, remove the superimposition that has come upon you through the force of craving.
श्रुत्या युक्त्या स्वानुभूत्या ज्ञात्वा सार्वात्म्यमात्मनः । क्वचिदाभासतः प्राप्तस्वाध्यासापनयं कुरु ॥ २८२ ॥
śrutyā yuktyā svānubhūtyā jñātvā sārvātmyamātmanaḥ, kvacidābhāsataḥ prāptasvādhyāsāpanayaṃ kuru || 282 ||
Shrutyaa yuktyaa svaanubhuutyaa jnaatvaa saarvaatmyamaatmanah, kvachidaabhaasatah praaptasvaadhyaasaapanayam kuru
श्रुति से, युक्ति से और अपने अनुभव से आत्मा की सर्वात्मकता को जानकर, कहीं-कहीं आभास से आ पड़े अपने अध्यास को दूर कर।
Knowing by scripture, by reasoning and by your own experience that the Self is the Self of all, remove the superimposition that comes upon you here and there through mere appearance.
अनादानविसर्गाभ्यामीषन्नास्ति क्रिया मुनेः । तदेकनिष्ठया नित्यं स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ २८३ ॥
anādānavisargābhyāmīṣannāsti kriyā muneḥ, tadekaniṣṭhayā nityaṃ svādhyāsāpanayaṃ kuru || 283 ||
Anaadaanavisargaabhyaamiishannaasti kriyaa muneh, tadekanishthayaa nityam svaadhyaasaapanayam kuru
मुनि के लिए ग्रहण और त्याग का कोई कर्म तनिक भी नहीं है। इसलिए उसी एक में निष्ठा रखकर नित्य अपने अध्यास को दूर कर।
For the contemplative there is no act at all, of taking or of giving up. Therefore, steadfast in that One alone, remove your superimposition always.
तत्त्वमस्यादिवाक्योत्थब्रह्मात्मैकत्वबोधतः । ब्रह्मण्यात्मत्वदार्ढ्याय स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ २८४ ॥
tattvamasyādivākyotthabrahmātmaikatvabodhataḥ, brahmaṇyātmatvadārḍhyāya svādhyāsāpanayaṃ kuru || 284 ||
Tattvamasyaadivaakyotthabrahmaatmaikatvabodhatah, brahmanyaatmatvadaardhyaaya svaadhyaasaapanayam kuru
'तत्त्वमसि' आदि वाक्यों से उत्पन्न ब्रह्म और आत्मा के एकत्व के बोध से, ब्रह्म में आत्मबुद्धि को दृढ़ करने के लिए, अपने अध्यास को दूर कर।
Through the knowledge of the oneness of Brahman and the Self, arisen from such sentences as 'That thou art', and so as to make firm the sense of Self in Brahman, remove your superimposition.
अहंभावस्य देहेऽस्मिन्निःशेषविलयावधि । सावधानेन युक्तात्मा स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ २८५ ॥
ahaṃbhāvasya dehe'sminniḥśeṣavilayāvadhi, sāvadhānena yuktātmā svādhyāsāpanayaṃ kuru || 285 ||
Ahambhaavasya dehe'sminnihsheshavilayaavadhi, saavadhaanena yuktaatmaa svaadhyaasaapanayam kuru
इस देह में 'मैं' के भाव के पूर्णतः विलीन हो जाने तक, सावधान होकर और युक्त-चित्त होकर अपने अध्यास को दूर कर।
Until the sense of 'I' in this body is wholly dissolved, be watchful and collected, and remove your superimposition.
प्रतीतिर्जीवजगतोः स्वप्नवद्भाति यावता । तावन्निरन्तरं विद्वन्स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ २८६ ॥
pratītirjīvajagatoḥ svapnavadbhāti yāvatā, tāvannirantaraṃ vidvansvādhyāsāpanayaṃ kuru || 286 ||
Pratiitirjiivajagatoh svapnavadbhaati yaavataa, taavannirantaram vidvansvaadhyaasaapanayam kuru
हे विद्वन्, जब तक जीव और जगत् की प्रतीति स्वप्न की तरह भासती रहे, तब तक निरन्तर अपने अध्यास को दूर करता रह।
Wise one, so long as the appearance of soul and world shines out like a dream, so long remove your superimposition without a break.
निद्राया लोकवार्तायाः शब्दादेरपि विस्मृतेः । क्वचिन्नावसरं दत्त्वा चिन्तयात्मानमात्मनि ॥ २८७ ॥
nidrāyā lokavārtāyāḥ śabdāderapi vismṛteḥ, kvacinnāvasaraṃ dattvā cintayātmānamātmani || 287 ||
Nidraayaa lokavaartaayaah shabdaaderapi vismriteh, kvachinnaavasaram dattvaa chintayaatmaanamaatmani
निद्रा को, लोक की बातचीत को, और शब्द आदि विषयों की विस्मृति को कभी अवसर न देकर, आत्मा में ही आत्मा का चिन्तन कर।
Never giving occasion to sleep, to worldly talk, or to forgetfulness through sound and the other objects, contemplate the Self in the Self.
मातापित्रोर्मलोद्भूतं मलमांसमयं वपुः । त्यक्त्वा चाण्डालवद्दूरं ब्रह्मीभूय कृती भव ॥ २८८ ॥
mātāpitrormalodbhūtaṃ malamāṃsamayaṃ vapuḥ, tyaktvā cāṇḍālavaddūraṃ brahmībhūya kṛtī bhava || 288 ||
Maataapitrormalodbhuutam malamaamsamayam vapuh, tyaktvaa chaandaalavadduuram brahmiibhuuya kritii bhava
माता-पिता के मल से उत्पन्न, मल और मांस से बने इस शरीर को चाण्डाल की तरह दूर से त्यागकर, ब्रह्मरूप होकर कृतार्थ हो जा।
Leaving far behind, as one would an outcaste, this body born of the impurity of mother and father and made of filth and flesh, become Brahman and attain your end.
घटाकाशं महाकाश इवात्मानं परात्मनि । विलाप्याखण्डभावेन तूष्णीं भव सदा मुने ॥ २८९ ॥
ghaṭākāśaṃ mahākāśa ivātmānaṃ parātmani, vilāpyākhaṇḍabhāvena tūṣṇīṃ bhava sadā mune || 289 ||
Ghataakaasham mahaakaasha ivaatmaanam paraatmani, vilaapyaakhandabhaavena tuushniim bhava sadaa mune
जैसे घट का आकाश महाकाश में, वैसे ही आत्मा को परमात्मा में अखण्ड भाव से विलीन करके, हे मुने, सदा मौन हो जा।
As the space in a pot is merged in the great space, so merge the self in the supreme Self by the sense of undividedness, and be ever silent, O contemplative.
स्वप्रकाशमधिष्ठानं स्वयंभूय सदात्मना । ब्रह्माण्डमपि पिण्डाण्डं त्यज्यतां मलभाण्डवत् ॥ २९० ॥
svaprakāśamadhiṣṭhānaṃ svayaṃbhūya sadātmanā, brahmāṇḍamapi piṇḍāṇḍaṃ tyajyatāṃ malabhāṇḍavat || 290 ||
Svaprakaashamadhishthaanam svayambhuuya sadaatmanaa, brahmaandamapi pindaandam tyajyataam malabhaandavat
स्वयंप्रकाश अधिष्ठान बनकर, सदात्मरूप से स्थित होकर, ब्रह्माण्ड और पिण्डाण्ड दोनों को मल के पात्र की तरह त्याग दे।
Becoming the self-luminous ground and abiding as pure Being, cast away both the great world and this little body, as one casts away a vessel of filth.
चिदात्मनि सदानन्दे देहारूढामहन्धियम् । निवेश्य लिङ्गमुत्सृज्य केवलो भव सर्वदा ॥ २९१ ॥
cidātmani sadānande dehārūḍhāmahandhiyam, niveśya liṅgamutsṛjya kevalo bhava sarvadā || 291 ||
Chidaatmani sadaanande dehaaruudhaamahandhiyam, niveshya lingamutsrijya kevalo bhava sarvadaa
देह पर चढ़ी हुई 'मैं' की बुद्धि को सदानन्द चिदात्मा में स्थापित करके, लिङ्गशरीर को छोड़कर, सर्वदा केवल हो जा।
Placing in the ever-blissful Self of awareness the notion of 'I' that has settled on the body, and casting off the subtle body, be for ever alone.
यत्रैष जगदाभासो दर्पणान्तः पुरं यथा । तद्ब्रह्माहमिति ज्ञात्वा कृतकृत्यो भविष्यसि ॥ २९२ ॥
yatraiṣa jagadābhāso darpaṇāntaḥ puraṃ yathā, tadbrahmāhamiti jñātvā kṛtakṛtyo bhaviṣyasi || 292 ||
Yatraisha jagadaabhaaso darpanaantah puram yathaa, tadbrahmaahamiti jnaatvaa kritakrityo bhavishyasi
जहाँ यह जगत् का आभास दर्पण के भीतर के नगर की तरह है, उस ब्रह्म को 'वह मैं हूँ' ऐसा जानकर तू कृतकृत्य हो जाएगा।
That in which this appearance of a world is as a city within a mirror — knowing that Brahman as 'I am That', you will have done all that is to be done.
यत्सत्यभूतं निजरूपमाद्यं चिदद्वयानन्दमरूपमक्रियम् । तदेत्य मिथ्यावपुरुत्सृजैतच्छैलूषवद्वेषमुपात्तमात्मनः ॥ २९३ ॥
yatsatyabhūtaṃ nijarūpamādyaṃ cidadvayānandamarūpamakriyam, tadetya mithyāvapurutsṛjaitacchailūṣavadveṣamupāttamātmanaḥ || 293 ||
Yatsatyabhuutam nijaruupamaadyam chidadvayaanandamaruupamakriyam, tadetya mithyaavapurutsrijaitachchhailuushavadveshamupaattamaatmanah
जो सत्यस्वरूप है, अपना आदि रूप है, चित् है, अद्वय आनन्द है, अरूप और अक्रिय है — उसे प्राप्त करके इस मिथ्या शरीर को छोड़ दे, जो नट के धारण किये हुए वेश की तरह आत्मा ने ले रखा है।
Reaching that which is your true and original nature, awareness, non-dual bliss, without form and without action, cast off this false body, worn by the Self like a costume put on by an actor.
सर्वात्मना दृश्यमिदं मृषैव नैवाहमर्थः क्षणिकत्वदर्शनात् । जानाम्यहं सर्वमिति प्रतीतिः कुतोऽहमादेः क्षणिकस्य सिध्येत् ॥ २९४ ॥
sarvātmanā dṛśyamidaṃ mṛṣaiva naivāhamarthaḥ kṣaṇikatvadarśanāt, jānāmyahaṃ sarvamiti pratītiḥ kuto'hamādeḥ kṣaṇikasya sidhyet || 294 ||
Sarvaatmanaa drishyamidam mrishaiva naivaahamarthah kshanikatvadarshanaat, jaanaamyaham sarvamiti pratiitih kuto'hamaadeh kshanikasya sidhyet
यह दृश्य सर्वथा मिथ्या ही है; 'मैं' का अर्थ भी यह नहीं है, क्योंकि यह क्षणिक दिखाई देता है। 'मैं सब जानता हूँ' — यह प्रतीति क्षणिक अहंकार आदि की कैसे सिद्ध हो सकती है?
All this that is seen is utterly false; nor is the ego the meaning of 'I', for it is seen to last but a moment. How could the awareness 'I know everything' belong to a momentary ego and the rest?
अहंपदार्थस्त्वहमादिसाक्षी नित्यं सुषुप्तावपि भावदर्शनात् । ब्रूते ह्यजो नित्य इति श्रुतिः स्वयं तत्प्रत्यगात्मा सदसद्विलक्षणः ॥ २९५ ॥
ahaṃpadārthastvahamādisākṣī nityaṃ suṣuptāvapi bhāvadarśanāt, brūte hyajo nitya iti śrutiḥ svayaṃ tatpratyagātmā sadasadvilakṣaṇaḥ || 295 ||
Ahampadaarthastvahamaadisaakshii nityam sushuptaavapi bhaavadarshanaat, bruute hyajo nitya iti shrutih svayam tatpratyagaatmaa sadasadvilakshanah
'अहम्' पद का अर्थ तो अहंकार आदि का साक्षी है, जो नित्य है — क्योंकि सुषुप्ति में भी उसका होना देखा जाता है। श्रुति स्वयं कहती है 'अजो नित्यः'। वही प्रत्यगात्मा है, जो सत् और असत् से विलक्षण है।
The meaning of the word 'I' is the witness of the ego and the rest, and it is eternal — for its being is seen even in deep sleep. Scripture itself declares 'unborn, eternal'. That is the inward Self, other than the real and the unreal.
विकारिणां सर्वविकारवेत्ता नित्योऽविकारो भवितुं समर्हति । मनोरथस्वप्नसुषुप्तिषु स्फुटं पुनः पुनर्दृष्टमसत्त्वमेतयोः ॥ २९६ ॥
vikāriṇāṃ sarvavikāravettā nityo'vikāro bhavituṃ samarhati, manorathasvapnasuṣuptiṣu sphuṭaṃ punaḥ punardṛṣṭamasattvametayoḥ || 296 ||
Vikaarinaam sarvavikaaravettaa nityo'vikaaro bhavitum samarhati, manorathasvapnasushuptishu sphutam punah punardrishtamasattvametayoh
विकारी वस्तुओं के सब विकारों को जानने वाला नित्य और अविकारी ही हो सकता है। मनोरथ, स्वप्न और सुषुप्ति में इन दोनों — देह और अहंकार — का असत्त्व बार-बार स्पष्ट देखा गया है।
The knower of all the changes in changing things can only be eternal and unchanging. In fancy, in dream and in deep sleep the unreality of these two — body and ego — has been seen plainly again and again.
अतोऽभिमानं त्यज मांसपिण्डे पिण्डाभिमानिन्यपि बुद्धिकल्पिते । कालत्रयाबाध्यमखण्डबोधं ज्ञात्वा स्वमात्मानमुपैहि शान्तिम् ॥ २९७ ॥
ato'bhimānaṃ tyaja māṃsapiṇḍe piṇḍābhimāninyapi buddhikalpite, kālatrayābādhyamakhaṇḍabodhaṃ jñātvā svamātmānamupaihi śāntim || 297 ||
Ato'bhimaanam tyaja maamsapinde pindaabhimaaninyapi buddhikalpite, kaalatrayaabaadhyamakhandabodham jnaatvaa svamaatmaanamupaihi shaantim
इसलिए इस मांस के पिण्ड में और उस बुद्धि-कल्पित अभिमानी में भी अभिमान छोड़; तीनों कालों में अबाध्य अखण्डबोध अपने आत्मा को जानकर शान्ति को प्राप्त हो।
Therefore give up the sense of 'I' in this lump of flesh and in that too which claims it, itself imagined by the intellect; and knowing your own Self, undivided awareness unsublated in all three times, attain peace.
त्यजाभिमानं कुलगोत्रनामरूपाश्रमेष्वार्द्रशवाश्रितेषु । लिङ्गस्य धर्मानपि कर्तृतादींस्त्यक्त्वा भवाखण्डसुखस्वरूपः ॥ २९८ ॥
tyajābhimānaṃ kulagotranāmarūpāśrameṣvārdraśavāśriteṣu, liṅgasya dharmānapi kartṛtādīṃstyaktvā bhavākhaṇḍasukhasvarūpaḥ || 298 ||
Tyajaabhimaanam kulagotranaamaruupaashrameshvaardrashavaashriteshu, lingasya dharmaanapi kartritaadiimstyaktvaa bhavaakhandasukhasvaruupah
गीले शव से जुड़े हुए कुल, गोत्र, नाम, रूप और आश्रम में अभिमान छोड़; और लिङ्गशरीर के कर्तृत्व आदि धर्मों को भी त्यागकर अखण्ड सुखस्वरूप हो जा।
Give up the sense of 'I' in family, lineage, name, form and stage of life, all of which cling to a moist corpse; and giving up the properties of the subtle body too — doership and the rest — become undivided bliss itself.
सन्त्यन्ये प्रतिबन्धाः पुंसः संसारहेतवो दृष्टाः । तेषामेकं मूलं प्रथमविकारो भवत्यहङ्कारः ॥ २९९ ॥
santyanye pratibandhāḥ puṃsaḥ saṃsārahetavo dṛṣṭāḥ, teṣāmekaṃ mūlaṃ prathamavikāro bhavatyahaṅkāraḥ || 299 ||
Santyanye pratibandhaah pumsah samsaarahetavo drishtaah, teshaamekam muulam prathamavikaaro bhavatyahankaarah
पुरुष के और भी अनेक प्रतिबन्ध हैं जो संसार के कारण देखे गये हैं; उन सबका एक मूल है — प्रथम विकार, अहंकार।
There are other hindrances too in a man that are seen to cause the round of birth and death; but the one root of them all is the first modification, the ego.
यावत्स्यात्स्वस्य सम्बन्धोऽहङ्कारेण दुरात्मना । तावन्न लेशमात्रापि मुक्तिवार्ता विलक्षणा ॥ ३०० ॥
yāvatsyātsvasya sambandho'haṅkāreṇa durātmanā, tāvanna leśamātrāpi muktivārtā vilakṣaṇā || 300 ||
Yaavatsyaatsvasya sambandho'hankaarena duraatmanaa, taavanna leshamaatraapi muktivaartaa vilakshanaa
जब तक दुरात्मा अहंकार से अपना सम्बन्ध बना रहेगा, तब तक मुक्ति की बात लेशमात्र भी नहीं बनती — वह तो सर्वथा दूसरी ही बात है।
So long as a man's connection with that evil thing, the ego, remains, there is not the least talk of liberation: that is something wholly other.
अहङ्कारग्रहान्मुक्तः स्वरूपमुपपद्यते । चन्द्रवद्विमलः पूर्णः सदानन्दः स्वयंप्रभः ॥ ३०१ ॥
ahaṅkāragrahānmuktaḥ svarūpamupapadyate, candravadvimalaḥ pūrṇaḥ sadānandaḥ svayaṃprabhaḥ || 301 ||
Ahankaaragrahaanmuktah svaruupamupapadyate, chandravadvimalah puurnah sadaanandah svayamprabhah
अहंकार के पकड़ से मुक्त होकर वह अपने स्वरूप को प्राप्त कर लेता है — चन्द्रमा की तरह निर्मल, पूर्ण, सदा आनन्दरूप और स्वयंप्रभ।
Freed from the grip of the ego he attains his own nature: spotless as the moon, full, ever blissful and self-luminous.
यो वा पुरे सोऽहमिति प्रतीतो बुद्ध्या प्रक्लृप्तस्तमसातिमूढया । तस्यैव निःशेषतया विनाशे ब्रह्मात्मभावः प्रतिबन्धशून्यः ॥ ३०२ ॥
yo vā pure so'hamiti pratīto buddhyā praklṛptastamasātimūḍhayā, tasyaiva niḥśeṣatayā vināśe brahmātmabhāvaḥ pratibandhaśūnyaḥ || 302 ||
Yo vaa pure so'hamiti pratiito buddhyaa praklriptastamasaatimuudhayaa, tasyaiva nihsheshatayaa vinaashe brahmaatmabhaavah pratibandhashuunyah
जो 'वह मैं हूँ' कहकर इस देह-नगर में प्रतीत होता है, और जिसे तमस् से अत्यन्त मूढ़ हुई बुद्धि ने रच रखा है — उसी के निःशेष विनाश पर ब्रह्मात्मभाव बिना किसी रुकावट के हो जाता है।
What is apprehended in this city of the body as 'I am he', fashioned by an intellect utterly dulled by darkness — when that is wholly destroyed, the state of being Brahman comes about without hindrance.
ब्रह्मानन्दनिधिर्महाबलवताहङ्कारघोराहिना संवेष्ट्यात्मनि रक्ष्यते गुणमयैश्चण्डैस्त्रिभिर्मस्तकैः । विज्ञानाख्यमहासिना द्युतिमता विच्छिद्य शीर्षत्रयं निर्मूल्याहिमिमं निधिं सुखकरं धीरोऽनुभोक्तुं क्षमः ॥ ३०३ ॥
brahmānandanidhirmahābalavatāhaṅkāraghorāhinā saṃveṣṭyātmani rakṣyate guṇamayaiścaṇḍaistribhirmastakaiḥ, vijñānākhyamahāsinā dyutimatā vicchidya śīrṣatrayaṃ nirmūlyāhimimaṃ nidhiṃ sukhakaraṃ dhīro'nubhoktuṃ kṣamaḥ || 303 ||
Brahmaanandanidhirmahaabalavataahankaaraghoraahinaa samveshtyaatmani rakshyate gunamayaishchandaistribhirmastakaih, vijnaanaakhyamahaasinaa dyutimataa vichchhidya shiirshatrayam nirmuulyaahimimam nidhim sukhakaram dhiiro'nubhoktum kshamah
ब्रह्मानन्द का खज़ाना अत्यन्त बलवान् अहंकार-रूपी भयंकर सर्प के द्वारा लपेटकर आत्मा में रखा गया है, और वह तीनों गुणों वाले अपने तीन प्रचण्ड फनों से उसकी रक्षा करता है। विज्ञान नामक चमकती हुई महान् तलवार से उन तीनों सिरों को काटकर, इस सर्प को जड़ से उखाड़कर ही धीर पुरुष इस सुखकर निधि को भोग सकता है।
The treasure of the bliss of Brahman is coiled about and guarded within by the terrible and mighty serpent of the ego, with its three fierce heads made of the three qualities. Only by cutting off those three heads with the great shining sword of knowledge, and rooting out that serpent, is the steadfast man able to enjoy this treasure of happiness.
यावद्वा यत्किञ्चिद्विषदोषस्फूर्तिरस्ति चेद्देहे । कथमारोग्याय भवेत्तद्वदहन्तापि योगिनो मुक्त्यै ॥ ३०४ ॥
yāvadvā yatkiñcidviṣadoṣasphūrtirasti ceddehe, kathamārogyāya bhavettadvadahantāpi yogino muktyai || 304 ||
Yaavadvaa yatkinchidvishadoshasphuurtirasti cheddehe, kathamaarogyaaya bhavettadvadahantaapi yogino muktyai
जब तक देह में विष के दोष का थोड़ा भी स्फुरण है, तब तक आरोग्य कैसे हो? वैसे ही योगी के लिए, जब तक 'मैं' का भाव है, मुक्ति कैसे हो?
So long as the least trace of the poison's effect stirs in the body, how can there be health? Just so, so long as the sense of 'I' remains, how can there be liberation for the yogin?
अहमोऽत्यन्तनिवृत्त्या तत्कृतनानाविकल्पसंहृत्या । प्रत्यक्तत्त्वविवेकादयमहमस्मीति विन्दते तत्त्वम् ॥ ३०५ ॥
ahamo'tyantanivṛttyā tatkṛtanānāvikalpasaṃhṛtyā, pratyaktattvavivekādayamahamasmīti vindate tattvam || 305 ||
Ahamo'tyantanivrittyaa tatkritanaanaavikalpasamhrityaa, pratyaktattvavivekaadayamahamasmiiti vindate tattvam
अहंकार की अत्यन्त निवृत्ति से, और उससे किये गये नाना विकल्पों के संहार से, प्रत्यक् तत्त्व के विवेक द्वारा साधक 'यह मैं हूँ' इस रूप में तत्त्व को पा लेता है।
By the complete cessation of the ego, by the gathering up of the many imaginings it has made, and through discernment of the inward Reality, one finds the truth as 'this am I'.
अहंकर्तर्यस्मिन्नहमिति मतिं मुंच सहसा विकारात्मन्यात्मप्रतिफलजुषि स्वस्थितिमुषि । यदध्यासात्प्राप्ता जनिमृतिजरादुःखबहुला प्रतीचश्चिन्मूर्तेस्तव सुखतनोः संसृतिरियम् ॥ ३०६ ॥
ahaṃkartaryasminnahamiti matiṃ muṃca sahasā vikārātmanyātmapratiphalajuṣi svasthitimuṣi, yadadhyāsātprāptā janimṛtijarāduḥkhabahulā pratīcaścinmūrtestava sukhatanoḥ saṃsṛtiriyam || 306 ||
Ahamkartaryasminnahamiti matim mumcha sahasaa vikaaraatmanyaatmapratiphalajushi svasthitimushi, yadadhyaasaatpraaptaa janimritijaraaduhkhabahulaa pratiichashchinmuurtestava sukhatanoh samsritiriyam
इस अहंकार में — जो कर्ता है, विकाररूप है, आत्मा के प्रतिबिम्ब का सेवन करता है और तेरी अपनी स्थिति को चुरा लेता है — 'मैं' की बुद्धि तुरन्त छोड़ दे। इसी के अध्यास से, हे चिन्मूर्ति, हे सुखस्वरूप प्रत्यगात्मन्, तुझे जन्म, मृत्यु, जरा और बहुत दुःखों वाला यह संसार प्राप्त हुआ है।
Give up at once the notion 'I' in this ego — the doer, itself a modification, which feeds on the reflection of the Self and steals away your own standing. It is by superimposing it that this round of birth, death, old age and much sorrow has come upon you, who are awareness itself, the inward Self, whose very body is bliss.
सदैकरूपस्य चिदात्मनो विभोरानन्दमूर्तेरनवद्यकीर्तेः । नैवान्यथा क्वाप्यविकारिणस्ते विनाहमध्यासममुष्य संसृतिः ॥ ३०७ ॥
sadaikarūpasya cidātmano vibhorānandamūrteranavadyakīrteḥ, naivānyathā kvāpyavikāriṇaste vināhamadhyāsamamuṣya saṃsṛtiḥ || 307 ||
Sadaikaruupasya chidaatmano vibhoraanandamuurteranavadyakiirteh, naivaanyathaa kvaapyavikaarinaste vinaahamadhyaasamamushya samsritih
सदा एकरूप, चिदात्मा, विभु, आनन्दमूर्ति, निर्दोष कीर्ति वाले और अविकारी तुझको — इस अहंकार के अध्यास के बिना — कहीं भी, किसी भी प्रकार से यह संसार हो ही नहीं सकता।
For you, who are ever of one form, awareness itself, all-pervading, bliss embodied, of unblemished glory and unchanging, this round of birth and death could not arise anywhere or in any way but by the superimposition of this ego.
तस्मादहङ्कारमिमं स्वशत्रुं भोक्तुर्गले कण्टकवत्प्रतीतम् । विच्छिद्य विज्ञानमहासिना स्फुटं भुङ्क्ष्वात्मसाम्राज्यसुखं यथेष्टम् ॥ ३०८ ॥
tasmādahaṅkāramimaṃ svaśatruṃ bhokturgale kaṇṭakavatpratītam, vicchidya vijñānamahāsinā sphuṭaṃ bhuṅkṣvātmasāmrājyasukhaṃ yatheṣṭam || 308 ||
Tasmaadahankaaramimam svashatrum bhokturgale kantakavatpratiitam, vichchhidya vijnaanamahaasinaa sphutam bhunkshvaatmasaamraajyasukham yatheshtam
इसलिए इस अहंकार को, जो तेरा शत्रु है और भोक्ता के गले में काँटे की तरह प्रतीत होता है, विज्ञान की महान् तलवार से काटकर, आत्मसाम्राज्य के सुख को इच्छानुसार भोग।
Therefore cut down this ego, your own enemy, which stands like a thorn in the throat of the eater, with the great sword of knowledge, and enjoy at will the happiness of the empire of the Self.
ततोऽहमादेर्विनिवर्त्य वृत्तिं सन्त्यक्तरागः परमार्थलाभात् । तूष्णीं समास्स्वात्मसुखानुभूत्या पूर्णात्मना ब्रह्मणि निर्विकल्पः ॥ ३०९ ॥
tato'hamādervinivartya vṛttiṃ santyaktarāgaḥ paramārthalābhāt, tūṣṇīṃ samāssvātmasukhānubhūtyā pūrṇātmanā brahmaṇi nirvikalpaḥ || 309 ||
Tato'hamaadervinivartya vrittim santyaktaraagah paramaarthalaabhaat, tuushniim samaassvaatmasukhaanubhuutyaa puurnaatmanaa brahmani nirvikalpah
इसके बाद अहंकार आदि की वृत्ति को लौटाकर, परमार्थ के लाभ से राग को छोड़कर, आत्मसुख के अनुभव से मौन होकर, पूर्ण आत्मरूप से निर्विकल्प होकर ब्रह्म में स्थित हो जा।
Then turn back the workings of the ego and the rest; letting go of attachment through the gaining of the highest good, be silent in the experience of the bliss of the Self, and abide in Brahman as the full Self, free of all distinction.
समूलकृत्तोऽपि महानहं पुनर्व्युल्लेखितः स्याद्यदि चेतसा क्षणम् । सञ्जीव्य विक्षेपशतं करोति नभस्वता प्रावृषि वारिदो यथा ॥ ३१० ॥
samūlakṛtto'pi mahānahaṃ punarvyullekhitaḥ syādyadi cetasā kṣaṇam, sañjīvya vikṣepaśataṃ karoti nabhasvatā prāvṛṣi vārido yathā || 310 ||
Samuulakritto'pi mahaanaham punarvyullekhitah syaadyadi chetasaa kshanam, sanjiivya vikshepashatam karoti nabhasvataa praavrishi vaarido yathaa
यह बड़ा अहंकार जड़ से काट दिये जाने पर भी, यदि चित्त से क्षण भर के लिए फिर खींच लिया जाए, तो पुनर्जीवित होकर सैकड़ों विक्षेप कर डालता है — जैसे वर्षा में वायु से बादल।
Even when cut off at the root, this great ego, if it be drawn out again by the mind for even a moment, revives and works a hundred distractions — as a cloud does in the rains when the wind stirs it.
निगृह्य शत्रोरहमोऽवकाशः क्वचिन्न देयो विषयानुचिन्तया । स एव संजीवनहेतुरस्य प्रक्षीणजम्बीरतरोरिवाम्बु ॥ ३११ ॥
nigṛhya śatrorahamo'vakāśaḥ kvacinna deyo viṣayānucintayā, sa eva saṃjīvanaheturasya prakṣīṇajambīratarorivāmbu || 311 ||
Nigrihya shatrorahamo'vakaashah kvachinna deyo vishayaanuchintayaa, sa eva samjiivanaheturasya prakshiinajambiiratarorivaambu
शत्रु अहंकार को वश में करके, विषयों के चिन्तन से उसे कहीं भी अवसर न दिया जाए; वही इसका पुनर्जीवन का कारण है — जैसे सूख चुके नींबू के पेड़ के लिए जल।
Having subdued that enemy the ego, one must nowhere give it occasion by dwelling on sense-objects; that alone brings it back to life, as water does a withered lime tree.
देहात्मना संस्थित एव कामी विलक्षणः कामयिता कथं स्यात् । अतोऽर्थसन्धानपरत्वमेव भेदप्रसक्त्या भवबन्धहेतुः ॥ ३१२ ॥
dehātmanā saṃsthita eva kāmī vilakṣaṇaḥ kāmayitā kathaṃ syāt, ato'rthasandhānaparatvameva bhedaprasaktyā bhavabandhahetuḥ || 312 ||
Dehaatmanaa samsthita eva kaamii vilakshanah kaamayitaa katham syaat, ato'rthasandhaanaparatvameva bhedaprasaktyaa bhavabandhahetuh
देह को ही आत्मा मानकर स्थित पुरुष ही कामी होता है; जो देह से विलक्षण है, वह कामना करने वाला कैसे हो? इसलिए विषयों के अनुसन्धान में लगे रहना ही, भेद की प्रसक्ति के कारण, भव-बन्धन का हेतु है।
Only one who stands identified with the body has desires; how should he who is other than the body be a desirer? Therefore to be intent on pursuing objects, since it entails difference, is itself the cause of bondage to worldly life.
कार्यप्रवर्धनाद्बीजप्रवृद्धिः परिदृश्यते । कार्यनाशाद्बीजनाशस्तस्मात्कार्यं निरोधयेत् ॥ ३१३ ॥
kāryapravardhanādbījapravṛddhiḥ paridṛśyate, kāryanāśādbījanāśastasmātkāryaṃ nirodhayet || 313 ||
Kaaryapravardhanaadbiijapravriddhih paridrishyate, kaaryanaashaadbiijanaashastasmaatkaaryam nirodhayet
कार्य के बढ़ने से बीज की वृद्धि देखी जाती है, और कार्य के नाश से बीज का नाश। इसलिए कार्य को ही रोकना चाहिए।
From the increase of the effect the growth of the seed is seen, and from the destruction of the effect the destruction of the seed. Therefore let the effect be checked.
वासनावृद्धितः कार्यं कार्यवृद्ध्या च वासना । वर्धते सर्वथा पुंसः संसारो न निवर्तते ॥ ३१४ ॥
vāsanāvṛddhitaḥ kāryaṃ kāryavṛddhyā ca vāsanā, vardhate sarvathā puṃsaḥ saṃsāro na nivartate || 314 ||
Vaasanaavriddhitah kaaryam kaaryavriddhyaa cha vaasanaa, vardhate sarvathaa pumsah samsaaro na nivartate
वासना की वृद्धि से कार्य बढ़ता है, और कार्य की वृद्धि से वासना। इस प्रकार पुरुष का संसार सर्वथा बढ़ता जाता है और निवृत्त नहीं होता।
From the growth of craving the act increases, and from the increase of the act the craving. So a man's round of birth and death grows in every way and never ceases.
संसारबन्धविच्छित्त्यै तद् द्वयं प्रदहेद्यतिः । वासनावृद्धिरेताभ्यां चिन्तया क्रियया बहिः ॥ ३१५ ॥
saṃsārabandhavicchittyai tad dvayaṃ pradahedyatiḥ, vāsanāvṛddhiretābhyāṃ cintayā kriyayā bahiḥ || 315 ||
Samsaarabandhavichchhittyai tad dvayam pradahedyatih, vaasanaavriddhiretaabhyaam chintayaa kriyayaa bahih
संसार के बन्धन को काटने के लिए यति इन दोनों को जला दे। वासना की वृद्धि इन्हीं दोनों से होती है — भीतर चिन्ता से और बाहर क्रिया से।
To cut the bond of worldly life, let the seeker burn up both. It is by these two that craving grows — by brooding within and by action without.
ताभ्यां प्रवर्धमाना सा सूते संसृतिमात्मनः । त्रयाणां च क्षयोपायः सर्वावस्थासु सर्वदा ॥ ३१६ ॥
tābhyāṃ pravardhamānā sā sūte saṃsṛtimātmanaḥ, trayāṇāṃ ca kṣayopāyaḥ sarvāvasthāsu sarvadā || 316 ||
Taabhyaam pravardhamaanaa saa suute samsritimaatmanah, trayaanaam cha kshayopaayah sarvaavasthaasu sarvadaa
इन दोनों से बढ़ती हुई वह वासना आत्मा के संसार को जन्म देती है। और इन तीनों के क्षय का उपाय सब अवस्थाओं में और सर्वदा यही है —
Growing by these two, that craving gives birth to the round of the self's existence. And the means of destroying all three, in every state and at all times, is this —
सर्वत्र सर्वतः सर्वब्रह्ममात्रावलोकनम् । सद्भाववासनादार्ढ्यात्तत्त्रयं लयमश्नुते ॥ ३१७ ॥
sarvatra sarvataḥ sarvabrahmamātrāvalokanam, sadbhāvavāsanādārḍhyāttattrayaṃ layamaśnute || 317 ||
Sarvatra sarvatah sarvabrahmamaatraavalokanam, sadbhaavavaasanaadaardhyaattattrayam layamashnute
— सर्वत्र, सब ओर से, सबको ब्रह्म-मात्र देखना। सद्भाव की वासना के दृढ़ हो जाने से वे तीनों लय को प्राप्त हो जाते हैं।
— to see everywhere, on every side and in all things, Brahman alone. By the firmness of the impression of Reality those three come to dissolution.
क्रियानाशे भवेच्चिन्तानाशोऽस्माद्वासनाक्षयः । वासनाप्रक्षयो मोक्षः सा जीवन्मुक्तिरिष्यते ॥ ३१८ ॥
kriyānāśe bhaveccintānāśo'smādvāsanākṣayaḥ, vāsanāprakṣayo mokṣaḥ sā jīvanmuktiriṣyate || 318 ||
Kriyaanaashe bhavechchintaanaasho'smaadvaasanaakshayah, vaasanaaprakshayo mokshah saa jiivanmuktirishyate
क्रिया का नाश होने पर चिन्ता का नाश होता है, और उससे वासना का क्षय। वासना का पूर्ण क्षय ही मोक्ष है; उसी को जीवन्मुक्ति कहा जाता है।
When action is destroyed brooding is destroyed, and from that comes the end of craving. The complete ending of craving is liberation; that is what is called liberation while living.
वासनास्फूर्तिविजृम्भणे सति ह्यसौ विलीना त्वहमादिवासना । अतिप्रकृष्टाप्यरुणप्रभायां विलीयते साधु यथा तमिस्रा ॥ ३१९ ॥
vāsanāsphūrtivijṛmbhaṇe sati hyasau vilīnā tvahamādivāsanā, atiprakṛṣṭāpyaruṇaprabhāyāṃ vilīyate sādhu yathā tamisrā || 319 ||
Vaasanaasphuurtivijrimbhane sati hyasau viliinaa tvahamaadivaasanaa, atiprakrishtaapyarunaprabhaayaam viliiyate saadhu yathaa tamisraa
सद्वासना के स्फुरण और विस्तार के होने पर अहंकार आदि की वासना विलीन हो जाती है — जैसे अत्यन्त घना अन्धकार भी अरुण की प्रभा में भली भाँति विलीन हो जाता है।
When the impression of Reality wells up and spreads, the impression of the ego and the rest dissolves — as even the densest darkness dissolves utterly in the light of dawn.
तमस्तमःकार्यमनर्थजालं न दृश्यते सत्युदिते दिनेशे । तथाद्वयानन्दरसानुभूतौ नैवास्ति बन्धो न च दुःखगन्धः ॥ ३२० ॥
tamastamaḥkāryamanarthajālaṃ na dṛśyate satyudite dineśe, tathādvayānandarasānubhūtau naivāsti bandho na ca duḥkhagandhaḥ || 320 ||
Tamastamahkaaryamanarthajaalam na drishyate satyudite dineshe, tathaadvayaanandarasaanubhuutau naivaasti bandho na cha duhkhagandhah
सूर्य के उदित होने पर अन्धकार और अन्धकार का कार्य — अनर्थों का जाल — दिखाई नहीं देता; वैसे ही अद्वय आनन्द के रस के अनुभव में न बन्धन रहता है, न दुःख की गन्ध।
When the sun has risen, neither darkness nor the web of ills that darkness works is seen; just so, in the experience of the taste of non-dual bliss there is no bondage and not a trace of sorrow.
↑ All sectionsअप्रमादः · समाधिः · Heedlessness is death; the discipline of the mind (321–370)
दृश्यं प्रतीतं प्रविलापयन्स्वयं सन्मात्रमानन्दघनं विभावयन् । समाहितः सन्बहिरन्तरं वा कालं नयेथाः सति कर्मबन्धे ॥ ३२१ ॥
dṛśyaṃ pratītaṃ pravilāpayansvayaṃ sanmātramānandaghanaṃ vibhāvayan, samāhitaḥ sanbahirantaraṃ vā kālaṃ nayethāḥ sati karmabandhe || 321 ||
Drishyam pratiitam pravilaapayansvayam sanmaatramaanandaghanam vibhaavayan, samaahitah sanbahirantaram vaa kaalam nayethaah sati karmabandhe
प्रतीत होते हुए दृश्य को स्वयं विलीन करता हुआ, सन्मात्र और आनन्दघन का भलीभाँति चिन्तन करता हुआ, समाहित होकर — भीतर हो या बाहर — जब तक कर्म का बन्ध शेष है, तब तक काल बिता।
Dissolving of yourself the seen as it appears, and contemplating Being alone, a mass of bliss, pass your time collected — whether within or without — so long as the bond of action remains.
प्रमादो ब्रह्मनिष्ठायां न कर्तव्यः कदाचन । प्रमादो मृत्युरित्याह भगवान्ब्रह्मणः सुतः ॥ ३२२ ॥
pramādo brahmaniṣṭhāyāṃ na kartavyaḥ kadācana, pramādo mṛtyurityāha bhagavānbrahmaṇaḥ sutaḥ || 322 ||
Pramaado brahmanishthaayaam na kartavyah kadaachana, pramaado mrityurityaaha bhagavaanbrahmanah sutah
ब्रह्मनिष्ठा में कभी प्रमाद नहीं करना चाहिए। ब्रह्मा के पुत्र भगवान् ने कहा है कि प्रमाद ही मृत्यु है।
One must never be heedless in steadfastness to Brahman. The Lord, the son of Brahmā, has said that heedlessness is death itself.
न प्रमादादनर्थोऽन्यो ज्ञानिनः स्वस्वरूपतः । ततो मोहस्ततोऽहंधीस्ततो बन्धस्ततो व्यथा ॥ ३२३ ॥
na pramādādanartho'nyo jñāninaḥ svasvarūpataḥ, tato mohastato'haṃdhīstato bandhastato vyathā || 323 ||
Na pramaadaadanartho'nyo jnaaninah svasvaruupatah, tato mohastato'hamdhiistato bandhastato vyathaa
ज्ञानी के लिए अपने स्वरूप से प्रमाद के सिवा और कोई अनर्थ नहीं है; उसी से मोह, उससे 'मैं' की बुद्धि, उससे बन्धन, और उससे दुःख होता है।
For the knower there is no calamity but heedlessness towards his own nature; from that comes delusion, from delusion the sense of 'I', from that bondage, and from that suffering.
विषयाभिमुखं दृष्ट्वा विद्वांसमपि विस्मृतिः । विक्षेपयति धीदोषैर्योषा जारमिव प्रियम् ॥ ३२४ ॥
viṣayābhimukhaṃ dṛṣṭvā vidvāṃsamapi vismṛtiḥ, vikṣepayati dhīdoṣairyoṣā jāramiva priyam || 324 ||
Vishayaabhimukham drishtvaa vidvaamsamapi vismritih, vikshepayati dhiidoshairyoshaa jaaramiva priyam
विद्वान् को भी विषयों की ओर मुड़ा देखकर विस्मृति बुद्धि के दोषों से उसे विक्षिप्त कर देती है — जैसे कोई स्त्री अपने प्रिय जार को।
Seeing even a learned man turned towards sense-objects, forgetfulness distracts him through the faults of his understanding, as a woman does her lover.
यथापकृष्टं शैवालं क्षणमात्रं न तिष्ठति । आवृणोति तथा माया प्राज्ञं वापि पराङ्मुखम् ॥ ३२५ ॥
yathāpakṛṣṭaṃ śaivālaṃ kṣaṇamātraṃ na tiṣṭhati, āvṛṇoti tathā māyā prājñaṃ vāpi parāṅmukham || 325 ||
Yathaapakrishtam shaivaalam kshanamaatram na tishthati, aavrinoti tathaa maayaa praajnam vaapi paraanmukham
जैसे हटाई हुई काई क्षण भर भी नहीं ठहरती और फिर जल को ढक लेती है, वैसे ही माया प्राज्ञ पुरुष को भी, यदि वह विमुख हो, ढक लेती है।
As moss that has been pushed aside does not stay so even a moment but covers the water again, so illusion covers even a wise man if he turns away.
लक्ष्यच्युतं चेद्यदि चित्तमीषद् बहिर्मुखं सन्निपतेत्ततस्ततः । प्रमादतः प्रच्युतकेलिकन्दुकः सोपानपङ्क्तौ पतितो यथा तथा ॥ ३२६ ॥
lakṣyacyutaṃ cedyadi cittamīṣad bahirmukhaṃ sannipatettatastataḥ, pramādataḥ pracyutakelikandukaḥ sopānapaṅktau patito yathā tathā || 326 ||
Lakshyachyutam chedyadi chittamiishad bahirmukham sannipatettatastatah, pramaadatah prachyutakelikandukah sopaanapanktau patito yathaa tathaa
यदि चित्त लक्ष्य से थोड़ा भी च्युत होकर बहिर्मुख हो जाए, तो वह गिरता ही चला जाता है — जैसे प्रमाद से हाथ से छूटी खेल की गेंद सीढ़ियों की पंक्ति पर गिरती जाती है।
If the mind slips even a little from its goal and turns outward, it falls further and further — as a playing ball dropped through carelessness falls down a flight of steps.
विषयेष्वाविशच्चेतः संकल्पयति तद्गुणान् । सम्यक्संकल्पनात्कामः कामात्पुंसः प्रवर्तनम् ॥ ३२७ ॥
viṣayeṣvāviśaccetaḥ saṃkalpayati tadguṇān, samyaksaṃkalpanātkāmaḥ kāmātpuṃsaḥ pravartanam || 327 ||
Vishayeshvaavishachchetah samkalpayati tadgunaan, samyaksamkalpanaatkaamah kaamaatpumsah pravartanam
विषयों में प्रवेश करता हुआ चित्त उनके गुणों का संकल्प करता है; भली भाँति संकल्प करने से काम उत्पन्न होता है, और काम से पुरुष की प्रवृत्ति होती है।
The mind entering into sense-objects conceives their qualities; from conceiving them fully arises desire, and from desire a man's engagement in action.
ततः स्वरूपविभ्रंशो विभ्रष्टस्तु पतत्यधः । पतितस्य विना नाशं पुनर्नारोह ईक्ष्यते । सङ्कल्पं वर्जयेत्तस्मात्सर्वानर्थस्य कारणम् ॥ ३२८ ॥
tataḥ svarūpavibhraṃśo vibhraṣṭastu patatyadhaḥ, patitasya vinā nāśaṃ punarnāroha īkṣyate, saṅkalpaṃ varjayettasmātsarvānarthasya kāraṇam || 328 ||
Tatah svaruupavibhramsho vibhrashtastu patatyadhah, patitasya vinaa naasham punarnaaroha iikshyate, sankalpam varjayettasmaatsarvaanarthasya kaaranam
उससे स्वरूप से भ्रंश होता है, और भ्रष्ट हुआ नीचे गिरता है। गिरे हुए का, बिना नाश हुए, फिर ऊपर चढ़ना नहीं देखा जाता। इसलिए संकल्प को छोड़ देना चाहिए — वही सब अनर्थों का कारण है।
From that comes the fall from one's own nature, and the fallen man goes down. For one who has fallen, no rising again is seen short of destruction. Therefore let him shun conceiving, which is the cause of every ill.
अतः प्रमादान्न परोऽस्ति मृत्युर्विवेकिनो ब्रह्मविदः समाधौ । समाहितः सिद्धिमुपैति सम्यक् समाहितात्मा भव सावधानः ॥ ३२९ ॥
ataḥ pramādānna paro'sti mṛtyurvivekino brahmavidaḥ samādhau, samāhitaḥ siddhimupaiti samyak samāhitātmā bhava sāvadhānaḥ || 329 ||
Atah pramaadaanna paro'sti mrityurvivekino brahmavidah samaadhau, samaahitah siddhimupaiti samyak samaahitaatmaa bhava saavadhaanah
इसलिए समाधि में स्थित विवेकी ब्रह्मवेत्ता के लिए प्रमाद से बढ़कर कोई मृत्यु नहीं है। समाहित पुरुष ही सिद्धि पाता है। इसलिए भली भाँति समाहित-चित्त होकर सावधान रह।
Therefore, for the discerning knower of Brahman in meditation there is no death greater than heedlessness. It is the collected man who attains perfection. So be well collected in mind, and be watchful.
जीवतो यस्य कैवल्यं विदेहे स च केवलः । यत्किञ्चित्पश्यतो भेदं भयं ब्रूते यजुःश्रुतिः ॥ ३३० ॥
jīvato yasya kaivalyaṃ videhe sa ca kevalaḥ, yatkiñcitpaśyato bhedaṃ bhayaṃ brūte yajuḥśrutiḥ || 330 ||
Jiivato yasya kaivalyam videhe sa cha kevalah, yatkinchitpashyato bhedam bhayam bruute yajuhshrutih
जिसे जीते जी कैवल्य है, वही देह छूटने पर भी केवल रहता है। जो कुछ भी भेद देखता है, उसे भय होता है — ऐसा यजुर्वेद की श्रुति कहती है।
He who has absoluteness while he lives remains the Alone when the body falls too. To whoever sees any difference at all there is fear — so declares the scripture of the Yajur Veda.
यदा कदा वापि विपश्चिदेष ब्रह्मण्यनन्तेऽप्यणुमात्रभेदम् । पश्यत्यथामुष्य भयं तदैव यद्वीक्षितं भिन्नतया प्रमादात् ॥ ३३१ ॥
yadā kadā vāpi vipaścideṣa brahmaṇyanante'pyaṇumātrabhedam, paśyatyathāmuṣya bhayaṃ tadaiva yadvīkṣitaṃ bhinnatayā pramādāt || 331 ||
Yadaa kadaa vaapi vipashchidesha brahmanyanante'pyanumaatrabhedam, pashyatyathaamushya bhayam tadaiva yadviikshitam bhinnatayaa pramaadaat
जब कभी भी यह विद्वान् अनन्त ब्रह्म में अणु मात्र भी भेद देखता है, तभी उसे भय हो जाता है — क्योंकि प्रमाद से उसने कुछ भिन्न रूप में देख लिया।
Whenever this learned man sees in the infinite Brahman even an atom's worth of difference, at that very moment fear comes to him — because through heedlessness he has seen something as separate.
श्रुतिस्मृतिन्यायशतैर्निषिद्धे दृश्येऽत्र यः स्वात्ममतिं करोति । उपैति दुःखोपरि दुःखजातं निषिद्धकर्ता स मलिम्लुचो यथा ॥ ३३२ ॥
śrutismṛtinyāyaśatairniṣiddhe dṛśye'tra yaḥ svātmamatiṃ karoti, upaiti duḥkhopari duḥkhajātaṃ niṣiddhakartā sa malimluco yathā || 332 ||
Shrutismritinyaayashatairnishiddhe drishye'tra yah svaatmamatim karoti, upaiti duhkhopari duhkhajaatam nishiddhakartaa sa malimlucho yathaa
श्रुति, स्मृति और सैकड़ों न्यायों से निषिद्ध इस दृश्य में जो अपने आत्मा की बुद्धि करता है, वह दुःख पर दुःख पाता है — जैसे निषिद्ध कर्म करने वाला चोर।
He who makes the notion of his own Self in this seen world, forbidden by scripture, by tradition and by a hundred arguments, comes upon sorrow heaped on sorrow — like a thief who does what is forbidden.
सत्याभिसन्धानरतो विमुक्तो महत्त्वमात्मीयमुपैति नित्यम् । मिथ्याभिसन्धानरतस्तु नश्येद् दृष्टं तदेतद्यदचौरचौरयोः ॥ ३३३ ॥
satyābhisandhānarato vimukto mahattvamātmīyamupaiti nityam, mithyābhisandhānaratastu naśyed dṛṣṭaṃ tadetadyadacauracaurayoḥ || 333 ||
Satyaabhisandhaanarato vimukto mahattvamaatmiiyamupaiti nityam, mithyaabhisandhaanaratastu nashyed drishtam tadetadyadachaurachaurayoh
सत्य के अनुसन्धान में रत पुरुष मुक्त होकर नित्य अपनी महत्ता को प्राप्त करता है; और मिथ्या के अनुसन्धान में रत नष्ट हो जाता है। यह चोर न होने वाले और चोर — दोनों में देखा गया है।
He who delights in pursuing the true is freed and comes for ever to his own greatness; but he who delights in pursuing the false is destroyed. This is seen in the case of the honest man and the thief.
यतिरसदनुसन्धिं बन्धहेतुं विहाय स्वयमयमहमस्मीत्यात्मदृष्ट्यैव तिष्ठेत् । सुखयति ननु निष्ठा ब्रह्मणि स्वानुभूत्या हरति परमविद्याकार्यदुःखं प्रतीतम् ॥ ३३४ ॥
yatirasadanusandhiṃ bandhahetuṃ vihāya svayamayamahamasmītyātmadṛṣṭyaiva tiṣṭhet, sukhayati nanu niṣṭhā brahmaṇi svānubhūtyā harati paramavidyākāryaduḥkhaṃ pratītam || 334 ||
Yatirasadanusandhim bandhahetum vihaaya svayamayamahamasmiityaatmadrishtyaiva tishthet, sukhayati nanu nishthaa brahmani svaanubhuutyaa harati paramavidyaakaaryaduhkham pratiitam
यति बन्धन के कारण असत् के अनुसन्धान को छोड़कर 'यह मैं ही हूँ' — इस आत्मदृष्टि से ही स्थित रहे। ब्रह्म में निष्ठा अपने अनुभव से सुखी करती है और अविद्या के कार्य-रूप प्रतीत होते दुःख को हर लेती है।
Let the seeker give up the pursuit of the unreal, which is the cause of bondage, and abide by the vision of the Self alone, as 'this very am I'. Steadfastness in Brahman gladdens him by his own experience, and takes away the suffering, the effect of ignorance, that had appeared.
बाह्यानुसन्धिः परिवर्धयेत्फलं दुर्वासनामेव ततस्ततोऽधिकाम् । ज्ञात्वा विवेकैः परिहृत्य बाह्यं स्वात्मानुसन्धिं विदधीत नित्यम् ॥ ३३५ ॥
bāhyānusandhiḥ parivardhayetphalaṃ durvāsanāmeva tatastato'dhikām, jñātvā vivekaiḥ parihṛtya bāhyaṃ svātmānusandhiṃ vidadhīta nityam || 335 ||
Baahyaanusandhih parivardhayetphalam durvaasanaameva tatastato'dhikaam, jnaatvaa vivekaih parihritya baahyam svaatmaanusandhim vidadhiita nityam
बाहर का अनुसन्धान फल के रूप में दुर्वासना को ही बढ़ाता है, और वह उत्तरोत्तर अधिक होती जाती है। यह जानकर, विवेक से बाह्य को छोड़कर, नित्य अपने आत्मा का अनुसन्धान करे।
The pursuit of outward things only increases as its fruit the evil craving, and that grows greater and greater. Knowing this, and putting away the outward by discernment, let a man pursue his own Self always.
बाह्ये निरुद्धे मनसः प्रसन्नता मनःप्रसादे परमात्मदर्शनम् । तस्मिन्सुदृष्टे भवबन्धनाशो बहिर्निरोधः पदवी विमुक्तेः ॥ ३३६ ॥
bāhye niruddhe manasaḥ prasannatā manaḥprasāde paramātmadarśanam, tasminsudṛṣṭe bhavabandhanāśo bahirnirodhaḥ padavī vimukteḥ || 336 ||
Baahye niruddhe manasah prasannataa manahprasaade paramaatmadarshanam, tasminsudrishte bhavabandhanaasho bahirnirodhah padavii vimukteh
बाह्य के निरुद्ध होने पर मन की प्रसन्नता होती है; मन की प्रसन्नता में परमात्मा का दर्शन होता है; और उसके भली भाँति देख लिये जाने पर भव-बन्धन का नाश हो जाता है। इसलिए बाह्य का निरोध ही मुक्ति का मार्ग है।
When the outward is checked, the mind becomes clear; in the clarity of mind the supreme Self is seen; and when that is seen well, the bond of worldly life is destroyed. Therefore the checking of the outward is the road to liberation.
कः पण्डितः सन्सदसद्विवेकी श्रुतिप्रमाणः परमार्थदर्शी । जानन्हि कुर्यादसतोऽवलम्बं स्वपातहेतोः शिशुवन्मुमुक्षुः ॥ ३३७ ॥
kaḥ paṇḍitaḥ sansadasadvivekī śrutipramāṇaḥ paramārthadarśī, jānanhi kuryādasato'valambaṃ svapātahetoḥ śiśuvanmumukṣuḥ || 337 ||
Kah panditah sansadasadvivekii shrutipramaanah paramaarthadarshii, jaananhi kuryaadasato'valambam svapaatahetoh shishuvanmumukshuh
कौन पण्डित, सत् और असत् का विवेक करने वाला, श्रुति को प्रमाण मानने वाला और परमार्थ को देखने वाला मुमुक्षु, जानते हुए भी असत् का अवलम्बन करेगा — जो उसके अपने पतन का कारण है — बच्चे की तरह?
What wise man, discerning the real from the unreal, holding scripture as his authority and seeing the highest truth, would knowingly lean upon the unreal, which is the cause of his own fall, as a child would?
देहादिसंसक्तिमतो न मुक्तिर्मुक्तस्य देहाद्यभिमत्यभावः । सुप्तस्य नो जागरणं न जाग्रतः स्वप्नस्तयोर्भिन्नगुणाश्रयत्वात् ॥ ३३८ ॥
dehādisaṃsaktimato na muktirmuktasya dehādyabhimatyabhāvaḥ, suptasya no jāgaraṇaṃ na jāgrataḥ svapnastayorbhinnaguṇāśrayatvāt || 338 ||
Dehaadisamsaktimato na muktirmuktasya dehaadyabhimatyabhaavah, suptasya no jaagaranam na jaagratah svapnastayorbhinnagunaashrayatvaat
देह आदि में आसक्ति रखने वाले को मुक्ति नहीं; और मुक्त को देह आदि में अभिमान नहीं होता। सोये हुए का जागरण नहीं, जागते हुए का स्वप्न नहीं — क्योंकि वे दोनों भिन्न गुणों के आश्रय हैं।
For one attached to the body and the rest there is no liberation; and in one who is free there is no sense of 'I' in the body. The sleeper has no waking, the waker no dream — for the two rest on different qualities.
अन्तर्बहिः स्वं स्थिरजङ्गमेषु ज्ञात्वात्मनाधारतया विलोक्य । त्यक्ताखिलोपाधिरखण्डरूपः पूर्णात्मना यः स्थित एष मुक्तः ॥ ३३९ ॥
antarbahiḥ svaṃ sthirajaṅgameṣu jñātvātmanādhāratayā vilokya, tyaktākhilopādhirakhaṇḍarūpaḥ pūrṇātmanā yaḥ sthita eṣa muktaḥ || 339 ||
Antarbahih svam sthirajangameshu jnaatvaatmanaadhaaratayaa vilokya, tyaktaakhilopaadhirakhandaruupah puurnaatmanaa yah sthita esha muktah
भीतर और बाहर, स्थावर और जंगम सबमें अपने आपको आधार-रूप जानकर, समस्त उपाधियों को छोड़कर, अखण्डरूप होकर जो पूर्ण आत्मरूप में स्थित है — वही मुक्त है।
Knowing himself, within and without, as the support of all things moving and unmoving, casting off every adjunct, and standing as the undivided, full Self — such a one is free.
सर्वात्मना बन्धविमुक्तिहेतुः सर्वात्मभावान्न परोऽस्ति कश्चित् । दृश्याग्रहे सत्युपपद्यतेऽसौ सर्वात्मभावोऽस्य सदात्मनिष्ठया ॥ ३४० ॥
sarvātmanā bandhavimuktihetuḥ sarvātmabhāvānna paro'sti kaścit, dṛśyāgrahe satyupapadyate'sau sarvātmabhāvo'sya sadātmaniṣṭhayā || 340 ||
Sarvaatmanaa bandhavimuktihetuh sarvaatmabhaavaanna paro'sti kashchit, drishyaagrahe satyupapadyate'sau sarvaatmabhaavo'sya sadaatmanishthayaa
सर्वात्मभाव से बढ़कर बन्धन से छूटने का और कोई कारण नहीं है। दृश्य का ग्रहण न होने पर ही यह सर्वात्मभाव सिद्ध होता है — सत् आत्मा में निष्ठा के द्वारा।
There is no other cause of release from bondage than the sense of being the Self of all. And that sense of being the Self of all comes about only when the seen is no longer grasped, through steadfastness in the real Self.
दृश्यस्याग्रहणं कथं नु घटते देहात्मना तिष्ठतो बाह्यार्थानुभवप्रसक्तमनसस्तत्तत्क्रियां कुर्वतः । संन्यस्ताखिलधर्मकर्मविषयैर्नित्यात्मनिष्ठापरैस्तत्त्वज्ञैः करणीयमात्मनि सदानन्देच्छुभिर्यत्नतः ॥ ३४१ ॥
dṛśyasyāgrahaṇaṃ kathaṃ nu ghaṭate dehātmanā tiṣṭhato bāhyārthānubhavaprasaktamanasastattatkriyāṃ kurvataḥ, saṃnyastākhiladharmakarmaviṣayairnityātmaniṣṭhāparaistattvajñaiḥ karaṇīyamātmani sadānandecchubhiryatnataḥ || 341 ||
Drishyasyaagrahanam katham nu ghatate dehaatmanaa tishthato baahyaarthaanubhavaprasaktamanasastattatkriyaam kurvatah, samnyastaakhiladharmakarmavishayairnityaatmanishthaaparaistattvajnaih karaniiyamaatmani sadaanandechchhubhiryatnatah
जो देह को ही आत्मा मानकर स्थित है, जिसका मन बाह्य पदार्थों के अनुभव में लगा है और जो वे-वे क्रियाएँ करता रहता है — उसके लिए दृश्य का अग्रहण कैसे सम्भव हो? इसलिए जिन्होंने समस्त धर्म, कर्म और विषयों का संन्यास कर दिया है, जो नित्य आत्मनिष्ठा में तत्पर हैं और सदा आनन्द चाहते हैं, उन तत्त्वज्ञों को यत्नपूर्वक यह आत्मा में करना चाहिए।
For one who stands identified with the body, whose mind is bent on the experience of outward things, and who keeps performing this act and that — how should the not-grasping of the seen be possible? It is to be done with effort in the Self by those knowers of truth who have renounced all duties, acts and objects, who are intent on constant steadfastness in the Self, and who desire unceasing bliss.
सार्वात्म्यसिद्धये भिक्षोः कृतश्रवणकर्मणः । समाधिं विदधात्येषा शान्तो दान्त इति श्रुतिः ॥ ३४२ ॥
sārvātmyasiddhaye bhikṣoḥ kṛtaśravaṇakarmaṇaḥ, samādhiṃ vidadhātyeṣā śānto dānta iti śrutiḥ || 342 ||
Saarvaatmyasiddhaye bhikshoh kritashravanakarmanah, samaadhim vidadhaatyeshaa shaanto daanta iti shrutih
जिसने श्रवण का कर्म पूरा कर लिया है, उस भिक्षु को सर्वात्मभाव की सिद्धि के लिए 'शान्तो दान्तः' कहकर यह श्रुति समाधि का विधान करती है।
For the mendicant who has completed the work of hearing the truth, this scripture, with the words 'calm, self-controlled', enjoins meditation, that he may attain the sense of being the Self of all.
आरूढशक्तेरहमो विनाशः कर्तुं न शक्यः सहसापि पण्डितैः । ये निर्विकल्पाख्यसमाधिनिश्चलास्तानन्तरानन्तभवा हि वासनाः ॥ ३४३ ॥
ārūḍhaśakterahamo vināśaḥ kartuṃ na śakyaḥ sahasāpi paṇḍitaiḥ, ye nirvikalpākhyasamādhiniścalāstānantarānantabhavā hi vāsanāḥ || 343 ||
Aaruudhashakterahamo vinaashah kartum na shakyah sahasaapi panditaih, ye nirvikalpaakhyasamaadhinishchalaastaanantaraanantabhavaa hi vaasanaah
जिस अहंकार की शक्ति चढ़ चुकी है, उसका विनाश पण्डितों द्वारा भी एकाएक नहीं किया जा सकता — सिवा उनके, जो निर्विकल्प नामक समाधि में निश्चल हैं; क्योंकि अनन्त जन्मों की वासनाएँ उनके भीतर बैठी हैं।
The destruction of an ego whose power has risen cannot be accomplished all at once even by the learned — save by those who are unmoved in the meditation called free-of-distinction; for the impressions of endless births lie within.
अहंबुद्ध्यैव मोहिन्या योजयित्वावृतेर्बलात् । विक्षेपशक्तिः पुरुषं विक्षेपयति तद्गुणैः ॥ ३४४ ॥
ahaṃbuddhyaiva mohinyā yojayitvāvṛterbalāt, vikṣepaśaktiḥ puruṣaṃ vikṣepayati tadguṇaiḥ || 344 ||
Ahambuddhyaiva mohinyaa yojayitvaavriterbalaat, vikshepashaktih purusham vikshepayati tadgunaih
आवरण के बल से मोहिनी अहंबुद्धि के साथ जोड़कर, विक्षेप-शक्ति पुरुष को उसके गुणों से विक्षिप्त करती रहती है।
Joining him by the force of the veiling to the deluding notion of 'I', the projecting power distracts a man with its qualities.
विक्षेपशक्तिविजयो विषमो विधातुं निःशेषमावरणशक्तिनिवृत्त्यभावे । दृग्दृश्ययोः स्फुटपयोजलवद्विभागे नश्येत्तदावरणमात्मनि च स्वभावात् । निःसंशयेन भवति प्रतिबन्धशून्यो विक्षेपणं न हि तदा यदि चेन्मृषार्थे ॥ ३४५ ॥
vikṣepaśaktivijayo viṣamo vidhātuṃ niḥśeṣamāvaraṇaśaktinivṛttyabhāve, dṛgdṛśyayoḥ sphuṭapayojalavadvibhāge naśyettadāvaraṇamātmani ca svabhāvāt, niḥsaṃśayena bhavati pratibandhaśūnyo vikṣepaṇaṃ na hi tadā yadi cenmṛṣārthe || 345 ||
Vikshepashaktivijayo vishamo vidhaatum nihsheshamaavaranashaktinivrittyabhaave, drigdrishyayoh sphutapayojalavadvibhaage nashyettadaavaranamaatmani cha svabhaavaat, nihsamshayena bhavati pratibandhashuunyo vikshepanam na hi tadaa yadi chenmrishaarthe
जब तक आवरण-शक्ति की निवृत्ति नहीं होती, तब तक विक्षेप-शक्ति पर पूरी विजय पाना कठिन है। जब दृक् और दृश्य का विभाग दूध और पानी की तरह स्पष्ट हो जाए, तब आत्मा में वह आवरण स्वभाव से ही नष्ट हो जाता है; तब निस्संदेह प्रतिबन्ध नहीं रहता, और मिथ्या विषय में विक्षेप भी नहीं होता।
So long as the veiling power has not ceased, complete victory over the projecting power is hard to win. When seer and seen are separated as plainly as milk from water, then that veiling in the Self perishes of itself; then without doubt no hindrance remains, and there is no distraction towards a false object.
सम्यग्विवेकः स्फुटबोधजन्यो विभज्य दृग्दृश्यपदार्थतत्त्वम् । छिनत्ति मायाकृतमोहबन्धं यस्माद्विमुक्तस्य पुनर्न संसृतिः ॥ ३४६ ॥
samyagvivekaḥ sphuṭabodhajanyo vibhajya dṛgdṛśyapadārthatattvam, chinatti māyākṛtamohabandhaṃ yasmādvimuktasya punarna saṃsṛtiḥ || 346 ||
Samyagvivekah sphutabodhajanyo vibhajya drigdrishyapadaarthatattvam, chhinatti maayaakritamohabandham yasmaadvimuktasya punarna samsritih
स्पष्ट बोध से उत्पन्न सम्यक् विवेक दृक् और दृश्य पदार्थों के तत्त्व को अलग करके माया के किये हुए मोह के बन्धन को काट देता है; और उससे मुक्त हुए का फिर संसार नहीं होता।
Right discernment, born of clear understanding, separates the reality of seer and seen and cuts the bond of delusion made by illusion; and for one freed from it there is no more worldly round.
परावरैकत्वविवेकवह्निर्दहत्यविद्यागहनं ह्यशेषम् । किं स्यात्पुनः संसरणस्य बीजमद्वैतभावं समुपेयुषोऽस्य ॥ ३४७ ॥
parāvaraikatvavivekavahnirdahatyavidyāgahanaṃ hyaśeṣam, kiṃ syātpunaḥ saṃsaraṇasya bījamadvaitabhāvaṃ samupeyuṣo'sya || 347 ||
Paraavaraikatvavivekavahnirdahatyavidyaagahanam hyashesham, kim syaatpunah samsaranasya biijamadvaitabhaavam samupeyusho'sya
पर और अपर के एकत्व के विवेक की अग्नि अविद्या के सारे जंगल को निःशेष जला देती है। फिर अद्वैत भाव को प्राप्त हुए इस पुरुष के लिए संसार का बीज कहाँ रहे?
The fire of discerning the oneness of the higher and the lower burns the whole thicket of ignorance to nothing. What seed of worldly life could then remain for one who has come to the state of non-duality?
आवरणस्य निवृत्तिर्भवति च सम्यक्पदार्थदर्शनतः । मिथ्याज्ञानविनाशस्तद्वद्विक्षेपजनितदुःखनिवृत्तिः ॥ ३४८ ॥
āvaraṇasya nivṛttirbhavati ca samyakpadārthadarśanataḥ, mithyājñānavināśastadvadvikṣepajanitaduḥkhanivṛttiḥ || 348 ||
Aavaranasya nivrittirbhavati cha samyakpadaarthadarshanatah, mithyaajnaanavinaashastadvadvikshepajanitaduhkhanivrittih
पदार्थ के सम्यक् दर्शन से आवरण की निवृत्ति होती है; मिथ्या ज्ञान का नाश होता है; और उसी प्रकार विक्षेप से उत्पन्न दुःख की भी निवृत्ति हो जाती है।
From the right seeing of the thing the veiling ceases; false knowledge is destroyed; and likewise the suffering born of distraction ceases too.
एतत्त्रितयं दृष्टं सम्यग्रज्जुस्वरूपविज्ञानात् । तस्माद्वस्तु सतत्त्वं ज्ञातव्यं बन्धमुक्तये विदुषा ॥ ३४९ ॥
etattritayaṃ dṛṣṭaṃ samyagrajjusvarūpavijñānāt, tasmādvastu satattvaṃ jñātavyaṃ bandhamuktaye viduṣā || 349 ||
Etattritayam drishtam samyagrajjusvaruupavijnaanaat, tasmaadvastu satattvam jnaatavyam bandhamuktaye vidushaa
रस्सी के स्वरूप के सम्यक् ज्ञान से ये तीनों ही होते देखे गये हैं। इसलिए बन्धन से मुक्ति के लिए विद्वान् को वस्तु का यथार्थ स्वरूप जानना चाहिए।
All three are seen to follow from the right knowledge of what the rope is. Therefore, for release from bondage, the wise must know the true nature of Reality.
अयोऽग्नियोगादिव सत्समन्वयान् मात्रादिरूपेण विजृम्भते धीः । तत्कार्यमेतद्द्वितयं यतो मृषा दृष्टं भ्रमस्वप्नमनोरथेषु ॥ ३५० ॥
ayo'gniyogādiva satsamanvayān mātrādirūpeṇa vijṛmbhate dhīḥ, tatkāryametaddvitayaṃ yato mṛṣā dṛṣṭaṃ bhramasvapnamanoratheṣu || 350 ||
Ayo'gniyogaadiva satsamanvayaan maatraadiruupena vijrimbhate dhiih, tatkaaryametaddvitayam yato mrishaa drishtam bhramasvapnamanoratheshu
जैसे लोहा अग्नि के संयोग से तप्त दिखाई देता है, वैसे ही सत् के अन्वय से बुद्धि मात्रा आदि के रूप में फैलती है। ये दोनों — दृश्य और द्रष्टा का अभिमान — उसी के कार्य हैं, और भ्रम, स्वप्न तथा मनोरथ में मिथ्या ही देखे गये हैं।
As iron seems to glow from its contact with fire, so the intellect spreads out in the form of the measures and the rest through its connection with Being. These two are its effects, and in illusion, in dream and in fancy they have been seen to be false.
ततो विकाराः प्रकृतेरहंमुखा देहावसाना विषयाश्च सर्वे । क्षणेऽन्यथाभावितया ह्यमीषामसत्त्वमात्मा तु कदापि नान्यथा ॥ ३५१ ॥
tato vikārāḥ prakṛterahaṃmukhā dehāvasānā viṣayāśca sarve, kṣaṇe'nyathābhāvitayā hyamīṣāmasattvamātmā tu kadāpi nānyathā || 351 ||
Tato vikaaraah prakriterahammukhaa dehaavasaanaa vishayaashcha sarve, kshane'nyathaabhaavitayaa hyamiishaamasattvamaatmaa tu kadaapi naanyathaa
इसके बाद प्रकृति के विकार — अहंकार से लेकर देह तक — और सब विषय हैं। ये क्षण-क्षण में और ही रूप धारण करते हैं, इसलिए असत् हैं; पर आत्मा कभी अन्यथा नहीं होता।
Then come the modifications of nature, from the ego down to the body, and all objects. Since they take another form every moment they are unreal; but the Self never becomes other than itself.
नित्याद्वयाखण्डचिदेकरूपो बुद्ध्यादिसाक्षी सदसद्विलक्षणः । अहंपदप्रत्ययलक्षितार्थः प्रत्यक्सदानन्दघनः परात्मा ॥ ३५२ ॥
nityādvayākhaṇḍacidekarūpo buddhyādisākṣī sadasadvilakṣaṇaḥ, ahaṃpadapratyayalakṣitārthaḥ pratyaksadānandaghanaḥ parātmā || 352 ||
Nityaadvayaakhandachidekaruupo buddhyaadisaakshii sadasadvilakshanah, ahampadapratyayalakshitaarthah pratyaksadaanandaghanah paraatmaa
नित्य, अद्वय, अखण्ड और एकरस चैतन्यस्वरूप, बुद्धि आदि का साक्षी, सत् और असत् से विलक्षण, 'अहम्' पद की प्रतीति से लक्षित होने वाला, प्रत्यक् और सदा आनन्दघन — वही परमात्मा है।
Eternal, non-dual, undivided, of the single essence of awareness; witness of the intellect and the rest; other than the real and the unreal; indicated by what the notion 'I' points to; inward and ever a mass of bliss — that is the supreme Self.
इत्थं विपश्चित्सदसद्विभज्य निश्चित्य तत्त्वं निजबोधदृष्ट्या । ज्ञात्वा स्वमात्मानमखण्डबोधं तेभ्यो विमुक्तः स्वयमेव शाम्यति ॥ ३५३ ॥
itthaṃ vipaścitsadasadvibhajya niścitya tattvaṃ nijabodhadṛṣṭyā, jñātvā svamātmānamakhaṇḍabodhaṃ tebhyo vimuktaḥ svayameva śāmyati || 353 ||
Ittham vipashchitsadasadvibhajya nishchitya tattvam nijabodhadrishtyaa, jnaatvaa svamaatmaanamakhandabodham tebhyo vimuktah svayameva shaamyati
इस प्रकार विद्वान् सत् और असत् को अलग करके, अपने बोध की दृष्टि से तत्त्व का निश्चय करके, अपने अखण्डबोध स्वरूप आत्मा को जानकर, उनसे मुक्त होकर स्वयं ही शान्त हो जाता है।
Thus the wise man, dividing the real from the unreal, ascertaining the truth by the vision of his own understanding, and knowing his own Self as undivided awareness, is freed from them and of himself comes to peace.
अज्ञानहृदयग्रन्थेर्निःशेषविलयस्तदा । समाधिनाविकल्पेन यदाद्वैतात्मदर्शनम् ॥ ३५४ ॥
ajñānahṛdayagrantherniḥśeṣavilayastadā, samādhināvikalpena yadādvaitātmadarśanam || 354 ||
Ajnaanahridayagranthernihsheshavilayastadaa, samaadhinaavikalpena yadaadvaitaatmadarshanam
अज्ञान से बनी हृदय की गाँठ का निःशेष विलय तभी होता है, जब निर्विकल्प समाधि से अद्वैत आत्मा का दर्शन होता है।
The knot of the heart, made of ignorance, is wholly dissolved only then, when by meditation free of distinction the non-dual Self is seen.
त्वमहमिदमितीयं कल्पना बुद्धिदोषात् प्रभवति परमात्मन्यद्वये निर्विशेषे । प्रविलसति समाधावस्य सर्वो विकल्पो विलयनमुपगच्छेद्वस्तुतत्त्वावधृत्या ॥ ३५५ ॥
tvamahamidamitīyaṃ kalpanā buddhidoṣāt prabhavati paramātmanyadvaye nirviśeṣe, pravilasati samādhāvasya sarvo vikalpo vilayanamupagacchedvastutattvāvadhṛtyā || 355 ||
Tvamahamidamitiiyam kalpanaa buddhidoshaat prabhavati paramaatmanyadvaye nirvisheshe, pravilasati samaadhaavasya sarvo vikalpo vilayanamupagachchhedvastutattvaavadhrityaa
'तू', 'मैं', 'यह' — यह कल्पना बुद्धि के दोष से अद्वय और निर्विशेष परमात्मा में उठती है। समाधि के प्रकाशित होने पर वस्तु के तत्त्व के निश्चय से इसका सारा विकल्प विलीन हो जाता है।
'You', 'I', 'this' — this imagining arises in the non-dual and featureless supreme Self through a fault of the understanding. When meditation shines forth, all its imagining dissolves through the ascertainment of the truth of Reality.
शान्तो दान्तः परमुपरतः क्षान्तियुक्तः समाधिं कुर्वन्नित्यं कलयति यतिः स्वस्य सर्वात्मभावम् । तेनाविद्यातिमिरजनितान्साधु दग्ध्वा विकल्पान् ब्रह्माकृत्या निवसति सुखं निष्क्रियो निर्विकल्पः ॥ ३५६ ॥
śānto dāntaḥ paramuparataḥ kṣāntiyuktaḥ samādhiṃ kurvannityaṃ kalayati yatiḥ svasya sarvātmabhāvam, tenāvidyātimirajanitānsādhu dagdhvā vikalpān brahmākṛtyā nivasati sukhaṃ niṣkriyo nirvikalpaḥ || 356 ||
Shaanto daantah paramuparatah kshaantiyuktah samaadhim kurvannityam kalayati yatih svasya sarvaatmabhaavam, tenaavidyaatimirajanitaansaadhu dagdhvaa vikalpaan brahmaakrityaa nivasati sukham nishkriyo nirvikalpah
शान्त, दान्त, परम उपरत और क्षमायुक्त यति नित्य समाधि करता हुआ अपने सर्वात्मभाव का अनुभव करता है; उससे अविद्या के अन्धकार से उत्पन्न विकल्पों को भली भाँति जलाकर वह ब्रह्म के रूप में निष्क्रिय और निर्विकल्प होकर सुख से रहता है।
Calm, self-controlled, wholly withdrawn and full of forbearance, the seeker practises meditation always and comes to know himself as the Self of all; and having thereby burnt up the imaginings born of the darkness of ignorance, he dwells at ease, as Brahman, without action and without distinction.
समाहिता ये प्रविलाप्य बाह्यं श्रोत्रादि चेतः स्वमहं चिदात्मनि । त एव मुक्ता भवपाशबन्धैर्नान्ये तु पारोक्ष्यकथाभिधायिनः ॥ ३५७ ॥
samāhitā ye pravilāpya bāhyaṃ śrotrādi cetaḥ svamahaṃ cidātmani, ta eva muktā bhavapāśabandhairnānye tu pārokṣyakathābhidhāyinaḥ || 357 ||
Samaahitaa ye pravilaapya baahyam shrotraadi chetah svamaham chidaatmani, ta eva muktaa bhavapaashabandhairnaanye tu paarokshyakathaabhidhaayinah
जो समाहित होकर बाहर के श्रोत्र आदि को, चित्त को और अपने अहंकार को चिदात्मा में विलीन कर देते हैं, वे ही संसार के पाश-बन्धनों से मुक्त हैं — और कोई नहीं, जो केवल परोक्ष बातें कहते रहते हैं।
They alone are freed from the snares of worldly life who, collected within, dissolve the outer organs of hearing and the rest, the mind, and their own ego into the Self of awareness — and not those others who merely go on talking of it at second hand.
उपाधिभेदात्स्वयमेव भिद्यते चोपाध्यपोहे स्वयमेव केवलः । तस्मादुपाधेर्विलयाय विद्वान् वसेत्सदाकल्पसमाधिनिष्ठया ॥ ३५८ ॥
upādhibhedātsvayameva bhidyate copādhyapohe svayameva kevalaḥ, tasmādupādhervilayāya vidvān vasetsadākalpasamādhiniṣṭhayā || 358 ||
Upaadhibhedaatsvayameva bhidyate chopaadhyapohe svayameva kevalah, tasmaadupaadhervilayaaya vidvaan vasetsadaakalpasamaadhinishthayaa
उपाधि के भेद से वह स्वयं ही भिन्न प्रतीत होता है, और उपाधि के हट जाने पर स्वयं ही केवल रह जाता है। इसलिए उपाधि के विलय के लिए विद्वान् सदा अकल्प (निर्विकल्प) समाधि की निष्ठा में रहे।
Through the difference of adjuncts it appears of itself as divided, and on the removal of the adjunct it is of itself the Alone. Therefore, for the dissolving of the adjunct, let the wise dwell always in steadfast meditation free of imagining.
सति सक्तो नरो याति सद्भावं ह्येकनिष्ठया । कीटको भ्रमरं ध्यायन्भ्रमरत्वाय कल्पते ॥ ३५९ ॥
sati sakto naro yāti sadbhāvaṃ hyekaniṣṭhayā, kīṭako bhramaraṃ dhyāyanbhramaratvāya kalpate || 359 ||
Sati sakto naro yaati sadbhaavam hyekanishthayaa, kiitako bhramaram dhyaayanbhramaratvaaya kalpate
सत् में आसक्त मनुष्य एकनिष्ठा से सत् के भाव को ही प्राप्त होता है — जैसे भृंग का ध्यान करता हुआ कीड़ा भृंग-रूप को प्राप्त होता है।
A man attached to Reality attains by single-minded devotion the very being of Reality — as a grub, meditating on the wasp, becomes fit for waspness.
क्रियान्तरासक्तिमपास्य कीटको ध्यायन्यथालिं ह्यलिभावमृच्छति । तथैव योगी परमात्मतत्त्वं ध्यात्वा समायाति तदेकनिष्ठया ॥ ३६० ॥
kriyāntarāsaktimapāsya kīṭako dhyāyanyathāliṃ hyalibhāvamṛcchati, tathaiva yogī paramātmatattvaṃ dhyātvā samāyāti tadekaniṣṭhayā || 360 ||
Kriyaantaraasaktimapaasya kiitako dhyaayanyathaalim hyalibhaavamrichchhati, tathaiva yogii paramaatmatattvam dhyaatvaa samaayaati tadekanishthayaa
जैसे अन्य क्रियाओं की आसक्ति छोड़कर कीड़ा भृंग का ध्यान करता हुआ भृंग-भाव को प्राप्त कर लेता है, वैसे ही योगी परमात्मतत्त्व का ध्यान करके, उसी एक में निष्ठा से, उसे प्राप्त कर लेता है।
As the grub, giving up attachment to every other activity and meditating on the wasp, comes to the state of the wasp, just so the yogin, meditating on the truth of the supreme Self, reaches it by single-minded devotion to That alone.
अतीव सूक्ष्मं परमात्मतत्त्वं न स्थूलदृष्ट्या प्रतिपत्तुमर्हति । समाधिनात्यन्तसुसूक्ष्मवृत्त्या ज्ञातव्यमार्यैरतिशुद्धबुद्धिभिः ॥ ३६१ ॥
atīva sūkṣmaṃ paramātmatattvaṃ na sthūladṛṣṭyā pratipattumarhati, samādhinātyantasusūkṣmavṛttyā jñātavyamāryairatiśuddhabuddhibhiḥ || 361 ||
Atiiva suukshmam paramaatmatattvam na sthuuladrishtyaa pratipattumarhati, samaadhinaatyantasusuukshmavrittyaa jnaatavyamaaryairatishuddhabuddhibhih
परमात्मतत्त्व अत्यन्त सूक्ष्म है; स्थूल दृष्टि से उसे पाया नहीं जा सकता। अत्यन्त शुद्ध बुद्धि वाले आर्यों को समाधि की अत्यन्त सूक्ष्म वृत्ति से ही उसे जानना चाहिए।
The truth of the supreme Self is exceedingly subtle and cannot be reached by a gross vision. It is to be known by the noble, of wholly purified understanding, through the exceedingly subtle mode of mind that meditation gives.
यथा सुवर्णं पुटपाकशोधितं त्यक्त्वा मलं स्वात्मगुणं समृच्छति । तथा मनः सत्त्वरजस्तमोमलं ध्यानेन सन्त्यज्य समेति तत्त्वम् ॥ ३६२ ॥
yathā suvarṇaṃ puṭapākaśodhitaṃ tyaktvā malaṃ svātmaguṇaṃ samṛcchati, tathā manaḥ sattvarajastamomalaṃ dhyānena santyajya sameti tattvam || 362 ||
Yathaa suvarnam putapaakashodhitam tyaktvaa malam svaatmagunam samrichchhati, tathaa manah sattvarajastamomalam dhyaanena santyajya sameti tattvam
जैसे पुटपाक से शुद्ध किया गया सोना मल को छोड़कर अपने स्वाभाविक गुण को प्राप्त करता है, वैसे ही मन ध्यान से सत्त्व, रजस् और तमस् के मल को छोड़कर तत्त्व को प्राप्त होता है।
As gold refined in the crucible sheds its dross and comes to its own natural quality, so the mind, shedding by meditation the dross of purity, passion and darkness, comes to the Truth.
निरन्तराभ्यासवशात्तदित्थं पक्वं मनो ब्रह्मणि लीयते यदा । तदा समाधिः सविकल्पवर्जितः स्वतोऽद्वयानन्दरसानुभावकः ॥ ३६३ ॥
nirantarābhyāsavaśāttaditthaṃ pakvaṃ mano brahmaṇi līyate yadā, tadā samādhiḥ savikalpavarjitaḥ svato'dvayānandarasānubhāvakaḥ || 363 ||
Nirantaraabhyaasavashaattadittham pakvam mano brahmani liiyate yadaa, tadaa samaadhih savikalpavarjitah svato'dvayaanandarasaanubhaavakah
निरन्तर अभ्यास के बल से जब इस प्रकार पका हुआ मन ब्रह्म में लीन हो जाता है, तब वह समाधि विकल्प से रहित होती है और स्वयं ही अद्वय आनन्द के रस का अनुभव कराती है।
When, by the force of unbroken practice, the mind thus ripened is dissolved in Brahman, then that meditation is free of all distinction and of itself brings the taste of non-dual bliss.
समाधिनाऽनेन समस्तवासनाग्रन्थेर्विनाशोऽखिलकर्मनाशः । अन्तर्बहिः सर्वत एव सर्वदा स्वरूपविस्फूर्तिरयत्नतः स्यात् ॥ ३६४ ॥
samādhinā'nena samastavāsanāgranthervināśo'khilakarmanāśaḥ, antarbahiḥ sarvata eva sarvadā svarūpavisphūrtirayatnataḥ syāt || 364 ||
Samaadhinaa'nena samastavaasanaagranthervinaasho'khilakarmanaashah, antarbahih sarvata eva sarvadaa svaruupavisphuurtirayatnatah syaat
इस समाधि से समस्त वासनाओं की गाँठ का नाश होता है और सब कर्मों का नाश होता है; तब भीतर और बाहर, सब ओर और सर्वदा, बिना प्रयत्न के ही अपने स्वरूप का स्फुरण होता रहता है।
By this meditation the knot of all cravings is destroyed and all works are destroyed; then, within and without, on every side and at all times, one's own nature shines out without any effort.
श्रुतेः शतगुणं विद्यान्मननं मननादपि । निदिध्यासं लक्षगुणमनन्तं निर्विकल्पकम् ॥ ३६५ ॥
śruteḥ śataguṇaṃ vidyānmananaṃ mananādapi, nididhyāsaṃ lakṣaguṇamanantaṃ nirvikalpakam || 365 ||
Shruteh shatagunam vidyaanmananam mananaadapi, nididhyaasam lakshagunamanantam nirvikalpakam
श्रवण से सौ गुना मनन को जाने, और मनन से भी लाख गुना निदिध्यासन को; और निर्विकल्प समाधि तो अनन्त गुनी है।
Let reflection be known as a hundred times hearing, and contemplation as a hundred thousand times reflection; and meditation free of distinction as infinitely more than these.
निर्विकल्पकसमाधिना स्फुटं ब्रह्मतत्त्वमवगम्यते ध्रुवम् । नान्यथा चलतया मनोगतेः प्रत्ययान्तरविमिश्रितं भवेत् ॥ ३६६ ॥
nirvikalpakasamādhinā sphuṭaṃ brahmatattvamavagamyate dhruvam, nānyathā calatayā manogateḥ pratyayāntaravimiśritaṃ bhavet || 366 ||
Nirvikalpakasamaadhinaa sphutam brahmatattvamavagamyate dhruvam, naanyathaa chalatayaa manogateh pratyayaantaravimishritam bhavet
निर्विकल्प समाधि से ही ब्रह्मतत्त्व निश्चित रूप से स्पष्ट जाना जाता है; और किसी प्रकार नहीं — क्योंकि मन की गति चंचल होने से वह दूसरी प्रतीतियों से मिला हुआ हो जाता है।
It is by meditation free of distinction that the truth of Brahman is plainly and surely known, and in no other way; for the mind's motion being unsteady, the knowledge would be mixed with other notions.
अतः समाधत्स्व यतेन्द्रियः सदा निरन्तरं शान्तमनाः प्रतीचि । विध्वंसय ध्वान्तमनाद्यविद्यया कृतं सदेकत्वविलोकनेन ॥ ३६७ ॥
ataḥ samādhatsva yatendriyaḥ sadā nirantaraṃ śāntamanāḥ pratīci, vidhvaṃsaya dhvāntamanādyavidyayā kṛtaṃ sadekatvavilokanena || 367 ||
Atah samaadhatsva yatendriyah sadaa nirantaram shaantamanaah pratiichi, vidhvamsaya dhvaantamanaadyavidyayaa kritam sadekatvavilokanena
इसलिए इन्द्रियों को वश में रखकर, शान्त मन से, निरन्तर प्रत्यगात्मा में समाधि कर; और सत् के एकत्व के दर्शन से अनादि अविद्या द्वारा किये गये अन्धकार का नाश कर।
Therefore, with the senses subdued and the mind at peace, meditate unceasingly on the inward Self; and by seeing the oneness of Reality destroy the darkness made by beginningless ignorance.
योगस्य प्रथमं द्वारं वाङ्निरोधोऽपरिग्रहः । निराशा च निरीहा च नित्यमेकान्तशीलता ॥ ३६८ ॥
yogasya prathamaṃ dvāraṃ vāṅnirodho'parigrahaḥ, nirāśā ca nirīhā ca nityamekāntaśīlatā || 368 ||
Yogasya prathamam dvaaram vaannirodho'parigrahah, niraashaa cha niriihaa cha nityamekaantashiilataa
योग का पहला द्वार है वाणी का निरोध, अपरिग्रह, आशा का त्याग, चेष्टा का त्याग, और नित्य एकान्तप्रियता।
The first gate of yoga is restraint of speech, the taking of nothing, freedom from expectation, freedom from restless doing, and a constant love of solitude.
एकान्तस्थितिरिन्द्रियोपरमणे हेतुर्दमश्चेतसः संरोधे करणं शमेन विलयं यायादहंवासना । तेनानन्दरसानुभूतिरचला ब्राह्मी सदा योगिनस्तस्माच्चित्तनिरोध एव सततं कार्यः प्रयत्नान्मुनेः ॥ ३६९ ॥
ekāntasthitirindriyoparamaṇe heturdamaścetasaḥ saṃrodhe karaṇaṃ śamena vilayaṃ yāyādahaṃvāsanā, tenānandarasānubhūtiracalā brāhmī sadā yoginastasmāccittanirodha eva satataṃ kāryaḥ prayatnānmuneḥ || 369 ||
Ekaantasthitirindriyoparamane heturdamashchetasah samrodhe karanam shamena vilayam yaayaadahamvaasanaa, tenaanandarasaanubhuutirachalaa braahmii sadaa yoginastasmaachchittanirodha eva satatam kaaryah prayatnaanmuneh
एकान्त में रहना इन्द्रियों के उपरत होने का कारण है; दम चित्त के संयम का साधन है; शम से अहंकार की वासना विलीन हो जाती है; और उससे योगी को ब्राह्मी आनन्द के रस का अचल अनुभव होता है। इसलिए मुनि को निरन्तर यत्नपूर्वक चित्त का निरोध ही करना चाहिए।
Dwelling in solitude is the cause of the senses coming to rest; restraint is the means to the control of the mind; by calmness the craving of the ego is dissolved; and from that the yogin has the unshaken experience of the taste of the bliss of Brahman. Therefore the contemplative must constantly and with effort practise the restraint of the mind.
वाचं नियच्छात्मनि तं नियच्छ बुद्धौ धियं यच्छ च बुद्धिसाक्षिणि । तं चापि पूर्णात्मनि निर्विकल्पे विलाप्य शान्तिं परमां भजस्व ॥ ३७० ॥
vācaṃ niyacchātmani taṃ niyaccha buddhau dhiyaṃ yaccha ca buddhisākṣiṇi, taṃ cāpi pūrṇātmani nirvikalpe vilāpya śāntiṃ paramāṃ bhajasva || 370 ||
Vaacham niyachchhaatmani tam niyachchha buddhau dhiyam yachchha cha buddhisaakshini, tam chaapi puurnaatmani nirvikalpe vilaapya shaantim paramaam bhajasva
वाणी को मन में रोक, मन को बुद्धि में, और बुद्धि को बुद्धि के साक्षी में; और उसे भी निर्विकल्प पूर्ण आत्मा में विलीन करके परम शान्ति का सेवन कर।
Hold speech in the mind, the mind in the intellect, and the intellect in the witness of the intellect; and dissolving that too in the full Self, free of all distinction, take to the highest peace.
↑ All sectionsवैराग्यबोधौ पक्षद्वयम् · Dispassion and knowledge, the two wings (371–395)
देहप्राणेन्द्रियमनोबुद्ध्यादिभिरुपाधिभिः । यैर्यैर्वृत्तेः समायोगस्तत्तद्भावोऽस्य योगिनः ॥ ३७१ ॥
dehaprāṇendriyamanobuddhyādibhirupādhibhiḥ, yairyairvṛtteḥ samāyogastattadbhāvo'sya yoginaḥ || 371 ||
Dehapraanendriyamanobuddhyaadibhirupaadhibhih, yairyairvritteh samaayogastattadbhaavo'sya yoginah
देह, प्राण, इन्द्रिय, मन और बुद्धि आदि उपाधियों में से जिस-जिस के साथ वृत्ति का संयोग होता है, इस योगी का वही-वही भाव हो जाता है।
With whichever of the adjuncts — body, breath, senses, mind, intellect and the rest — the mind's mode is joined, that very state becomes the yogin's.
तन्निवृत्त्या मुनेः सम्यक्सर्वोपरमणं सुखम् । संदृश्यते सदानन्दरसानुभवविप्लवः ॥ ३७२ ॥
tannivṛttyā muneḥ samyaksarvoparamaṇaṃ sukham, saṃdṛśyate sadānandarasānubhavaviplavaḥ || 372 ||
Tannivrittyaa muneh samyaksarvoparamanam sukham, samdrishyate sadaanandarasaanubhavaviplavah
उनकी निवृत्ति से मुनि को सबका सम्यक् उपरम-रूप सुख प्राप्त होता है, और सदा आनन्द के रस के अनुभव की बाढ़ दिखाई देती है।
By their ceasing, the contemplative comes to the happiness of a complete withdrawal from all, and there is seen a flood of the experience of the taste of unbroken bliss.
अन्तस्त्यागो बहिस्त्यागो विरक्तस्यैव युज्यते । त्यजत्यन्तर्बहिःसङ्गं विरक्तस्तु मुमुक्षया ॥ ३७३ ॥
antastyāgo bahistyāgo viraktasyaiva yujyate, tyajatyantarbahiḥsaṅgaṃ viraktastu mumukṣayā || 373 ||
Antastyaago bahistyaago viraktasyaiva yujyate, tyajatyantarbahihsangam viraktastu mumukshayaa
भीतर का त्याग और बाहर का त्याग विरक्त को ही सधता है; विरक्त ही मुमुक्षा से भीतरी और बाहरी संग को छोड़ता है।
Both the inward and the outward renunciation are possible only for one who is detached; it is he who, out of longing for release, lets go of attachment within and without.
बहिस्तु विषयैः सङ्गं तथान्तरहमादिभिः । विरक्त एव शक्नोति त्यक्तुं ब्रह्मणि निष्ठितः ॥ ३७४ ॥
bahistu viṣayaiḥ saṅgaṃ tathāntarahamādibhiḥ, virakta eva śaknoti tyaktuṃ brahmaṇi niṣṭhitaḥ || 374 ||
Bahistu vishayaih sangam tathaantarahamaadibhih, virakta eva shaknoti tyaktum brahmani nishthitah
बाहर विषयों के संग को और भीतर अहंकार आदि के संग को छोड़ना केवल विरक्त ही कर सकता है, जो ब्रह्म में निष्ठित है।
Only one detached, established in Brahman, can let go of attachment to objects without and to the ego and the rest within.
वैराग्यबोधौ पुरुषस्य पक्षिवत् पक्षौ विजानीहि विचक्षण त्वम् । विमुक्तिसौधाग्रलताधिरोहणं ताभ्यां विना नान्यतरेण सिध्यति ॥ ३७५ ॥
vairāgyabodhau puruṣasya pakṣivat pakṣau vijānīhi vicakṣaṇa tvam, vimuktisaudhāgralatādhirohaṇaṃ tābhyāṃ vinā nānyatareṇa sidhyati || 375 ||
Vairaagyabodhau purushasya pakshivat pakshau vijaaniihi vichakshana tvam, vimuktisaudhaagralataadhirohanam taabhyaam vinaa naanyatarena sidhyati
हे विचक्षण, वैराग्य और बोध को पुरुष के दो पंख जान — पक्षी के पंखों की तरह। इन दोनों के बिना, केवल एक से, मुक्ति के प्रासाद की छत पर चढ़ना सिद्ध नहीं होता।
Know dispassion and knowledge, discerning one, to be a man's two wings, like a bird's. Without both — by one alone — the climb to the roof of the palace of liberation is not accomplished.
अत्यन्तवैराग्यवतः समाधिः समाहितस्यैव दृढप्रबोधः । प्रबुद्धतत्त्वस्य हि बन्धमुक्तिः मुक्तात्मनो नित्यसुखानुभूतिः ॥ ३७६ ॥
atyantavairāgyavataḥ samādhiḥ samāhitasyaiva dṛḍhaprabodhaḥ, prabuddhatattvasya hi bandhamuktiḥ muktātmano nityasukhānubhūtiḥ || 376 ||
Atyantavairaagyavatah samaadhih samaahitasyaiva dridhaprabodhah, prabuddhatattvasya hi bandhamuktih muktaatmano nityasukhaanubhuutih
अत्यन्त वैराग्यवान् को समाधि होती है; समाहित को ही दृढ़ बोध; तत्त्व का बोध हो जाने पर बन्धन से मुक्ति; और मुक्तात्मा को नित्य सुख का अनुभव।
To one of utter dispassion comes meditation; to the collected alone comes firm knowledge; when the truth is known comes release from bondage; and to the freed soul comes the experience of unceasing happiness.
वैराग्यान्न परं सुखस्य जनकं पश्यामि वश्यात्मनस्तच्चेच्छुद्धतरात्मबोधसहितं स्वाराज्यसाम्राज्यधुक् । एतद्द्वारमजस्रमुक्तियुवतेर्यस्मात्त्वमस्मात्परं सर्वत्रास्पृहया सदात्मनि सदा प्रज्ञां कुरु श्रेयसे ॥ ३७७ ॥
vairāgyānna paraṃ sukhasya janakaṃ paśyāmi vaśyātmanastaccecchuddhatarātmabodhasahitaṃ svārājyasāmrājyadhuk, etaddvāramajasramuktiyuvateryasmāttvamasmātparaṃ sarvatrāspṛhayā sadātmani sadā prajñāṃ kuru śreyase || 377 ||
Vairaagyaanna param sukhasya janakam pashyaami vashyaatmanastachchechchhuddhataraatmabodhasahitam svaaraajyasaamraajyadhuk, etaddvaaramajasramuktiyuvateryasmaattvamasmaatparam sarvatraasprihayaa sadaatmani sadaa prajnaam kuru shreyase
वैराग्य से बढ़कर सुख का जनक मैं और कुछ नहीं देखता — और यदि वह जितेन्द्रिय पुरुष का हो और अत्यन्त शुद्ध आत्मबोध के साथ हो, तो वह स्वराज्य और साम्राज्य दोनों देता है। यही अखण्ड मुक्ति-रूपी युवती का द्वार है। इसलिए इससे बढ़कर श्रेय के लिए, सब कहीं निःस्पृह होकर, सदा सदात्मा में अपनी प्रज्ञा लगा।
I see nothing that begets happiness more than dispassion — and if it belongs to one whose senses are subdued and is joined to the purest knowledge of the Self, it yields both self-rule and empire. This is the gate to the maiden of unceasing liberation. Therefore, for a good beyond this, be without craving everywhere and set your understanding always on the real Self.
आशां छिन्धि विषोपमेषु विषयेष्वेषैव मृत्योः सृतिस्त्यक्त्वा जातिकुलाश्रमेष्वभिमतिं मुञ्चातिदूरात्क्रियाः । देहादावसति त्यजात्मधिषणां प्रज्ञां कुरुष्वात्मनि त्वं द्रष्टास्यमलोऽसि निर्द्वयपरं ब्रह्मासि यद्वस्तुतः ॥ ३७८ ॥
āśāṃ chindhi viṣopameṣu viṣayeṣveṣaiva mṛtyoḥ sṛtistyaktvā jātikulāśrameṣvabhimatiṃ muñcātidūrātkriyāḥ, dehādāvasati tyajātmadhiṣaṇāṃ prajñāṃ kuruṣvātmani tvaṃ draṣṭāsyamalo'si nirdvayaparaṃ brahmāsi yadvastutaḥ || 378 ||
Aashaam chhindhi vishopameshu vishayeshveshaiva mrityoh sritistyaktvaa jaatikulaashrameshvabhimatim munchaatiduuraatkriyaah, dehaadaavasati tyajaatmadhishanaam prajnaam kurushvaatmani tvam drashtaasyamalo'si nirdvayaparam brahmaasi yadvastutah
विष के समान विषयों में आशा को काट दे — यही मृत्यु का मार्ग है। जाति, कुल और आश्रम के अभिमान को छोड़; क्रियाओं को बहुत दूर से त्याग दे। असत् देह आदि में आत्मबुद्धि छोड़; अपने आत्मा में प्रज्ञा लगा। तू द्रष्टा है, निर्मल है; वस्तुतः तू ही वह अद्वितीय परब्रह्म है।
Cut off hope in sense-objects, which are like poison; that alone is the road of death. Give up the pride of birth, family and station; leave actions far behind. Give up the notion of Self in the unreal body and the rest; set your understanding upon your own Self. You are the seer, you are stainless; in truth you are that supreme Brahman without a second.
लक्ष्ये ब्रह्मणि मानसं दृढतरं संस्थाप्य बाह्येन्द्रियं स्वस्थाने विनिवेश्य निश्चलतनुश्चोपेक्ष्य देहस्थितिम् । ब्रह्मात्मैक्यमुपेत्य तन्मयतया चाखण्डवृत्त्यानिशं ब्रह्मानन्दरसं पिबात्मनि मुदा शून्यैः किमन्यैर्भ्रमैः ॥ ३७९ ॥
lakṣye brahmaṇi mānasaṃ dṛḍhataraṃ saṃsthāpya bāhyendriyaṃ svasthāne viniveśya niścalatanuścopekṣya dehasthitim, brahmātmaikyamupetya tanmayatayā cākhaṇḍavṛttyāniśaṃ brahmānandarasaṃ pibātmani mudā śūnyaiḥ kimanyairbhramaiḥ || 379 ||
Lakshye brahmani maanasam dridhataram samsthaapya baahyendriyam svasthaane viniveshya nishchalatanushchopekshya dehasthitim, brahmaatmaikyamupetya tanmayatayaa chaakhandavrittyaanisham brahmaanandarasam pibaatmani mudaa shuunyaih kimanyairbhramaih
लक्ष्य-रूप ब्रह्म में मन को अत्यन्त दृढ़ता से स्थापित करके, बाह्य इन्द्रियों को अपने-अपने स्थान में बिठाकर, शरीर को निश्चल रखकर और देह की स्थिति की उपेक्षा करके, ब्रह्म और आत्मा के ऐक्य को प्राप्त करके, तन्मय होकर, अखण्ड वृत्ति से निरन्तर आत्मा में ब्रह्मानन्द के रस को आनन्दपूर्वक पी। और शून्य भ्रमों से क्या?
Fixing the mind most firmly on Brahman as its goal, setting the outer senses each in its own place, holding the body still and disregarding its condition, attaining the oneness of Brahman and Self and becoming one with it, drink in your own Self, with joy and unbrokenly, the nectar of the bliss of Brahman. What need of other empty delusions?
अनात्मचिन्तनं त्यक्त्वा कश्मलं दुःखकारणम् । चिन्तयात्मानमानन्दरूपं यन्मुक्तिकारणम् ॥ ३८० ॥
anātmacintanaṃ tyaktvā kaśmalaṃ duḥkhakāraṇam, cintayātmānamānandarūpaṃ yanmuktikāraṇam || 380 ||
Anaatmachintanam tyaktvaa kashmalam duhkhakaaranam, chintayaatmaanamaanandaruupam yanmuktikaaranam
अनात्मा का चिन्तन दुःख का कारण और मलिन है — उसे छोड़कर आनन्दरूप आत्मा का चिन्तन कर, जो मुक्ति का कारण है।
Give up thinking of what is not the Self, which is foul and the cause of sorrow, and think upon the Self, whose nature is bliss, which is the cause of liberation.
एष स्वयंज्योतिरशेषसाक्षी विज्ञानकोशे विलसत्यजस्रम् । लक्ष्यं विधायैनमसद्विलक्षणमखण्डवृत्त्यात्मतयानुभावय ॥ ३८१ ॥
eṣa svayaṃjyotiraśeṣasākṣī vijñānakośe vilasatyajasram, lakṣyaṃ vidhāyainamasadvilakṣaṇamakhaṇḍavṛttyātmatayānubhāvaya || 381 ||
Esha svayamjyotirasheshasaakshii vijnaanakoshe vilasatyajasram, lakshyam vidhaayainamasadvilakshanamakhandavrittyaatmatayaanubhaavaya
यह स्वयंज्योति, समस्त का साक्षी, विज्ञानमय कोश में निरन्तर विलसित हो रहा है। इसी को लक्ष्य बनाकर, इसे असत् से विलक्षण जानकर, अखण्ड वृत्ति से आत्मरूप में अनुभव कर।
This self-luminous one, witness of all, shines ceaselessly in the sheath made of knowledge. Making it your goal, and knowing it as other than the unreal, experience it as your Self by an unbroken mode of mind.
एतमच्छिन्नया वृत्त्या प्रत्ययान्तरशून्यया । उल्लेखयन्विजानीयात्स्वस्वरूपतया स्फुटम् ॥ ३८२ ॥
etamacchinnayā vṛttyā pratyayāntaraśūnyayā, ullekhayanvijānīyātsvasvarūpatayā sphuṭam || 382 ||
Etamachchhinnayaa vrittyaa pratyayaantarashuunyayaa, ullekhayanvijaaniiyaatsvasvaruupatayaa sphutam
अन्य प्रतीतियों से रहित, अच्छिन्न वृत्ति से इसे उभारता हुआ, अपने स्वरूप के रूप में स्पष्ट जान।
Raising it up by an unbroken mode of mind, free of any other notion, know it plainly as your very own nature.
अत्रात्मत्वं दृढीकुर्वन्नहमादिषु सन्त्यजन् । उदासीनतया तेषु तिष्ठेद्घटपटादिवत् ॥ ३८३ ॥
atrātmatvaṃ dṛḍhīkurvannahamādiṣu santyajan, udāsīnatayā teṣu tiṣṭhedghaṭapaṭādivat || 383 ||
Atraatmatvam dridhiikurvannahamaadishu santyajan, udaasiinatayaa teshu tishthedghatapataadivat
इसमें आत्मत्व को दृढ़ करता हुआ और अहंकार आदि में उसे छोड़ता हुआ, उनके प्रति उदासीन होकर घड़े और वस्त्र आदि की तरह स्थित रहे।
Making the sense of Self firm in This, and giving it up in the ego and the rest, let him remain indifferent towards them, as towards a pot or a cloth.
विशुद्धमन्तःकरणं स्वरूपे निवेश्य साक्षिण्यवबोधमात्रे । शनैः शनैर्निश्चलतामुपानयन् पूर्णं स्वमेवानुविलोकयेत्ततः ॥ ३८४ ॥
viśuddhamantaḥkaraṇaṃ svarūpe niveśya sākṣiṇyavabodhamātre, śanaiḥ śanairniścalatāmupānayan pūrṇaṃ svamevānuvilokayettataḥ || 384 ||
Vishuddhamantahkaranam svaruupe niveshya saakshinyavabodhamaatre, shanaih shanairnishchalataamupaanayan puurnam svamevaanuvilokayettatah
विशुद्ध अन्तःकरण को केवल बोधस्वरूप साक्षी में स्थापित करके, धीरे-धीरे उसे निश्चल करता हुआ, तब अपने ही पूर्ण स्वरूप को देखे।
Placing the purified inner organ in the witness, which is awareness alone, and bringing it little by little to stillness, let him then behold his own full Self.
देहेन्द्रियप्राणमनोऽहमादिभिः स्वाज्ञानक्लृप्तैरखिलैरुपाधिभिः । विमुक्तमात्मानमखण्डरूपं पूर्णं महाकाशमिवावलोकयेत् ॥ ३८५ ॥
dehendriyaprāṇamano'hamādibhiḥ svājñānaklṛptairakhilairupādhibhiḥ, vimuktamātmānamakhaṇḍarūpaṃ pūrṇaṃ mahākāśamivāvalokayet || 385 ||
Dehendriyapraanamano'hamaadibhih svaajnaanaklriptairakhilairupaadhibhih, vimuktamaatmaanamakhandaruupam puurnam mahaakaashamivaavalokayet
देह, इन्द्रिय, प्राण, मन और अहंकार आदि — अपने अज्ञान से रचे हुए इन समस्त उपाधियों से मुक्त, अखण्डरूप, पूर्ण आत्मा को महाकाश की तरह देखे।
Let him behold the Self, free of all the adjuncts fashioned by his own ignorance — body, senses, breath, mind, ego and the rest — undivided and full, like the great space.
घटकलशकुशूलसूचिमुख्यैर्गगनमुपाधिशतैर्विमुक्तमेकम् । भवति न विविधं तथैव शुद्धं परमहमादिविमुक्तमेकमेव ॥ ३८६ ॥
ghaṭakalaśakuśūlasūcimukhyairgaganamupādhiśatairvimuktamekam, bhavati na vividhaṃ tathaiva śuddhaṃ paramahamādivimuktamekameva || 386 ||
Ghatakalashakushuulasuuchimukhyairgaganamupaadhishatairvimuktamekam, bhavati na vividham tathaiva shuddham paramahamaadivimuktamekameva
घड़ा, कलश, कोठा, सूई आदि सैकड़ों उपाधियों से मुक्त आकाश एक ही होता है, अनेक नहीं; वैसे ही अहंकार आदि से मुक्त शुद्ध परम तत्त्व एक ही है।
Space, freed of a hundred adjuncts such as pot, jar, granary and needle, is one and not many; just so, the pure supreme, freed of the ego and the rest, is one alone.
ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्ता मृषामात्रा उपाधयः । ततः पूर्णं स्वमात्मानं पश्येदेकात्मना स्थितम् ॥ ३८७ ॥
brahmādistambaparyantā mṛṣāmātrā upādhayaḥ, tataḥ pūrṇaṃ svamātmānaṃ paśyedekātmanā sthitam || 387 ||
Brahmaadistambaparyantaa mrishaamaatraa upaadhayah, tatah puurnam svamaatmaanam pashyedekaatmanaa sthitam
ब्रह्मा से लेकर तृण तक सब उपाधियाँ मिथ्या मात्र हैं। इसलिए अपने पूर्ण आत्मा को एक ही आत्मा के रूप में स्थित देखे।
All adjuncts, from Brahmā down to a tuft of grass, are merely false. Therefore let him see his own full Self as abiding as the one Self.
यत्र भ्रान्त्या कल्पितं यद्विवेके तत्तन्मात्रं नैव तस्माद्विभिन्नम् । भ्रान्तेर्नाशे भाति दृष्टाहितत्त्वं रज्जुस्तद्वद्विश्वमात्मस्वरूपम् ॥ ३८८ ॥
yatra bhrāntyā kalpitaṃ yadviveke tattanmātraṃ naiva tasmādvibhinnam, bhrānternāśe bhāti dṛṣṭāhitattvaṃ rajjustadvadviśvamātmasvarūpam || 388 ||
Yatra bhraantyaa kalpitam yadviveke tattanmaatram naiva tasmaadvibhinnam, bhraanternaashe bhaati drishtaahitattvam rajjustadvadvishvamaatmasvaruupam
जहाँ भ्रम से जो कल्पित है, विवेक होने पर वह उसी अधिष्ठान मात्र है, उससे भिन्न नहीं। भ्रम के नष्ट होने पर भ्रम से देखा गया साँप रस्सी ही निकलता है; वैसे ही यह विश्व आत्मस्वरूप ही है।
What is imagined somewhere through error is, when discernment comes, that ground alone and nothing different from it. When the error is destroyed, the snake seen through error turns out to be the rope; just so this universe is the Self itself.
स्वयं ब्रह्मा स्वयं विष्णुः स्वयमिन्द्रः स्वयं शिवः । स्वयं विश्वमिदं सर्वं स्वस्मादन्यन्न किञ्चन ॥ ३८९ ॥
svayaṃ brahmā svayaṃ viṣṇuḥ svayamindraḥ svayaṃ śivaḥ, svayaṃ viśvamidaṃ sarvaṃ svasmādanyanna kiñcana || 389 ||
Svayam brahmaa svayam vishnuh svayamindrah svayam shivah, svayam vishvamidam sarvam svasmaadanyanna kinchana
स्वयं ही ब्रह्मा है, स्वयं ही विष्णु, स्वयं ही इन्द्र, स्वयं ही शिव; यह सारा विश्व स्वयं ही है — अपने से भिन्न कुछ भी नहीं।
He himself is Brahmā, himself Viṣṇu, himself Indra, himself Śiva; this whole universe is himself — there is nothing at all apart from himself.
अन्तः स्वयं चापि बहिः स्वयं च स्वयं पुरस्तात् स्वयमेव पश्चात् । स्वयं ह्यवाच्यां स्वयमप्युदीच्यां तथोपरिष्टात्स्वयमप्यधस्तात् ॥ ३९० ॥
antaḥ svayaṃ cāpi bahiḥ svayaṃ ca svayaṃ purastāt svayameva paścāt, svayaṃ hyavācyāṃ svayamapyudīcyāṃ tathopariṣṭātsvayamapyadhastāt || 390 ||
Antah svayam chaapi bahih svayam cha svayam purastaat svayameva pashchaat, svayam hyavaachyaam svayamapyudiichyaam tathoparishtaatsvayamapyadhastaat
भीतर भी स्वयं, बाहर भी स्वयं; आगे स्वयं, पीछे भी स्वयं; दक्षिण में स्वयं, उत्तर में भी स्वयं; ऊपर भी स्वयं और नीचे भी स्वयं।
Within, himself; without, himself; before, himself; behind too, himself; in the south, himself; in the north too, himself; above, himself; and below too, himself.
तरङ्गफेनभ्रमबुद्बुदादि सर्वं स्वरूपेण जलं यथा तथा । चिदेव देहाद्यहमन्तमेतत् सर्वं चिदेवैकरसं विशुद्धम् ॥ ३९१ ॥
taraṅgaphenabhramabudbudādi sarvaṃ svarūpeṇa jalaṃ yathā tathā, cideva dehādyahamantametat sarvaṃ cidevaikarasaṃ viśuddham || 391 ||
Tarangaphenabhramabudbudaadi sarvam svaruupena jalam yathaa tathaa, chideva dehaadyahamantametat sarvam chidevaikarasam vishuddham
जैसे तरंग, फेन, भँवर और बुलबुले आदि सब स्वरूप से जल ही हैं, वैसे ही देह से लेकर अहंकार तक यह सब चित् ही है; यह सब विशुद्ध चित् ही है, एक ही रस वाला।
As wave, foam, eddy and bubble are in their own nature water alone, so all this, from the body up to the ego, is awareness alone — all of it pure awareness, of one taste.
सदेवेदं सर्वं जगदवगतं वाङ्मनसयोः सतोऽन्यन्नास्त्येव प्रकृतिपरसीम्नि स्थितवतः । पृथक् किं मृत्स्नायाः कलशघटकुम्भाद्यगतं वदत्येष भ्रान्तस्त्वमहमिति मायामदिरया ॥ ३९२ ॥
sadevedaṃ sarvaṃ jagadavagataṃ vāṅmanasayoḥ sato'nyannāstyeva prakṛtiparasīmni sthitavataḥ, pṛthak kiṃ mṛtsnāyāḥ kalaśaghaṭakumbhādyagataṃ vadatyeṣa bhrāntastvamahamiti māyāmadirayā || 392 ||
Sadevedam sarvam jagadavagatam vaanmanasayoh sato'nyannaastyeva prakritiparasiimni sthitavatah, prithak kim mritsnaayaah kalashaghatakumbhaadyagatam vadatyesha bhraantastvamahamiti maayaamadirayaa
प्रकृति की परम सीमा में स्थित पुरुष के लिए यह सब जगत् वाणी और मन के द्वारा सत् ही जाना जाता है; सत् से भिन्न कुछ है ही नहीं। मिट्टी से अलग कलश, घट, कुम्भ आदि में क्या है? यह भ्रान्त पुरुष तो माया की मदिरा से 'तू' और 'मैं' कहता है।
For one who stands at the utmost limit of nature, all this world is known through speech and mind as Being alone; apart from Being there is nothing whatever. What is there in jar, pot and vessel that is apart from the clay? It is the deluded man, drunk on the wine of illusion, who says 'you' and 'I'.
क्रियासमभिहारेण यत्र नान्यदिति श्रुतिः । ब्रवीति द्वैतराहित्यं मिथ्याध्यासनिवृत्तये ॥ ३९३ ॥
kriyāsamabhihāreṇa yatra nānyaditi śrutiḥ, bravīti dvaitarāhityaṃ mithyādhyāsanivṛttaye || 393 ||
Kriyaasamabhihaarena yatra naanyaditi shrutih, braviiti dvaitaraahityam mithyaadhyaasanivrittaye
'यत्र नान्यत्' — क्रिया की आवृत्ति के साथ यह श्रुति मिथ्या अध्यास की निवृत्ति के लिए द्वैत का अभाव कहती है।
With the repetition of the verb, the scripture 'where there is nothing else' declares the absence of duality, so that false superimposition may cease.
आकाशवन्निर्मलनिर्विकल्पनिःसीमनिष्पन्दननिर्विकारम् । अन्तर्बहिःशून्यमनन्यमद्वयं स्वयं परं ब्रह्म किमस्ति बोध्यम् ॥ ३९४ ॥
ākāśavannirmalanirvikalpaniḥsīmaniṣpandananirvikāram, antarbahiḥśūnyamananyamadvayaṃ svayaṃ paraṃ brahma kimasti bodhyam || 394 ||
Aakaashavannirmalanirvikalpanihsiimanishpandananirvikaaram, antarbahihshuunyamananyamadvayam svayam param brahma kimasti bodhyam
आकाश की तरह निर्मल, निर्विकल्प, असीम, निष्पन्द और निर्विकार; भीतर-बाहर से शून्य, अनन्य, अद्वय, स्वयं परब्रह्म — फिर जानने योग्य और क्या है?
Spotless as space, free of distinction, boundless, motionless and changeless; void within and without, not other, without a second, itself the supreme Brahman — what more is there to be known?
वक्तव्यं किमु विद्यतेऽत्र बहुधा ब्रह्मैव जीवः स्वयं ब्रह्मैतज्जगदाततं नु सकलं ब्रह्माद्वितीयं श्रुतेः । ब्रह्मैवाहमिति प्रबुद्धमतयः सन्त्यक्तबाह्याः स्फुटं ब्रह्मीभूय वसन्ति सन्ततचिदानन्दात्मनैव ध्रुवम् ॥ ३९५ ॥
vaktavyaṃ kimu vidyate'tra bahudhā brahmaiva jīvaḥ svayaṃ brahmaitajjagadātataṃ nu sakalaṃ brahmādvitīyaṃ śruteḥ, brahmaivāhamiti prabuddhamatayaḥ santyaktabāhyāḥ sphuṭaṃ brahmībhūya vasanti santatacidānandātmanaiva dhruvam || 395 ||
Vaktavyam kimu vidyate'tra bahudhaa brahmaiva jiivah svayam brahmaitajjagadaatatam nu sakalam brahmaadvitiiyam shruteh, brahmaivaahamiti prabuddhamatayah santyaktabaahyaah sphutam brahmiibhuuya vasanti santatachidaanandaatmanaiva dhruvam
यहाँ बहुत कुछ कहने को क्या है? ब्रह्म ही स्वयं जीव है; यह फैला हुआ सारा जगत् ब्रह्म ही है; श्रुति कहती है कि ब्रह्म अद्वितीय है। 'मैं ब्रह्म ही हूँ' — ऐसी प्रबुद्ध बुद्धि वाले, बाह्य को छोड़ चुके लोग स्पष्ट रूप से ब्रह्मरूप होकर, निरन्तर चिदानन्दस्वरूप से ही निश्चित रूप से निवास करते हैं।
What more is there to be said here at length? Brahman itself is the individual soul; this whole outspread world is Brahman; scripture says that Brahman is without a second. Those of awakened understanding who hold 'I am Brahman itself' and have left the outward behind, plainly become Brahman and abide for certain as unbroken awareness and bliss.
↑ All sectionsदेहाभिमानत्यागः · Casting off the body-idea, and the fruits of knowledge (396–420)
जहि मलमयकोशेऽहंधियोत्थापिताशां प्रसभमनिलकल्पे लिङ्गदेहेऽपि पश्चात् । निगमगदितकीर्तिं नित्यमानन्दमूर्तिं स्वयमिति परिचीय ब्रह्मरूपेण तिष्ठ ॥ ३९६ ॥
jahi malamayakośe'haṃdhiyotthāpitāśāṃ prasabhamanilakalpe liṅgadehe'pi paścāt, nigamagaditakīrtiṃ nityamānandamūrtiṃ svayamiti paricīya brahmarūpeṇa tiṣṭha || 396 ||
Jahi malamayakoshe'hamdhiyotthaapitaashaam prasabhamanilakalpe lingadehe'pi pashchaat, nigamagaditakiirtim nityamaanandamuurtim svayamiti parichiiya brahmaruupena tishtha
मल से भरे कोश में 'मैं' की बुद्धि से उठी हुई आशा को बलपूर्वक नष्ट कर; और उसके बाद वायु के समान लिङ्गशरीर में भी। फिर वेद में जिसकी कीर्ति गाई गई है, उस नित्य आनन्दमूर्ति को अपना स्वरूप जानकर ब्रह्मरूप से स्थित हो।
Destroy by force the craving raised by the notion 'I' in this sheath full of filth, and thereafter in the subtle body too, which is like the wind. Then, recognising as your own Self that eternal embodiment of bliss whose glory the Veda sings, abide as Brahman.
शवाकारं यावद्भजति मनुजस्तावदशुचिः परेभ्यः स्यात्क्लेशो जननमरणव्याधिनिलयः । यदात्मानं शुद्धं कलयति शिवाकारमचलं तदा तेभ्यो मुक्तो भवति हि तदाह श्रुतिरपि ॥ ३९७ ॥
śavākāraṃ yāvadbhajati manujastāvadaśuciḥ parebhyaḥ syātkleśo jananamaraṇavyādhinilayaḥ, yadātmānaṃ śuddhaṃ kalayati śivākāramacalaṃ tadā tebhyo mukto bhavati hi tadāha śrutirapi || 397 ||
Shavaakaaram yaavadbhajati manujastaavadashuchih parebhyah syaatklesho jananamaranavyaadhinilayah, yadaatmaanam shuddham kalayati shivaakaaramachalam tadaa tebhyo mukto bhavati hi tadaaha shrutirapi
जब तक मनुष्य शव के इस आकार का सेवन करता है, तब तक वह अशुचि रहता है, दूसरों से क्लेश पाता है और जन्म, मृत्यु तथा रोग का घर बना रहता है। और जब वह अपने को शुद्ध, शिवस्वरूप और अचल जानता है, तब उनसे मुक्त हो जाता है — यही श्रुति भी कहती है।
So long as a man is given to this shape that is a corpse, he remains impure and suffers at the hands of others, being the dwelling of birth, death and disease. But when he knows himself as pure, of the nature of the auspicious and unmoving, then he is freed from them — so says scripture too.
स्वात्मन्यारोपिताशेषाभासवस्तुनिरासतः । स्वयमेव परं ब्रह्म पूर्णमद्वयमक्रियम् ॥ ३९८ ॥
svātmanyāropitāśeṣābhāsavastunirāsataḥ, svayameva paraṃ brahma pūrṇamadvayamakriyam || 398 ||
Svaatmanyaaropitaasheshaabhaasavastuniraasatah, svayameva param brahma puurnamadvayamakriyam
अपने आत्मा में आरोपित समस्त आभासरूप वस्तुओं के निराकरण से, स्वयं ही परम ब्रह्म हो जाता है — पूर्ण, अद्वय और अक्रिय।
By setting aside all the merely apparent things superimposed upon one's own Self, one is oneself the supreme Brahman — full, non-dual and without action.
समाहितायां सति चित्तवृत्तौ परात्मनि ब्रह्मणि निर्विकल्पे । न दृश्यते कश्चिदयं विकल्पः प्रजल्पमात्रः परिशिष्यते यतः ॥ ३९९ ॥
samāhitāyāṃ sati cittavṛttau parātmani brahmaṇi nirvikalpe, na dṛśyate kaścidayaṃ vikalpaḥ prajalpamātraḥ pariśiṣyate yataḥ || 399 ||
Samaahitaayaam sati chittavrittau paraatmani brahmani nirvikalpe, na drishyate kashchidayam vikalpah prajalpamaatrah parishishyate yatah
जब चित्त की वृत्ति परमात्मा निर्विकल्प ब्रह्म में समाहित हो जाती है, तब यह कोई भी विकल्प दिखाई नहीं देता; जो शेष रहता है, वह केवल शब्द-मात्र है।
When the mind's mode is gathered into the supreme Self, Brahman free of distinction, no such imagining at all is seen; what remains is mere talk.
असत्कल्पो विकल्पोऽयं विश्वमित्येकवस्तुनि । निर्विकारे निराकारे निर्विशेषे भिदा कुतः ॥ ४०० ॥
asatkalpo vikalpo'yaṃ viśvamityekavastuni, nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ || 400 ||
Asatkalpo vikalpo'yam vishvamityekavastuni, nirvikaare niraakaare nirvisheshe bhidaa kutah
'विश्व' यह विकल्प एक ही वस्तु में असत् के समान है। निर्विकार, निराकार और निर्विशेष में भेद कहाँ से?
This imagining 'universe' in the one Reality is as good as unreal. In what is changeless, formless and featureless, whence any difference?
द्रष्टृदर्शनदृश्यादिभावशून्यैकवस्तुनि । निर्विकारे निराकारे निर्विशेषे भिदा कुतः ॥ ४०१ ॥
draṣṭṛdarśanadṛśyādibhāvaśūnyaikavastuni, nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ || 401 ||
Drashtridarshanadrishyaadibhaavashuunyaikavastuni, nirvikaare niraakaare nirvisheshe bhidaa kutah
द्रष्टा, दर्शन और दृश्य आदि भावों से शून्य उस एक वस्तु में — निर्विकार, निराकार और निर्विशेष में — भेद कहाँ से?
In that one Reality, void of seer, seeing and seen and all such states — changeless, formless and featureless — whence any difference?
कल्पार्णव इवात्यन्तपरिपूर्णैकवस्तुनि । निर्विकारे निराकारे निर्विशेषे भिदा कुतः ॥ ४०२ ॥
kalpārṇava ivātyantaparipūrṇaikavastuni, nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ || 402 ||
Kalpaarnava ivaatyantaparipuurnaikavastuni, nirvikaare niraakaare nirvisheshe bhidaa kutah
प्रलय के समुद्र की तरह अत्यन्त परिपूर्ण उस एक वस्तु में — निर्विकार, निराकार और निर्विशेष में — भेद कहाँ से?
In that one Reality, utterly full like the ocean at the world's dissolution — changeless, formless and featureless — whence any difference?
तेजसीव तमो यत्र प्रलीनं भ्रान्तिकारणम् । अद्वितीये परे तत्त्वे निर्विशेषे भिदा कुतः ॥ ४०३ ॥
tejasīva tamo yatra pralīnaṃ bhrāntikāraṇam, advitīye pare tattve nirviśeṣe bhidā kutaḥ || 403 ||
Tejasiiva tamo yatra praliinam bhraantikaaranam, advitiiye pare tattve nirvisheshe bhidaa kutah
जहाँ भ्रम का कारण तेज में अन्धकार की तरह लीन हो चुका है, उस अद्वितीय, परम, निर्विशेष तत्त्व में भेद कहाँ से?
In that supreme, non-dual and featureless Reality, where the cause of error is dissolved as darkness in light, whence any difference?
एकात्मके परे तत्त्वे भेदवार्ता कथं वसेत् । सुषुप्तौ सुखमात्रायां भेदः केनावलोकितः ॥ ४०४ ॥
ekātmake pare tattve bhedavārtā kathaṃ vaset, suṣuptau sukhamātrāyāṃ bhedaḥ kenāvalokitaḥ || 404 ||
Ekaatmake pare tattve bhedavaartaa katham vaset, sushuptau sukhamaatraayaam bhedah kenaavalokitah
एक आत्मस्वरूप परम तत्त्व में भेद की बात कैसे ठहरे? केवल सुखमात्र सुषुप्ति में भेद किसने देखा?
How should talk of difference stand in the supreme Reality, which is the one Self? In deep sleep, which is bliss alone, by whom was difference seen?
नह्यस्ति विश्वं परतत्त्वबोधात् सदात्मनि ब्रह्मणि निर्विकल्पे । कालत्रये नाप्यहिरीक्षितो गुणे नह्यम्बुबिन्दुर्मृगतृष्णिकायाम् ॥ ४०५ ॥
nahyasti viśvaṃ paratattvabodhāt sadātmani brahmaṇi nirvikalpe, kālatraye nāpyahirīkṣito guṇe nahyambubindurmṛgatṛṣṇikāyām || 405 ||
Nahyasti vishvam paratattvabodhaat sadaatmani brahmani nirvikalpe, kaalatraye naapyahiriikshito gune nahyambubindurmrigatrishnikaayaam
परम तत्त्व के बोध हो जाने पर सदात्मा निर्विकल्प ब्रह्म में विश्व है ही नहीं — जैसे रस्सी में तीनों कालों में साँप नहीं देखा गया, और मृगतृष्णा में जल की एक बूँद भी नहीं।
With the knowledge of the supreme Reality, there is no universe at all in Brahman, the real Self free of distinction — as no snake was ever seen in the rope in any of the three times, and there is not a drop of water in a mirage.
मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः । इति ब्रूते श्रुतिः साक्षात्सुषुप्तावनुभूयते ॥ ४०६ ॥
māyāmātramidaṃ dvaitamadvaitaṃ paramārthataḥ, iti brūte śrutiḥ sākṣātsuṣuptāvanubhūyate || 406 ||
Maayaamaatramidam dvaitamadvaitam paramaarthatah, iti bruute shrutih saakshaatsushuptaavanubhuuyate
यह द्वैत माया-मात्र है; परमार्थतः अद्वैत ही है — ऐसा श्रुति स्पष्ट कहती है, और सुषुप्ति में यह अनुभव में भी आता है।
This duality is illusion alone; in the highest truth there is non-duality — so scripture plainly declares, and it is experienced in deep sleep.
अनन्यत्वमधिष्ठानादारोप्यस्य निरीक्षितम् । पण्डितै रज्जुसर्पादौ विकल्पो भ्रान्तिजीवनः ॥ ४०७ ॥
ananyatvamadhiṣṭhānādāropyasya nirīkṣitam, paṇḍitai rajjusarpādau vikalpo bhrāntijīvanaḥ || 407 ||
Ananyatvamadhishthaanaadaaropyasya niriikshitam, panditai rajjusarpaadau vikalpo bhraantijiivanah
पण्डितों ने देखा है कि आरोप्य अधिष्ठान से अनन्य होता है। रस्सी-सर्प आदि में विकल्प भ्रम पर ही जीता है।
The wise have seen that what is superimposed is not other than its ground. In the rope-snake and the like, the imagining lives on error alone.
चित्तमूलो विकल्पोऽयं चित्ताभावे न कश्चन । अतश्चित्तं समाधेहि प्रत्यग्रूपे परात्मनि ॥ ४०८ ॥
cittamūlo vikalpo'yaṃ cittābhāve na kaścana, ataścittaṃ samādhehi pratyagrūpe parātmani || 408 ||
Chittamuulo vikalpo'yam chittaabhaave na kashchana, atashchittam samaadhehi pratyagruupe paraatmani
यह विकल्प चित्त में जड़ रखता है; चित्त के अभाव में कोई विकल्प नहीं। इसलिए चित्त को प्रत्यक्स्वरूप परमात्मा में समाहित कर।
This imagining is rooted in the mind; in the absence of mind there is none at all. Therefore gather the mind into the supreme Self, which is the inward one.
किमपि सततबोधं केवलानन्दरूपं निरुपममतिवेलं नित्यमुक्तं निरीहम् । निरवधिगगनाभं निष्कलं निर्विकल्पं हृदि कलयति विद्वान्ब्रह्म पूर्णं समाधौ ॥ ४०९ ॥
kimapi satatabodhaṃ kevalānandarūpaṃ nirupamamativelaṃ nityamuktaṃ nirīham, niravadhigaganābhaṃ niṣkalaṃ nirvikalpaṃ hṛdi kalayati vidvānbrahma pūrṇaṃ samādhau || 409 ||
Kimapi satatabodham kevalaanandaruupam nirupamamativelam nityamuktam niriiham, niravadhigaganaabham nishkalam nirvikalpam hridi kalayati vidvaanbrahma puurnam samaadhau
कोई एक ऐसा — निरन्तर बोधस्वरूप, केवल आनन्दरूप, निरुपम, सीमा से परे, नित्यमुक्त और निरीह; असीम आकाश के समान, निष्कल और निर्विकल्प — उस पूर्ण ब्रह्म को विद्वान् समाधि में अपने हृदय में अनुभव करता है।
Something that is unceasing awareness, bliss alone, beyond compare, past all measure, ever free and without craving; like limitless space, without parts and without distinction — that full Brahman the wise man realises in his heart in meditation.
प्रकृतिविकृतिशून्यं भावनातीतभावं समरसमसमानं मानसम्बन्धदूरम् । निगमवचनसिद्धं नित्यमस्मत्प्रसिद्धं हृदि कलयति विद्वान्ब्रह्म पूर्णं समाधौ ॥ ४१० ॥
prakṛtivikṛtiśūnyaṃ bhāvanātītabhāvaṃ samarasamasamānaṃ mānasambandhadūram, nigamavacanasiddhaṃ nityamasmatprasiddhaṃ hṛdi kalayati vidvānbrahma pūrṇaṃ samādhau || 410 ||
Prakritivikritishuunyam bhaavanaatiitabhaavam samarasamasamaanam maanasambandhaduuram, nigamavachanasiddham nityamasmatprasiddham hridi kalayati vidvaanbrahma puurnam samaadhau
प्रकृति और विकृति से शून्य, भावना से परे, समरस, असमान, मन के सम्बन्ध से दूर; वेद के वचन से सिद्ध और 'अस्मत्' रूप से नित्य प्रसिद्ध — उस पूर्ण ब्रह्म को विद्वान् समाधि में अपने हृदय में अनुभव करता है।
Void of nature and its modifications, beyond conceiving, of one even essence, without a peer, far from all contact with the mind; established by the word of the Veda and ever known as what 'I' points to — that full Brahman the wise man realises in his heart in meditation.
अजरममरमस्ताभाववस्तुस्वरूपं स्तिमितसलिलराशिप्रख्यमाख्याविहीनम् । शमितगुणविकारं शाश्वतं शान्तमेकं हृदि कलयति विद्वान् ब्रह्म पूर्णं समाधौ ॥ ४११ ॥
ajaramamaramastābhāvavastusvarūpaṃ stimitasalilarāśiprakhyamākhyāvihīnam, śamitaguṇavikāraṃ śāśvataṃ śāntamekaṃ hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau || 411 ||
Ajaramamaramastaabhaavavastusvaruupam stimitasalilaraashiprakhyamaakhyaavihiinam, shamitagunavikaaram shaashvatam shaantamekam hridi kalayati vidvaan brahma puurnam samaadhau
अजर, अमर, जिसका स्वरूप अभाव से रहित वस्तु है; निश्चल जलराशि के समान, नाम से रहित; जिसके गुण और विकार शान्त हो गये हैं; शाश्वत, शान्त और एक — उस पूर्ण ब्रह्म को विद्वान् समाधि में अपने हृदय में अनुभव करता है।
Unaging and undying, its nature the Reality from which all non-being is set aside; like a still expanse of water, beyond all naming; its qualities and changes quieted; everlasting, at peace and one — that full Brahman the wise man realises in his heart in meditation.
समाहितान्तःकरणः स्वरूपे विलोकयात्मानमखण्डवैभवम् । विच्छिन्धि बन्धं भवगन्धगन्धितं यत्नेन पुंस्त्वं सफलीकुरुष्व ॥ ४१२ ॥
samāhitāntaḥkaraṇaḥ svarūpe vilokayātmānamakhaṇḍavaibhavam, vicchindhi bandhaṃ bhavagandhagandhitaṃ yatnena puṃstvaṃ saphalīkuruṣva || 412 ||
Samaahitaantahkaranah svaruupe vilokayaatmaanamakhandavaibhavam, vichchhindhi bandham bhavagandhagandhitam yatnena pumstvam saphaliikurushva
अन्तःकरण को समाहित करके अपने स्वरूप में अखण्ड वैभव वाले आत्मा को देख; संसार की गन्ध से गन्धित बन्धन को काट दे, और यत्नपूर्वक अपने पुरुषत्व को सफल कर।
With the inner organ gathered in, behold in your own nature the Self of undivided glory; cut the bond that reeks of worldly life, and with effort make your manhood bear fruit.
सर्वोपाधिविनिर्मुक्तं सच्चिदानन्दमद्वयम् । भावयात्मानमात्मस्थं न भूयः कल्पसेऽध्वने ॥ ४१३ ॥
sarvopādhivinirmuktaṃ saccidānandamadvayam, bhāvayātmānamātmasthaṃ na bhūyaḥ kalpase'dhvane || 413 ||
Sarvopaadhivinirmuktam sachchidaanandamadvayam, bhaavayaatmaanamaatmastham na bhuuyah kalpase'dhvane
सब उपाधियों से मुक्त, सच्चिदानन्द और अद्वय आत्मा को अपने भीतर स्थित भाव — फिर तू मार्ग के लिए कल्पित नहीं होगा।
Dwell upon the Self that abides within you — free of every adjunct, being, awareness and bliss, without a second — and you will not again be fitted out for the road.
छायेव पुंसः परिदृश्यमानमाभासरूपेण फलानुभूत्या । शरीरमाराच्छववन्निरस्तं पुनर्न सन्धत्त इदं महात्मा ॥ ४१४ ॥
chāyeva puṃsaḥ paridṛśyamānamābhāsarūpeṇa phalānubhūtyā, śarīramārācchavavannirastaṃ punarna sandhatta idaṃ mahātmā || 414 ||
Chhaayeva pumsah paridrishyamaanamaabhaasaruupena phalaanubhuutyaa, shariiramaaraachchhavavannirastam punarna sandhatta idam mahaatmaa
आभास के रूप में और फल के अनुभव से पुरुष की छाया की तरह दिखाई पड़ने वाले इस शरीर को महात्मा शव की तरह दूर से त्यागकर फिर उससे नहीं जुड़ता।
The great soul casts off from afar, as a corpse, this body which is seen like a man's shadow, as mere appearance and through the experience of fruit; and he does not join himself to it again.
सततविमलबोधानन्दरूपं समेत्य त्यज जडमलरूपोपाधिमेतं सुदूरे । अथ पुनरपि नैष स्मर्यतां वान्तवस्तु स्मरणविषयभूतं कल्पते कुत्सनाय ॥ ४१५ ॥
satatavimalabodhānandarūpaṃ sametya tyaja jaḍamalarūpopādhimetaṃ sudūre, atha punarapi naiṣa smaryatāṃ vāntavastu smaraṇaviṣayabhūtaṃ kalpate kutsanāya || 415 ||
Satatavimalabodhaanandaruupam sametya tyaja jadamalaruupopaadhimetam suduure, atha punarapi naisha smaryataam vaantavastu smaranavishayabhuutam kalpate kutsanaaya
निरन्तर निर्मल बोध और आनन्दस्वरूप को प्राप्त करके, जड़ और मलरूप इस उपाधि को बहुत दूर छोड़ दे। फिर इसका स्मरण भी न किया जाए; वमन की हुई वस्तु स्मरण का विषय बने तो वह निन्दा के ही योग्य है।
Attaining that whose nature is ever-spotless awareness and bliss, cast this inert and filthy adjunct far away. And let it not be called to mind again; a thing vomited out, if it becomes an object of remembrance, serves only for reproach.
समूलमेतत्परिदाह्य वह्नौ सदात्मनि ब्रह्मणि निर्विकल्पे । ततः स्वयं नित्यविशुद्धबोधानन्दात्मना तिष्ठति विद्वरिष्ठः ॥ ४१६ ॥
samūlametatparidāhya vahnau sadātmani brahmaṇi nirvikalpe, tataḥ svayaṃ nityaviśuddhabodhānandātmanā tiṣṭhati vidvariṣṭhaḥ || 416 ||
Samuulametatparidaahya vahnau sadaatmani brahmani nirvikalpe, tatah svayam nityavishuddhabodhaanandaatmanaa tishthati vidvarishthah
इस सबको जड़ समेत सदात्मा निर्विकल्प ब्रह्म की अग्नि में जलाकर, तब वह श्रेष्ठ विद्वान् स्वयं नित्य विशुद्ध बोध और आनन्द के स्वरूप से स्थित रहता है।
Having burnt all this, root and all, in the fire that is Brahman, the real Self free of distinction, that best of the wise then abides of himself as eternal, wholly pure awareness and bliss.
प्रारब्धसूत्रग्रथितं शरीरं प्रयातु वा तिष्ठतु गोरिव स्रक् । न तत्पुनः पश्यति तत्त्ववेत्तानन्दात्मनि ब्रह्मणि लीनवृत्तिः ॥ ४१७ ॥
prārabdhasūtragrathitaṃ śarīraṃ prayātu vā tiṣṭhatu goriva srak, na tatpunaḥ paśyati tattvavettānandātmani brahmaṇi līnavṛttiḥ || 417 ||
Praarabdhasuutragrathitam shariiram prayaatu vaa tishthatu goriva srak, na tatpunah pashyati tattvavettaanandaatmani brahmani liinavrittih
प्रारब्ध के सूत्र में पिरोया हुआ शरीर चला जाए या रहे — जैसे गाय के गले की माला। तत्त्ववेत्ता उसे फिर नहीं देखता; उसकी वृत्ति आनन्दस्वरूप ब्रह्म में लीन है।
Let the body, strung on the thread of destiny already set in motion, go or stay, like a garland on a cow. The knower of truth does not look at it again; his mind is dissolved in Brahman, whose nature is bliss.
अखण्डानन्दमात्मानं विज्ञाय स्वस्वरूपतः । किमिच्छन् कस्य वा हेतोर्देहं पुष्णाति तत्त्ववित् ॥ ४१८ ॥
akhaṇḍānandamātmānaṃ vijñāya svasvarūpataḥ, kimicchan kasya vā hetordehaṃ puṣṇāti tattvavit || 418 ||
Akhandaanandamaatmaanam vijnaaya svasvaruupatah, kimichchhan kasya vaa hetordeham pushnaati tattvavit
अपने स्वरूप से अखण्ड आनन्दरूप आत्मा को जान लेने पर तत्त्ववेत्ता क्या चाहकर और किस कारण से देह का पोषण करेगा?
Having known the Self as undivided bliss by its own nature, what would the knower of truth desire, and for what reason would he nourish the body?
संसिद्धस्य फलं त्वेतज्जीवन्मुक्तस्य योगिनः । बहिरन्तः सदानन्दरसास्वादनमात्मनि ॥ ४१९ ॥
saṃsiddhasya phalaṃ tvetajjīvanmuktasya yoginaḥ, bahirantaḥ sadānandarasāsvādanamātmani || 419 ||
Samsiddhasya phalam tvetajjiivanmuktasya yoginah, bahirantah sadaanandarasaasvaadanamaatmani
संसिद्ध जीवन्मुक्त योगी का फल यही है — बाहर और भीतर, आत्मा में सदा आनन्द के रस का आस्वादन।
This is the fruit for the yogin who is perfected and liberated while living: the tasting, without and within, of the unceasing nectar of bliss in the Self.
वैराग्यस्य फलं बोधो बोधस्योपरतिः फलम् । स्वानन्दानुभवाच्छान्तिरेषैवोपरतेः फलम् ॥ ४२० ॥
vairāgyasya phalaṃ bodho bodhasyoparatiḥ phalam, svānandānubhavācchāntireṣaivoparateḥ phalam || 420 ||
Vairaagyasya phalam bodho bodhasyoparatih phalam, svaanandaanubhavaachchhaantireshaivoparateh phalam
वैराग्य का फल बोध है, बोध का फल उपरति, और उपरति का फल अपने आनन्द के अनुभव से मिलने वाली शान्ति ही है।
The fruit of dispassion is knowledge; the fruit of knowledge is withdrawal; and the fruit of withdrawal is that very peace which comes from the experience of one's own bliss.
↑ All sectionsजीवन्मुक्तलक्षणानि · The marks of one liberated while living (421–445)
यद्युत्तरोत्तराभावः पूर्वपूर्वं तु निष्फलम् । निवृत्तिः परमा तृप्तिरानन्दोऽनुपमः स्वतः ॥ ४२१ ॥
yadyuttarottarābhāvaḥ pūrvapūrvaṃ tu niṣphalam, nivṛttiḥ paramā tṛptirānando'nupamaḥ svataḥ || 421 ||
Yadyuttarottaraabhaavah puurvapuurvam tu nishphalam, nivrittih paramaa triptiraanando'nupamah svatah
यदि उत्तरोत्तर फल न मिले, तो पहले-पहले का सब निष्फल है। निवृत्ति परम तृप्ति है, और वह स्वतः ही अनुपम आनन्द है।
If the later fruits do not follow, all that went before is fruitless. Withdrawal is the highest contentment, and of itself it is bliss beyond compare.
दृष्टदुःखेष्वनुद्वेगो विद्यायाः प्रस्तुतं फलम् । यत्कृतं भ्रान्तिवेलायां नाना कर्म जुगुप्सितम् । पश्चान्नरो विवेकेन तत्कथं कर्तुमर्हति ॥ ४२२ ॥
dṛṣṭaduḥkheṣvanudvego vidyāyāḥ prastutaṃ phalam, yatkṛtaṃ bhrāntivelāyāṃ nānā karma jugupsitam, paścānnaro vivekena tatkathaṃ kartumarhati || 422 ||
Drishtaduhkheshvanudvego vidyaayaah prastutam phalam, yatkritam bhraantivelaayaam naanaa karma jugupsitam, pashchaannaro vivekena tatkatham kartumarhati
दिखाई पड़ने वाले दुःखों में उद्वेग न होना — यही विद्या का प्रत्यक्ष फल है। भ्रम के समय जो नाना निन्दनीय कर्म किये गये, उन्हें बाद में विवेक प्राप्त मनुष्य कैसे कर सकता है?
To be unshaken amid the sorrows one sees — that is the visible fruit of knowledge. The many blameworthy acts done in the time of delusion: how should a man do them afterwards, when discernment has come?
विद्याफलं स्यादसतो निवृत्तिः प्रवृत्तिरज्ञानफलं तदीक्षितम् । तज्ज्ञाज्ञयोर्यन्मृगतृष्णिकादौ नो चेद्विदो दृष्टफलं किमस्मात् ॥ ४२३ ॥
vidyāphalaṃ syādasato nivṛttiḥ pravṛttirajñānaphalaṃ tadīkṣitam, tajjñājñayoryanmṛgatṛṣṇikādau no cedvido dṛṣṭaphalaṃ kimasmāt || 423 ||
Vidyaaphalam syaadasato nivrittih pravrittirajnaanaphalam tadiikshitam, tajjnaajnayoryanmrigatrishnikaadau no chedvido drishtaphalam kimasmaat
विद्या का फल असत् से निवृत्ति है, और अज्ञान का फल उसमें प्रवृत्ति — यह मृगतृष्णा आदि में जानने वाले और न जानने वाले के बीच देखा गया है। यदि ऐसा न हो, तो ज्ञानी को इससे प्रत्यक्ष फल क्या मिला?
The fruit of knowledge is turning away from the unreal, and the fruit of ignorance is engaging with it — as is seen in the case of the mirage, between one who knows and one who does not. If it were not so, what visible fruit has the knower gained from it?
अज्ञानहृदयग्रन्थेर्विनाशो यद्यशेषतः । अनिच्छोर्विषयः किं नु प्रवृत्तेः कारणं स्वतः ॥ ४२४ ॥
ajñānahṛdayagranthervināśo yadyaśeṣataḥ, anicchorviṣayaḥ kiṃ nu pravṛtteḥ kāraṇaṃ svataḥ || 424 ||
Ajnaanahridayagranthervinaasho yadyasheshatah, anichchhorvishayah kim nu pravritteh kaaranam svatah
यदि अज्ञान से बनी हृदय की गाँठ निःशेष नष्ट हो गई है, तो जिसकी कोई इच्छा नहीं, उसके लिए विषय स्वयं प्रवृत्ति का कारण कैसे हो?
If the knot of the heart made of ignorance is wholly destroyed, then for one who desires nothing, how should an object of itself be a cause of engagement?
वासनानुदयो भोग्ये वैराग्यस्य परोऽवधिः । अहंभावोदयाभावो बोधस्य परमोऽवधिः । लीनवृत्तेरनुत्पत्तिर्मर्यादोपरतेस्तु सा ॥ ४२५ ॥
vāsanānudayo bhogye vairāgyasya paro'vadhiḥ, ahaṃbhāvodayābhāvo bodhasya paramo'vadhiḥ, līnavṛtteranutpattirmaryādoparatestu sā || 425 ||
Vaasanaanudayo bhogye vairaagyasya paro'vadhih, ahambhaavodayaabhaavo bodhasya paramo'vadhih, liinavritteranutpattirmaryaadoparatestu saa
भोग्य में वासना का न उठना वैराग्य की परम सीमा है; 'मैं' के भाव का न उठना बोध की परम सीमा है; और लीन हो चुकी वृत्ति का फिर न उठना उपरति की सीमा है।
That no craving arises towards what may be enjoyed is the utmost limit of dispassion; that no sense of 'I' arises is the utmost limit of knowledge; and that a mode of mind once dissolved does not arise again is the limit of withdrawal.
ब्रह्माकारतया सदा स्थिततया निर्मुक्तबाह्यार्थधीरन्यावेदितभोग्यभोगकलनो निद्रालुवद्बालवत् । स्वप्नालोकितलोकवज्जगदिदं पश्यन्क्वचिल्लब्धधीरास्ते कश्चिदनन्तपुण्यफलभुग्धन्यः स मान्यो भुवि ॥ ४२६ ॥
brahmākāratayā sadā sthitatayā nirmuktabāhyārthadhīranyāveditabhogyabhogakalano nidrāluvadbālavat, svapnālokitalokavajjagadidaṃ paśyankvacillabdhadhīrāste kaścidanantapuṇyaphalabhugdhanyaḥ sa mānyo bhuvi || 426 ||
Brahmaakaaratayaa sadaa sthitatayaa nirmuktabaahyaarthadhiiranyaaveditabhogyabhogakalano nidraaluvadbaalavat, svapnaalokitalokavajjagadidam pashyankvachillabdhadhiiraaste kashchidanantapunyaphalabhugdhanyah sa maanyo bhuvi
जो सदा ब्रह्माकार रूप से स्थित रहने के कारण बाह्य पदार्थों की बुद्धि से मुक्त है, जिसका भोग्य का भोग दूसरों के बताने से ही चलता है; जो निद्रालु की तरह और बालक की तरह है; जो इस जगत् को स्वप्न में देखे हुए लोक की तरह देखता है; ऐसा कोई विरला ही कहीं बुद्धि पाकर रहता है — अनन्त पुण्य का फल भोगने वाला, धन्य, और पृथ्वी पर माननीय।
He who, ever abiding in the form of Brahman, is freed from the notion of outward things; whose enjoyment of what may be enjoyed goes on only as others prompt it; who is like one drowsy with sleep, like a child; who sees this world as a world seen in dream — such a rare one, having somewhere found understanding, abides: enjoying the fruit of endless merit, blessed, and worthy of honour on earth.
स्थितप्रज्ञो यतिरयं यः सदानन्दमश्नुते । ब्रह्मण्येव विलीनात्मा निर्विकारो विनिष्क्रियः ॥ ४२७ ॥
sthitaprajño yatirayaṃ yaḥ sadānandamaśnute, brahmaṇyeva vilīnātmā nirvikāro viniṣkriyaḥ || 427 ||
Sthitaprajno yatirayam yah sadaanandamashnute, brahmanyeva viliinaatmaa nirvikaaro vinishkriyah
यह यति स्थितप्रज्ञ है, जो सदा आनन्द का भोग करता है; जिसका आत्मा ब्रह्म में ही विलीन है, जो निर्विकार और निष्क्रिय है।
This seeker is one of settled wisdom, who enjoys unceasing bliss; whose self is dissolved in Brahman alone, who is changeless and without action.
ब्रह्मात्मनोः शोधितयोरेकभावावगाहिनी । निर्विकल्पा च चिन्मात्रा वृत्तिः प्रज्ञेति कथ्यते । सुस्थिता सा भवेद्यस्य स्थितप्रज्ञः स उच्यते ॥ ४२८ ॥
brahmātmanoḥ śodhitayorekabhāvāvagāhinī, nirvikalpā ca cinmātrā vṛttiḥ prajñeti kathyate, susthitā sā bhavedyasya sthitaprajñaḥ sa ucyate || 428 ||
Brahmaatmanoh shodhitayorekabhaavaavagaahinii, nirvikalpaa cha chinmaatraa vrittih prajneti kathyate, susthitaa saa bhavedyasya sthitaprajnah sa uchyate
शोधित ब्रह्म और आत्मा के एकभाव में डूबी हुई, निर्विकल्प और चिन्मात्र वृत्ति ही प्रज्ञा कहलाती है; जिसकी वह सुस्थित हो जाए, वही स्थितप्रज्ञ कहा जाता है।
The mode of mind that is plunged in the oneness of Brahman and Self once purified, free of distinction and pure awareness alone, is what is called wisdom; and he in whom it stands firm is called one of settled wisdom.
यस्य स्थिता भवेत्प्रज्ञा यस्यानन्दो निरन्तरः । प्रपञ्चो विस्मृतप्रायः स जीवन्मुक्त इष्यते ॥ ४२९ ॥
yasya sthitā bhavetprajñā yasyānando nirantaraḥ, prapañco vismṛtaprāyaḥ sa jīvanmukta iṣyate || 429 ||
Yasya sthitaa bhavetprajnaa yasyaanando nirantarah, prapancho vismritapraayah sa jiivanmukta ishyate
जिसकी प्रज्ञा स्थिर हो गई, जिसका आनन्द निरन्तर है, और जिसके लिए यह प्रपंच प्रायः विस्मृत हो गया — वही जीवन्मुक्त माना जाता है।
He whose wisdom has become settled, whose bliss is unbroken, and for whom this world of appearance is all but forgotten — he is held to be liberated while living.
लीनधीरपि जागर्ति जाग्रद्धर्मविवर्जितः । बोधो निर्वासनो यस्य स जीवन्मुक्त इष्यते ॥ ४३० ॥
līnadhīrapi jāgarti jāgraddharmavivarjitaḥ, bodho nirvāsano yasya sa jīvanmukta iṣyate || 430 ||
Liinadhiirapi jaagarti jaagraddharmavivarjitah, bodho nirvaasano yasya sa jiivanmukta ishyate
जिसकी बुद्धि लीन होकर भी जागती है, जो जाग्रत् के धर्मों से रहित है, जिसका बोध वासना से रहित है — वही जीवन्मुक्त माना जाता है।
He whose understanding is dissolved and yet awake, who is free of the properties of waking, whose knowledge is without craving — he is held to be liberated while living.
शान्तसंसारकलनः कलावानपि निष्कलः । यस्य चित्तं विनिश्चिन्तं स जीवन्मुक्त इष्यते ॥ ४३१ ॥
śāntasaṃsārakalanaḥ kalāvānapi niṣkalaḥ, yasya cittaṃ viniścintaṃ sa jīvanmukta iṣyate || 431 ||
Shaantasamsaarakalanah kalaavaanapi nishkalah, yasya chittam vinishchintam sa jiivanmukta ishyate
जिसकी संसार की कल्पना शान्त हो गई, जो कलाओं से युक्त होकर भी निष्कल है, जिसका चित्त चिन्ता से रहित है — वही जीवन्मुक्त माना जाता है।
He in whom the reckoning of worldly life has been stilled, who though possessed of parts is without parts, whose mind is free of anxious thought — he is held to be liberated while living.
वर्तमानेऽपि देहेऽस्मिञ्छायावदनुवर्तिनि । अहंताममताभावो जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् ॥ ४३२ ॥
vartamāne'pi dehe'smiñchāyāvadanuvartini, ahaṃtāmamatābhāvo jīvanmuktasya lakṣaṇam || 432 ||
Vartamaane'pi dehe'sminchhaayaavadanuvartini, ahamtaamamataabhaavo jiivanmuktasya lakshanam
छाया की तरह साथ चलते हुए इस देह के रहते हुए भी जिसमें अहंता और ममता का अभाव है — यही जीवन्मुक्त का लक्षण है।
Even while this body remains, following him like a shadow, the absence in him of 'I' and 'mine' — that is the mark of one liberated while living.
अतीताननुसन्धानं भविष्यदविचारणम् । औदासीन्यमपि प्राप्ते जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् ॥ ४३३ ॥
atītānanusandhānaṃ bhaviṣyadavicāraṇam, audāsīnyamapi prāpte jīvanmuktasya lakṣaṇam || 433 ||
Atiitaananusandhaanam bhavishyadavichaaranam, audaasiinyamapi praapte jiivanmuktasya lakshanam
बीते हुए का अनुसन्धान न करना, आने वाले का विचार न करना, और प्राप्त हुए के प्रति उदासीनता — यही जीवन्मुक्त का लक्षण है।
Not dwelling on what is past, not calculating what is to come, and indifference to what has come — that is the mark of one liberated while living.
गुणदोषविशिष्टेऽस्मिन्स्वभावेन विलक्षणे । सर्वत्र समदर्शित्वं जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् ॥ ४३४ ॥
guṇadoṣaviśiṣṭe'sminsvabhāvena vilakṣaṇe, sarvatra samadarśitvaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam || 434 ||
Gunadoshavishishte'sminsvabhaavena vilakshane, sarvatra samadarshitvam jiivanmuktasya lakshanam
गुण और दोष से युक्त तथा स्वभाव से विलक्षण इस जगत् में सर्वत्र समदर्शिता — यही जीवन्मुक्त का लक्षण है।
In this world, marked by virtue and fault and diverse by nature, to see with an equal eye everywhere — that is the mark of one liberated while living.
इष्टानिष्टार्थसम्प्राप्तौ समदर्शितयाऽऽत्मनि । उभयत्राविकारित्वं जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् ॥ ४३५ ॥
iṣṭāniṣṭārthasamprāptau samadarśitayā''tmani, ubhayatrāvikāritvaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam || 435 ||
Ishtaanishtaarthasampraaptau samadarshitayaa''tmani, ubhayatraavikaaritvam jiivanmuktasya lakshanam
इष्ट और अनिष्ट वस्तुओं के प्राप्त होने पर आत्मा में समदर्शिता के कारण दोनों में अविकारी रहना — यही जीवन्मुक्त का लक्षण है।
On the coming of what is wished for and what is not, to remain unchanged in both through seeing with an equal eye in the Self — that is the mark of one liberated while living.
ब्रह्मानन्दरसास्वादासक्तचित्ततया यतेः । अन्तर्बहिरविज्ञानं जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् ॥ ४३६ ॥
brahmānandarasāsvādāsaktacittatayā yateḥ, antarbahiravijñānaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam || 436 ||
Brahmaanandarasaasvaadaasaktachittatayaa yateh, antarbahiravijnaanam jiivanmuktasya lakshanam
ब्रह्मानन्द के रस के आस्वादन में चित्त के लगे रहने से यति को भीतर और बाहर का ज्ञान न रहना — यही जीवन्मुक्त का लक्षण है।
That the seeker, his mind held by the tasting of the nectar of the bliss of Brahman, is unaware of within and without — that is the mark of one liberated while living.
देहेन्द्रियादौ कर्तव्ये ममाहंभाववर्जितः । औदासीन्येन यस्तिष्ठेत्स जीवन्मुक्तलक्षणः ॥ ४३७ ॥
dehendriyādau kartavye mamāhaṃbhāvavarjitaḥ, audāsīnyena yastiṣṭhetsa jīvanmuktalakṣaṇaḥ || 437 ||
Dehendriyaadau kartavye mamaahambhaavavarjitah, audaasiinyena yastishthetsa jiivanmuktalakshanah
देह और इन्द्रियों आदि के करने योग्य कामों में जो 'मैं' और 'मेरा' के भाव से रहित होकर उदासीनता से स्थित रहे — वही जीवन्मुक्त का लक्षण है।
He who, in what the body and the senses have to do, stands free of the sense of 'I' and 'mine' and remains indifferent — that is the mark of one liberated while living.
विज्ञात आत्मनो यस्य ब्रह्मभावः श्रुतेर्बलात् । भवबन्धविनिर्मुक्तः स जीवन्मुक्तलक्षणः ॥ ४३८ ॥
vijñāta ātmano yasya brahmabhāvaḥ śruterbalāt, bhavabandhavinirmuktaḥ sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ || 438 ||
Vijnaata aatmano yasya brahmabhaavah shruterbalaat, bhavabandhavinirmuktah sa jiivanmuktalakshanah
जिसने श्रुति के बल से अपने आत्मा का ब्रह्मभाव जान लिया है और जो भव-बन्धन से विमुक्त है — वही जीवन्मुक्त का लक्षण है।
He who by the force of scripture has known his own Self to be Brahman, and is released from the bonds of worldly life — that is the mark of one liberated while living.
देहेन्द्रियेष्वहंभाव इदंभावस्तदन्यके । यस्य नो भवतः क्वापि स जीवन्मुक्त इष्यते ॥ ४३९ ॥
dehendriyeṣvahaṃbhāva idaṃbhāvastadanyake, yasya no bhavataḥ kvāpi sa jīvanmukta iṣyate || 439 ||
Dehendriyeshvahambhaava idambhaavastadanyake, yasya no bhavatah kvaapi sa jiivanmukta ishyate
देह और इन्द्रियों में 'मैं' का भाव और उनसे अन्य वस्तुओं में 'यह' का भाव जिसे कहीं भी नहीं होता — वही जीवन्मुक्त माना जाता है।
He in whom the sense of 'I' towards body and senses, and of 'this' towards what is other than them, nowhere arises — he is held to be liberated while living.
न प्रत्यग्ब्रह्मणोर्भेदं कदापि ब्रह्मसर्गयोः । प्रज्ञया यो विजानाति स जीवन्मुक्तलक्षणः ॥ ४४० ॥
na pratyagbrahmaṇorbhedaṃ kadāpi brahmasargayoḥ, prajñayā yo vijānāti sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ || 440 ||
Na pratyagbrahmanorbhedam kadaapi brahmasargayoh, prajnayaa yo vijaanaati sa jiivanmuktalakshanah
जो प्रज्ञा से प्रत्यगात्मा और ब्रह्म में तथा ब्रह्म और सृष्टि में कभी भेद नहीं जानता — वही जीवन्मुक्त का लक्षण है।
He who by wisdom never knows any difference between the inward Self and Brahman, nor between Brahman and the created world — that is the mark of one liberated while living.
साधुभिः पूज्यमानेऽस्मिन्पीड्यमानेऽपि दुर्जनैः । समभावो भवेद्यस्य स जीवन्मुक्तलक्षणः ॥ ४४१ ॥
sādhubhiḥ pūjyamāne'sminpīḍyamāne'pi durjanaiḥ, samabhāvo bhavedyasya sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ || 441 ||
Saadhubhih puujyamaane'sminpiidyamaane'pi durjanaih, samabhaavo bhavedyasya sa jiivanmuktalakshanah
इस देह के सज्जनों द्वारा पूजे जाने पर और दुर्जनों द्वारा सताये जाने पर भी जिसका भाव समान रहे — वही जीवन्मुक्त का लक्षण है।
He whose feeling remains the same whether this body is honoured by the good or tormented by the wicked — that is the mark of one liberated while living.
यत्र प्रविष्टा विषयाः परेरिता नदीप्रवाहा इव वारिराशौ । लिनन्ति सन्मात्रतया न विक्रियामुत्पादयन्त्येष यतिर्विमुक्तः ॥ ४४२ ॥
yatra praviṣṭā viṣayāḥ pareritā nadīpravāhā iva vārirāśau, linanti sanmātratayā na vikriyāmutpādayantyeṣa yatirvimuktaḥ || 442 ||
Yatra pravishtaa vishayaah pareritaa nadiipravaahaa iva vaariraashau, linanti sanmaatratayaa na vikriyaamutpaadayantyesha yatirvimuktah
जिसमें प्रविष्ट होकर दूसरों के प्रेरित विषय नदी के प्रवाहों की तरह समुद्र में लीन हो जाते हैं — सत्-मात्र होकर — और कोई विकार उत्पन्न नहीं करते, वही यति मुक्त है।
He into whom sense-objects, urged by others, enter and dissolve — as the currents of rivers into the sea — becoming Being alone, and work no change: that seeker is free.
विज्ञातब्रह्मतत्त्वस्य यथापूर्वं न संसृतिः । अस्ति चेन्न स विज्ञातब्रह्मभावो बहिर्मुखः ॥ ४४३ ॥
vijñātabrahmatattvasya yathāpūrvaṃ na saṃsṛtiḥ, asti cenna sa vijñātabrahmabhāvo bahirmukhaḥ || 443 ||
Vijnaatabrahmatattvasya yathaapuurvam na samsritih, asti chenna sa vijnaatabrahmabhaavo bahirmukhah
जिसने ब्रह्मतत्त्व जान लिया है, उसका पहले जैसा संसार नहीं रहता। यदि रहता हो, तो उसने ब्रह्मभाव जाना ही नहीं; वह बहिर्मुख है।
For one who has known the truth of Brahman, the worldly round is not as it was before. If it is, he has not known the state of Brahman at all; he is turned outward.
प्राचीनवासनावेगादसौ संसरतीति चेत् । न सदेकत्वविज्ञानान्मन्दीभवति वासना ॥ ४४४ ॥
prācīnavāsanāvegādasau saṃsaratīti cet, na sadekatvavijñānānmandībhavati vāsanā || 444 ||
Praachiinavaasanaavegaadasau samsaratiiti chet, na sadekatvavijnaanaanmandiibhavati vaasanaa
यदि कहा जाए कि पूर्व वासना के वेग से वह संसार में घूमता है — तो नहीं; क्योंकि सत् के एकत्व के ज्ञान से वासना मन्द पड़ जाती है।
If it be said that he wanders on by the force of former impressions — no; for by the knowledge of the oneness of Reality the impression grows weak.
अत्यन्तकामुकस्यापि वृत्तिः कुण्ठति मातरि । तथैव ब्रह्मणि ज्ञाते पूर्णानन्दे मनीषिणः ॥ ४४५ ॥
atyantakāmukasyāpi vṛttiḥ kuṇṭhati mātari, tathaiva brahmaṇi jñāte pūrṇānande manīṣiṇaḥ || 445 ||
Atyantakaamukasyaapi vrittih kunthati maatari, tathaiva brahmani jnaate puurnaanande maniishinah
अत्यन्त कामी पुरुष की भी वृत्ति माता के प्रति कुण्ठित हो जाती है; वैसे ही पूर्णानन्द ब्रह्म के जान लिये जाने पर मनीषी की वृत्ति भी।
Even in a man of the strongest desire the impulse is blunted towards his mother; just so is the impulse of the wise man when Brahman, which is full bliss, has been known.
↑ All sectionsप्रारब्धविचारः · Destiny already set in motion (446–464)
निदिध्यासनशीलस्य बाह्यप्रत्यय ईक्ष्यते । ब्रवीति श्रुतिरेतस्य प्रारब्धं फलदर्शनात् ॥ ४४६ ॥
nididhyāsanaśīlasya bāhyapratyaya īkṣyate, bravīti śrutiretasya prārabdhaṃ phaladarśanāt || 446 ||
Nididhyaasanashiilasya baahyapratyaya iikshyate, braviiti shrutiretasya praarabdham phaladarshanaat
निदिध्यासन में लगे रहने वाले में भी बाह्य प्रत्यय देखा जाता है; उसके विषय में श्रुति फल के दिखाई देने से प्रारब्ध बताती है।
Even in one given to contemplation an outward notion is seen; concerning him scripture speaks of destiny already set in motion, because its fruit is seen.
सुखाद्यनुभवो यावत्तावत्प्रारब्धमिष्यते । फलोदयः क्रियापूर्वो निष्क्रियो न हि कुत्रचित् ॥ ४४७ ॥
sukhādyanubhavo yāvattāvatprārabdhamiṣyate, phalodayaḥ kriyāpūrvo niṣkriyo na hi kutracit || 447 ||
Sukhaadyanubhavo yaavattaavatpraarabdhamishyate, phalodayah kriyaapuurvo nishkriyo na hi kutrachit
जब तक सुख आदि का अनुभव है, तब तक प्रारब्ध माना जाता है। फल का उदय क्रिया के बाद ही होता है; बिना क्रिया के कहीं भी नहीं।
So long as pleasure and the rest are experienced, destiny already set in motion is admitted. The rising of a fruit follows upon an action; nowhere is there fruit without action.
अहं ब्रह्मेति विज्ञानात्कल्पकोटिशतार्जितम् । सञ्चितं विलयं याति प्रबोधात्स्वप्नकर्मवत् ॥ ४४८ ॥
ahaṃ brahmeti vijñānātkalpakoṭiśatārjitam, sañcitaṃ vilayaṃ yāti prabodhātsvapnakarmavat || 448 ||
Aham brahmeti vijnaanaatkalpakotishataarjitam, sanchitam vilayam yaati prabodhaatsvapnakarmavat
'मैं ब्रह्म हूँ' — इस ज्ञान से सौ करोड़ कल्पों में अर्जित संचित कर्म विलय को प्राप्त हो जाता है — जैसे जागने पर स्वप्न का किया हुआ कर्म।
By the knowledge 'I am Brahman' the stored-up action gathered in a hundred million ages comes to dissolution — as the deeds done in dream do on waking.
यत्कृतं स्वप्नवेलायां पुण्यं वा पापमुल्बणम् । सुप्तोत्थितस्य किं तत्स्यात्स्वर्गाय नरकाय वा ॥ ४४९ ॥
yatkṛtaṃ svapnavelāyāṃ puṇyaṃ vā pāpamulbaṇam, suptotthitasya kiṃ tatsyātsvargāya narakāya vā || 449 ||
Yatkritam svapnavelaayaam punyam vaa paapamulbanam, suptotthitasya kim tatsyaatsvargaaya narakaaya vaa
स्वप्न के समय जो पुण्य या घोर पाप किया गया, वह सोकर उठे हुए के लिए स्वर्ग या नरक का कारण कैसे हो?
What merit or grievous sin was done in the time of dream — how should that lead one who has risen from sleep to heaven or to hell?
स्वमसङ्गमुदासीनं परिज्ञाय नभो यथा । न श्लिष्यते यतिः किञ्चित्कदाचिद्भाविकर्मभिः ॥ ४५० ॥
svamasaṅgamudāsīnaṃ parijñāya nabho yathā, na śliṣyate yatiḥ kiñcitkadācidbhāvikarmabhiḥ || 450 ||
Svamasangamudaasiinam parijnaaya nabho yathaa, na shlishyate yatih kinchitkadaachidbhaavikarmabhih
अपने को आकाश की तरह असंग और उदासीन जानकर, यति भविष्य के कर्मों से कभी किसी प्रकार नहीं लिपटता।
Knowing himself to be unattached and indifferent like space, the seeker is never in any way touched by the actions to come.
न नभो घटयोगेन सुरागन्धेन लिप्यते । तथात्मोपाधियोगेन तद्धर्मैर्नैव लिप्यते ॥ ४५१ ॥
na nabho ghaṭayogena surāgandhena lipyate, tathātmopādhiyogena taddharmairnaiva lipyate || 451 ||
Na nabho ghatayogena suraagandhena lipyate, tathaatmopaadhiyogena taddharmairnaiva lipyate
आकाश घड़े के संयोग से मदिरा की गन्ध से लिप्त नहीं होता; वैसे ही आत्मा उपाधि के संयोग से उसके धर्मों से लिप्त नहीं होता।
Space is not tainted by the smell of liquor through its connection with a jar; just so the Self is not tainted by the properties of an adjunct through its connection with it.
ज्ञानोदयात्पुरारब्धं कर्म ज्ञानान्न नश्यति । अदत्वा स्वफलं लक्ष्यमुद्दिश्योत्सृष्टबाणवत् ॥ ४५२ ॥
jñānodayātpurārabdhaṃ karma jñānānna naśyati, adatvā svaphalaṃ lakṣyamuddiśyotsṛṣṭabāṇavat || 452 ||
Jnaanodayaatpuraarabdham karma jnaanaanna nashyati, adatvaa svaphalam lakshyamuddishyotsrishtabaanavat
ज्ञान के उदय से पहले आरम्भ हो चुका कर्म ज्ञान से नष्ट नहीं होता; अपना फल दिये बिना नहीं रुकता — जैसे लक्ष्य की ओर छोड़ा हुआ बाण।
The action already begun before the dawn of knowledge is not destroyed by knowledge; it does not stop without yielding its fruit — like an arrow loosed at a target.
व्याघ्रबुद्ध्या विनिर्मुक्तो बाणः पश्चात्तु गोमतौ । न तिष्ठति छिनत्त्येव लक्ष्यं वेगेन निर्भरम् ॥ ४५३ ॥
vyāghrabuddhyā vinirmukto bāṇaḥ paścāttu gomatau, na tiṣṭhati chinattyeva lakṣyaṃ vegena nirbharam || 453 ||
Vyaaghrabuddhyaa vinirmukto baanah pashchaattu gomatau, na tishthati chhinattyeva lakshyam vegena nirbharam
बाघ समझकर छोड़ा गया बाण, बाद में गाय जान लेने पर भी, रुकता नहीं; वह वेग से लक्ष्य को पूरी तरह भेद ही देता है।
An arrow loosed in the belief that the target is a tiger does not stop even when it is afterwards known to be a cow; it pierces the target right through with its speed.
प्रारब्धं बलवत्तरं खलु विदां भोगेन तस्य क्षयः सम्यग्ज्ञानहुताशनेन विलयः प्राक्सञ्चितागामिनाम् । ब्रह्मात्मैक्यमवेक्ष्य तन्मयतया ये सर्वदा संस्थितास्तेषां तत्त्रितयं न हि क्वचिदपि ब्रह्मैव ते निर्गुणम् ॥ ४५४ ॥
prārabdhaṃ balavattaraṃ khalu vidāṃ bhogena tasya kṣayaḥ samyagjñānahutāśanena vilayaḥ prāksañcitāgāminām, brahmātmaikyamavekṣya tanmayatayā ye sarvadā saṃsthitāsteṣāṃ tattritayaṃ na hi kvacidapi brahmaiva te nirguṇam || 454 ||
Praarabdham balavattaram khalu vidaam bhogena tasya kshayah samyagjnaanahutaashanena vilayah praaksanchitaagaaminaam, brahmaatmaikyamavekshya tanmayatayaa ye sarvadaa samsthitaasteshaam tattritayam na hi kvachidapi brahmaiva te nirgunam
ज्ञानियों का प्रारब्ध निश्चय ही अधिक बलवान् है; उसका क्षय भोग से होता है। संचित और आगामी कर्मों का विलय सम्यक् ज्ञान की अग्नि से होता है। जो ब्रह्म और आत्मा के ऐक्य को देखकर सदा उसी में तन्मय होकर स्थित हैं, उनके लिए ये तीनों कहीं भी नहीं हैं; वे निर्गुण ब्रह्म ही हैं।
For the knowers, destiny already in motion is indeed the stronger, and it wears out by being lived through; the stored-up and the coming actions dissolve in the fire of right knowledge. But for those who, seeing the oneness of Brahman and Self, abide always as That, none of the three exists anywhere: they are Brahman itself, beyond all qualities.
उपाधितादात्म्यविहीनकेवलब्रह्मात्मनैवात्मनि तिष्ठतो मुनेः । प्रारब्धसद्भावकथा न युक्ता स्वप्नार्थसम्बन्धकथेव जाग्रतः ॥ ४५५ ॥
upādhitādātmyavihīnakevalabrahmātmanaivātmani tiṣṭhato muneḥ, prārabdhasadbhāvakathā na yuktā svapnārthasambandhakatheva jāgrataḥ || 455 ||
Upaadhitaadaatmyavihiinakevalabrahmaatmanaivaatmani tishthato muneh, praarabdhasadbhaavakathaa na yuktaa svapnaarthasambandhakatheva jaagratah
उपाधि के साथ तादात्म्य से रहित होकर केवल ब्रह्मात्मरूप से अपने में स्थित मुनि के लिए प्रारब्ध के होने की बात उचित नहीं — जैसे जागे हुए के लिए स्वप्न के पदार्थों के सम्बन्ध की बात।
For the contemplative who abides in himself as Brahman alone, free of identity with any adjunct, talk of destiny already in motion is out of place — as talk of a connection with the objects of dream is for one awake.
न हि प्रबुद्धः प्रतिभासदेहे देहोपयोगिन्यपि च प्रपञ्चे । करोत्यहन्तां ममतामिदन्तां किन्तु स्वयं तिष्ठति जागरेण ॥ ४५६ ॥
na hi prabuddhaḥ pratibhāsadehe dehopayoginyapi ca prapañce, karotyahantāṃ mamatāmidantāṃ kintu svayaṃ tiṣṭhati jāgareṇa || 456 ||
Na hi prabuddhah pratibhaasadehe dehopayoginyapi cha prapanche, karotyahantaam mamataamidantaam kintu svayam tishthati jaagarena
जागा हुआ व्यक्ति स्वप्न के शरीर में, और उस शरीर के काम आने वाले प्रपंच में भी, न 'मैं' करता है, न 'मेरा', न 'यह'; वह स्वयं जागरण में ही स्थित रहता है।
One awake does not make 'I' or 'mine' or 'this' in the body that appeared in dream, nor in the world that served that body; he abides in waking itself.
न तस्य मिथ्यार्थसमर्थनेच्छा न सङ्ग्रहस्तज्जगतोऽपि दृष्टः । तत्रानुवृत्तिर्यदि चेन्मृषार्थे न निद्रया मुक्त इतीष्यते ध्रुवम् ॥ ४५७ ॥
na tasya mithyārthasamarthanecchā na saṅgrahastajjagato'pi dṛṣṭaḥ, tatrānuvṛttiryadi cenmṛṣārthe na nidrayā mukta itīṣyate dhruvam || 457 ||
Na tasya mithyaarthasamarthanechchhaa na sangrahastajjagato'pi drishtah, tatraanuvrittiryadi chenmrishaarthe na nidrayaa mukta itiishyate dhruvam
उसे मिथ्या वस्तु के समर्थन की इच्छा नहीं होती, न उस जगत् का संग्रह ही देखा जाता है। और यदि मिथ्या विषय में उसकी अनुवृत्ति हो, तो वह निद्रा से मुक्त हुआ ही नहीं — यह निश्चित है।
He has no wish to uphold the false thing, nor is any hoarding of that world seen in him. And if he still went on with the false object, then surely he is held not to have awakened from sleep at all.
तद्वत्परे ब्रह्मणि वर्तमानः सदात्मना तिष्ठति नान्यदीक्षते । स्मृतिर्यथा स्वप्नविलोकितार्थे तथा विदः प्राशनमोचनादौ ॥ ४५८ ॥
tadvatpare brahmaṇi vartamānaḥ sadātmanā tiṣṭhati nānyadīkṣate, smṛtiryathā svapnavilokitārthe tathā vidaḥ prāśanamocanādau || 458 ||
Tadvatpare brahmani vartamaanah sadaatmanaa tishthati naanyadiikshate, smritiryathaa svapnavilokitaarthe tathaa vidah praashanamochanaadau
वैसे ही परब्रह्म में स्थित पुरुष सदात्मा रूप से रहता है और कुछ और नहीं देखता। जैसे स्वप्न में देखे हुए पदार्थ की केवल स्मृति रह जाती है, वैसे ही ज्ञानी के लिए खाने-पीने और शौच आदि की बात है।
Just so, one who abides in the supreme Brahman remains as pure Being and looks upon nothing else. As only a memory remains of a thing seen in dream, so is it for the knower with eating, drinking, evacuation and the rest.
कर्मणा निर्मितो देहः प्रारब्धं तस्य कल्प्यताम् । नानादेरात्मनो युक्तं नैवात्मा कर्मनिर्मितः ॥ ४५९ ॥
karmaṇā nirmito dehaḥ prārabdhaṃ tasya kalpyatām, nānāderātmano yuktaṃ naivātmā karmanirmitaḥ || 459 ||
Karmanaa nirmito dehah praarabdham tasya kalpyataam, naanaaderaatmano yuktam naivaatmaa karmanirmitah
देह कर्म से बना है; उसका प्रारब्ध भले ही कल्पित कर लिया जाए। परन्तु अनादि आत्मा के लिए यह उचित नहीं; आत्मा कर्म से बना हुआ नहीं है।
The body is made by action; let destiny already in motion be supposed for it. But this is not fitting for the beginningless Self; the Self is not made by action.
अजो नित्य इति ब्रूते श्रुतिरेषा त्वमोघवाक् । तदात्मना तिष्ठतोऽस्य कुतः प्रारब्धकल्पना ॥ ४६० ॥
ajo nitya iti brūte śrutireṣā tvamoghavāk, tadātmanā tiṣṭhato'sya kutaḥ prārabdhakalpanā || 460 ||
Ajo nitya iti bruute shrutireshaa tvamoghavaak, tadaatmanaa tishthato'sya kutah praarabdhakalpanaa
यह अमोघ वाक् वाली श्रुति कहती है 'अजो नित्यः'। इस रूप में स्थित पुरुष के लिए प्रारब्ध की कल्पना कहाँ से?
This scripture, whose word is never vain, says 'unborn, eternal'. For one abiding as That, whence any supposing of destiny already in motion?
प्रारब्धं सिध्यति तदा यदा देहात्मना स्थितिः । देहात्मभावो नैवेष्टः प्रारब्धं त्यज्यतामतः । शरीरस्यापि प्रारब्धकल्पना भ्रान्तिरेव हि ॥ ४६१ ॥
prārabdhaṃ sidhyati tadā yadā dehātmanā sthitiḥ, dehātmabhāvo naiveṣṭaḥ prārabdhaṃ tyajyatāmataḥ, śarīrasyāpi prārabdhakalpanā bhrāntireva hi || 461 ||
Praarabdham sidhyati tadaa yadaa dehaatmanaa sthitih, dehaatmabhaavo naiveshtah praarabdham tyajyataamatah, shariirasyaapi praarabdhakalpanaa bhraantireva hi
प्रारब्ध तभी सिद्ध होता है जब देह में ही आत्मबुद्धि हो। देह में आत्मभाव इष्ट नहीं है, इसलिए प्रारब्ध को छोड़ देना चाहिए। शरीर के लिए भी प्रारब्ध की कल्पना भ्रान्ति ही है।
Destiny already in motion holds good only when one stands identified with the body. Identity with the body is not admitted; therefore let destiny be set aside. Even for the body, the supposing of such destiny is nothing but error.
अध्यस्तस्य कुतः सत्त्वमसत्त्वस्य कुतो जनिः । अजातस्य कुतो नाशः प्रारब्धमसतः कुतः ॥ ४६२ ॥
adhyastasya kutaḥ sattvamasattvasya kuto janiḥ, ajātasya kuto nāśaḥ prārabdhamasataḥ kutaḥ || 462 ||
Adhyastasya kutah sattvamasattvasya kuto janih, ajaatasya kuto naashah praarabdhamasatah kutah
जो अध्यस्त है, उसका सत्त्व कहाँ? जो असत् है, उसका जन्म कहाँ? जो जन्मा ही नहीं, उसका नाश कहाँ? और जो असत् है, उसका प्रारब्ध कहाँ?
What reality has what is superimposed? What birth has the unreal? What destruction has the unborn? And what destiny already in motion has the unreal?
ज्ञानेनाज्ञानकार्यस्य समूलस्य लयो यदि । तिष्ठत्ययं कथं देह इति शङ्कावतो जडान् । समाधातुं बाह्यदृष्ट्या प्रारब्धं वदति श्रुतिः ॥ ४६३ ॥
jñānenājñānakāryasya samūlasya layo yadi, tiṣṭhatyayaṃ kathaṃ deha iti śaṅkāvato jaḍān, samādhātuṃ bāhyadṛṣṭyā prārabdhaṃ vadati śrutiḥ || 463 ||
Jnaanenaajnaanakaaryasya samuulasya layo yadi, tishthatyayam katham deha iti shankaavato jadaan, samaadhaatum baahyadrishtyaa praarabdham vadati shrutih
यदि ज्ञान से अज्ञान के कार्य का मूल सहित लय हो जाता है, तो फिर यह देह कैसे टिका है? — ऐसी शंका करने वाले जड़ लोगों को समझाने के लिए ही श्रुति बाह्य दृष्टि से प्रारब्ध कहती है।
'If by knowledge the effect of ignorance is dissolved root and all, how then does this body stand?' — it is to settle the dull who raise this doubt that scripture speaks of destiny already in motion, from the outward point of view.
न तु देहादिसत्यत्वबोधनाय विपश्चिताम् । यतः श्रुतेरभिप्रायः परमार्थैकगोचरः ॥ ४६४ ॥
na tu dehādisatyatvabodhanāya vipaścitām, yataḥ śruterabhiprāyaḥ paramārthaikagocaraḥ || 464 ||
Na tu dehaadisatyatvabodhanaaya vipashchitaam, yatah shruterabhipraayah paramaarthaikagocharah
विद्वानों को देह आदि की सत्यता बताने के लिए नहीं; क्योंकि श्रुति का अभिप्राय केवल परमार्थ को ही विषय करता है।
It is not to teach the wise that the body and the rest are real; for the intent of scripture has the highest truth alone for its object.
↑ All sectionsब्रह्मैवाद्वितीयम् · Brahman, one alone without a second (465–479)
परिपूर्णमनाद्यन्तमप्रमेयमविक्रियम् । एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन ॥ ४६५ ॥
paripūrṇamanādyantamaprameyamavikriyam, ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 465 ||
Paripuurnamanaadyantamaprameyamavikriyam, ekamevaadvayam brahma neha naanaasti kinchana
परिपूर्ण, आदि-अन्त से रहित, अप्रमेय और अविकारी — ब्रह्म एक ही है, अद्वितीय है; यहाँ नाना कुछ भी नहीं है।
Wholly full, without beginning or end, beyond measure and changeless — Brahman is one alone, without a second; here there is no manifoldness at all.
सद्घनं चिद्घनं नित्यमानन्दघनमक्रियम् । एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन ॥ ४६६ ॥
sadghanaṃ cidghanaṃ nityamānandaghanamakriyam, ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 466 ||
Sadghanam chidghanam nityamaanandaghanamakriyam, ekamevaadvayam brahma neha naanaasti kinchana
सत् का घन, चित् का घन, नित्य, आनन्द का घन और अक्रिय — ब्रह्म एक ही है, अद्वितीय है; यहाँ नाना कुछ भी नहीं है।
A mass of being, a mass of awareness, eternal, a mass of bliss and without action — Brahman is one alone, without a second; here there is no manifoldness at all.
प्रत्यगेकरसं पूर्णमनन्तं सर्वतोमुखम् । एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन ॥ ४६७ ॥
pratyagekarasaṃ pūrṇamanantaṃ sarvatomukham, ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 467 ||
Pratyagekarasam puurnamanantam sarvatomukham, ekamevaadvayam brahma neha naanaasti kinchana
प्रत्यक् और एकरस, पूर्ण, अनन्त और सर्वतोमुख — ब्रह्म एक ही है, अद्वितीय है; यहाँ नाना कुछ भी नहीं है।
Inward and of one taste, full, endless and facing every way — Brahman is one alone, without a second; here there is no manifoldness at all.
अहेयमनुपादेयमनाधेयमनाश्रयम् । एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन ॥ ४६८ ॥
aheyamanupādeyamanādheyamanāśrayam, ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 468 ||
Aheyamanupaadeyamanaadheyamanaashrayam, ekamevaadvayam brahma neha naanaasti kinchana
न त्याज्य, न ग्राह्य, न किसी में रखा जाने वाला, न किसी के आश्रित — ब्रह्म एक ही है, अद्वितीय है; यहाँ नाना कुछ भी नहीं है।
Not to be rejected, not to be taken up, not to be placed in anything, resting on nothing — Brahman is one alone, without a second; here there is no manifoldness at all.
निर्गुणं निष्कलं सूक्ष्मं निर्विकल्पं निरञ्जनम् । एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन ॥ ४६९ ॥
nirguṇaṃ niṣkalaṃ sūkṣmaṃ nirvikalpaṃ nirañjanam, ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 469 ||
Nirgunam nishkalam suukshmam nirvikalpam niranjanam, ekamevaadvayam brahma neha naanaasti kinchana
निर्गुण, निष्कल, सूक्ष्म, निर्विकल्प और निरंजन — ब्रह्म एक ही है, अद्वितीय है; यहाँ नाना कुछ भी नहीं है।
Without qualities, without parts, subtle, free of distinction and untainted — Brahman is one alone, without a second; here there is no manifoldness at all.
अनिरूप्य स्वरूपं यन्मनोवाचामगोचरम् । एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन ॥ ४७० ॥
anirūpya svarūpaṃ yanmanovācāmagocaram, ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 470 ||
Aniruupya svaruupam yanmanovaachaamagocharam, ekamevaadvayam brahma neha naanaasti kinchana
जिसका स्वरूप बताया नहीं जा सकता, जो मन और वाणी का विषय नहीं — ब्रह्म एक ही है, अद्वितीय है; यहाँ नाना कुछ भी नहीं है।
Whose nature cannot be described, which is beyond the reach of mind and speech — Brahman is one alone, without a second; here there is no manifoldness at all.
सत्समृद्धं स्वतःसिद्धं शुद्धं बुद्धमनीदृशम् । एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन ॥ ४७१ ॥
satsamṛddhaṃ svataḥsiddhaṃ śuddhaṃ buddhamanīdṛśam, ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 471 ||
Satsamriddham svatahsiddham shuddham buddhamaniidrisham, ekamevaadvayam brahma neha naanaasti kinchana
सत् से समृद्ध, स्वतःसिद्ध, शुद्ध, बुद्ध और अनुपम — ब्रह्म एक ही है, अद्वितीय है; यहाँ नाना कुछ भी नहीं है।
Rich in being, established of itself, pure, awake and like nothing else — Brahman is one alone, without a second; here there is no manifoldness at all.
निरस्तरागा विनिरस्तभोगाः शान्ताः सुदान्ता यतयो महान्तः । विज्ञाय तत्त्वं परमेतदन्ते प्राप्ताः परां निर्वृतिमात्मयोगात् ॥ ४७२ ॥
nirastarāgā vinirastabhogāḥ śāntāḥ sudāntā yatayo mahāntaḥ, vijñāya tattvaṃ parametadante prāptāḥ parāṃ nirvṛtimātmayogāt || 472 ||
Nirastaraagaa vinirastabhogaah shaantaah sudaantaa yatayo mahaantah, vijnaaya tattvam parametadante praaptaah paraam nirvritimaatmayogaat
जिनका राग दूर हो गया, जिनके भोग छूट गये, जो शान्त हैं, भली भाँति संयत हैं — ऐसे महान् यति इस परम तत्त्व को जानकर अन्त में आत्मयोग से परम निर्वृति को प्राप्त हुए।
Great seekers whose attachment is gone and whose enjoyments are cast away, who are at peace and well controlled, have known this supreme Reality and at the last, by union with the Self, attained the highest rest.
भवानपीदं परतत्त्वमात्मनः स्वरूपमानन्दघनं विचार्य । विधूय मोहं स्वमनःप्रकल्पितं मुक्तः कृतार्थो भवतु प्रबुद्धः ॥ ४७३ ॥
bhavānapīdaṃ paratattvamātmanaḥ svarūpamānandaghanaṃ vicārya, vidhūya mohaṃ svamanaḥprakalpitaṃ muktaḥ kṛtārtho bhavatu prabuddhaḥ || 473 ||
Bhavaanapiidam paratattvamaatmanah svaruupamaanandaghanam vichaarya, vidhuuya moham svamanahprakalpitam muktah kritaartho bhavatu prabuddhah
तू भी अपने आत्मा के इस परम तत्त्व को — जो आनन्दघन स्वरूप है — विचार करके, अपने मन के कल्पित मोह को झाड़कर, मुक्त, कृतार्थ और प्रबुद्ध हो जा।
You too, pondering this supreme Reality which is the Self's own nature, a mass of bliss, shake off the delusion your own mind has fashioned, and become free, fulfilled and awake.
समाधिना साधुविनिश्चलात्मना पश्यात्मतत्त्वं स्फुटबोधचक्षुषा । निःसंशयं सम्यगवेक्षितश्चेच्छ्रुतः पदार्थो न पुनर्विकल्प्यते ॥ ४७४ ॥
samādhinā sādhuviniścalātmanā paśyātmatattvaṃ sphuṭabodhacakṣuṣā, niḥsaṃśayaṃ samyagavekṣitaścecchrutaḥ padārtho na punarvikalpyate || 474 ||
Samaadhinaa saadhuvinishchalaatmanaa pashyaatmatattvam sphutabodhachakshushaa, nihsamshayam samyagavekshitashchechchhrutah padaartho na punarvikalpyate
भली भाँति निश्चल चित्त वाली समाधि से, स्पष्ट बोध की आँख से आत्मतत्त्व को देख। यदि सुना हुआ पदार्थ निःसंशय रूप से भली भाँति देख लिया जाए, तो उसमें फिर विकल्प नहीं होता।
With meditation in which the mind is wholly still, look upon the truth of the Self with the eye of clear understanding. If what has been heard of is once rightly seen, beyond doubt, it is not imagined otherwise again.
स्वस्याविद्याबन्धसम्बन्धमोक्षात्सत्यज्ञानानन्दरूपात्मलब्धौ । शास्त्रं युक्तिर्देशिकोक्तिः प्रमाणं चान्तःसिद्धा स्वानुभूतिः प्रमाणम् ॥ ४७५ ॥
svasyāvidyābandhasambandhamokṣātsatyajñānānandarūpātmalabdhau, śāstraṃ yuktirdeśikoktiḥ pramāṇaṃ cāntaḥsiddhā svānubhūtiḥ pramāṇam || 475 ||
Svasyaavidyaabandhasambandhamokshaatsatyajnaanaanandaruupaatmalabdhau, shaastram yuktirdeshikoktih pramaanam chaantahsiddhaa svaanubhuutih pramaanam
अपने अविद्या-बन्धन के सम्बन्ध से छूटकर सत्य, ज्ञान और आनन्दरूप आत्मा की प्राप्ति में शास्त्र, युक्ति और गुरु का वचन प्रमाण हैं; और भीतर सिद्ध अपना अनुभव भी प्रमाण है।
For release from one's bondage to ignorance and for the gaining of the Self, whose nature is truth, knowledge and bliss, scripture, reasoning and the teacher's word are the authority; and one's own experience, accomplished within, is authority too.
बन्धो मोक्षश्च तृप्तिश्च चिन्ताऽऽरोग्यक्षुधादयः । स्वेनैव वेद्या यज्ज्ञानं परेषामानुमानिकम् ॥ ४७६ ॥
bandho mokṣaśca tṛptiśca cintā''rogyakṣudhādayaḥ, svenaiva vedyā yajjñānaṃ pareṣāmānumānikam || 476 ||
Bandho mokshashcha triptishcha chintaa''rogyakshudhaadayah, svenaiva vedyaa yajjnaanam pareshaamaanumaanikam
बन्धन, मोक्ष, तृप्ति, चिन्ता, आरोग्य और भूख आदि अपने ही से जाने जाते हैं; दूसरों के लिए उनका ज्ञान अनुमान से ही होता है।
Bondage and release, contentment, anxiety, health, hunger and the rest are known by oneself alone; for others the knowledge of them is only by inference.
तटस्थिता बोधयन्ति गुरवः श्रुतयो यथा । प्रज्ञयैव तरेद्विद्वानीश्वरानुगृहीतया ॥ ४७७ ॥
taṭasthitā bodhayanti guravaḥ śrutayo yathā, prajñayaiva taredvidvānīśvarānugṛhītayā || 477 ||
Tatasthitaa bodhayanti guravah shrutayo yathaa, prajnayaiva taredvidvaaniishvaraanugrihiitayaa
गुरु और श्रुति तटस्थ रहकर बोध कराते हैं; पर विद्वान् को ईश्वर की कृपा से प्राप्त अपनी प्रज्ञा से ही तरना होता है।
The teacher and scripture instruct while standing apart; but the wise man must cross over by his own understanding, favoured by the Lord.
स्वानुभूत्या स्वयं ज्ञात्वा स्वमात्मानमखण्डितम् । संसिद्धः सम्मुखं तिष्ठेन्निर्विकल्पात्मनाऽऽत्मनि ॥ ४७८ ॥
svānubhūtyā svayaṃ jñātvā svamātmānamakhaṇḍitam, saṃsiddhaḥ sammukhaṃ tiṣṭhennirvikalpātmanā''tmani || 478 ||
Svaanubhuutyaa svayam jnaatvaa svamaatmaanamakhanditam, samsiddhah sammukham tishthennirvikalpaatmanaa''tmani
अपने अनुभव से अपने अखण्ड आत्मा को स्वयं जानकर, संसिद्ध होकर, निर्विकल्प आत्मरूप से आत्मा में सम्मुख स्थित हो।
Knowing by his own experience his own undivided Self, and being perfected, let him abide in the Self, facing it, as the Self free of all distinction.
वेदान्तसिद्धान्तनिरुक्तिरेषा ब्रह्मैव जीवः सकलं जगच्च । अखण्डरूपस्थितिरेव मोक्षो ब्रह्माद्वितीयं श्रुतयः प्रमाणम् ॥ ४७९ ॥
vedāntasiddhāntaniruktireṣā brahmaiva jīvaḥ sakalaṃ jagacca, akhaṇḍarūpasthitireva mokṣo brahmādvitīyaṃ śrutayaḥ pramāṇam || 479 ||
Vedaantasiddhaantaniruktireshaa brahmaiva jiivah sakalam jagachcha, akhandaruupasthitireva moksho brahmaadvitiiyam shrutayah pramaanam
वेदान्त के सिद्धान्त की व्याख्या यही है — ब्रह्म ही जीव है और ब्रह्म ही समस्त जगत् है; अखण्ड रूप में स्थित हो जाना ही मोक्ष है; और ब्रह्म के अद्वितीय होने में श्रुतियाँ प्रमाण हैं।
This is the statement of the settled conclusion of Vedānta: Brahman itself is the individual soul, and Brahman itself is the whole world; abiding as the undivided is liberation itself; and for Brahman's being without a second the scriptures are the authority.
↑ All sectionsशिष्यस्यानुभवः · स्तुतिः · The disciple’s realisation, and his hymn to the teacher (480–520)
इति गुरुवचनाच्छ्रुतिप्रमाणात् परमवगम्य सतत्त्वमात्मयुक्त्या । प्रशमितकरणः समाहितात्मा क्वचिदचलाकृतिरात्मनिष्ठितोऽभूत् ॥ ४८० ॥
iti guruvacanācchrutipramāṇāt paramavagamya satattvamātmayuktyā, praśamitakaraṇaḥ samāhitātmā kvacidacalākṛtirātmaniṣṭhito'bhūt || 480 ||
Iti guruvachanaachchhrutipramaanaat paramavagamya satattvamaatmayuktyaa, prashamitakaranah samaahitaatmaa kvachidachalaakritiraatmanishthito'bhuut
इस प्रकार गुरु के वचन से, श्रुति के प्रमाण से और अपनी युक्ति से परम तत्त्व को जानकर, इन्द्रियों को शान्त करके, समाहित-चित्त होकर वह कहीं अचल आकृति से आत्मनिष्ठ हो गया।
Thus, having understood the supreme Reality by the teacher's word, by the authority of scripture and by his own reasoning, with the senses quieted and the mind gathered in, he sat somewhere motionless in form, established in the Self.
कञ्चित्कालं समाधाय परे ब्रह्मणि मानसम् । व्युत्थाय परमानन्दादिदं वचनमब्रवीत् ॥ ४८१ ॥
kañcitkālaṃ samādhāya pare brahmaṇi mānasam, vyutthāya paramānandādidaṃ vacanamabravīt || 481 ||
Kanchitkaalam samaadhaaya pare brahmani maanasam, vyutthaaya paramaanandaadidam vachanamabraviit
कुछ काल तक मन को परब्रह्म में समाहित करके, परमानन्द से व्युत्थान करके उसने यह वचन कहा —
Having for some time gathered his mind into the supreme Brahman, he rose from that highest bliss and spoke these words —
बुद्धिर्विनष्टा गलिता प्रवृत्तिर्ब्रह्मात्मनोरेकतयाधिगत्या । इदं न जानेऽप्यनिदं न जाने किं वा कियद्वा सुखमस्त्यपारम् ॥ ४८२ ॥
buddhirvinaṣṭā galitā pravṛttirbrahmātmanorekatayādhigatyā, idaṃ na jāne'pyanidaṃ na jāne kiṃ vā kiyadvā sukhamastyapāram || 482 ||
Buddhirvinashtaa galitaa pravrittirbrahmaatmanorekatayaadhigatyaa, idam na jaane'pyanidam na jaane kim vaa kiyadvaa sukhamastyapaaram
बुद्धि नष्ट हो गई, प्रवृत्ति गल गई — ब्रह्म और आत्मा की एकता के ज्ञान से। अब न मैं 'यह' जानता हूँ, न 'यह नहीं'। क्या है, कितना है — यह अपार सुख!
The intellect is destroyed, activity has melted away — through the knowledge of the oneness of Brahman and Self. Now I know neither 'this' nor 'not this'. What is it, how great is it — this shoreless happiness!
वाचा वक्तुमशक्यमेव मनसा मन्तुं न वा शक्यते स्वानन्दामृतपूरपूरितपरब्रह्माम्बुधेर्वैभवम् । अम्भोराशिविशीर्णवार्षिकशिलाभावं भजन्मे मनो यस्यांशांशलवे विलीनमधुनानन्दात्मना निर्वृतम् ॥ ४८३ ॥
vācā vaktumaśakyameva manasā mantuṃ na vā śakyate svānandāmṛtapūrapūritaparabrahmāmbudhervaibhavam, ambhorāśiviśīrṇavārṣikaśilābhāvaṃ bhajanme mano yasyāṃśāṃśalave vilīnamadhunānandātmanā nirvṛtam || 483 ||
Vaachaa vaktumashakyameva manasaa mantum na vaa shakyate svaanandaamritapuurapuuritaparabrahmaambudhervaibhavam, ambhoraashivishiirnavaarshikashilaabhaavam bhajanme mano yasyaamshaamshalave viliinamadhunaanandaatmanaa nirvritam
अपने आनन्द के अमृत की बाढ़ से भरे परब्रह्म-समुद्र का वैभव वाणी से कहा नहीं जा सकता और मन से सोचा भी नहीं जा सकता। समुद्र में गिरे ओले की तरह, मेरा मन उसके अंश के अंश के लेश में अब विलीन होकर आनन्दस्वरूप से निर्वृत है।
The glory of that ocean of supreme Brahman, filled with the flood of the nectar of one's own bliss, cannot be spoken by speech nor even thought by the mind. Melting as a hailstone melts fallen into the sea, my mind is now dissolved in a fragment of a fragment of a part of it, and rests as bliss itself.
क्व गतं केन वा नीतं कुत्र लीनमिदं जगत् । अधुनैव मया दृष्टं नास्ति किं महदद्भुतम् ॥ ४८४ ॥
kva gataṃ kena vā nītaṃ kutra līnamidaṃ jagat, adhunaiva mayā dṛṣṭaṃ nāsti kiṃ mahadadbhutam || 484 ||
Kva gatam kena vaa niitam kutra liinamidam jagat, adhunaiva mayaa drishtam naasti kim mahadadbhutam
यह जगत् कहाँ गया? किसने ले लिया? कहाँ लीन हो गया? अभी-अभी तो मैंने इसे देखा था — और अब है ही नहीं। यह कितना बड़ा आश्चर्य है!
Where has this world gone? Who has taken it? Into what has it dissolved? Only just now I saw it — and it is not. What a great wonder is this!
किं हेयं किमुपादेयं किमन्यत्किं विलक्षणम् । अखण्डानन्दपीयूषपूर्णे ब्रह्ममहार्णवे ॥ ४८५ ॥
kiṃ heyaṃ kimupādeyaṃ kimanyatkiṃ vilakṣaṇam, akhaṇḍānandapīyūṣapūrṇe brahmamahārṇave || 485 ||
Kim heyam kimupaadeyam kimanyatkim vilakshanam, akhandaanandapiiyuushapuurne brahmamahaarnave
अखण्ड आनन्द के अमृत से भरे ब्रह्म के इस महासागर में क्या त्याज्य है, क्या ग्राह्य, क्या अन्य और क्या विलक्षण?
In this great ocean of Brahman, filled with the nectar of undivided bliss, what is there to reject, what to take up, what is other, and what is different?
न किञ्चिदत्र पश्यामि न शृणोमि न वेद्म्यहम् । स्वात्मनैव सदानन्दरूपेणास्मि विलक्षणः ॥ ४८६ ॥
na kiñcidatra paśyāmi na śṛṇomi na vedmyaham, svātmanaiva sadānandarūpeṇāsmi vilakṣaṇaḥ || 486 ||
Na kinchidatra pashyaami na shrinomi na vedmyaham, svaatmanaiva sadaanandaruupenaasmi vilakshanah
यहाँ मैं कुछ भी नहीं देखता, कुछ नहीं सुनता, कुछ नहीं जानता; अपने ही सदानन्दस्वरूप से मैं सबसे विलक्षण हूँ।
Here I see nothing, hear nothing, know nothing; by my own nature, which is unceasing bliss, I am other than all.
नमो नमस्ते गुरवे महात्मने विमुक्तसङ्गाय सदुत्तमाय । नित्याद्वयानन्दरसस्वरूपिणे भूम्ने सदापारदयाम्बुधाम्ने ॥ ४८७ ॥
namo namaste gurave mahātmane vimuktasaṅgāya saduttamāya, nityādvayānandarasasvarūpiṇe bhūmne sadāpāradayāmbudhāmne || 487 ||
Namo namaste gurave mahaatmane vimuktasangaaya saduttamaaya, nityaadvayaanandarasasvaruupine bhuumne sadaapaaradayaambudhaamne
आपको नमस्कार है, नमस्कार है — हे गुरो, हे महात्मन्, हे संग से मुक्त, हे सज्जनों में श्रेष्ठ! हे नित्य अद्वय आनन्द के रस के स्वरूप, हे भूमा, हे सदा अपार दया के सागर!
Salutation, salutation to you, teacher, great soul, free of all attachment, best of the good! You whose nature is the taste of eternal non-dual bliss, you the Infinite, you who are always an ocean of boundless compassion!
यत्कटाक्षशशिसान्द्रचन्द्रिकापातधूतभवतापजश्रमः । प्राप्तवानहमखण्डवैभवानन्दमात्मपदमक्षयं क्षणात् ॥ ४८८ ॥
yatkaṭākṣaśaśisāndracandrikāpātadhūtabhavatāpajaśramaḥ, prāptavānahamakhaṇḍavaibhavānandamātmapadamakṣayaṃ kṣaṇāt || 488 ||
Yatkataakshashashisaandrachandrikaapaatadhuutabhavataapajashramah, praaptavaanahamakhandavaibhavaanandamaatmapadamakshayam kshanaat
जिनकी कटाक्ष-रूपी चन्द्रमा की घनी चाँदनी के गिरने से संसार के ताप से उत्पन्न मेरा श्रम धुल गया, और मैंने क्षण भर में अखण्ड वैभव और आनन्द वाले अक्षय आत्मपद को प्राप्त कर लिया।
By the falling of the thick moonlight of whose sidelong glance the weariness born of the heat of worldly life was washed away from me, and in a moment I attained the imperishable state of the Self, of undivided glory and bliss.
धन्योऽहं कृतकृत्योऽहं विमुक्तोऽहं भवग्रहात् । नित्यानन्दस्वरूपोऽहं पूर्णोऽहं तदनुग्रहात् ॥ ४८९ ॥
dhanyo'haṃ kṛtakṛtyo'haṃ vimukto'haṃ bhavagrahāt, nityānandasvarūpo'haṃ pūrṇo'haṃ tadanugrahāt || 489 ||
Dhanyo'ham kritakrityo'ham vimukto'ham bhavagrahaat, nityaanandasvaruupo'ham puurno'ham tadanugrahaat
मैं धन्य हूँ, कृतकृत्य हूँ, संसार की पकड़ से मुक्त हूँ; मैं नित्य आनन्दस्वरूप हूँ, मैं पूर्ण हूँ — आपकी कृपा से।
I am blessed, I have accomplished my end, I am freed from the grip of worldly life; I am eternal bliss itself, I am full — and this by your grace.
असङ्गोऽहमनङ्गोऽहमलिङ्गोऽहमभङ्गुरः । प्रशान्तोऽहमनन्तोऽहममलोऽहं चिरन्तनः ॥ ४९० ॥
asaṅgo'hamanaṅgo'hamaliṅgo'hamabhaṅguraḥ, praśānto'hamananto'hamamalo'haṃ cirantanaḥ || 490 ||
Asango'hamanango'hamalingo'hamabhangurah, prashaanto'hamananto'hamamalo'ham chirantanah
मैं असंग हूँ, अनंग हूँ, अलिंग हूँ, अभंगुर हूँ; मैं प्रशान्त हूँ, अनन्त हूँ, निर्मल हूँ और सनातन हूँ।
I am unattached, without body, without mark, unbreakable; I am wholly at peace, endless, spotless and from of old.
अकर्ताहमभोक्ताहमविकारोऽहमक्रियः । शुद्धबोधस्वरूपोऽहं केवलोऽहं सदाशिवः ॥ ४९१ ॥
akartāhamabhoktāhamavikāro'hamakriyaḥ, śuddhabodhasvarūpo'haṃ kevalo'haṃ sadāśivaḥ || 491 ||
Akartaahamabhoktaahamavikaaro'hamakriyah, shuddhabodhasvaruupo'ham kevalo'ham sadaashivah
मैं अकर्ता हूँ, अभोक्ता हूँ, अविकारी हूँ, अक्रिय हूँ; मैं शुद्ध बोधस्वरूप हूँ, केवल हूँ, सदाशिव हूँ।
I am no doer, no enjoyer, changeless and without action; I am pure awareness itself, the Alone, ever auspicious.
द्रष्टुः श्रोतुर्वक्तुः कर्तुर्भोक्तुर्विभिन्न एवाहम् । नित्यनिरन्तरनिष्क्रियनिःसीमासङ्गपूर्णबोधात्मा ॥ ४९२ ॥
draṣṭuḥ śroturvaktuḥ karturbhokturvibhinna evāham, nityanirantaraniṣkriyaniḥsīmāsaṅgapūrṇabodhātmā || 492 ||
Drashtuh shroturvaktuh karturbhokturvibhinna evaaham, nityanirantaranishkriyanihsiimaasangapuurnabodhaatmaa
मैं द्रष्टा, श्रोता, वक्ता, कर्ता और भोक्ता — इन सबसे भिन्न ही हूँ; मैं नित्य, निरन्तर, निष्क्रिय, असीम, असंग और पूर्ण बोधस्वरूप आत्मा हूँ।
I am other than the seer, the hearer, the speaker, the doer and the enjoyer; I am the Self, eternal, unbroken, actionless, boundless, unattached and full awareness.
नाहमिदं नाहमदोऽप्युभयोरवभासकं परं शुद्धम् । बाह्याभ्यन्तरशून्यं पूर्णं ब्रह्माद्वितीयमेवाहम् ॥ ४९३ ॥
nāhamidaṃ nāhamado'pyubhayoravabhāsakaṃ paraṃ śuddham, bāhyābhyantaraśūnyaṃ pūrṇaṃ brahmādvitīyamevāham || 493 ||
Naahamidam naahamado'pyubhayoravabhaasakam param shuddham, baahyaabhyantarashuunyam puurnam brahmaadvitiiyamevaaham
न मैं यह हूँ, न मैं वह हूँ; मैं दोनों को प्रकाशित करने वाला परम शुद्ध हूँ। बाहर और भीतर से शून्य, पूर्ण, अद्वितीय ब्रह्म ही मैं हूँ।
I am not this, nor am I that; I am the supreme and pure, that lights up both. Void within and without, full, the non-dual Brahman — that alone am I.
निरुपममनादितत्त्वं त्वमहमिदमद इति कल्पनादूरम् । नित्यानन्दैकरसं सत्यं ब्रह्माद्वितीयमेवाहम् ॥ ४९४ ॥
nirupamamanāditattvaṃ tvamahamidamada iti kalpanādūram, nityānandaikarasaṃ satyaṃ brahmādvitīyamevāham || 494 ||
Nirupamamanaaditattvam tvamahamidamada iti kalpanaaduuram, nityaanandaikarasam satyam brahmaadvitiiyamevaaham
निरुपम, अनादि तत्त्व; 'तू', 'मैं', 'यह', 'वह' — इन कल्पनाओं से दूर; नित्य आनन्द के एक रस वाला, सत्य, अद्वितीय ब्रह्म ही मैं हूँ।
The peerless, beginningless Reality, far from the imaginings 'you', 'I', 'this' and 'that'; of the one taste of eternal bliss, true, the non-dual Brahman — that alone am I.
नारायणोऽहं नरकान्तकोऽहं पुरान्तकोऽहं पुरुषोऽहमीशः । अखण्डबोधोऽहमशेषसाक्षी निरीश्वरोऽहं निरहं च निर्ममः ॥ ४९५ ॥
nārāyaṇo'haṃ narakāntako'haṃ purāntako'haṃ puruṣo'hamīśaḥ, akhaṇḍabodho'hamaśeṣasākṣī nirīśvaro'haṃ nirahaṃ ca nirmamaḥ || 495 ||
Naaraayano'ham narakaantako'ham puraantako'ham purusho'hamiishah, akhandabodho'hamasheshasaakshii niriishvaro'ham niraham cha nirmamah
मैं नारायण हूँ, मैं नरक का अन्त करने वाला हूँ, मैं त्रिपुर का नाश करने वाला हूँ, मैं पुरुष हूँ, मैं ईश हूँ; मैं अखण्ड बोध हूँ, सबका साक्षी हूँ; मेरा कोई ईश्वर नहीं, मुझमें न 'मैं' है, न 'मेरा'।
I am Nārāyaṇa, I am the slayer of Naraka, I am the destroyer of the Three Cities, I am the Person, I am the Lord; I am undivided awareness, the witness of all; I have no lord above me, and in me there is neither 'I' nor 'mine'.
सर्वेषु भूतेष्वहमेव संस्थितो ज्ञानात्मनाऽन्तर्बहिराश्रयः सन् । भोक्ता च भोग्यं स्वयमेव सर्वं यद्यत्पृथग्दृष्टमिदन्तया पुरा ॥ ४९६ ॥
sarveṣu bhūteṣvahameva saṃsthito jñānātmanā'ntarbahirāśrayaḥ san, bhoktā ca bhogyaṃ svayameva sarvaṃ yadyatpṛthagdṛṣṭamidantayā purā || 496 ||
Sarveshu bhuuteshvahameva samsthito jnaanaatmanaa'ntarbahiraashrayah san, bhoktaa cha bhogyam svayameva sarvam yadyatprithagdrishtamidantayaa puraa
सब भूतों में मैं ही स्थित हूँ, ज्ञानस्वरूप से भीतर और बाहर का आश्रय होकर। भोक्ता भी मैं हूँ और भोग्य भी मैं ही हूँ — वह सब, जो पहले 'यह' कहकर अलग-अलग देखा गया था।
In all beings I alone abide, as awareness itself, the support within and without. I am the enjoyer and I am the enjoyed — all that was formerly seen as separate, as 'this'.
मय्यखण्डसुखाम्भोधौ बहुधा विश्ववीचयः । उत्पद्यन्ते विलीयन्ते मायामारुतविभ्रमात् ॥ ४९७ ॥
mayyakhaṇḍasukhāmbhodhau bahudhā viśvavīcayaḥ, utpadyante vilīyante māyāmārutavibhramāt || 497 ||
Mayyakhandasukhaambhodhau bahudhaa vishvaviichayah, utpadyante viliiyante maayaamaarutavibhramaat
मुझ अखण्ड सुख के समुद्र में विश्व की तरंगें अनेक प्रकार से उठती और विलीन होती रहती हैं — माया-रूपी वायु के झोंके से।
In me, the ocean of undivided bliss, the waves of the universe rise and dissolve in many ways, through the gusting of the wind of illusion.
स्थूलादिभावा मयि कल्पिता भ्रमादारोपिता नु स्फुरणेन लोकैः । काले यथा कल्पकवत्सरायणर्त्वादयो निष्कलनिर्विकल्पे ॥ ४९८ ॥
sthūlādibhāvā mayi kalpitā bhramādāropitā nu sphuraṇena lokaiḥ, kāle yathā kalpakavatsarāyaṇartvādayo niṣkalanirvikalpe || 498 ||
Sthuulaadibhaavaa mayi kalpitaa bhramaadaaropitaa nu sphuranena lokaih, kaale yathaa kalpakavatsaraayanartvaadayo nishkalanirvikalpe
स्थूल आदि भाव मुझमें कल्पित हैं, लोगों ने भ्रम से आरोपित किये हैं; जैसे निष्कल और निर्विकल्प काल में कल्प, वर्ष, अयन और ऋतु आदि।
States such as grossness are imagined in me, superimposed by people through error — as ages, years, half-years and seasons are in time, which is without parts and without distinction.
आरोपितं नाश्रयदूषकं भवेत् कदापि मूढैर्मतिदोषदूषितैः । नार्द्रीकरोत्यूषरभूमिभागं मरीचिकावारिमहाप्रवाहः ॥ ४९९ ॥
āropitaṃ nāśrayadūṣakaṃ bhavet kadāpi mūḍhairmatidoṣadūṣitaiḥ, nārdrīkarotyūṣarabhūmibhāgaṃ marīcikāvārimahāpravāhaḥ || 499 ||
Aaropitam naashrayaduushakam bhavet kadaapi muudhairmatidoshaduushitaih, naardriikarotyuusharabhuumibhaagam mariichikaavaarimahaapravaahah
आरोपित वस्तु अपने आश्रय को कभी दूषित नहीं करती — चाहे बुद्धि के दोष से दूषित मूढ़ जन कुछ भी मानें। मृगतृष्णा के जल की महाधारा ऊसर भूमि को गीला नहीं करती।
What is superimposed never spoils its ground, whatever the foolish, whose understanding is at fault, may suppose. The great flood of mirage-water does not wet the barren soil.
आकाशवल्लेपविदूरगोऽहमादित्यवद्भास्यविलक्षणोऽहम् । अहार्यवन्नित्यविनिश्चलोऽहमम्भोधिवत्पारविवर्जितोऽहम् ॥ ५०० ॥
ākāśavallepavidūrago'hamādityavadbhāsyavilakṣaṇo'ham, ahāryavannityaviniścalo'hamambhodhivatpāravivarjito'ham || 500 ||
Aakaashavallepaviduurago'hamaadityavadbhaasyavilakshano'ham, ahaaryavannityavinishchalo'hamambhodhivatpaaravivarjito'ham
मैं आकाश की तरह लेप से बहुत दूर हूँ; सूर्य की तरह प्रकाश्य से विलक्षण हूँ; पर्वत की तरह नित्य निश्चल हूँ; समुद्र की तरह पार से रहित हूँ।
Like space, I am far from being smeared; like the sun, I am other than what is lit; like a mountain, I am ever unmoving; like the ocean, I am without a further shore.
न मे देहेन सम्बन्धो मेघेनेव विहायसः । अतः कुतो मे तद्धर्मा जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तयः ॥ ५०१ ॥
na me dehena sambandho megheneva vihāyasaḥ, ataḥ kuto me taddharmā jāgratsvapnasuṣuptayaḥ || 501 ||
Na me dehena sambandho megheneva vihaayasah, atah kuto me taddharmaa jaagratsvapnasushuptayah
मेरा देह से कोई सम्बन्ध नहीं — जैसे आकाश का बादल से। तो फिर मुझमें उसके धर्म — जाग्रत्, स्वप्न और सुषुप्ति — कहाँ से हों?
I have no connection with the body, as space has none with a cloud. Whence then in me its properties — waking, dream and deep sleep?
उपाधिरायाति स एव गच्छति स एव कर्माणि करोति भुङ्क्ते । स एव जीर्यन्म्रियते सदाहं कुलाद्रिवन्निश्चल एव संस्थितः ॥ ५०२ ॥
upādhirāyāti sa eva gacchati sa eva karmāṇi karoti bhuṅkte, sa eva jīryanmriyate sadāhaṃ kulādrivanniścala eva saṃsthitaḥ || 502 ||
Upaadhiraayaati sa eva gachchhati sa eva karmaani karoti bhunkte, sa eva jiiryanmriyate sadaaham kulaadrivannishchala eva samsthitah
उपाधि ही आती है, वही जाती है, वही कर्म करती है और भोगती है; वही जीर्ण होती और मरती है। मैं तो सदा कुलपर्वत की तरह निश्चल ही स्थित हूँ।
It is the adjunct that comes and the adjunct that goes; it acts and it enjoys; it grows old and it dies. I abide always unmoving, like the great mountain.
न मे प्रवृत्तिर्न च मे निवृत्तिः सदैकरूपस्य निरंशकस्य । एकात्मको यो निविडो निरन्तरो व्योमेव पूर्णः स कथं नु चेष्टते ॥ ५०३ ॥
na me pravṛttirna ca me nivṛttiḥ sadaikarūpasya niraṃśakasya, ekātmako yo niviḍo nirantaro vyomeva pūrṇaḥ sa kathaṃ nu ceṣṭate || 503 ||
Na me pravrittirna cha me nivrittih sadaikaruupasya niramshakasya, ekaatmako yo nivido nirantaro vyomeva puurnah sa katham nu cheshtate
जो सदा एकरूप और निरंश है, उसकी न प्रवृत्ति है, न निवृत्ति। जो एकात्मक, निविड़ और निरन्तर है, आकाश की तरह पूर्ण है — वह कैसे चेष्टा करे?
For one who is ever of one form and without parts there is neither engaging nor withdrawing. He who is one Self, dense and unbroken, full like space — how should he act at all?
पुण्यानि पापानि निरिन्द्रियस्य निश्चेतसो निर्विकृतेर्निराकृतेः । कुतो ममाखण्डसुखानुभूतेर्ब्रूते ह्यनन्वागतमित्यपि श्रुतिः ॥ ५०४ ॥
puṇyāni pāpāni nirindriyasya niścetaso nirvikṛternirākṛteḥ, kuto mamākhaṇḍasukhānubhūterbrūte hyananvāgatamityapi śrutiḥ || 504 ||
Punyaani paapaani nirindriyasya nishchetaso nirvikriterniraakriteh, kuto mamaakhandasukhaanubhuuterbruute hyananvaagatamityapi shrutih
जो इन्द्रियरहित, चित्तरहित, विकाररहित और आकाररहित है, उस अखण्ड सुख के अनुभवस्वरूप मुझमें पुण्य और पाप कहाँ से? श्रुति भी कहती है 'अनन्वागतम्'।
For me, who am without senses, without mind, without change and without form, the very experience of undivided bliss — whence merit and sin? Scripture too declares, 'it does not follow him'.
छायया स्पृष्टमुष्णं वा शीतं वा सुष्ठु दुःष्ठु वा । न स्पृशत्येव यत्किञ्चित्पुरुषं तद्विलक्षणम् ॥ ५०५ ॥
chāyayā spṛṣṭamuṣṇaṃ vā śītaṃ vā suṣṭhu duḥṣṭhu vā, na spṛśatyeva yatkiñcitpuruṣaṃ tadvilakṣaṇam || 505 ||
Chhaayayaa sprishtamushnam vaa shiitam vaa sushthu duhshthu vaa, na sprishatyeva yatkinchitpurusham tadvilakshanam
छाया से छुआ हुआ गरम हो या ठंडा, भला हो या बुरा — वह उस पुरुष को कुछ भी नहीं छूता, जो उससे विलक्षण है।
Whatever a shadow touches — hot or cold, good or ill — none of it touches the man at all, who is other than his shadow.
न साक्षिणं साक्ष्यधर्माः संस्पृशन्ति विलक्षणम् । अविकारमुदासीनं गृहधर्माः प्रदीपवत् ॥ ५०६ ॥
na sākṣiṇaṃ sākṣyadharmāḥ saṃspṛśanti vilakṣaṇam, avikāramudāsīnaṃ gṛhadharmāḥ pradīpavat || 506 ||
Na saakshinam saakshyadharmaah samsprishanti vilakshanam, avikaaramudaasiinam grihadharmaah pradiipavat
साक्ष्य के धर्म साक्षी को नहीं छूते, जो उनसे विलक्षण, अविकार और उदासीन है — जैसे घर के धर्म दीपक को।
The properties of what is witnessed do not touch the witness, who is other than they, changeless and indifferent — as the properties of a house do not touch the lamp.
रवेर्यथा कर्मणि साक्षिभावो वह्नेर्यथा वायसि दाहकत्वम् । रज्जोर्यथारोपितवस्तुसङ्गस्तथैव कूटस्थचिदात्मनो मे ॥ ५०७ ॥
raveryathā karmaṇi sākṣibhāvo vahneryathā vāyasi dāhakatvam, rajjoryathāropitavastusaṅgastathaiva kūṭasthacidātmano me || 507 ||
Raveryathaa karmani saakshibhaavo vahneryathaa vaayasi daahakatvam, rajjoryathaaropitavastusangastathaiva kuutasthachidaatmano me
जैसे सूर्य का कर्मों में केवल साक्षिभाव है, जैसे अग्नि का लोहे में दाहकत्व, और जैसे रस्सी का आरोपित वस्तु से संग — वैसा ही मुझ कूटस्थ चिदात्मा का है।
As the sun stands only as witness to men's acts, as fire's burning shows in iron, and as the rope has the company of what is superimposed on it — just so is it with me, the unchanging Self of awareness.
कर्तापि वा कारयितापि नाहं भोक्तापि वा भोजयितापि नाहम् । द्रष्टापि वा दर्शयितापि नाहं सोऽहं स्वयंज्योतिरनीदृगात्मा ॥ ५०८ ॥
kartāpi vā kārayitāpi nāhaṃ bhoktāpi vā bhojayitāpi nāham, draṣṭāpi vā darśayitāpi nāhaṃ so'haṃ svayaṃjyotiranīdṛgātmā || 508 ||
Kartaapi vaa kaarayitaapi naaham bhoktaapi vaa bhojayitaapi naaham, drashtaapi vaa darshayitaapi naaham so'ham svayamjyotiraniidrigaatmaa
न मैं कर्ता हूँ, न कराने वाला; न भोक्ता हूँ, न भोगाने वाला; न द्रष्टा हूँ, न दिखाने वाला — वह मैं हूँ, स्वयंज्योति, जिसका कोई सादृश्य नहीं।
I am neither doer nor one who makes another do; neither enjoyer nor one who makes another enjoy; neither seer nor one who makes another see — That am I, self-luminous, the Self that is like nothing else.
चलत्युपाधौ प्रतिबिम्बलौल्यमौपाधिकं मूढधियो नयन्ति । स्वबिम्बभूतं रविवद्विनिष्क्रियं कर्तास्मि भोक्तास्मि हतोऽस्मि हेति ॥ ५०९ ॥
calatyupādhau pratibimbalaulyamaupādhikaṃ mūḍhadhiyo nayanti, svabimbabhūtaṃ ravivadviniṣkriyaṃ kartāsmi bhoktāsmi hato'smi heti || 509 ||
Chalatyupaadhau pratibimbalaulyamaupaadhikam muudhadhiyo nayanti, svabimbabhuutam ravivadvinishkriyam kartaasmi bhoktaasmi hato'smi heti
उपाधि के हिलने पर प्रतिबिम्ब की चंचलता, जो उपाधि की है, मूढ़बुद्धि लोग अपने बिम्बभूत और सूर्य की तरह निष्क्रिय आत्मा पर लाद देते हैं — 'मैं कर्ता हूँ', 'मैं भोक्ता हूँ', 'मैं मारा गया' — हाय!
When the adjunct moves, the dull-witted carry the restlessness of the reflection, which belongs to the adjunct, over to their own original, which like the sun is without action: 'I am the doer', 'I am the enjoyer', 'I am slain' — alas!
जले वापि स्थले वापि लुठत्वेष जडात्मकः । नाहं विलिप्ये तद्धर्मैर्घटधर्मैर्नभो यथा ॥ ५१० ॥
jale vāpi sthale vāpi luṭhatveṣa jaḍātmakaḥ, nāhaṃ vilipye taddharmairghaṭadharmairnabho yathā || 510 ||
Jale vaapi sthale vaapi luthatvesha jadaatmakah, naaham vilipye taddharmairghatadharmairnabho yathaa
यह जड़स्वरूप देह जल में लोटे या थल में — मैं उसके धर्मों से लिप्त नहीं होता, जैसे घड़े के धर्मों से आकाश।
Let this inert thing roll in water or on land — I am not tainted by its properties, as space is not by the properties of a pot.
कर्तृत्वभोक्तृत्वखलत्वमत्तताजडत्वबद्धत्वविमुक्ततादयः । बुद्धेर्विकल्पा न तु सन्ति वस्तुतः स्वस्मिन्परे ब्रह्मणि केवलेऽद्वये ॥ ५११ ॥
kartṛtvabhoktṛtvakhalatvamattatājaḍatvabaddhatvavimuktatādayaḥ, buddhervikalpā na tu santi vastutaḥ svasminpare brahmaṇi kevale'dvaye || 511 ||
Kartritvabhoktritvakhalatvamattataajadatvabaddhatvavimuktataadayah, buddhervikalpaa na tu santi vastutah svasminpare brahmani kevale'dvaye
कर्तृत्व, भोक्तृत्व, दुष्टता, मत्तता, जड़ता, बद्धता और मुक्तता आदि — ये बुद्धि के विकल्प हैं; अपने परम, केवल, अद्वय ब्रह्म में वस्तुतः ये हैं ही नहीं।
Doership, enjoyership, wickedness, intoxication, dullness, bondage and freedom and the rest are imaginings of the intellect; in one's own supreme Brahman, the Alone without a second, they are in truth not at all.
सन्तु विकाराः प्रकृतेर्दशधा शतधा सहस्रधा वापि । किं मेऽसंगचितेस्तैर्न घनः क्वचिदम्बरं स्पृशति ॥ ५१२ ॥
santu vikārāḥ prakṛterdaśadhā śatadhā sahasradhā vāpi, kiṃ me'saṃgacitestairna ghanaḥ kvacidambaraṃ spṛśati || 512 ||
Santu vikaaraah prakriterdashadhaa shatadhaa sahasradhaa vaapi, kim me'samgachitestairna ghanah kvachidambaram sprishati
प्रकृति के विकार दस हों, सौ हों या हज़ार — मुझ असंग चैतन्य को उनसे क्या? बादल कहीं आकाश को छूता है?
Let the modifications of nature be ten, or a hundred, or a thousand — what are they to me, unattached awareness? Does a cloud ever touch the sky?
अव्यक्तादिस्थूलपर्यन्तमेतद्विश्वं यत्राभासमात्रं प्रतीतम् । व्योमप्रख्यं सूक्ष्ममाद्यन्तहीनं ब्रह्माद्वैतं यत्तदेवाहमस्मि ॥ ५१३ ॥
avyaktādisthūlaparyantametadviśvaṃ yatrābhāsamātraṃ pratītam, vyomaprakhyaṃ sūkṣmamādyantahīnaṃ brahmādvaitaṃ yattadevāhamasmi || 513 ||
Avyaktaadisthuulaparyantametadvishvam yatraabhaasamaatram pratiitam, vyomaprakhyam suukshmamaadyantahiinam brahmaadvaitam yattadevaahamasmi
अव्यक्त से लेकर स्थूल तक यह सारा विश्व जहाँ केवल आभास मात्र प्रतीत होता है; जो आकाश के समान, सूक्ष्म और आदि-अन्त से रहित है — वह अद्वैत ब्रह्म ही मैं हूँ।
That in which this whole universe, from the Unmanifest down to the gross, appears as mere semblance; which is like space, subtle and without beginning or end — that non-dual Brahman alone am I.
सर्वाधारं सर्ववस्तुप्रकाशं सर्वाकारं सर्वगं सर्वशून्यम् । नित्यं शुद्धं निश्चलं निर्विकल्पं ब्रह्माद्वैतं यत्तदेवाहमस्मि ॥ ५१४ ॥
sarvādhāraṃ sarvavastuprakāśaṃ sarvākāraṃ sarvagaṃ sarvaśūnyam, nityaṃ śuddhaṃ niścalaṃ nirvikalpaṃ brahmādvaitaṃ yattadevāhamasmi || 514 ||
Sarvaadhaaram sarvavastuprakaasham sarvaakaaram sarvagam sarvashuunyam, nityam shuddham nishchalam nirvikalpam brahmaadvaitam yattadevaahamasmi
जो सबका आधार है, सब वस्तुओं का प्रकाशक है, सर्वाकार है, सर्वगत है और फिर भी सर्वशून्य है; जो नित्य, शुद्ध, निश्चल और निर्विकल्प है — वह अद्वैत ब्रह्म ही मैं हूँ।
That which is the support of all, the light of all things, of every form, everywhere present and yet void of all; eternal, pure, unmoving and free of distinction — that non-dual Brahman alone am I.
यत्प्रत्यस्ताशेषमायाविशेषं प्रत्यग्रूपं प्रत्ययागम्यमानम् । सत्यज्ञानानन्तमानन्दरूपं ब्रह्माद्वैतं यत्तदेवाहमस्मि ॥ ५१५ ॥
yatpratyastāśeṣamāyāviśeṣaṃ pratyagrūpaṃ pratyayāgamyamānam, satyajñānānantamānandarūpaṃ brahmādvaitaṃ yattadevāhamasmi || 515 ||
Yatpratyastaasheshamaayaavishesham pratyagruupam pratyayaagamyamaanam, satyajnaanaanantamaanandaruupam brahmaadvaitam yattadevaahamasmi
जिससे माया के समस्त विशेष हट गये हैं; जो प्रत्यक्स्वरूप है और किसी प्रत्यय से नहीं जाना जाता; जो सत्य, ज्ञान, अनन्त और आनन्दरूप है — वह अद्वैत ब्रह्म ही मैं हूँ।
That from which every particular of illusion has been set aside; which is the inward one and is not reached by any notion; which is truth, knowledge, the endless and bliss itself — that non-dual Brahman alone am I.
निष्क्रियोऽस्म्यविकारोऽस्मि निष्कलोऽस्मि निराकृतिः । निर्विकल्पोऽस्मि नित्योऽस्मि निरालम्बोऽस्मि निर्द्वयः ॥ ५१६ ॥
niṣkriyo'smyavikāro'smi niṣkalo'smi nirākṛtiḥ, nirvikalpo'smi nityo'smi nirālambo'smi nirdvayaḥ || 516 ||
Nishkriyo'smyavikaaro'smi nishkalo'smi niraakritih, nirvikalpo'smi nityo'smi niraalambo'smi nirdvayah
मैं निष्क्रिय हूँ, अविकारी हूँ, निष्कल हूँ, निराकार हूँ; मैं निर्विकल्प हूँ, नित्य हूँ, निरालम्ब हूँ और अद्वितीय हूँ।
I am without action, without change, without parts, without form; I am free of distinction, eternal, resting on nothing, and without a second.
सर्वात्मकोऽहं सर्वोऽहं सर्वातीतोऽहमद्वयः । केवलाखण्डबोधोऽहमानन्दोऽहं निरन्तरः ॥ ५१७ ॥
sarvātmako'haṃ sarvo'haṃ sarvātīto'hamadvayaḥ, kevalākhaṇḍabodho'hamānando'haṃ nirantaraḥ || 517 ||
Sarvaatmako'ham sarvo'ham sarvaatiito'hamadvayah, kevalaakhandabodho'hamaanando'ham nirantarah
मैं सर्वात्मक हूँ, मैं सर्व हूँ, मैं सबसे परे हूँ और अद्वय हूँ; मैं केवल अखण्ड बोध हूँ, मैं निरन्तर आनन्द हूँ।
I am the Self of all, I am all, I am beyond all and without a second; I am undivided awareness alone, I am unbroken bliss.
स्वाराज्यसाम्राज्यविभूतिरेषा भवत्कृपाश्रीमहिमप्रसादात् । प्राप्ता मया श्रीगुरवे महात्मने नमो नमस्तेऽस्तु पुनर्नमोऽस्तु ॥ ५१८ ॥
svārājyasāmrājyavibhūtireṣā bhavatkṛpāśrīmahimaprasādāt, prāptā mayā śrīgurave mahātmane namo namaste'stu punarnamo'stu || 518 ||
Svaaraajyasaamraajyavibhuutireshaa bhavatkripaashriimahimaprasaadaat, praaptaa mayaa shriigurave mahaatmane namo namaste'stu punarnamo'stu
स्वराज्य और साम्राज्य की यह विभूति मुझे आपकी कृपा की श्री और महिमा के प्रसाद से प्राप्त हुई है। हे श्रीगुरो, हे महात्मन्, आपको नमस्कार है, नमस्कार है, और फिर नमस्कार है।
This glory of self-rule and of empire I have gained by the grace, the splendour and the greatness of your favour. Revered teacher, great soul, salutation to you, salutation, and again salutation.
महास्वप्ने मायाकृतजनिजरामृत्युगहने भ्रमन्तं क्लिश्यन्तं बहुलतरतापैरनुदिनम् । अहङ्कारव्याघ्रव्यथितमिममत्यन्तकृपया प्रबोध्य प्रस्वापात्परमवितवान्मामसि गुरो ॥ ५१९ ॥
mahāsvapne māyākṛtajanijarāmṛtyugahane bhramantaṃ kliśyantaṃ bahulataratāpairanudinam, ahaṅkāravyāghravyathitamimamatyantakṛpayā prabodhya prasvāpātparamavitavānmāmasi guro || 519 ||
Mahaasvapne maayaakritajanijaraamrityugahane bhramantam klishyantam bahulatarataapairanudinam, ahankaaravyaaghravyathitamimamatyantakripayaa prabodhya prasvaapaatparamavitavaanmaamasi guro
माया के रचे जन्म, जरा और मृत्यु के इस घने महास्वप्न में भटकते हुए, प्रतिदिन अनेक तापों से क्लेश पाते हुए, और अहंकार-रूपी बाघ से पीड़ित इस मुझे, हे गुरो, आपने अत्यन्त कृपा से जगाकर उस गहरी नींद से बचा लिया।
Wandering in this great dream, dense with the birth, old age and death that illusion has made, afflicted day after day by many burning sorrows, and tormented by the tiger of the ego — me, Teacher, you have in your boundless compassion awakened and saved from that sleep.
नमस्तस्मै सदैकस्मै कस्मैचिन्महसे नमः । यदेतद्विश्वरूपेण राजते गुरुराज ते ॥ ५२० ॥
namastasmai sadaikasmai kasmaicinmahase namaḥ, yadetadviśvarūpeṇa rājate gururāja te || 520 ||
Namastasmai sadaikasmai kasmaichinmahase namah, yadetadvishvaruupena raajate gururaaja te
उस सदा एक, अनिर्वचनीय महस् को नमस्कार है, नमस्कार है — हे गुरुराज, जो यह विश्व के रूप में आपका ही तेज विराजमान है।
Salutation to that ever-one, indescribable Light, salutation — O king among teachers, for it is your own splendour that shines here as this universe.
↑ All sectionsगुरोरन्तिमोपदेशः · The teacher’s final instruction, and the conduct of the knower (521–575)
इति नतमवलोक्य शिष्यवर्यं समधिगतात्मसुखं प्रबुद्धतत्त्वम् । प्रमुदितहृदयं स देशिकेन्द्रः पुनरिदमाह वचः परं महात्मा ॥ ५२१ ॥
iti natamavalokya śiṣyavaryaṃ samadhigatātmasukhaṃ prabuddhatattvam, pramuditahṛdayaṃ sa deśikendraḥ punaridamāha vacaḥ paraṃ mahātmā || 521 ||
Iti natamavalokya shishyavaryam samadhigataatmasukham prabuddhatattvam, pramuditahridayam sa deshikendrah punaridamaaha vachah param mahaatmaa
इस प्रकार नत, आत्मसुख को प्राप्त, तत्त्व से प्रबुद्ध और प्रसन्न हृदय वाले श्रेष्ठ शिष्य को देखकर उन महात्मा गुरुराज ने फिर यह परम वचन कहा —
Seeing his best of disciples thus bowed before him, come to the bliss of the Self, awakened to the truth and glad of heart, that great soul, the king among teachers, spoke again these highest words —
ब्रह्मप्रत्ययसन्ततिर्जगदतो ब्रह्मैव तत्सर्वतः पश्याध्यात्मदृशा प्रशान्तमनसा सर्वास्ववस्थास्वपि । रूपादन्यदवेक्षितं किमभितश्चक्षुष्मतां दृश्यते तद्वद्ब्रह्मविदः सतः किमपरं बुद्धेर्विहारास्पदम् ॥ ५२२ ॥
brahmapratyayasantatirjagadato brahmaiva tatsarvataḥ paśyādhyātmadṛśā praśāntamanasā sarvāsvavasthāsvapi, rūpādanyadavekṣitaṃ kimabhitaścakṣuṣmatāṃ dṛśyate tadvadbrahmavidaḥ sataḥ kimaparaṃ buddhervihārāspadam || 522 ||
Brahmapratyayasantatirjagadato brahmaiva tatsarvatah pashyaadhyaatmadrishaa prashaantamanasaa sarvaasvavasthaasvapi, ruupaadanyadavekshitam kimabhitashchakshushmataam drishyate tadvadbrahmavidah satah kimaparam buddhervihaaraaspadam
जगत् ब्रह्म की प्रतीति की सन्तति है; इसलिए यह सब ओर से ब्रह्म ही है। सब अवस्थाओं में भी प्रशान्त मन से, आध्यात्मिक दृष्टि से इसे देख। नेत्रवानों को चारों ओर रूप से भिन्न और क्या दिखाई देता है? वैसे ही ब्रह्मवेत्ता सन्त के लिए बुद्धि के विहार का और कौन-सा स्थान है?
The world is a continuous appearing of Brahman; therefore it is on every side Brahman alone. See it so, in every state, with a mind at peace and with the inward eye. What do those who have eyes see all around other than form? Just so, for the good man who knows Brahman, what other playground is there for the understanding?
कस्तां परानन्दरसानुभूतिमुत्सृज्य शून्येषु रमेत विद्वान् । चन्द्रे महाह्लादिनि दीप्यमाने चित्रेन्दुमालोकयितुं क इच्छेत् ॥ ५२३ ॥
kastāṃ parānandarasānubhūtimutsṛjya śūnyeṣu rameta vidvān, candre mahāhlādini dīpyamāne citrendumālokayituṃ ka icchet || 523 ||
Kastaam paraanandarasaanubhuutimutsrijya shuunyeshu rameta vidvaan, chandre mahaahlaadini diipyamaane chitrendumaalokayitum ka ichchhet
कौन विद्वान् उस परमानन्द के रस के अनुभव को छोड़कर शून्य वस्तुओं में रमेगा? जब महा-आह्लाद देने वाला चन्द्रमा चमक रहा हो, तब चित्र के चाँद को कौन देखना चाहेगा?
What wise man would forsake that experience of the taste of highest bliss and take delight in empty things? When the moon that gives great joy is shining, who would care to look at a painted moon?
असत्पदार्थानुभवे न किञ्चन्न ह्यस्ति तृप्तिर्न च दुःखहानिः । तदद्वयानन्दरसानुभूत्या तृप्तः सुखं तिष्ठ सदात्मनिष्ठया ॥ ५२४ ॥
asatpadārthānubhave na kiñcanna hyasti tṛptirna ca duḥkhahāniḥ, tadadvayānandarasānubhūtyā tṛptaḥ sukhaṃ tiṣṭha sadātmaniṣṭhayā || 524 ||
Asatpadaarthaanubhave na kinchanna hyasti triptirna cha duhkhahaanih, tadadvayaanandarasaanubhuutyaa triptah sukham tishtha sadaatmanishthayaa
असत् पदार्थों के अनुभव से न कुछ तृप्ति होती है, न दुःख का नाश। इसलिए उस अद्वय आनन्द के रस के अनुभव से तृप्त होकर, सदात्मा में निष्ठा से सुखपूर्वक स्थित रह।
From the experience of unreal things there comes neither contentment nor the end of sorrow. Therefore, content with the experience of the taste of that non-dual bliss, abide at ease in steadfastness to the real Self.
स्वमेव सर्वथा पश्यन्मन्यमानः स्वमद्वयम् । स्वानन्दमनुभुञ्जानः कालं नय महामते ॥ ५२५ ॥
svameva sarvathā paśyanmanyamānaḥ svamadvayam, svānandamanubhuñjānaḥ kālaṃ naya mahāmate || 525 ||
Svameva sarvathaa pashyanmanyamaanah svamadvayam, svaanandamanubhunjaanah kaalam naya mahaamate
हे महामते, सब प्रकार से अपने को ही देखता हुआ, अपने को ही अद्वय मानता हुआ, और अपने आनन्द का भोग करता हुआ अपना काल बिता।
Great-minded one, seeing in every way only your own Self, holding your own Self to be without a second, and enjoying your own bliss, pass your time.
अखण्डबोधात्मनि निर्विकल्पे विकल्पनं व्योम्नि पुरःप्रकल्पनम् । तदद्वयानन्दमयात्मना सदा शान्तिं परामेत्य भजस्व मौनम् ॥ ५२६ ॥
akhaṇḍabodhātmani nirvikalpe vikalpanaṃ vyomni puraḥprakalpanam, tadadvayānandamayātmanā sadā śāntiṃ parāmetya bhajasva maunam || 526 ||
Akhandabodhaatmani nirvikalpe vikalpanam vyomni purahprakalpanam, tadadvayaanandamayaatmanaa sadaa shaantim paraametya bhajasva maunam
अखण्ड बोधस्वरूप निर्विकल्प में विकल्प करना आकाश में नगर की कल्पना करना है। इसलिए उस अद्वय आनन्दमय आत्मरूप से सदा परम शान्ति को प्राप्त करके मौन का सेवन कर।
To imagine distinctions in the undivided awareness that is free of them is to imagine a city in the sky. Therefore, as that non-dual and blissful Self, come always to the highest peace and take to silence.
तूष्णीमवस्था परमोपशान्तिः बुद्धेरसत्कल्पविकल्पहेतोः । ब्रह्मात्मना ब्रह्मविदो महात्मनो यत्राद्वयानन्दसुखं निरन्तरम् ॥ ५२७ ॥
tūṣṇīmavasthā paramopaśāntiḥ buddherasatkalpavikalpahetoḥ, brahmātmanā brahmavido mahātmano yatrādvayānandasukhaṃ nirantaram || 527 ||
Tuushniimavasthaa paramopashaantih buddherasatkalpavikalpahetoh, brahmaatmanaa brahmavido mahaatmano yatraadvayaanandasukham nirantaram
तूष्णीम् अवस्था ही बुद्धि की परम उपशान्ति है — उस बुद्धि की, जो असत् के समान विकल्पों का कारण है। ब्रह्मात्मरूप से ब्रह्मवेत्ता महात्मा के लिए वहीं अद्वय आनन्द का निरन्तर सुख है।
The state of silence is the highest quieting of the intellect, which is the cause of imaginings as good as unreal. There, as Brahman itself, the great soul who knows Brahman has the unbroken happiness of non-dual bliss.
नास्ति निर्वासनान्मौनात्परं सुखकृदुत्तमम् । विज्ञातात्मस्वरूपस्य स्वानन्दरसपायिनः ॥ ५२८ ॥
nāsti nirvāsanānmaunātparaṃ sukhakṛduttamam, vijñātātmasvarūpasya svānandarasapāyinaḥ || 528 ||
Naasti nirvaasanaanmaunaatparam sukhakriduttamam, vijnaataatmasvaruupasya svaanandarasapaayinah
जिसने आत्मा के स्वरूप को जान लिया और जो अपने आनन्द के रस को पी रहा है, उसके लिए वासनारहित मौन से बढ़कर सुख देने वाला और कुछ उत्तम नहीं है।
For one who has known the nature of the Self and drinks the taste of his own bliss, there is nothing better or more productive of happiness than a silence free of all craving.
गच्छंस्तिष्ठन्नुपविशञ्छयानो वान्यथापि वा । यथेच्छया वसेद्विद्वानात्मारामः सदा मुनिः ॥ ५२९ ॥
gacchaṃstiṣṭhannupaviśañchayāno vānyathāpi vā, yathecchayā vasedvidvānātmārāmaḥ sadā muniḥ || 529 ||
Gachchhamstishthannupavishanchhayaano vaanyathaapi vaa, yathechchhayaa vasedvidvaanaatmaaraamah sadaa munih
चलते हुए, खड़े होते हुए, बैठते हुए, लेटते हुए या और किसी प्रकार भी — आत्माराम विद्वान् मुनि सदा अपनी इच्छा के अनुसार रहे।
Walking, standing, sitting, lying down or in any other way — let the wise contemplative, who delights in the Self, live always as he pleases.
न देशकालासनदिग्यमादिलक्ष्याद्यपेक्षो प्रतिबद्धवृत्तेः । संसिद्धतत्त्वस्य महात्मनोऽस्ति स्ववेदने का नियमाद्यपेक्षा ॥ ५३० ॥
na deśakālāsanadigyamādilakṣyādyapekṣo pratibaddhavṛtteḥ, saṃsiddhatattvasya mahātmano'sti svavedane kā niyamādyapekṣā || 530 ||
Na deshakaalaasanadigyamaadilakshyaadyapeksho pratibaddhavritteh, samsiddhatattvasya mahaatmano'sti svavedane kaa niyamaadyapekshaa
जिसका तत्त्व सिद्ध हो चुका और जिसकी वृत्ति किसी से बँधी नहीं, उस महात्मा को अपने ज्ञान में देश, काल, आसन, दिशा, यम आदि, लक्ष्य आदि की अपेक्षा नहीं रहती; फिर नियम आदि की अपेक्षा कैसी?
For the great soul in whom the Truth is accomplished and whose mind is bound by nothing, there is no need of place, time, posture, direction, restraints or object of gaze in knowing himself; what need then of rules and the rest?
घटोऽयमिति विज्ञातुं नियमः को न्वपेक्ष्यते । विना प्रमाणसुष्ठुत्वं यस्मिन्सति पदार्थधीः ॥ ५३१ ॥
ghaṭo'yamiti vijñātuṃ niyamaḥ ko nvapekṣyate, vinā pramāṇasuṣṭhutvaṃ yasminsati padārthadhīḥ || 531 ||
Ghato'yamiti vijnaatum niyamah ko nvapekshyate, vinaa pramaanasushthutvam yasminsati padaarthadhiih
'यह घड़ा है' — इतना जानने के लिए क्या नियम अपेक्षित है? प्रमाण के ठीक होने के सिवा, जिसके रहते पदार्थ की बुद्धि हो जाती है।
What rule is required in order to know 'this is a pot'? Nothing but the soundness of the means of knowledge, which being present, the notion of the thing arises.
अयमात्मा नित्यसिद्धः प्रमाणे सति भासते । न देशं नापि वा कालं न शुद्धिं वाप्यपेक्षते ॥ ५३२ ॥
ayamātmā nityasiddhaḥ pramāṇe sati bhāsate, na deśaṃ nāpi vā kālaṃ na śuddhiṃ vāpyapekṣate || 532 ||
Ayamaatmaa nityasiddhah pramaane sati bhaasate, na desham naapi vaa kaalam na shuddhim vaapyapekshate
यह आत्मा नित्यसिद्ध है; प्रमाण के रहते यह भासित होता है। यह न देश की अपेक्षा रखता है, न काल की, न शुद्धि की।
This Self is ever established; with the means of knowledge present it shines forth. It requires neither place nor time nor purification.
देवदत्तोऽहमित्येतद्विज्ञानं निरपेक्षकम् । तद्वद्ब्रह्मविदोऽप्यस्य ब्रह्माहमिति वेदनम् ॥ ५३३ ॥
devadatto'hamityetadvijñānaṃ nirapekṣakam, tadvadbrahmavido'pyasya brahmāhamiti vedanam || 533 ||
Devadatto'hamityetadvijnaanam nirapekshakam, tadvadbrahmavido'pyasya brahmaahamiti vedanam
'मैं देवदत्त हूँ' — यह ज्ञान किसी अपेक्षा के बिना होता है; वैसे ही ब्रह्मवेत्ता का 'मैं ब्रह्म हूँ' यह ज्ञान भी।
The knowledge 'I am Devadatta' arises without needing anything; just so does the knower of Brahman have the knowledge 'I am Brahman'.
भानुनेव जगत्सर्वं भासते यस्य तेजसा । अनात्मकमसत्तुच्छं किं नु तस्यावभासकम् ॥ ५३४ ॥
bhānuneva jagatsarvaṃ bhāsate yasya tejasā, anātmakamasattucchaṃ kiṃ nu tasyāvabhāsakam || 534 ||
Bhaanuneva jagatsarvam bhaasate yasya tejasaa, anaatmakamasattuchchham kim nu tasyaavabhaasakam
जिसके तेज से सूर्य की तरह यह सारा जगत् भासित होता है, उसे यह अनात्म, असत् और तुच्छ जगत् भला क्या प्रकाशित करेगा?
He by whose light, as by the sun, this whole world shines — what could this unreal, worthless thing that is not the Self ever light up for him?
वेदशास्त्रपुराणानि भूतानि सकलान्यपि । येनार्थवन्ति तं किं नु विज्ञातारं प्रकाशयेत् ॥ ५३५ ॥
vedaśāstrapurāṇāni bhūtāni sakalānyapi, yenārthavanti taṃ kiṃ nu vijñātāraṃ prakāśayet || 535 ||
Vedashaastrapuraanaani bhuutaani sakalaanyapi, yenaarthavanti tam kim nu vijnaataaram prakaashayet
वेद, शास्त्र और पुराण तथा सब भूत भी जिससे अर्थवान् होते हैं, उस ज्ञाता को भला कौन प्रकाशित करेगा?
The Vedas, the scriptures and the ancient lore, and all beings too, have their meaning from him; who then could light up that knower?
एष स्वयंज्योतिरनन्तशक्तिरात्माप्रमेयः सकलानुभूतिः । यमेव विज्ञाय विमुक्तबन्धो जयत्ययं ब्रह्मविदुत्तमोत्तमः ॥ ५३६ ॥
eṣa svayaṃjyotiranantaśaktirātmāprameyaḥ sakalānubhūtiḥ, yameva vijñāya vimuktabandho jayatyayaṃ brahmaviduttamottamaḥ || 536 ||
Esha svayamjyotiranantashaktiraatmaaprameyah sakalaanubhuutih, yameva vijnaaya vimuktabandho jayatyayam brahmaviduttamottamah
यह स्वयंज्योति, अनन्त शक्तिवाला, अप्रमेय और समस्त अनुभवों का आत्मा है; जिसे जानकर ही बन्धन से मुक्त हुआ यह ब्रह्मवेत्ता श्रेष्ठों में श्रेष्ठ होकर विजयी होता है।
This is the self-luminous One, of infinite power, beyond measure, the Self that is all experience; knowing whom alone this knower of Brahman, freed from bondage, triumphs as the best of the best.
न खिद्यते नो विषयैः प्रमोदते न सज्जते नापि विरज्यते च । स्वस्मिन्सदा क्रीडति नन्दति स्वयं निरन्तरानन्दरसेन तृप्तः ॥ ५३७ ॥
na khidyate no viṣayaiḥ pramodate na sajjate nāpi virajyate ca, svasminsadā krīḍati nandati svayaṃ nirantarānandarasena tṛptaḥ || 537 ||
Na khidyate no vishayaih pramodate na sajjate naapi virajyate cha, svasminsadaa kriidati nandati svayam nirantaraanandarasena triptah
वह न खिन्न होता है, न विषयों से प्रसन्न; न आसक्त होता है, न विरक्त। वह अपने ही में सदा क्रीड़ा करता है, स्वयं आनन्दित होता है, निरन्तर आनन्द के रस से तृप्त।
He is not distressed, nor gladdened by objects; he neither clings nor turns away. He plays always in himself, rejoices of himself, contented with the taste of unbroken bliss.
क्षुधां देहव्यथां त्यक्त्वा बालः क्रीडति वस्तुनि । तथैव विद्वान् रमते निर्ममो निरहं सुखी ॥ ५३८ ॥
kṣudhāṃ dehavyathāṃ tyaktvā bālaḥ krīḍati vastuni, tathaiva vidvān ramate nirmamo nirahaṃ sukhī || 538 ||
Kshudhaam dehavyathaam tyaktvaa baalah kriidati vastuni, tathaiva vidvaan ramate nirmamo niraham sukhii
जैसे बालक भूख और देह की पीड़ा को भूलकर खिलौने में खेलता है, वैसे ही विद्वान् ममता और अहंता से रहित होकर सुखपूर्वक रमता है।
As a child, forgetting hunger and bodily pain, plays with a plaything, so the wise man, free of 'mine' and 'I', takes his delight at ease.
चिन्ताशून्यमदैन्यभैक्षमशनं पानं सरिद्वारिषु स्वातन्त्र्येण निरङ्कुशा स्थितिरभीर्निद्रा श्मशाने वने । वस्त्रं क्षालनशोषणादिरहितं दिग्वास्तु शय्या मही सञ्चारो निगमान्तवीथिषु विदां क्रीडा परे ब्रह्मणि ॥ ५३९ ॥
cintāśūnyamadainyabhaikṣamaśanaṃ pānaṃ saridvāriṣu svātantryeṇa niraṅkuśā sthitirabhīrnidrā śmaśāne vane, vastraṃ kṣālanaśoṣaṇādirahitaṃ digvāstu śayyā mahī sañcāro nigamāntavīthiṣu vidāṃ krīḍā pare brahmaṇi || 539 ||
Chintaashuunyamadainyabhaikshamashanam paanam saridvaarishu svaatantryena nirankushaa sthitirabhiirnidraa shmashaane vane, vastram kshaalanashoshanaadirahitam digvaastu shayyaa mahii sanchaaro nigamaantaviithishu vidaam kriidaa pare brahmani
भोजन चिन्ता से रहित और दीनता से रहित भिक्षा है; पानी नदियों का जल; स्थिति स्वतन्त्र और निरंकुश; निद्रा निर्भय होकर श्मशान या वन में; वस्त्र धोने-सुखाने आदि से रहित — दिशाएँ ही वस्त्र हैं; शय्या पृथ्वी; संचार वेदान्त की गलियों में; और क्रीड़ा परब्रह्म में — ऐसे हैं ज्ञानी।
Their food is alms taken without anxiety and without abjectness; their drink the water of rivers; their abiding free and unchecked; their sleep fearless in a burning-ground or a forest; their garment needing neither washing nor drying — the quarters of the sky are their dress; the earth their bed; their walking in the lanes of Vedānta; and their play in the supreme Brahman.
विमानमालम्ब्य शरीरमेतद् भुनक्त्यशेषान्विषयानुपस्थितान् । परेच्छया बालवदात्मवेत्ता योऽव्यक्तलिङ्गोऽननुषक्तबाह्यः ॥ ५४० ॥
vimānamālambya śarīrametad bhunaktyaśeṣānviṣayānupasthitān, parecchayā bālavadātmavettā yo'vyaktaliṅgo'nanuṣaktabāhyaḥ || 540 ||
Vimaanamaalambya shariirametad bhunaktyasheshaanvishayaanupasthitaan, parechchhayaa baalavadaatmavettaa yo'vyaktalingo'nanushaktabaahyah
जो अव्यक्त लक्षण वाला है और बाहर से अनासक्त है, वह आत्मवेत्ता इस शरीर को वाहन बनाकर, दूसरों की इच्छा से आ पड़े समस्त विषयों को बालक की तरह भोग लेता है।
The knower of the Self, whose marks are not outwardly shown and who is unattached to the outward, makes this body his vehicle and, like a child, enjoys whatever objects come to him at the wish of others.
दिगम्बरो वापि च साम्बरो वा त्वगम्बरो वापि चिदम्बरस्थः । उन्मत्तवद्वापि च बालवद्वा पिशाचवद्वापि चरत्यवन्याम् ॥ ५४१ ॥
digambaro vāpi ca sāmbaro vā tvagambaro vāpi cidambarasthaḥ, unmattavadvāpi ca bālavadvā piśācavadvāpi caratyavanyām || 541 ||
Digambaro vaapi cha saambaro vaa tvagambaro vaapi chidambarasthah, unmattavadvaapi cha baalavadvaa pishaachavadvaapi charatyavanyaam
कभी दिगम्बर, कभी वस्त्रधारी, कभी मृगचर्म पहने — चैतन्य के आकाश में स्थित; कभी उन्मत्त की तरह, कभी बालक की तरह, कभी पिशाच की तरह वह पृथ्वी पर विचरता है।
Sky-clad, or clothed, or wearing a hide, but dwelling in the sky of awareness; sometimes like a madman, sometimes like a child, sometimes like a goblin, he wanders upon the earth.
कामान्नी कामरूपी संश्चरत्येकचरो मुनिः । स्वात्मनैव सदा तुष्टः स्वयं सर्वात्मना स्थितः ॥ ५४२ ॥
kāmānnī kāmarūpī saṃścaratyekacaro muniḥ, svātmanaiva sadā tuṣṭaḥ svayaṃ sarvātmanā sthitaḥ || 542 ||
Kaamaannii kaamaruupii samshcharatyekacharo munih, svaatmanaiva sadaa tushtah svayam sarvaatmanaa sthitah
मुनि इच्छा के अनुसार भोजन करता हुआ और इच्छा के अनुसार रूप धारण करता हुआ अकेला विचरता है; अपने ही आत्मा से सदा सन्तुष्ट, स्वयं सर्वात्मरूप में स्थित।
The contemplative wanders alone, eating as he will and taking what form he will; ever content with his own Self, he abides as the Self of all.
क्वचिन्मूढो विद्वान्क्वचिदपि महाराजविभवः क्वचिद्भ्रान्तः सौम्यः क्वचिदजगराचारकलितः । क्वचित्पात्रीभूतः क्वचिदवमतः क्वाप्यविदितश्चरत्येवं प्राज्ञः सततपरमानन्दसुखितः ॥ ५४३ ॥
kvacinmūḍho vidvānkvacidapi mahārājavibhavaḥ kvacidbhrāntaḥ saumyaḥ kvacidajagarācārakalitaḥ, kvacitpātrībhūtaḥ kvacidavamataḥ kvāpyaviditaścaratyevaṃ prājñaḥ satataparamānandasukhitaḥ || 543 ||
Kvachinmuudho vidvaankvachidapi mahaaraajavibhavah kvachidbhraantah saumyah kvachidajagaraachaarakalitah, kvachitpaatriibhuutah kvachidavamatah kvaapyaviditashcharatyevam praajnah satataparamaanandasukhitah
कभी मूढ़, कभी विद्वान्; कभी महाराज के वैभव में, कभी भ्रान्त-सा; कभी सौम्य, कभी अजगर के आचरण वाला; कभी पात्र बना हुआ, कभी अपमानित, कभी कहीं अज्ञात — इस प्रकार प्राज्ञ विचरता है, निरन्तर परमानन्द से सुखी।
Now dull, now learned; now in the splendour of a great king, now as if deranged; now gentle, now living like a python; now honoured as worthy, now despised, now somewhere unknown — thus the wise man wanders, happy in unceasing supreme bliss.
निर्धनोऽपि सदा तुष्टोऽप्यसहायो महाबलः । नित्यतृप्तोऽप्यभुञ्जानोऽप्यसमः समदर्शनः ॥ ५४४ ॥
nirdhano'pi sadā tuṣṭo'pyasahāyo mahābalaḥ, nityatṛpto'pyabhuñjāno'pyasamaḥ samadarśanaḥ || 544 ||
Nirdhano'pi sadaa tushto'pyasahaayo mahaabalah, nityatripto'pyabhunjaano'pyasamah samadarshanah
निर्धन होकर भी सदा सन्तुष्ट; असहाय होकर भी महाबली; नित्य तृप्त होकर भी न भोगता हुआ; असम होकर भी समदर्शी।
Without wealth, yet ever content; without helper, yet of great strength; ever satisfied, yet eating nothing; without an equal, yet seeing all as equal.
अपि कुर्वन्नकुर्वाणश्चाभोक्ता फलभोग्यपि । शरीर्यप्यशरीर्येष परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः ॥ ५४५ ॥
api kurvannakurvāṇaścābhoktā phalabhogyapi, śarīryapyaśarīryeṣa paricchinno'pi sarvagaḥ || 545 ||
Api kurvannakurvaanashchaabhoktaa phalabhogyapi, shariiryapyashariiryesha parichchhinno'pi sarvagah
करता हुआ भी न करने वाला; फल भोगता हुआ भी अभोक्ता; शरीर वाला होकर भी अशरीरी; परिच्छिन्न होकर भी सर्वगत।
Acting, yet doing nothing; enjoying the fruit, yet no enjoyer; possessed of a body, yet bodiless; limited, yet everywhere present.
अशरीरं सदा सन्तमिमं ब्रह्मविदं क्वचित् । प्रियाप्रिये न स्पृशतस्तथैव च शुभाशुभे ॥ ५४६ ॥
aśarīraṃ sadā santamimaṃ brahmavidaṃ kvacit, priyāpriye na spṛśatastathaiva ca śubhāśubhe || 546 ||
Ashariiram sadaa santamimam brahmavidam kvachit, priyaapriye na sprishatastathaiva cha shubhaashubhe
जो सदा अशरीर है, ऐसे इस ब्रह्मवेत्ता को प्रिय और अप्रिय कहीं नहीं छूते; और वैसे ही शुभ और अशुभ भी।
This knower of Brahman, who is ever bodiless, is nowhere touched by the pleasant and the unpleasant, nor likewise by good and evil.
स्थूलादिसम्बन्धवतोऽभिमानिनः सुखं च दुःखं च शुभाशुभे च । विध्वस्तबन्धस्य सदात्मनो मुनेः कुतः शुभं वाप्यशुभं फलं वा ॥ ५४७ ॥
sthūlādisambandhavato'bhimāninaḥ sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca śubhāśubhe ca, vidhvastabandhasya sadātmano muneḥ kutaḥ śubhaṃ vāpyaśubhaṃ phalaṃ vā || 547 ||
Sthuulaadisambandhavato'bhimaaninah sukham cha duhkham cha shubhaashubhe cha, vidhvastabandhasya sadaatmano muneh kutah shubham vaapyashubham phalam vaa
स्थूल आदि के सम्बन्ध वाले अभिमानी को ही सुख-दुःख और शुभ-अशुभ होते हैं। जिसका बन्धन नष्ट हो चुका, उस सदात्मस्वरूप मुनि को शुभ या अशुभ फल कहाँ से?
Pleasure and pain, good and evil, belong to one who takes himself to be connected with the gross body and the rest. For the contemplative whose bondage is destroyed and who is pure Being, whence any fruit good or evil?
तमसा ग्रस्तवद्भानादग्रस्तोऽपि रविर्जनैः । ग्रस्त इत्युच्यते भ्रान्त्या ह्यज्ञात्वा वस्तुलक्षणम् ॥ ५४८ ॥
tamasā grastavadbhānādagrasto'pi ravirjanaiḥ, grasta ityucyate bhrāntyā hyajñātvā vastulakṣaṇam || 548 ||
Tamasaa grastavadbhaanaadagrasto'pi ravirjanaih, grasta ityuchyate bhraantyaa hyajnaatvaa vastulakshanam
सूर्य ग्रस्त न होते हुए भी, राहु से ग्रस्त-सा दिखाई देने से, लोग भ्रम से उसे 'ग्रस्त' कह देते हैं — वस्तु का लक्षण न जानने के कारण।
Though not eclipsed, the sun appears as though seized, and people in their error call it eclipsed — because they do not know the nature of the thing.
तद्वद्देहादिबन्धेभ्यो विमुक्तं ब्रह्मवित्तमम् । पश्यन्ति देहिवन्मूढाः शरीराभासदर्शनात् ॥ ५४९ ॥
tadvaddehādibandhebhyo vimuktaṃ brahmavittamam, paśyanti dehivanmūḍhāḥ śarīrābhāsadarśanāt || 549 ||
Tadvaddehaadibandhebhyo vimuktam brahmavittamam, pashyanti dehivanmuudhaah shariiraabhaasadarshanaat
वैसे ही देह आदि के बन्धनों से मुक्त श्रेष्ठ ब्रह्मवेत्ता को मूढ़ लोग देहधारी की तरह देखते हैं — केवल शरीर के आभास को देखने से।
Just so, the foolish look upon the best of the knowers of Brahman, freed from the bonds of the body and the rest, as though he had a body — because they see only the semblance of a body.
अहिर्निर्ल्वयनीं वायं मुक्त्वा देहं तु तिष्ठति । इतस्ततश्चाल्यमानो यत्किञ्चित्प्राणवायुना ॥ ५५० ॥
ahirnirlvayanīṃ vāyaṃ muktvā dehaṃ tu tiṣṭhati, itastataścālyamāno yatkiñcitprāṇavāyunā || 550 ||
Ahirnirlvayaniim vaayam muktvaa deham tu tishthati, itastatashchaalyamaano yatkinchitpraanavaayunaa
साँप की काँचली की तरह, यह देह को छोड़कर स्थित रहता है; और यह देह प्राणवायु से इधर-उधर जैसे-तैसे हिलती-डुलती रहती है।
Like a snake with its cast-off slough, he abides having left the body; and the body is moved this way and that, just as it happens, by the vital air.
स्रोतसा नीयते दारु यथा निम्नोन्नतस्थलम् । दैवेन नीयते देहो यथाकालोपभुक्तिषु ॥ ५५१ ॥
srotasā nīyate dāru yathā nimnonnatasthalam, daivena nīyate deho yathākālopabhuktiṣu || 551 ||
Srotasaa niiyate daaru yathaa nimnonnatasthalam, daivena niiyate deho yathaakaalopabhuktishu
जैसे जलधारा लकड़ी को नीचे-ऊँचे स्थानों पर ले जाती है, वैसे ही दैव देह को यथासमय भोगों में ले जाता है।
As a current carries a log to low ground and to high, so destiny carries the body, in its own time, through its enjoyments.
प्रारब्धकर्मपरिकल्पितवासनाभिः संसारिवच्चरति भुक्तिषु मुक्तदेहः । सिद्धः स्वयं वसति साक्षिवदत्र तूष्णीं चक्रस्य मूलमिव कल्पविकल्पशून्यः ॥ ५५२ ॥
prārabdhakarmaparikalpitavāsanābhiḥ saṃsārivaccarati bhuktiṣu muktadehaḥ, siddhaḥ svayaṃ vasati sākṣivadatra tūṣṇīṃ cakrasya mūlamiva kalpavikalpaśūnyaḥ || 552 ||
Praarabdhakarmaparikalpitavaasanaabhih samsaarivachcharati bhuktishu muktadehah, siddhah svayam vasati saakshivadatra tuushniim chakrasya muulamiva kalpavikalpashuunyah
प्रारब्ध कर्म से कल्पित वासनाओं के कारण मुक्तदेह पुरुष संसारी की तरह भोगों में विचरता है; किन्तु वह सिद्ध स्वयं यहाँ साक्षी की तरह चुप बैठा रहता है — चक्र की धुरी की तरह — कल्पना और विकल्प से शून्य।
Through the impressions supposed from destiny already set in motion, the man whose body is free moves among enjoyments like one bound to the world; but that perfected one sits here silent as a witness, like the hub of a wheel, void of all imagining and distinction.
नैवेन्द्रियाणि विषयेषु नियुङ्क्त एष नैवापयुङ्क्त उपदर्शनलक्षणस्थः । नैव क्रियाफलमपीषदवेक्षते स स्वानन्दसान्द्ररसपानसुमत्तचित्तः ॥ ५५३ ॥
naivendriyāṇi viṣayeṣu niyuṅkta eṣa naivāpayuṅkta upadarśanalakṣaṇasthaḥ, naiva kriyāphalamapīṣadavekṣate sa svānandasāndrarasapānasumattacittaḥ || 553 ||
Naivendriyaani vishayeshu niyunkta esha naivaapayunkta upadarshanalakshanasthah, naiva kriyaaphalamapiishadavekshate sa svaanandasaandrarasapaanasumattachittah
वह न इन्द्रियों को विषयों में लगाता है, न उनसे हटाता है; वह तो केवल देखने के लक्षण में स्थित है। क्रिया के फल की ओर भी वह तनिक नहीं देखता; उसका चित्त अपने आनन्द के घने रस को पीकर मत्त है।
He neither sets the senses upon objects nor withdraws them; he abides simply as the looking-on. Nor does he regard in the least the fruit of action; his mind is drunk with the drinking of the thick nectar of his own bliss.
लक्ष्यालक्ष्यगतिं त्यक्त्वा यस्तिष्ठेत्केवलात्मना । शिव एव स्वयं साक्षादयं ब्रह्मविदुत्तमः ॥ ५५४ ॥
lakṣyālakṣyagatiṃ tyaktvā yastiṣṭhetkevalātmanā, śiva eva svayaṃ sākṣādayaṃ brahmaviduttamaḥ || 554 ||
Lakshyaalakshyagatim tyaktvaa yastishthetkevalaatmanaa, shiva eva svayam saakshaadayam brahmaviduttamah
जो लक्ष्य और अलक्ष्य की गति छोड़कर केवल आत्मस्वरूप से स्थित रहता है, वह श्रेष्ठ ब्रह्मवेत्ता साक्षात् स्वयं शिव ही है।
He who, giving up all concern with what is aimed at and what is not, abides as the Self alone — that best of the knowers of Brahman is himself, and directly, Śiva.
जीवन्नेव सदा मुक्तः कृतार्थो ब्रह्मवित्तमः । उपाधिनाशाद्ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति निर्द्वयम् ॥ ५५५ ॥
jīvanneva sadā muktaḥ kṛtārtho brahmavittamaḥ, upādhināśādbrahmaiva san brahmāpyeti nirdvayam || 555 ||
Jiivanneva sadaa muktah kritaartho brahmavittamah, upaadhinaashaadbrahmaiva san brahmaapyeti nirdvayam
जीते जी ही सदा मुक्त, कृतार्थ, श्रेष्ठ ब्रह्मवेत्ता, उपाधि के नाश पर ब्रह्म ही होकर अद्वितीय ब्रह्म को प्राप्त होता है।
Ever free while yet living, having achieved his end, the best of the knowers of Brahman, on the destruction of the adjunct, being Brahman itself, attains the Brahman without a second.
शैलूषो वेषसद्भावाभावयोश्च यथा पुमान् । तथैव ब्रह्मविच्छ्रेष्ठः सदा ब्रह्मैव नापरः ॥ ५५६ ॥
śailūṣo veṣasadbhāvābhāvayośca yathā pumān, tathaiva brahmavicchreṣṭhaḥ sadā brahmaiva nāparaḥ || 556 ||
Shailuusho veshasadbhaavaabhaavayoshcha yathaa pumaan, tathaiva brahmavichchhreshthah sadaa brahmaiva naaparah
जैसे नट वेश धारण करने पर और न करने पर भी वही मनुष्य रहता है, वैसे ही श्रेष्ठ ब्रह्मवेत्ता सदा ब्रह्म ही है, और कुछ नहीं।
As an actor is the same man whether he wears his costume or not, so the best of the knowers of Brahman is always Brahman alone and nothing else.
यत्र क्वापि विशीर्णं सत्पर्णमिव तरोर्वपुः पतनात् । ब्रह्मीभूतस्य यतेः प्रागेव हि तच्चिदग्निना दग्धम् ॥ ५५७ ॥
yatra kvāpi viśīrṇaṃ satparṇamiva tarorvapuḥ patanāt, brahmībhūtasya yateḥ prāgeva hi taccidagninā dagdham || 557 ||
Yatra kvaapi vishiirnam satparnamiva tarorvapuh patanaat, brahmiibhuutasya yateh praageva hi tachchidagninaa dagdham
ब्रह्मरूप हुए यति का शरीर, वृक्ष के गले हुए पत्ते की तरह, कहीं भी गिर जाए — वह तो पहले ही चैतन्य की अग्नि से जल चुका है।
Let the body of the seeker who has become Brahman fall wherever it may, like a withered leaf from a tree; it has already been burnt by the fire of awareness.
सदात्मनि ब्रह्मणि तिष्ठतो मुनेः पूर्णाद्वयानन्दमयात्मना सदा । न देशकालाद्युचितप्रतीक्षा त्वङ्मांसविट्पिण्डविसर्जनाय ॥ ५५८ ॥
sadātmani brahmaṇi tiṣṭhato muneḥ pūrṇādvayānandamayātmanā sadā, na deśakālādyucitapratīkṣā tvaṅmāṃsaviṭpiṇḍavisarjanāya || 558 ||
Sadaatmani brahmani tishthato muneh puurnaadvayaanandamayaatmanaa sadaa, na deshakaalaadyuchitapratiikshaa tvanmaamsavitpindavisarjanaaya
जो मुनि सदात्मा ब्रह्म में पूर्ण अद्वय आनन्दमय स्वरूप से सदा स्थित है, उसे त्वचा, मांस और मल के इस पिण्ड को छोड़ने के लिए देश-काल आदि की उचित प्रतीक्षा नहीं करनी पड़ती।
The contemplative who abides always in Brahman, the real Self, as full and non-dual bliss, need not wait for a fitting place or time to cast off this lump of skin, flesh and filth.
देहस्य मोक्षो नो मोक्षो न दण्डस्य कमण्डलोः । अविद्याहृदयग्रन्थिमोक्षो मोक्षो यतस्ततः ॥ ५५९ ॥
dehasya mokṣo no mokṣo na daṇḍasya kamaṇḍaloḥ, avidyāhṛdayagranthimokṣo mokṣo yatastataḥ || 559 ||
Dehasya moksho no moksho na dandasya kamandaloh, avidyaahridayagranthimoksho moksho yatastatah
देह का छूटना मोक्ष नहीं, न दण्ड और कमण्डलु का। मोक्ष तो अविद्या से बनी हृदय की गाँठ के खुलने का नाम है।
The falling away of the body is not liberation, nor the laying down of staff and water-pot. Liberation is the loosening of the knot of the heart made of ignorance.
कुल्यायामथ नद्यां वा शिवक्षेत्रेऽपि चत्वरे । पर्णं पतति चेत्तेन तरोः किं नु शुभाशुभम् ॥ ५६० ॥
kulyāyāmatha nadyāṃ vā śivakṣetre'pi catvare, parṇaṃ patati cettena taroḥ kiṃ nu śubhāśubham || 560 ||
Kulyaayaamatha nadyaam vaa shivakshetre'pi chatvare, parnam patati chettena taroh kim nu shubhaashubham
पत्ता नाली में गिरे या नदी में, शिव के क्षेत्र में गिरे या चौराहे पर — उससे वृक्ष का भला या बुरा क्या?
Whether a leaf falls into a ditch or a river, in a holy place of Śiva or at a crossroads — what good or ill is that to the tree?
पत्रस्य पुष्पस्य फलस्य नाशवद् देहेन्द्रियप्राणधियां विनाशः । नैवात्मनः स्वस्य सदात्मकस्यानन्दाकृतेर्वृक्षवदस्ति चैषः ॥ ५६१ ॥
patrasya puṣpasya phalasya nāśavad dehendriyaprāṇadhiyāṃ vināśaḥ, naivātmanaḥ svasya sadātmakasyānandākṛtervṛkṣavadasti caiṣaḥ || 561 ||
Patrasya pushpasya phalasya naashavad dehendriyapraanadhiyaam vinaashah, naivaatmanah svasya sadaatmakasyaanandaakritervrikshavadasti chaishah
पत्ते, फूल और फल के नष्ट होने की तरह देह, इन्द्रिय, प्राण और बुद्धि का विनाश होता है; किन्तु आनन्दस्वरूप सदात्मा अपने आपका विनाश नहीं होता — और वही वृक्ष के समान है।
As leaf, flower and fruit perish, so perish body, senses, breaths and understanding; but one's own Self, which is Being and bliss, does not perish — and it is that which is like the tree.
प्रज्ञानघन इत्यात्मलक्षणं सत्यसूचकम् । अनूद्यौपाधिकस्यैव कथयन्ति विनाशनम् ॥ ५६२ ॥
prajñānaghana ityātmalakṣaṇaṃ satyasūcakam, anūdyaupādhikasyaiva kathayanti vināśanam || 562 ||
Prajnaanaghana ityaatmalakshanam satyasuuchakam, anuudyaupaadhikasyaiva kathayanti vinaashanam
'प्रज्ञानघन' — यह आत्मा का लक्षण है और सत्य का सूचक है; श्रुतियाँ जो विनाश कहती हैं, वह उपाधि का ही अनुवाद करके कहती हैं।
'A mass of awareness' — this is the mark of the Self and points to the truth; when the scriptures speak of destruction, they speak of the adjunct alone, taking it up only to set it aside.
अविनाशी वा अरेऽयमात्मेति श्रुतिरात्मनः । प्रब्रवीत्यविनाशित्वं विनश्यत्सु विकारिषु ॥ ५६३ ॥
avināśī vā are'yamātmeti śrutirātmanaḥ, prabravītyavināśitvaṃ vinaśyatsu vikāriṣu || 563 ||
Avinaashii vaa are'yamaatmeti shrutiraatmanah, prabraviityavinaashitvam vinashyatsu vikaarishu
'अविनाशी वा अरेऽयमात्मा' — यह श्रुति विकारी वस्तुओं के नष्ट होते रहने पर भी आत्मा की अविनाशिता को स्पष्ट कहती है।
'This Self, O beloved, is imperishable' — with these words scripture declares the imperishability of the Self, even while changing things perish.
पाषाणवृक्षतृणधान्यकटाम्बराद्या दग्धा भवन्ति हि मृदेव यथा तथैव । देहेन्द्रियासुमनआदि समस्तदृश्यं ज्ञानाग्निदग्धमुपयाति परात्मभावम् ॥ ५६४ ॥
pāṣāṇavṛkṣatṛṇadhānyakaṭāmbarādyā dagdhā bhavanti hi mṛdeva yathā tathaiva, dehendriyāsumanaādi samastadṛśyaṃ jñānāgnidagdhamupayāti parātmabhāvam || 564 ||
Paashaanavrikshatrinadhaanyakataambaraadyaa dagdhaa bhavanti hi mrideva yathaa tathaiva, dehendriyaasumanaaadi samastadrishyam jnaanaagnidagdhamupayaati paraatmabhaavam
जैसे पत्थर, वृक्ष, तृण, धान्य, चटाई और वस्त्र आदि जलकर मिट्टी ही हो जाते हैं, वैसे ही देह, इन्द्रिय, प्राण और मन आदि समस्त दृश्य ज्ञान की अग्नि से जलकर परमात्म-भाव को प्राप्त होता है।
As stone, tree, grass, grain, mat and cloth when burnt become earth alone, so all that is seen — body, senses, breaths, mind and the rest — burnt by the fire of knowledge, comes to the state of the supreme Self.
विलक्षणं यथा ध्वान्तं लीयते भानुतेजसि । तथैव सकलं दृश्यं ब्रह्मणि प्रविलीयते ॥ ५६५ ॥
vilakṣaṇaṃ yathā dhvāntaṃ līyate bhānutejasi, tathaiva sakalaṃ dṛśyaṃ brahmaṇi pravilīyate || 565 ||
Vilakshanam yathaa dhvaantam liiyate bhaanutejasi, tathaiva sakalam drishyam brahmani praviliiyate
जैसे अपने से विलक्षण अन्धकार सूर्य के तेज में लीन हो जाता है, वैसे ही समस्त दृश्य ब्रह्म में विलीन हो जाता है।
As darkness, which is wholly other than it, dissolves in the light of the sun, so all that is seen dissolves in Brahman.
घटे नष्टे यथा व्योम व्योमैव भवति स्फुटम् । तथैवोपाधिविलये ब्रह्मैव ब्रह्मवित्स्वयम् ॥ ५६६ ॥
ghaṭe naṣṭe yathā vyoma vyomaiva bhavati sphuṭam, tathaivopādhivilaye brahmaiva brahmavitsvayam || 566 ||
Ghate nashte yathaa vyoma vyomaiva bhavati sphutam, tathaivopaadhivilaye brahmaiva brahmavitsvayam
जैसे घड़े के नष्ट होने पर घड़े का आकाश स्पष्ट रूप से आकाश ही हो जाता है, वैसे ही उपाधि के विलय पर ब्रह्मवेत्ता स्वयं ब्रह्म ही हो जाता है।
As, when the pot is destroyed, the space in it plainly becomes space itself, so, when the adjunct is dissolved, the knower of Brahman himself becomes Brahman.
क्षीरं क्षीरे यथा क्षिप्तं तैलं तैले जलं जले । संयुक्तमेकतां याति तथात्मन्यात्मविन्मुनिः ॥ ५६७ ॥
kṣīraṃ kṣīre yathā kṣiptaṃ tailaṃ taile jalaṃ jale, saṃyuktamekatāṃ yāti tathātmanyātmavinmuniḥ || 567 ||
Kshiiram kshiire yathaa kshiptam tailam taile jalam jale, samyuktamekataam yaati tathaatmanyaatmavinmunih
जैसे दूध में डाला हुआ दूध, तेल में तेल और जल में जल मिलकर एक हो जाता है, वैसे ही आत्मवेत्ता मुनि आत्मा में एक हो जाता है।
As milk poured into milk, oil into oil and water into water become one on joining, so the contemplative who knows the Self becomes one in the Self.
एवं विदेहकैवल्यं सन्मात्रत्वमखण्डितम् । ब्रह्मभावं प्रपद्यैष यतिर्नावर्तते पुनः ॥ ५६८ ॥
evaṃ videhakaivalyaṃ sanmātratvamakhaṇḍitam, brahmabhāvaṃ prapadyaiṣa yatirnāvartate punaḥ || 568 ||
Evam videhakaivalyam sanmaatratvamakhanditam, brahmabhaavam prapadyaisha yatirnaavartate punah
इस प्रकार विदेह कैवल्य को, अखण्ड सन्मात्रता को, ब्रह्मभाव को प्राप्त करके यह यति फिर नहीं लौटता।
Thus attaining absoluteness beyond the body, undivided Being alone, the state of Brahman, this seeker does not return again.
सदात्मैकत्वविज्ञानदग्धाविद्यादिवर्ष्मणः । अमुष्य ब्रह्मभूतत्वाद्ब्रह्मणः कुत उद्भवः ॥ ५६९ ॥
sadātmaikatvavijñānadagdhāvidyādivarṣmaṇaḥ, amuṣya brahmabhūtatvādbrahmaṇaḥ kuta udbhavaḥ || 569 ||
Sadaatmaikatvavijnaanadagdhaavidyaadivarshmanah, amushya brahmabhuutatvaadbrahmanah kuta udbhavah
सत् आत्मा के एकत्व के ज्ञान से जिसकी अविद्या आदि की देह जल चुकी है, वह ब्रह्म ही हो गया; फिर ब्रह्म का जन्म कहाँ से हो?
He whose very body of ignorance and the rest has been burnt by the knowledge of the oneness of the real Self has become Brahman itself; whence then any birth for Brahman?
मायाक्लृप्तौ बन्धमोक्षौ न स्तः स्वात्मनि वस्तुतः । यथा रज्जौ निष्क्रियायां सर्पाभासविनिर्गमौ ॥ ५७० ॥
māyāklṛptau bandhamokṣau na staḥ svātmani vastutaḥ, yathā rajjau niṣkriyāyāṃ sarpābhāsavinirgamau || 570 ||
Maayaaklriptau bandhamokshau na stah svaatmani vastutah, yathaa rajjau nishkriyaayaam sarpaabhaasavinirgamau
माया के कल्पित किये हुए बन्ध और मोक्ष वस्तुतः अपने आत्मा में हैं ही नहीं — जैसे निष्क्रिय रस्सी में साँप के आभास का आना और जाना।
Bondage and release, fashioned by illusion, are in truth not in one's own Self at all — as the coming and going of the appearance of a snake are not in the motionless rope.
आवृतेः सदसत्त्वाभ्यां वक्तव्ये बन्धमोक्षणे । नावृतिर्ब्रह्मणः काचिदन्याभावादनावृतम् । यद्यस्त्यद्वैतहानिः स्याद्द्वैतं नो सहते श्रुतिः ॥ ५७१ ॥
āvṛteḥ sadasattvābhyāṃ vaktavye bandhamokṣaṇe, nāvṛtirbrahmaṇaḥ kācidanyābhāvādanāvṛtam, yadyastyadvaitahāniḥ syāddvaitaṃ no sahate śrutiḥ || 571 ||
Aavriteh sadasattvaabhyaam vaktavye bandhamokshane, naavritirbrahmanah kaachidanyaabhaavaadanaavritam, yadyastyadvaitahaanih syaaddvaitam no sahate shrutih
आवरण के होने और न होने से ही बन्ध और मोक्ष कहे जा सकते हैं। परन्तु ब्रह्म का कोई आवरण है नहीं, क्योंकि उससे अन्य कुछ है ही नहीं — इसलिए वह अनावृत है। और यदि आवरण हो, तो अद्वैत की हानि होगी; और द्वैत को श्रुति सहती नहीं।
Bondage and release can be spoken of only by the presence or absence of a veiling. But Brahman has no veiling at all, since nothing other than it exists — so it is unveiled. And were there a veiling, non-duality would be lost; and duality scripture will not allow.
बन्धं च मोक्षं च मृषैव मूढा बुद्धेर्गुणं वस्तुनि कल्पयन्ति । दृगावृतिं मेघकृतां यथा रवौ यतोऽद्वयासङ्गचिदेकमक्षरम् ॥ ५७२ ॥
bandhaṃ ca mokṣaṃ ca mṛṣaiva mūḍhā buddherguṇaṃ vastuni kalpayanti, dṛgāvṛtiṃ meghakṛtāṃ yathā ravau yato'dvayāsaṅgacidekamakṣaram || 572 ||
Bandham cha moksham cha mrishaiva muudhaa buddhergunam vastuni kalpayanti, drigaavritim meghakritaam yathaa ravau yato'dvayaasangachidekamaksharam
मूढ़ लोग बुद्धि के गुण को वस्तु में मिथ्या ही कल्पित करके बन्ध और मोक्ष की बात करते हैं — जैसे बादलों से हुए दृष्टि के आवरण को वे सूर्य में मान लेते हैं; क्योंकि ब्रह्म तो अद्वय, असंग, चित्स्वरूप एक अक्षर है।
The foolish falsely imagine in Reality what is a quality of the intellect, and so speak of bondage and release — as they lay upon the sun the veiling of sight that the clouds have caused; for Brahman is the non-dual, unattached, one imperishable awareness.
अस्तीति प्रत्ययो यश्च यश्च नास्तीति वस्तुनि । बुद्धेरेव गुणावेतौ न तु नित्यस्य वस्तुनः ॥ ५७३ ॥
astīti pratyayo yaśca yaśca nāstīti vastuni, buddhereva guṇāvetau na tu nityasya vastunaḥ || 573 ||
Astiiti pratyayo yashcha yashcha naastiiti vastuni, buddhereva gunaavetau na tu nityasya vastunah
वस्तु में 'है' यह प्रतीति और 'नहीं है' यह प्रतीति — ये दोनों बुद्धि के ही गुण हैं, नित्य वस्तु के नहीं।
The notion 'it is' and the notion 'it is not' about Reality are both qualities of the intellect alone, and not of the eternal Reality.
अतस्तौ मायया क्लृप्तौ बन्धमोक्षौ न चात्मनि । निष्कले निष्क्रिये शान्ते निरवद्ये निरंजने । अद्वितीये परे तत्त्वे व्योमवत्कल्पना कुतः ॥ ५७४ ॥
atastau māyayā klṛptau bandhamokṣau na cātmani, niṣkale niṣkriye śānte niravadye niraṃjane, advitīye pare tattve vyomavatkalpanā kutaḥ || 574 ||
Atastau maayayaa klriptau bandhamokshau na chaatmani, nishkale nishkriye shaante niravadye niramjane, advitiiye pare tattve vyomavatkalpanaa kutah
इसलिए वे बन्ध और मोक्ष माया से कल्पित हैं, आत्मा में नहीं। निष्कल, निष्क्रिय, शान्त, निरवद्य, निरंजन और अद्वितीय परम तत्त्व में आकाश की तरह कल्पना कहाँ से?
Therefore those two, bondage and release, are fashioned by illusion and are not in the Self. In the supreme Reality — without parts, without action, at peace, blameless, untainted and without a second — whence any imagining, as in space?
न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधकः । न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येषा परमार्थता ॥ ५७५ ॥
na nirodho na cotpattirna baddho na ca sādhakaḥ, na mumukṣurna vai mukta ityeṣā paramārthatā || 575 ||
Na nirodho na chotpattirna baddho na cha saadhakah, na mumukshurna vai mukta ityeshaa paramaarthataa
न निरोध है, न उत्पत्ति; न कोई बद्ध है, न कोई साधक; न कोई मुमुक्षु है, न कोई मुक्त — यही परमार्थता है।
There is no restraining and no arising; none bound and none striving; none longing for release and none released — this is the highest truth.
↑ All sectionsउपसंहारः · Conclusion (576–581)
सकलनिगमचूडास्वान्तसिद्धान्तरूपं परमिदमतिगुह्यं दर्शितं ते मयाद्य । अपगतकलिदोषं कामनिर्मुक्तबुद्धिं स्वसुतवदसकृत्त्वां भावयित्वा मुमुक्षुम् ॥ ५७६ ॥
sakalanigamacūḍāsvāntasiddhāntarūpaṃ paramidamatiguhyaṃ darśitaṃ te mayādya, apagatakalidoṣaṃ kāmanirmuktabuddhiṃ svasutavadasakṛttvāṃ bhāvayitvā mumukṣum || 576 ||
Sakalanigamachuudaasvaantasiddhaantaruupam paramidamatiguhyam darshitam te mayaadya, apagatakalidosham kaamanirmuktabuddhim svasutavadasakrittvaam bhaavayitvaa mumukshum
समस्त वेदों के शिखर का अन्तिम सिद्धान्त यह परम और अत्यन्त गुह्य रहस्य मैंने आज तुझे दिखाया — तुझे कलि के दोष से रहित, कामना से मुक्त बुद्धि वाला और मुमुक्षु जानकर, अपने पुत्र की तरह बार-बार विचार करके।
This supreme and most secret truth, the final conclusion at the crown of all the Vedas, I have shown to you today — having again and again regarded you, as my own son, as free of the taint of this age, of an understanding released from desire, and longing for liberation.
इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यं प्रश्रयेण कृतानतिः । स तेन समनुज्ञातो ययौ निर्मुक्तबन्धनः ॥ ५७७ ॥
iti śrutvā gurorvākyaṃ praśrayeṇa kṛtānatiḥ, sa tena samanujñāto yayau nirmuktabandhanaḥ || 577 ||
Iti shrutvaa gurorvaakyam prashrayena kritaanatih, sa tena samanujnaato yayau nirmuktabandhanah
गुरु का यह वचन सुनकर उसने विनय से प्रणाम किया; और उनकी अनुमति पाकर, बन्धन से मुक्त होकर वह चला गया।
Hearing this word of his teacher he bowed in reverence; and with his leave, freed of all bondage, he went his way.
गुरुरेव सदानन्दसिन्धौ निर्मग्नमानसः । पावयन्वसुधां सर्वां विचचार निरन्तरम् ॥ ५७८ ॥
gurureva sadānandasindhau nirmagnamānasaḥ, pāvayanvasudhāṃ sarvāṃ vicacāra nirantaram || 578 ||
Gurureva sadaanandasindhau nirmagnamaanasah, paavayanvasudhaam sarvaam vichachaara nirantaram
और गुरु भी सदानन्द के समुद्र में मन को डुबोकर, सारी पृथ्वी को पवित्र करते हुए निरन्तर विचरते रहे।
And the teacher too, his mind plunged in the ocean of unceasing bliss, wandered on without pause, making the whole earth pure.
इत्याचार्यस्य शिष्यस्य संवादेनात्मलक्षणम् । निरूपितं मुमुक्षूणां सुखबोधोपपत्तये ॥ ५७९ ॥
ityācāryasya śiṣyasya saṃvādenātmalakṣaṇam, nirūpitaṃ mumukṣūṇāṃ sukhabodhopapattaye || 579 ||
Ityaachaaryasya shishyasya samvaadenaatmalakshanam, niruupitam mumukshuunaam sukhabodhopapattaye
इस प्रकार आचार्य और शिष्य के संवाद से आत्मा का लक्षण मुमुक्षुओं के सुखपूर्वक बोध की सिद्धि के लिए निरूपित किया गया।
Thus, through the dialogue of teacher and disciple, the nature of the Self has been set forth, so that those who long for liberation may come to know it with ease.
हितमिदमुपदेशमाद्रियन्तां विहितनिरस्तसमस्तचित्तदोषाः । भवसुखविरताः प्रशान्तचित्ताः श्रुतिरसिका यतयो मुमुक्षवो ये ॥ ५८० ॥
hitamidamupadeśamādriyantāṃ vihitanirastasamastacittadoṣāḥ, bhavasukhaviratāḥ praśāntacittāḥ śrutirasikā yatayo mumukṣavo ye || 580 ||
Hitamidamupadeshamaadriyantaam vihitanirastasamastachittadoshaah, bhavasukhavirataah prashaantachittaah shrutirasikaa yatayo mumukshavo ye
जिन्होंने विहित साधनों से चित्त के समस्त दोष दूर कर दिये हैं, जो संसार के सुख से विरत हैं, जिनका चित्त प्रशान्त है, जो श्रुति के रसिक हैं — ऐसे मुमुक्षु यति इस हितकर उपदेश को आदर से ग्रहण करें।
Let those seekers who long for liberation take this salutary teaching to heart with reverence — they who by the prescribed means have driven out every fault of mind, who are turned away from worldly pleasure, whose minds are at peace, and who relish the word of scripture.
संसाराध्वनि तापभानुकिरणप्रोद्भूतदाहव्यथाखिन्नानां जलकाङ्क्षया मरुभुवि श्रान्त्या परिभ्राम्यताम् । अत्यासन्नसुधाम्बुधिं सुखकरं ब्रह्माद्वयं दर्शयन्त्येषा शंकरभारती विजयते निर्वाणसन्दायिनी ॥ ५८१ ॥
saṃsārādhvani tāpabhānukiraṇaprodbhūtadāhavyathākhinnānāṃ jalakāṅkṣayā marubhuvi śrāntyā paribhrāmyatām, atyāsannasudhāmbudhiṃ sukhakaraṃ brahmādvayaṃ darśayantyeṣā śaṃkarabhāratī vijayate nirvāṇasandāyinī || 581 ||
Samsaaraadhvani taapabhaanukiranaprodbhuutadaahavyathaakhinnaanaam jalakaankshayaa marubhuvi shraantyaa paribhraamyataam, atyaasannasudhaambudhim sukhakaram brahmaadvayam darshayantyeshaa shamkarabhaaratii vijayate nirvaanasandaayinii
संसार के मार्ग में ताप-रूपी सूर्य की किरणों से उत्पन्न जलन की पीड़ा से खिन्न होकर, जल की चाह से मरुभूमि में थककर भटकने वालों को अत्यन्त निकट अमृत का समुद्र — सुखकर, अद्वय ब्रह्म — दिखाती हुई यह शंकर की वाणी विजयी है, जो निर्वाण देने वाली है।
To those who wander wearily in a desert, longing for water, worn out on the road of worldly life by the pain of the burning raised by the sun's rays of affliction, this speech of Śaṅkara shows the ocean of nectar close at hand — the blissful, non-dual Brahman. It is triumphant, and it bestows liberation.