Verse meanings · श्लोकार्थप्रत्येक श्लोक के नीचे दिया गया हिन्दी और अंग्रेज़ी अर्थ AdiVeda का अपना सम्पादकीय अनुवाद है, जो ऊपर दिए गए संस्कृत पाठ से सीधे इस संस्करण के लिए किया गया है। यह पाठ को समझने में सहायता के लिए है — यह किसी प्रकाशित अनुवाद का उद्धरण या कोई पारम्परिक भाष्य नहीं है। जहाँ विभिन्न परम्पराएँ किसी अंश को अलग ढंग से पढ़ती हैं, वहाँ संक्षेप में यह बताया गया है।
The Hindi and English meaning under each verse is AdiVeda's own editorial translation, made directly from the Sanskrit printed here for this edition. It is meant to help you follow the text — it is not quoted from any published translation and it is not a traditional commentary. Where traditions read a passage differently, the meaning says so briefly.
तपोभिः क्षीणपापानां शान्तानां वीतरागिणाम्
मुमुक्षूणामपेक्ष्योऽयमात्मबोधो विधीयते ॥ १ ॥
tapobhiḥ kṣīṇapāpānāṃ śāntānāṃ vītarāgiṇām
mumukṣūṇāmapekṣyo'yamātmabodho vidhīyate || 1 ||
Tapobhih kshiinapaapaanaam shaantaanaam viitaraaginaam mumukshuunaamapekshyo'yamaatmabodho vidhiiyate
तपस्या से जिनके पाप क्षीण हो चुके हैं, जो शान्त और राग-रहित हैं, उन मोक्ष चाहने वालों के लिए यह 'आत्मबोध' (आत्मा का ज्ञान) रचा जाता है।
This Ātmabodha, 'knowledge of the Self', is composed for seekers of liberation whose sins have been worn away by austerity, who are at peace and free from attachment.
बोधोऽन्यसाधनेभ्यो हि साक्षान्मोक्षैकसाधनम्
पाकस्य वह्निवज्ज्ञानं विना मोक्षो न सिध्यति ॥ २ ॥
bodho'nyasādhanebhyo hi sākṣānmokṣaikasādhanam
pākasya vahnivajjñānaṃ vinā mokṣo na sidhyati || 2 ||
Bodho'nyasaadhanebhyo hi saakshaanmokshaikasaadhanam paakasya vahnivajjnaanam vinaa moksho na sidhyati
अन्य सब साधनों की तुलना में ज्ञान ही मोक्ष का एकमात्र प्रत्यक्ष साधन है। जैसे अग्नि के बिना भोजन नहीं पकता, वैसे ही ज्ञान के बिना मोक्ष सिद्ध नहीं होता।
Compared with every other means, knowledge alone is the direct means to liberation. Just as there is no cooking without fire, there is no liberation without knowledge.
अविरोधितया कर्म नाविद्यां विनिवर्तयेत्
विद्याऽविद्यां निहन्त्येव तेजस्तिमिरसङ्घवत् ॥ ३ ॥
avirodhitayā karma nāvidyāṃ vinivartayet
vidyā'vidyāṃ nihantyeva tejastimirasaṅghavat || 3 ||
Avirodhitayaa karma naavidyaam vinivartayet vidyaa'vidyaam nihantyeva tejastimirasanghavat
कर्म अज्ञान का विरोधी न होने के कारण अज्ञान को दूर नहीं कर सकता। जैसे प्रकाश अन्धकार के समूह को नष्ट करता है, वैसे ही ज्ञान ही अज्ञान को नष्ट करता है।
Action cannot remove ignorance, because it is not opposed to it. Knowledge alone destroys ignorance, as light destroys a mass of darkness.
परिच्छिन्न इवाज्ञानात्तन्नाशे सति केवलः
स्वयं प्रकाशते ह्यात्मा मेघापायेंऽशुमानिव ॥ ४ ॥
paricchinna ivājñānāttannāśe sati kevalaḥ
svayaṃ prakāśate hyātmā meghāpāyeṃ'śumāniva || 4 ||
Parichchhinna ivaajnaanaattannaashe sati kevalah svayam prakaashate hyaatmaa meghaapaayem'shumaaniva
अज्ञान के कारण आत्मा सीमित-सा प्रतीत होता है; उस अज्ञान के नष्ट होने पर वह अकेला (अद्वितीय) आत्मा स्वयं प्रकाशित होता है, जैसे बादलों के हटने पर सूर्य।
Because of ignorance the Self seems limited; when ignorance is destroyed, the Self, now alone, shines by its own light, like the sun when the clouds have passed.
अज्ञानकलुषं जीवं ज्ञानाभ्यासाद्विनिर्मलम्
कृत्वा ज्ञानं स्वयं नश्येज्जलं कतकरेणुवत् ॥ ५ ॥
ajñānakaluṣaṃ jīvaṃ jñānābhyāsādvinirmalam
kṛtvā jñānaṃ svayaṃ naśyejjalaṃ katakareṇuvat || 5 ||
Ajnaanakalusham jiivam jnaanaabhyaasaadvinirmalam kritvaa jnaanam svayam nashyejjalam katakarenuvat
अज्ञान से मलिन जीव को ज्ञान का अभ्यास निर्मल करके स्वयं भी नष्ट हो जाता है, जैसे निर्मली (कतक) के बीज का चूर्ण जल को स्वच्छ करके स्वयं (नीचे बैठकर) लुप्त हो जाता है।
Repeated knowledge makes the individual soul, clouded by ignorance, clear, and then itself disappears, as the powder of the kataka nut clears muddy water and then settles out of it.
संसारः स्वप्नतुल्यो हि रागद्वेषादिसङ्कुलः
स्वकाले सत्यवद्भाति प्रबोधे सत्यसद्भवेत् ॥ ६ ॥
saṃsāraḥ svapnatulyo hi rāgadveṣādisaṅkulaḥ
svakāle satyavadbhāti prabodhe satyasadbhavet || 6 ||
Samsaarah svapnatulyo hi raagadveshaadisankulah svakaale satyavadbhaati prabodhe satyasadbhavet
राग-द्वेष आदि से भरा यह संसार स्वप्न के समान है; अपने समय पर (जब तक रहता है) वह सत्य-सा लगता है, पर जागने पर असत्य हो जाता है।
This round of worldly life, full of attachment, aversion and the like, is like a dream: while it lasts it seems real, but on awakening it proves unreal.
तावत्सत्यं जगद्भाति शुक्तिकारजतं यथा
यावन्न ज्ञायते ब्रह्म सर्वाधिष्ठानमद्वयम् ॥ ७ ॥
tāvatsatyaṃ jagadbhāti śuktikārajataṃ yathā
yāvanna jñāyate brahma sarvādhiṣṭhānamadvayam || 7 ||
Taavatsatyam jagadbhaati shuktikaarajatam yathaa yaavanna jnaayate brahma sarvaadhishthaanamadvayam
जब तक सबके अधिष्ठान, अद्वितीय ब्रह्म का ज्ञान नहीं होता, तब तक जगत् सत्य-सा प्रतीत होता है, जैसे सीप में चाँदी।
As long as Brahman, the one without a second, the ground of everything, is not known, the world appears real, like silver seen in mother-of-pearl.
उपादानेऽखिलाधारे जगन्ति परमेश्वरे
सर्गस्थितिलयान् यान्ति बुद्बुदानीव वारिणि ॥ ८ ॥
upādāne'khilādhāre jaganti parameśvare
sargasthitilayān yānti budbudānīva vāriṇi || 8 ||
Upaadaane'khilaadhaare jaganti parameshvare sargasthitilayaan yaanti budbudaaniiva vaarini
सबके आधार और उपादान कारण परमेश्वर में ही सारे जगत् उत्पत्ति, स्थिति और लय को प्राप्त होते हैं, जैसे जल में बुलबुले।
In the supreme Lord — the material cause and support of all — the worlds arise, endure and dissolve, like bubbles in water.
सच्चिदात्मन्यनुस्यूते नित्ये विष्णौ प्रकल्पिताः
व्यक्तयो विविधाः सर्वा हाटके कटकादिवत् ॥ ९ ॥
saccidātmanyanusyūte nitye viṣṇau prakalpitāḥ
vyaktayo vividhāḥ sarvā hāṭake kaṭakādivat || 9 ||
Sachchidaatmanyanusyuute nitye vishnau prakalpitaah vyaktayo vividhaah sarvaa haatake katakaadivat
सत्-चित्-स्वरूप, सबमें अनुस्यूत (पिरोए हुए), नित्य विष्णु में ये सब विविध व्यक्त रूप कल्पित हैं, जैसे सोने में कंगन आदि।
All these various individual forms are imagined in Viṣṇu — eternal, whose nature is being and consciousness and who runs through everything — as bracelets and other ornaments are in gold.
यथाकाशो हृषीकेशो नानोपाधिगतो विभुः
तद्भेदाद्भिन्नवद्भाति तन्नाशे केवलो भवेत् ॥ १० ॥
yathākāśo hṛṣīkeśo nānopādhigato vibhuḥ
tadbhedādbhinnavadbhāti tannāśe kevalo bhavet || 10 ||
Yathaakaasho hrishiikesho naanopaadhigato vibhuh tadbhedaadbhinnavadbhaati tannaashe kevalo bhavet
जैसे सर्वव्यापी आकाश अनेक उपाधियों (घड़ा आदि) से जुड़कर उनके भेद से भिन्न-सा दिखता है और उनके नष्ट होने पर एक ही रह जाता है, वैसे ही इन्द्रियों के स्वामी (आत्मा) भी।
Like space, the all-pervading Lord of the senses (the Self), joined to many limiting adjuncts, appears divided by their differences; when they are gone, he alone remains.
नानोपाधिवशादेव जातिनामाश्रमादयः
आत्मन्यारोपितास्तोये रसवर्णादि भेदवत् ॥ ११ ॥
nānopādhivaśādeva jātināmāśramādayaḥ
ātmanyāropitāstoye rasavarṇādi bhedavat || 11 ||
Naanopaadhivashaadeva jaatinaamaashramaadayah aatmanyaaropitaastoye rasavarnaadi bhedavat
अनेक उपाधियों के कारण ही जाति, नाम, आश्रम आदि आत्मा पर आरोपित होते हैं, जैसे जल पर स्वाद, रंग आदि के भेद।
It is only because of various adjuncts that caste, name, stage of life and the rest are superimposed on the Self, as differences of taste and colour are on water.
पंचीकृतमहाभूतसंभवं कर्मसंचितम्
शरीरं सुखदुःखानां भोगायतनमुच्यते ॥ १२ ॥
paṃcīkṛtamahābhūtasaṃbhavaṃ karmasaṃcitam
śarīraṃ sukhaduḥkhānāṃ bhogāyatanamucyate || 12 ||
Pamchiikritamahaabhuutasambhavam karmasamchitam shariiram sukhaduhkhaanaam bhogaayatanamuchyate
पंचीकृत (परस्पर मिश्रित) महाभूतों से बना, कर्मों से संचित शरीर सुख-दुःख के भोग का स्थान (स्थूल शरीर) कहलाता है।
The body made of the great elements after they have been compounded, and gathered together by past actions, is called the gross body, the place where pleasure and pain are experienced.
पंचप्राणमनोबुद्धिदशेन्द्रियसमन्वितम्
अपंचीकृतभूतोत्थं सूक्ष्माङ्गं भोगसाधनम् ॥ १३ ॥
paṃcaprāṇamanobuddhidaśendriyasamanvitam
apaṃcīkṛtabhūtotthaṃ sūkṣmāṅgaṃ bhogasādhanam || 13 ||
Pamchapraanamanobuddhidashendriyasamanvitam apamchiikritabhuutottham suukshmaangam bhogasaadhanam
पाँच प्राण, मन, बुद्धि और दस इन्द्रियों से युक्त, अपंचीकृत (अमिश्रित) भूतों से उत्पन्न, भोग का साधन सूक्ष्म शरीर है।
The subtle body — possessed of the five vital breaths, mind, intellect and the ten organs, arising from the elements before they are compounded — is the instrument of experience.
अनाद्यविद्याऽनिर्वाच्या कारणोपाधिरुच्यते
उपाधित्रितयादन्यमात्मानमवधारयेत् ॥ १४ ॥
anādyavidyā'nirvācyā kāraṇopādhirucyate
upādhitritayādanyamātmānamavadhārayet || 14 ||
Anaadyavidyaa'nirvaachyaa kaaranopaadhiruchyate upaadhitritayaadanyamaatmaanamavadhaarayet
अनादि और अनिर्वचनीय अविद्या कारण-उपाधि (कारण शरीर) कहलाती है। इन तीनों उपाधियों से भिन्न आत्मा को जानना चाहिए।
Beginningless ignorance, which cannot be described, is called the causal adjunct (the causal body). One should know the Self as distinct from these three adjuncts.
पंचकोशादियोगेन तत्तन्मय इव स्थितः
शुद्धात्मा नीलवस्त्रादियोगेन स्फटिको यथा ॥ १५ ॥
paṃcakośādiyogena tattanmaya iva sthitaḥ
śuddhātmā nīlavastrādiyogena sphaṭiko yathā || 15 ||
Pamchakoshaadiyogena tattanmaya iva sthitah shuddhaatmaa niilavastraadiyogena sphatiko yathaa
पाँच कोशों आदि के सम्बन्ध से शुद्ध आत्मा उन-उन का-सा प्रतीत होता है, जैसे नीले वस्त्र आदि के सम्पर्क से स्फटिक (नीला-सा दिखता है)।
Through association with the five sheaths and the rest, the pure Self seems to take on their nature, as a crystal seems blue beside a blue cloth.
वपुस्तुषादिभिः कोशैर्युक्तं युक्त्यवघाततः
आत्मानमान्तरं शुद्धं विविच्यात्तण्डुलं यथा ॥ १६ ॥
vapustuṣādibhiḥ kośairyuktaṃ yuktyavaghātataḥ
ātmānamāntaraṃ śuddhaṃ vivicyāttaṇḍulaṃ yathā || 16 ||
Vapustushaadibhih koshairyuktam yuktyavaghaatatah aatmaanamaantaram shuddham vivichyaattandulam yathaa
भूसी आदि से ढके चावल को जैसे कूटकर अलग करते हैं, वैसे ही शरीर आदि कोशों से ढके, भीतर स्थित शुद्ध आत्मा को विचार-रूपी कुटाई से अलग करके जानना चाहिए।
As rice is separated from its husk by pounding, one should separate the pure inner Self from the body and the other sheaths that cover it, by the pounding of reasoning.
सदा सर्वगतोऽप्यात्मा न सर्वत्रावभासते
बुद्धावेवावभासेत स्वच्छेषु प्रतिबिम्बवत् ॥ १७ ॥
sadā sarvagato'pyātmā na sarvatrāvabhāsate
buddhāvevāvabhāseta svaccheṣu pratibimbavat || 17 ||
Sadaa sarvagato'pyaatmaa na sarvatraavabhaasate buddhaavevaavabhaaseta svachchheshu pratibimbavat
आत्मा सदा सर्वत्र व्याप्त होते हुए भी सब जगह प्रकट नहीं होता; वह बुद्धि में ही प्रकाशित होता है, जैसे स्वच्छ वस्तुओं में प्रतिबिम्ब।
Though the Self is always everywhere, it does not shine forth everywhere; it shines only in the intellect, as a reflection appears only in clear surfaces.
देहेन्द्रियमनोबुद्धिप्रकृतिभ्यो विलक्षणम्
तद्वृत्तिसाक्षिणं विद्यादात्मानं राजवत्सदा ॥ १८ ॥
dehendriyamanobuddhiprakṛtibhyo vilakṣaṇam
tadvṛttisākṣiṇaṃ vidyādātmānaṃ rājavatsadā || 18 ||
Dehendriyamanobuddhiprakritibhyo vilakshanam tadvrittisaakshinam vidyaadaatmaanam raajavatsadaa
आत्मा को शरीर, इन्द्रियाँ, मन, बुद्धि और प्रकृति से भिन्न, उनकी वृत्तियों का साक्षी — राजा के समान — सदा जानना चाहिए।
One should always know the Self as distinct from the body, senses, mind, intellect and nature, and as the witness of their activity, like a king.
व्यापृतेष्विन्द्रियेष्वात्मा व्यापारीवाविवेकिनाम्
दृश्यतेऽभ्रेषु धावत्सु धावन्निव यथा शशी ॥ १९ ॥
vyāpṛteṣvindriyeṣvātmā vyāpārīvāvivekinām
dṛśyate'bhreṣu dhāvatsu dhāvanniva yathā śaśī || 19 ||
Vyaapriteshvindriyeshvaatmaa vyaapaariivaavivekinaam drishyate'bhreshu dhaavatsu dhaavanniva yathaa shashii
इन्द्रियों के कार्य में लगने पर अविवेकी लोगों को आत्मा कार्य करता हुआ-सा दिखाई देता है, जैसे दौड़ते बादलों में चन्द्रमा दौड़ता-सा दिखता है।
When the senses are active, to those who do not discriminate the Self seems to be the one acting, as the moon seems to run when clouds race across it.
आत्मचैतन्यमाश्रित्य देहेन्द्रियमनोधियः
स्वक्रियार्थेषु वर्तन्ते सूर्यालोकं यथा जनाः ॥ २० ॥
ātmacaitanyamāśritya dehendriyamanodhiyaḥ
svakriyārtheṣu vartante sūryālokaṃ yathā janāḥ || 20 ||
Aatmachaitanyamaashritya dehendriyamanodhiyah svakriyaartheshu vartante suuryaalokam yathaa janaah
शरीर, इन्द्रियाँ, मन और बुद्धि आत्मा के चैतन्य का आश्रय लेकर अपने-अपने कार्यों में लगते हैं, जैसे लोग सूर्य के प्रकाश का सहारा लेकर (काम करते हैं)।
Body, senses, mind and intellect go about their work relying on the consciousness of the Self, as people go about theirs by the light of the sun.
देहेन्द्रियगुणान्कर्माण्यमले सच्चिदात्मनि
अध्यस्यन्त्यविवेकेन गगने नीलतादिवत् ॥ २१ ॥
dehendriyaguṇānkarmāṇyamale saccidātmani
adhyasyantyavivekena gagane nīlatādivat || 21 ||
Dehendriyagunaankarmaanyamale sachchidaatmani adhyasyantyavivekena gagane niilataadivat
अविवेक के कारण लोग शरीर और इन्द्रियों के गुणों तथा कर्मों को निर्मल, सच्चिदानन्द आत्मा पर आरोपित कर देते हैं, जैसे आकाश पर नीलापन आदि।
Through lack of discrimination people superimpose the qualities and actions of the body and senses on the spotless Self, which is being and consciousness, as blueness and the like are superimposed on the sky.
अज्ञानान्मानसोपाधेः कर्तृत्वादीनि चात्मनि
कल्प्यन्तेऽम्बुगते चन्द्रे चलनादि यथाम्भसः ॥ २२ ॥
ajñānānmānasopādheḥ kartṛtvādīni cātmani
kalpyante'mbugate candre calanādi yathāmbhasaḥ || 22 ||
Ajnaanaanmaanasopaadheh kartritvaadiini chaatmani kalpyante'mbugate chandre chalanaadi yathaambhasah
अज्ञान के कारण मन-रूपी उपाधि के कर्तृत्व आदि आत्मा में कल्पित किए जाते हैं, जैसे जल में दिखते चन्द्रमा में जल का हिलना आदि।
Through ignorance, agency and the rest, which belong to the adjunct of the mind, are imagined in the Self, as the water's movement is imagined in the moon reflected in it.
रागेच्छासुखदुःखादि बुद्धौ सत्यां प्रवर्तते
सुषुप्तौ नास्ति तन्नाशे तस्माद्बुद्धेस्तु नात्मनः ॥ २३ ॥
rāgecchāsukhaduḥkhādi buddhau satyāṃ pravartate
suṣuptau nāsti tannāśe tasmādbuddhestu nātmanaḥ || 23 ||
Raagechchhaasukhaduhkhaadi buddhau satyaam pravartate sushuptau naasti tannaashe tasmaadbuddhestu naatmanah
राग, इच्छा, सुख, दुःख आदि बुद्धि के रहने पर ही होते हैं; गहरी नींद में, जब बुद्धि लीन होती है, वे नहीं रहते। इसलिए वे बुद्धि के हैं, आत्मा के नहीं।
Attachment, desire, pleasure, pain and the rest arise only while the intellect is present; in deep sleep, when it is absent, they are not there. Therefore they belong to the intellect, not to the Self.
प्रकाशोऽर्कस्य तोयस्य शैत्यमग्नेर्यथोष्णता
स्वभावः सच्चिदानन्दनित्यनिर्मलतात्मनः ॥ २४ ॥
prakāśo'rkasya toyasya śaityamagneryathoṣṇatā
svabhāvaḥ saccidānandanityanirmalatātmanaḥ || 24 ||
Prakaasho'rkasya toyasya shaityamagneryathoshnataa svabhaavah sachchidaanandanityanirmalataatmanah
जैसे सूर्य का स्वभाव प्रकाश, जल का शीतलता और अग्नि का उष्णता है, वैसे ही आत्मा का स्वभाव सत्, चित्, आनन्द, नित्यता और निर्मलता है।
As light is the nature of the sun, coolness of water and heat of fire, so being, consciousness, bliss, eternity and purity are the nature of the Self.
आत्मनः सच्चिदंशश्च बुद्धेर्वृत्तिरिति द्वयम्
संयोज्य चाविवेकेन जानामीति प्रवर्तते ॥ २५ ॥
ātmanaḥ saccidaṃśaśca buddhervṛttiriti dvayam
saṃyojya cāvivekena jānāmīti pravartate || 25 ||
Aatmanah sachchidamshashcha buddhervrittiriti dvayam samyojya chaavivekena jaanaamiiti pravartate
आत्मा का सत्-चित् अंश और बुद्धि की वृत्ति — इन दोनों को अविवेक से जोड़कर 'मैं जानता हूँ' — ऐसा व्यवहार चलता है।
By joining, through lack of discrimination, the aspect of being and consciousness that belongs to the Self with the activity of the intellect, one comes to say 'I know'.
आत्मनो विक्रिया नास्ति बुद्धेर्बोधो न जात्विति
जीवः सर्वमलं ज्ञात्वा ज्ञाता द्रष्टेति मुह्यति ॥ २६ ॥
ātmano vikriyā nāsti buddherbodho na jātviti
jīvaḥ sarvamalaṃ jñātvā jñātā draṣṭeti muhyati || 26 ||
Aatmano vikriyaa naasti buddherbodho na jaatviti jiivah sarvamalam jnaatvaa jnaataa drashteti muhyati
आत्मा में कोई विकार नहीं होता और बुद्धि में कभी ज्ञान (चेतना) नहीं होता; फिर भी जीव सब कुछ (दोनों को) एक मानकर 'मैं ज्ञाता हूँ, द्रष्टा हूँ' — इस प्रकार मोहित हो जाता है।
The Self undergoes no change, and the intellect never has consciousness of its own; yet the individual, taking the whole mixture to be himself, is deluded into thinking 'I am the knower, I am the seer'.
रज्जुसर्पवदात्मानं जीवं ज्ञात्वा भयं वहेत्
नाहं जीवः परात्मेति ज्ञातश्चेन्निर्भयो भवेत् ॥ २७ ॥
rajjusarpavadātmānaṃ jīvaṃ jñātvā bhayaṃ vahet
nāhaṃ jīvaḥ parātmeti jñātaścennirbhayo bhavet || 27 ||
Rajjusarpavadaatmaanam jiivam jnaatvaa bhayam vahet naaham jiivah paraatmeti jnaatashchennirbhayo bhavet
रस्सी को साँप समझने की तरह आत्मा को जीव समझकर मनुष्य भय पाता है; 'मैं जीव नहीं, परमात्मा हूँ' — यह जान लेने पर वह निर्भय हो जाता है।
Taking the Self to be the individual soul, as one takes a rope for a snake, a person lives in fear; when he knows 'I am not the individual soul, I am the supreme Self', he becomes fearless.
आत्मावभासयत्येको बुद्ध्यादीनीन्द्रियाणि हि
दीपो घटादिवत्स्वात्मा जडैस्तैर्नावभास्यते ॥ २८ ॥
ātmāvabhāsayatyeko buddhyādīnīndriyāṇi hi
dīpo ghaṭādivatsvātmā jaḍaistairnāvabhāsyate || 28 ||
Aatmaavabhaasayatyeko buddhyaadiiniindriyaani hi diipo ghataadivatsvaatmaa jadaistairnaavabhaasyate
अकेला आत्मा ही बुद्धि आदि और इन्द्रियों को प्रकाशित करता है, जैसे दीपक घड़े आदि को; पर उन जड़ वस्तुओं से आत्मा प्रकाशित नहीं होता।
The Self alone illumines the intellect and the other faculties and the senses, as a lamp illumines a pot and the like; but the Self is not illumined by those inert things.
स्वबोधे नान्यबोधेच्छा बोधरूपतयात्मनः
न दीपस्यान्यदीपेच्छा यथा स्वात्मप्रकाशने ॥ २९ ॥
svabodhe nānyabodhecchā bodharūpatayātmanaḥ
na dīpasyānyadīpecchā yathā svātmaprakāśane || 29 ||
Svabodhe naanyabodhechchhaa bodharuupatayaatmanah na diipasyaanyadiipechchhaa yathaa svaatmaprakaashane
आत्मा ज्ञान-स्वरूप है, इसलिए उसे अपने को जानने के लिए किसी दूसरे ज्ञान की इच्छा नहीं होती, जैसे दीपक को अपने को प्रकाशित करने के लिए दूसरे दीपक की आवश्यकता नहीं होती।
Because the Self is knowledge itself, it needs no other knowledge in order to know itself, just as a lamp needs no second lamp to show itself.
निषिध्य निखिलोपाधीन्नेति नेतीति वाक्यतः
विद्यादैक्यं महावाक्यैर्जीवात्मपरमात्मनोः ॥ ३० ॥
niṣidhya nikhilopādhīnneti netīti vākyataḥ
vidyādaikyaṃ mahāvākyairjīvātmaparamātmanoḥ || 30 ||
Nishidhya nikhilopaadhiinneti netiiti vaakyatah vidyaadaikyam mahaavaakyairjiivaatmaparamaatmanoh
'नेति नेति' (यह नहीं, यह नहीं) — इस श्रुति-वाक्य से सभी उपाधियों का निषेध करके, महावाक्यों द्वारा जीवात्मा और परमात्मा की एकता को जानना चाहिए।
Setting aside all the adjuncts by the scriptural words 'not this, not this', one should know through the great sayings of the Upaniṣads the oneness of the individual self and the supreme Self.
आविद्यकं शरीरादि दृश्यं बुद्बुदवत्क्षरम्
एतद्विलक्षणं विद्यादहं ब्रह्मेति निर्मलम् ॥ ३१ ॥
āvidyakaṃ śarīrādi dṛśyaṃ budbudavatkṣaram
etadvilakṣaṇaṃ vidyādahaṃ brahmeti nirmalam || 31 ||
Aavidyakam shariiraadi drishyam budbudavatksharam etadvilakshanam vidyaadaham brahmeti nirmalam
शरीर आदि दृश्य अविद्या से उत्पन्न हैं और बुलबुले के समान नश्वर हैं; इनसे भिन्न, निर्मल 'मैं ब्रह्म हूँ' — ऐसा जानना चाहिए।
The body and everything else that is seen are products of ignorance and perish like bubbles; one should know oneself as distinct from them, as the stainless 'I am Brahman'.
देहान्यत्वान्न मे जन्मजराकार्श्यलयादयः
शब्दादिविषयैः सङ्गो निरिन्द्रियतया न च ॥ ३२ ॥
dehānyatvānna me janmajarākārśyalayādayaḥ
śabdādiviṣayaiḥ saṅgo nirindriyatayā na ca || 32 ||
Dehaanyatvaanna me janmajaraakaarshyalayaadayah shabdaadivishayaih sango nirindriyatayaa na cha
मैं शरीर से भिन्न हूँ, इसलिए मेरे लिए जन्म, बुढ़ापा, दुर्बलता, मृत्यु आदि नहीं हैं; और इन्द्रियों से रहित होने के कारण शब्द आदि विषयों से मेरा कोई सम्बन्ध नहीं।
Because I am other than the body, birth, old age, wasting, death and the like are not mine; and because I am without senses, I have no contact with sound and the other objects.
अमनस्त्वान्न मे दुःखरागद्वेषभयादयः
अप्राणो ह्यमनाः शुभ्र इत्यादि श्रुतिशासनात् ॥ ३३ ॥
amanastvānna me duḥkharāgadveṣabhayādayaḥ
aprāṇo hyamanāḥ śubhra ityādi śrutiśāsanāt || 33 ||
Amanastvaanna me duhkharaagadveshabhayaadayah apraano hyamanaah shubhra ityaadi shrutishaasanaat
मन से रहित होने के कारण मेरे लिए दुःख, राग, द्वेष, भय आदि नहीं हैं — 'वह प्राण-रहित, मन-रहित, शुद्ध है' इत्यादि श्रुति के उपदेश के अनुसार।
Because I am without mind, sorrow, attachment, aversion, fear and the like are not mine, according to the teaching of the Upaniṣad: 'without breath, without mind, pure'.
निर्गुणो निष्क्रियो नित्यो निर्विकल्पो निरंजनः
निर्विकारो निराकारो नित्यमुक्तोऽस्मि निर्मलः ॥ ३४ ॥
nirguṇo niṣkriyo nityo nirvikalpo niraṃjanaḥ
nirvikāro nirākāro nityamukto'smi nirmalaḥ || 34 ||
Nirguno nishkriyo nityo nirvikalpo niramjanah nirvikaaro niraakaaro nityamukto'smi nirmalah
मैं गुण-रहित, क्रिया-रहित, नित्य, विकल्प-रहित, निरंजन (निष्कलंक), विकार-रहित, आकार-रहित, नित्य-मुक्त और निर्मल हूँ।
I am without qualities and without action, eternal, free of mental constructs, stainless, changeless, formless, ever free and pure.
अहमाकाशवत्सर्वं बहिरन्तर्गतोऽच्युतः
सदा सर्वसमः सिद्धो निःसङ्गो निर्मलोऽचलः ॥ ३५ ॥
ahamākāśavatsarvaṃ bahirantargato'cyutaḥ
sadā sarvasamaḥ siddho niḥsaṅgo nirmalo'calaḥ || 35 ||
Ahamaakaashavatsarvam bahirantargato'chyutah sadaa sarvasamah siddho nihsango nirmalo'chalah
मैं आकाश की तरह सबके भीतर और बाहर व्याप्त, अच्युत, सदा सबमें समान, सिद्ध, असंग, निर्मल और अचल हूँ।
Like space, I pervade all things, within and without; I do not fall from my nature; I am always the same in all, perfect, unattached, pure and unmoving.
नित्यशुद्धविमुक्तैकमखण्डानन्दमद्वयम्
सत्यं ज्ञानमनन्तं यत्परं ब्रह्माहमेव तत् ॥ ३६ ॥
nityaśuddhavimuktaikamakhaṇḍānandamadvayam
satyaṃ jñānamanantaṃ yatparaṃ brahmāhameva tat || 36 ||
Nityashuddhavimuktaikamakhandaanandamadvayam satyam jnaanamanantam yatparam brahmaahameva tat
जो नित्य, शुद्ध, मुक्त, एक, अखण्ड आनन्द, अद्वितीय, सत्य, ज्ञान और अनन्त परब्रह्म है — वही मैं हूँ।
That which is eternal, pure, free, one, undivided bliss, without a second — the supreme Brahman, which is truth, knowledge and infinity — that am I.
एवं निरन्तरकृता ब्रह्मैवास्मीति वासना
हरत्यविद्याविक्षेपान् रोगानिव रसायनम् ॥ ३७ ॥
evaṃ nirantarakṛtā brahmaivāsmīti vāsanā
haratyavidyāvikṣepān rogāniva rasāyanam || 37 ||
Evam nirantarakritaa brahmaivaasmiiti vaasanaa haratyavidyaavikshepaan rogaaniva rasaayanam
इस प्रकार निरन्तर बनाई गई 'मैं ब्रह्म ही हूँ' — यह भावना अविद्या के विक्षेपों को वैसे ही हर लेती है, जैसे रसायन (औषधि) रोगों को।
The conviction 'I am Brahman alone', cultivated in this way without break, removes the distractions of ignorance as a rejuvenating medicine removes disease.
विविक्तदेश आसीनो विरागो विजितेन्द्रियः
भावयेदेकमात्मानं तमनन्तमनन्यधीः ॥ ३८ ॥
viviktadeśa āsīno virāgo vijitendriyaḥ
bhāvayedekamātmānaṃ tamanantamananyadhīḥ || 38 ||
Viviktadesha aasiino viraago vijitendriyah bhaavayedekamaatmaanam tamanantamananyadhiih
एकान्त स्थान में बैठकर, वैराग्ययुक्त और जितेन्द्रिय होकर, अनन्य बुद्धि से उस एक, अनन्त आत्मा का ध्यान करना चाहिए।
Seated in a solitary place, free from passion and master of the senses, one should contemplate that one infinite Self, with a mind that turns to nothing else.
आत्मन्येवाखिलं दृश्यं प्रविलाप्य धिया सुधीः
भावयेदेकमात्मानं निर्मलाकाशवत्सदा ॥ ३९ ॥
ātmanyevākhilaṃ dṛśyaṃ pravilāpya dhiyā sudhīḥ
bhāvayedekamātmānaṃ nirmalākāśavatsadā || 39 ||
Aatmanyevaakhilam drishyam pravilaapya dhiyaa sudhiih bhaavayedekamaatmaanam nirmalaakaashavatsadaa
बुद्धिमान् साधक सारे दृश्य जगत् को बुद्धि द्वारा आत्मा में ही विलीन करके, एक आत्मा का निर्मल आकाश की तरह सदा ध्यान करे।
The wise one, dissolving by the intellect the whole visible world into the Self alone, should always contemplate the one Self, like clear space.
रूपवर्णादिकं सर्वं विहाय परमार्थवित्
परिपूर्णचिदानन्दस्वरूपेणावतिष्ठते ॥ ४० ॥
rūpavarṇādikaṃ sarvaṃ vihāya paramārthavit
paripūrṇacidānandasvarūpeṇāvatiṣṭhate || 40 ||
Ruupavarnaadikam sarvam vihaaya paramaarthavit paripuurnachidaanandasvaruupenaavatishthate
परम तत्त्व को जानने वाला रूप, वर्ण आदि सब कुछ छोड़कर परिपूर्ण चिदानन्द-स्वरूप में स्थित रहता है।
The knower of the highest truth, leaving behind form, colour and everything else, abides as fullness itself, consciousness and bliss.
ज्ञातृज्ञानज्ञेयभेदः परात्मनि न विद्यते
चिदानन्दैकरूपत्वाद्दीप्यते स्वयमेव सः ॥ ४१ ॥
jñātṛjñānajñeyabhedaḥ parātmani na vidyate
cidānandaikarūpatvāddīpyate svayameva saḥ || 41 ||
Jnaatrijnaanajneyabhedah paraatmani na vidyate chidaanandaikaruupatvaaddiipyate svayameva sah
ज्ञाता, ज्ञान और ज्ञेय का भेद परमात्मा में नहीं है; वह एकमात्र चैतन्य-आनन्द-स्वरूप होने के कारण स्वयं ही प्रकाशित होता है।
In the supreme Self there is no division of knower, knowing and known; being consciousness and bliss alone, it shines by itself.
एवमात्मारणौ ध्यानमथने सततं कृते
उदितावगतिर्ज्वाला सर्वाज्ञानेन्धनं दहेत् ॥ ४२ ॥
evamātmāraṇau dhyānamathane satataṃ kṛte
uditāvagatirjvālā sarvājñānendhanaṃ dahet || 42 ||
Evamaatmaaranau dhyaanamathane satatam krite uditaavagatirjvaalaa sarvaajnaanendhanam dahet
इस प्रकार आत्मा-रूपी अरणि (यज्ञ की अग्नि उत्पन्न करने वाली लकड़ी) में निरन्तर ध्यान-रूपी मन्थन करने से उत्पन्न ज्ञान-रूपी ज्वाला अज्ञान-रूपी सारे ईंधन को जला देती है।
When meditation is practised without a break, like the churning of the fire-sticks, on the Self as the kindling wood, the flame of understanding that arises burns up all the fuel of ignorance.
अरुणेनेव बोधेन पूर्वं सन्तमसे हृते
तत आविर्भवेदात्मा स्वयमेवांशुमानिव ॥ ४३ ॥
aruṇeneva bodhena pūrvaṃ santamase hṛte
tata āvirbhavedātmā svayamevāṃśumāniva || 43 ||
Aruneneva bodhena puurvam santamase hrite tata aavirbhavedaatmaa svayamevaamshumaaniva
जैसे अरुण (उषा) से पहले ही घना अन्धकार दूर हो जाता है और फिर सूर्य स्वयं उदित होता है, वैसे ही ज्ञान से अन्धकार मिटने पर आत्मा स्वयं प्रकट होता है।
When the deep darkness has first been removed by knowledge, as by the dawn, the Self appears of itself, like the sun.
आत्मा तु सततं प्राप्तोऽप्यप्राप्तवदविद्यया
तन्नाशे प्राप्तवद्भाति स्वकण्ठाभरणं यथा ॥ ४४ ॥
ātmā tu satataṃ prāpto'pyaprāptavadavidyayā
tannāśe prāptavadbhāti svakaṇṭhābharaṇaṃ yathā || 44 ||
Aatmaa tu satatam praapto'pyapraaptavadavidyayaa tannaashe praaptavadbhaati svakanthaabharanam yathaa
आत्मा सदा प्राप्त होते हुए भी अविद्या के कारण अप्राप्त-सा रहता है; अविद्या के नष्ट होने पर वह प्राप्त-सा प्रतीत होता है, जैसे अपने ही गले का आभूषण।
The Self, though always attained, seems unattained because of ignorance; when ignorance is gone, it seems to be attained, like a necklace one was wearing all along.
स्थाणौ पुरुषवद्भ्रान्त्या कृता ब्रह्मणि जीवता
जीवस्य तात्त्विके रूपे तस्मिन्दृष्टे निवर्तते ॥ ४५ ॥
sthāṇau puruṣavadbhrāntyā kṛtā brahmaṇi jīvatā
jīvasya tāttvike rūpe tasmindṛṣṭe nivartate || 45 ||
Sthaanau purushavadbhraantyaa kritaa brahmani jiivataa jiivasya taattvike ruupe tasmindrishte nivartate
जैसे भ्रम से ठूँठ में मनुष्य दिखाई देता है, वैसे ही ब्रह्म में जीवभाव कल्पित हुआ है; जीव के वास्तविक स्वरूप के दर्शन होने पर वह (जीवभाव) मिट जाता है।
Individuality has been imagined in Brahman through error, as a man is seen in a tree-stump; when the true nature of the individual is seen, it disappears.
तत्त्वस्वरूपानुभवादुत्पन्नं ज्ञानमंजसा
अहं ममेति चाज्ञानं बाधते दिग्भ्रमादिवत् ॥ ४६ ॥
tattvasvarūpānubhavādutpannaṃ jñānamaṃjasā
ahaṃ mameti cājñānaṃ bādhate digbhramādivat || 46 ||
Tattvasvaruupaanubhavaadutpannam jnaanamamjasaa aham mameti chaajnaanam baadhate digbhramaadivat
तत्त्व के स्वरूप के अनुभव से उत्पन्न ज्ञान तुरन्त 'मैं' और 'मेरा' रूपी अज्ञान को नष्ट कर देता है, जैसे दिशा का भ्रम (सही जानकारी से) मिट जाता है।
The knowledge that arises from experiencing the nature of reality at once removes the ignorance of 'I' and 'mine', as confusion about the directions is removed.
सम्यग्विज्ञानवान् योगी स्वात्मन्येवाखिलं जगत्
एकं च सर्वमात्मानमीक्षते ज्ञानचक्षुषा ॥ ४७ ॥
samyagvijñānavān yogī svātmanyevākhilaṃ jagat
ekaṃ ca sarvamātmānamīkṣate jñānacakṣuṣā || 47 ||
Samyagvijnaanavaan yogii svaatmanyevaakhilam jagat ekam cha sarvamaatmaanamiikshate jnaanachakshushaa
सम्यक् ज्ञान से युक्त योगी सारे जगत् को अपने आत्मा में ही देखता है, और ज्ञान-रूपी नेत्र से सबको एक आत्मा के रूप में देखता है।
The yogī who has perfect knowledge sees the whole world within his own Self, and with the eye of knowledge sees everything as the one Self.
आत्मैवेदं जगत्सर्वमात्मनोऽन्यन्न किंचन
मृदो यद्वद्घटादीनि स्वात्मानं सर्वमीक्षते ॥ ४८ ॥
ātmaivedaṃ jagatsarvamātmano'nyanna kiṃcana
mṛdo yadvadghaṭādīni svātmānaṃ sarvamīkṣate || 48 ||
Aatmaivedam jagatsarvamaatmano'nyanna kimchana mrido yadvadghataadiini svaatmaanam sarvamiikshate
यह सारा जगत् आत्मा ही है; आत्मा से भिन्न कुछ भी नहीं है। जैसे घड़े आदि मिट्टी ही हैं, वैसे ही (ज्ञानी) सब कुछ अपने आत्मा के रूप में देखता है।
This whole world is the Self alone; there is nothing whatever other than the Self. As pots and the like are only clay, so the knower sees everything as his own Self.
जीवन्मुक्तस्तु तद्विद्वान्पूर्वोपाधिगुणांस्त्यजेत्
स सच्चिदादिधर्मत्वं भजेद्भ्रमरकीटवत् ॥ ४९ ॥
jīvanmuktastu tadvidvānpūrvopādhiguṇāṃstyajet
sa saccidādidharmatvaṃ bhajedbhramarakīṭavat || 49 ||
Jiivanmuktastu tadvidvaanpuurvopaadhigunaamstyajet sa sachchidaadidharmatvam bhajedbhramarakiitavat
वह जानने वाला जीवन्मुक्त पहले की उपाधियों के गुणों को त्याग देता है, और भ्रमर-कीट की तरह सत्, चित् आदि धर्मों वाली अवस्था को प्राप्त होता है। (परम्परा के अनुसार भ्रमर का ध्यान करता कीड़ा भ्रमर बन जाता है।)
The knower, liberated while living, casts off the qualities of his former adjuncts and attains the state whose nature is being, consciousness and the rest, like the insect that becomes the wasp. (By a traditional belief, the grub that fixes its mind on the wasp becomes a wasp itself.)
तीर्त्वा मोहार्णवं हत्वा रागद्वेषादिराक्षसान्
योगी शान्तिसमायुक्त आत्मारामो विराजते ॥ ५० ॥
tīrtvā mohārṇavaṃ hatvā rāgadveṣādirākṣasān
yogī śāntisamāyukta ātmārāmo virājate || 50 ||
Tiirtvaa mohaarnavam hatvaa raagadveshaadiraakshasaan yogii shaantisamaayukta aatmaaraamo viraajate
मोह-रूपी समुद्र को पार करके और राग-द्वेष आदि राक्षसों को मारकर, शान्ति से युक्त योगी अपने आत्मा में रमण करता हुआ सुशोभित होता है।
Having crossed the ocean of delusion and slain the demons of attachment, aversion and the rest, the yogī, united with peace, shines forth, delighting in the Self.
बाह्यानित्यसुखासक्तिं हित्वात्मसुखनिर्वृतः
घटस्थदीपवच्छश्वदन्तरेव प्रकाशते ॥ ५१ ॥
bāhyānityasukhāsaktiṃ hitvātmasukhanirvṛtaḥ
ghaṭasthadīpavacchaśvadantareva prakāśate || 51 ||
Baahyaanityasukhaasaktim hitvaatmasukhanirvritah ghatasthadiipavachchhashvadantareva prakaashate
बाहरी, अनित्य सुखों की आसक्ति छोड़कर, आत्मा के सुख से तृप्त (ज्ञानी) घड़े में रखे दीपक की तरह सदा भीतर ही प्रकाशित होता है।
Giving up attachment to outward, passing pleasures and content with the joy of the Self, he shines always within, like a lamp set inside a pot.
उपाधिस्थोऽपि तद्धर्मैरलिप्तो व्योमवन्मुनिः
सर्वविन्मूढवत्तिष्ठेदसक्तो वायुवच्चरेत् ॥ ५२ ॥
upādhistho'pi taddharmairalipto vyomavanmuniḥ
sarvavinmūḍhavattiṣṭhedasakto vāyuvaccaret || 52 ||
Upaadhistho'pi taddharmairalipto vyomavanmunih sarvavinmuudhavattishthedasakto vaayuvachcharet
उपाधियों में रहते हुए भी मुनि आकाश की तरह उनके धर्मों से अलिप्त रहता है; सब जानते हुए भी जड़ की तरह रहे और वायु की तरह असंग होकर विचरे।
Though living among the adjuncts, the sage is untouched by their qualities, like space; knowing all, he should live as if he knew nothing, and move about unattached, like the wind.
उपाधिविलयाद्विष्णौ निर्विशेषं विशेन्मुनिः
जले जलं वियद्व्योम्नि तेजस्तेजसि वा यथा ॥ ५३ ॥
upādhivilayādviṣṇau nirviśeṣaṃ viśenmuniḥ
jale jalaṃ viyadvyomni tejastejasi vā yathā || 53 ||
Upaadhivilayaadvishnau nirvishesham vishenmunih jale jalam viyadvyomni tejastejasi vaa yathaa
उपाधियों के लय होने पर मुनि विष्णु (सर्वव्यापी) में पूर्ण रूप से लीन हो जाता है, जैसे जल में जल, आकाश में आकाश और तेज में तेज।
When the adjuncts dissolve, the sage merges completely into Viṣṇu, the all-pervading, as water into water, space into space or light into light.
यल्लाभान्नापरो लाभो यत्सुखान्नापरं सुखम्
यज्ज्ञानान्नापरं ज्ञानं तद्ब्रह्मेत्यवधारयेत् ॥ ५४ ॥
yallābhānnāparo lābho yatsukhānnāparaṃ sukham
yajjñānānnāparaṃ jñānaṃ tadbrahmetyavadhārayet || 54 ||
Yallaabhaannaaparo laabho yatsukhaannaaparam sukham yajjnaanaannaaparam jnaanam tadbrahmetyavadhaarayet
जिसके लाभ से बढ़कर कोई लाभ नहीं, जिसके सुख से बढ़कर कोई सुख नहीं, और जिसके ज्ञान से बढ़कर कोई ज्ञान नहीं — उसे ब्रह्म जानो।
That than whose gain there is no greater gain, than whose joy there is no greater joy, than whose knowledge there is no greater knowledge — know that to be Brahman.
यद्दृष्ट्वा नापरं दृश्यं यद्भूत्वा न पुनर्भवः
यज्ज्ञात्वा नापरं ज्ञेयं तद्ब्रह्मेत्यवधारयेत् ॥ ५५ ॥
yaddṛṣṭvā nāparaṃ dṛśyaṃ yadbhūtvā na punarbhavaḥ
yajjñātvā nāparaṃ jñeyaṃ tadbrahmetyavadhārayet || 55 ||
Yaddrishtvaa naaparam drishyam yadbhuutvaa na punarbhavah yajjnaatvaa naaparam jneyam tadbrahmetyavadhaarayet
जिसे देख लेने पर और कुछ देखने को नहीं रहता, जो बन जाने पर फिर जन्म नहीं होता, और जिसे जान लेने पर और कुछ जानने को नहीं रहता — उसे ब्रह्म जानो।
That which, once seen, leaves nothing else to be seen; which, once become, leaves no further birth; which, once known, leaves nothing else to be known — know that to be Brahman.
तिर्यगूर्ध्वमधः पूर्णं सच्चिदानन्दमद्वयम्
अनन्तं नित्यमेकं यत्तद्ब्रह्मेत्यवधारयेत् ॥ ५६ ॥
tiryagūrdhvamadhaḥ pūrṇaṃ saccidānandamadvayam
anantaṃ nityamekaṃ yattadbrahmetyavadhārayet || 56 ||
Tiryaguurdhvamadhah puurnam sachchidaanandamadvayam anantam nityamekam yattadbrahmetyavadhaarayet
जो तिरछे, ऊपर और नीचे — सब ओर पूर्ण है; सच्चिदानन्द, अद्वितीय, अनन्त, नित्य और एक है — उसे ब्रह्म जानो।
That which is full across, above and below, being-consciousness-bliss, without a second, infinite, eternal and one — know that to be Brahman.
अतद्व्यावृत्तिरूपेण वेदान्तैर्लक्ष्यतेऽद्वयम्
अखण्डानन्दमेकं यत्तद्ब्रह्मेत्यवधारयेत् ॥ ५७ ॥
atadvyāvṛttirūpeṇa vedāntairlakṣyate'dvayam
akhaṇḍānandamekaṃ yattadbrahmetyavadhārayet || 57 ||
Atadvyaavrittiruupena vedaantairlakshyate'dvayam akhandaanandamekam yattadbrahmetyavadhaarayet
वेदान्त जिसे 'जो यह नहीं है उसका निषेध' करके अद्वितीय के रूप में लक्षित करते हैं, जो अखण्ड आनन्द और एक है — उसे ब्रह्म जानो।
That which the Upaniṣads indicate as the one without a second by excluding all that it is not, which is undivided bliss and one — know that to be Brahman.
अखण्डानन्दरूपस्य तस्यानन्दलवाश्रिताः
ब्रह्माद्यास्तारतम्येन भवन्त्यानन्दिनोऽखिलाः ॥ ५८ ॥
akhaṇḍānandarūpasya tasyānandalavāśritāḥ
brahmādyāstāratamyena bhavantyānandino'khilāḥ || 58 ||
Akhandaanandaruupasya tasyaanandalavaashritaah brahmaadyaastaaratamyena bhavantyaanandino'khilaah
उस अखण्ड आनन्द-स्वरूप के आनन्द के एक कण का आश्रय लेकर ब्रह्मा आदि सभी (अपनी-अपनी) मात्रा के अनुसार आनन्दित होते हैं।
Relying on a tiny fraction of the bliss of that which is undivided bliss, Brahmā and all other beings are happy, each in their degree.
तद्युक्तमखिलं वस्तु व्यवहारस्तदन्वितः
तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म क्षीरे सर्पिरिवाखिले ॥ ५९ ॥
tadyuktamakhilaṃ vastu vyavahārastadanvitaḥ
tasmātsarvagataṃ brahma kṣīre sarpirivākhile || 59 ||
Tadyuktamakhilam vastu vyavahaarastadanvitah tasmaatsarvagatam brahma kshiire sarpirivaakhile
सारी वस्तुएँ उसी से युक्त हैं और सारा व्यवहार उसी से अनुगत है; इसलिए ब्रह्म सर्वव्यापी है, जैसे दूध में सब जगह घी।
Everything is joined to it and all activity is pervaded by it; therefore Brahman is all-pervading, as butter is in every part of milk.
अनण्वस्थूलमह्रस्वमदीर्घमजमव्ययम्
अरूपगुणवर्णाख्यं तद्ब्रह्मेत्यवधारयेत् ॥ ६० ॥
anaṇvasthūlamahrasvamadīrghamajamavyayam
arūpaguṇavarṇākhyaṃ tadbrahmetyavadhārayet || 60 ||
Ananvasthuulamahrasvamadiirghamajamavyayam aruupagunavarnaakhyam tadbrahmetyavadhaarayet
जो न अणु है न स्थूल, न छोटा है न लम्बा, अजन्मा और अविनाशी है, रूप, गुण, वर्ण और नाम से रहित है — उसे ब्रह्म जानो।
That which is neither minute nor gross, neither short nor long, unborn and imperishable, without form, quality, colour or name — know that to be Brahman.
यद्भासा भास्यतेऽर्कादि भास्यैर्यत्तु न भास्यते
येन सर्वमिदं भाति तद्ब्रह्मेत्यवधारयेत् ॥ ६१ ॥
yadbhāsā bhāsyate'rkādi bhāsyairyattu na bhāsyate
yena sarvamidaṃ bhāti tadbrahmetyavadhārayet || 61 ||
Yadbhaasaa bhaasyate'rkaadi bhaasyairyattu na bhaasyate yena sarvamidam bhaati tadbrahmetyavadhaarayet
जिसके प्रकाश से सूर्य आदि प्रकाशित होते हैं, पर जो उन प्रकाशित होने वालों से प्रकाशित नहीं होता, और जिससे यह सब प्रकाशित होता है — उसे ब्रह्म जानो।
That by whose light the sun and the rest are lit, but which is not lit by the things it lights; that by which all this shines — know that to be Brahman.
स्वयमन्तर्बहिर्व्याप्य भासयन्नखिलं जगत्
ब्रह्म प्रकाशते वह्निप्रतप्तायसपिण्डवत् ॥ ६२ ॥
svayamantarbahirvyāpya bhāsayannakhilaṃ jagat
brahma prakāśate vahniprataptāyasapiṇḍavat || 62 ||
Svayamantarbahirvyaapya bhaasayannakhilam jagat brahma prakaashate vahniprataptaayasapindavat
ब्रह्म स्वयं भीतर और बाहर व्याप्त होकर सारे जगत् को प्रकाशित करता हुआ स्वयं प्रकाशित होता है, जैसे आग में तपा लोहे का गोला।
Pervading everything within and without and lighting up the whole world, Brahman shines of itself, like a ball of iron heated red in the fire.
जगद्विलक्षणं ब्रह्म ब्रह्मणोऽन्यन्न किंचन
ब्रह्मान्यद्भाति चेन्मिथ्या यथा मरुमरीचिका ॥ ६३ ॥
jagadvilakṣaṇaṃ brahma brahmaṇo'nyanna kiṃcana
brahmānyadbhāti cenmithyā yathā marumarīcikā || 63 ||
Jagadvilakshanam brahma brahmano'nyanna kimchana brahmaanyadbhaati chenmithyaa yathaa marumariichikaa
ब्रह्म जगत् से भिन्न है, पर ब्रह्म से भिन्न कुछ भी नहीं है। ब्रह्म से अलग जो कुछ दिखता है, वह मिथ्या है, जैसे मरुस्थल की मृगमरीचिका।
Brahman is other than the world, yet there is nothing other than Brahman. Whatever appears as other than Brahman is unreal, like a mirage in the desert.
दृश्यते श्रूयते यद्यद्ब्रह्मणोऽन्यन्न तद्भवेत्
तत्त्वज्ञानाच्च तद्ब्रह्म सच्चिदानन्दमद्वयम् ॥ ६४ ॥
dṛśyate śrūyate yadyadbrahmaṇo'nyanna tadbhavet
tattvajñānācca tadbrahma saccidānandamadvayam || 64 ||
Drishyate shruuyate yadyadbrahmano'nyanna tadbhavet tattvajnaanaachcha tadbrahma sachchidaanandamadvayam
जो कुछ देखा और सुना जाता है, वह ब्रह्म से भिन्न नहीं हो सकता; और तत्त्वज्ञान से वह सच्चिदानन्द, अद्वितीय ब्रह्म ही (जाना जाता) है।
Whatever is seen or heard cannot be other than Brahman; and through knowledge of the truth it is known to be Brahman itself, being-consciousness-bliss, without a second.
सर्वगं सच्चिदात्मानं ज्ञानचक्षुर्निरीक्षते
अज्ञानचक्षुर्नेक्षेत भास्वन्तं भानुमन्धवत् ॥ ६५ ॥
sarvagaṃ saccidātmānaṃ jñānacakṣurnirīkṣate
ajñānacakṣurnekṣeta bhāsvantaṃ bhānumandhavat || 65 ||
Sarvagam sachchidaatmaanam jnaanachakshurniriikshate ajnaanachakshurneksheta bhaasvantam bhaanumandhavat
ज्ञान-रूपी नेत्र वाला सर्वव्यापी सच्चिदात्मा को देखता है; अज्ञान-रूपी नेत्र वाला उसे वैसे ही नहीं देख पाता, जैसे अन्धा चमकते सूर्य को।
One who has the eye of knowledge sees the all-pervading Self, which is being and consciousness; one with the eye of ignorance does not see it, as the blind do not see the blazing sun.
श्रवणादिभिरुद्दीप्तज्ञानाग्निपरितापितः
जीवः सर्वमलान्मुक्तः स्वर्णवद्द्योतते स्वयम् ॥ ६६ ॥
śravaṇādibhiruddīptajñānāgniparitāpitaḥ
jīvaḥ sarvamalānmuktaḥ svarṇavaddyotate svayam || 66 ||
Shravanaadibhiruddiiptajnaanaagniparitaapitah jiivah sarvamalaanmuktah svarnavaddyotate svayam
श्रवण आदि से प्रज्वलित ज्ञान-रूपी अग्नि में तपाया गया जीव सारे मलों से मुक्त होकर सोने की तरह स्वयं चमकता है।
Heated in the fire of knowledge kindled by hearing the teaching and the rest, the individual is freed from all impurity and shines of himself, like gold.
हृदाकाशोदितो ह्यात्मा बोधभानुस्तमोऽपहृत्
सर्वव्यापी सर्वधारी भाति भासयतेऽखिलम् ॥ ६७ ॥
hṛdākāśodito hyātmā bodhabhānustamo'pahṛt
sarvavyāpī sarvadhārī bhāti bhāsayate'khilam || 67 ||
Hridaakaashodito hyaatmaa bodhabhaanustamo'pahrit sarvavyaapii sarvadhaarii bhaati bhaasayate'khilam
हृदय-रूपी आकाश में उदित आत्मा-रूपी ज्ञान-सूर्य अन्धकार को हरता है; वह सर्वव्यापी, सबका आधार, स्वयं प्रकाशित होता है और सबको प्रकाशित करता है।
The Self, the sun of knowledge risen in the sky of the heart, dispels darkness; all-pervading and supporting all, it shines and makes everything shine.
दिग्देशकालाद्यनपेक्ष्य सर्वगं
शीतादिहृन्नित्यसुखं निरंजनम्
यः स्वात्मतीर्थं भजते विनिष्क्रियः
स सर्ववित्सर्वगतोऽमृतो भवेत् ॥ ६८ ॥
digdeśakālādyanapekṣya sarvagaṃ
śītādihṛnnityasukhaṃ niraṃjanam
yaḥ svātmatīrthaṃ bhajate viniṣkriyaḥ
sa sarvavitsarvagato'mṛto bhavet || 68 ||
Digdeshakaalaadyanapekshya sarvagam shiitaadihrinnityasukham niramjanam yah svaatmatiirtham bhajate vinishkriyah sa sarvavitsarvagato'mrito bhavet
जो दिशा, देश, काल आदि की अपेक्षा न रखने वाले, सर्वव्यापी, सर्दी-गर्मी आदि (द्वन्द्वों) को हरने वाले, नित्य सुख-स्वरूप, निष्कलंक, अपने आत्मा-रूपी तीर्थ का सब क्रियाएँ छोड़कर सेवन करता है, वह सर्वज्ञ, सर्वव्यापी और अमर हो जाता है।
Whoever, giving up all activity, resorts to the holy place that is his own Self — which depends on no direction, place or time, is everywhere, removes heat and cold, is eternal happiness and stainless — becomes all-knowing, all-pervading and immortal.