←Backवापस

अष्टावक्रगीता

Ashtavakra Gita

Aṣṭāvakra and Janaka — a dialogue of the Advaita tradition

Continue exploring · आगे पढ़ें

The Aṣṭāvakra Gītā is a dialogue between the sage Aṣṭāvakra and King Janaka, and it is the most uncompromising of the Advaita texts. It has no cosmology to build and no practice to prescribe. From the first reply it simply tells Janaka what he already is — you are not earth, water, fire, air or space; you are the witness of all of these, and freedom is knowing this. What makes the text unusual is the turn in chapter two, where Janaka answers. He does not ask further; he exclaims. The remainder moves between the two voices — the teacher pressing the point, the student discovering he was never bound — until the distinction between them stops mattering. Its recurring instrument is a single question, 'where?' — where is bondage, where is liberation, where is the world, where the seeker — asked until the ground of the question gives way. 298 verses in 20 chapters.

अष्टावक्रगीता ऋषि अष्टावक्र और राजा जनक का संवाद है, और अद्वैत ग्रन्थों में सबसे निरपेक्ष। इसमें न सृष्टिक्रम का विस्तार है, न साधना का विधान। पहले ही उत्तर में यह जनक को वही बताती है जो वे पहले से हैं — तुम पृथ्वी नहीं, जल नहीं, अग्नि, वायु या आकाश नहीं; तुम इन सबके साक्षी हो, और यही जानना मुक्ति है। इस ग्रन्थ की विशेषता दूसरे अध्याय का मोड़ है, जहाँ जनक उत्तर देते हैं। वे आगे प्रश्न नहीं करते — वे उद्गार करते हैं। इसके बाद दोनों स्वर आते-जाते रहते हैं — आचार्य बात पर बल देते हुए, शिष्य यह पाते हुए कि वह कभी बद्ध था ही नहीं — और अन्ततः दोनों का भेद निरर्थक हो जाता है। इसका बार-बार प्रयुक्त उपकरण एक ही प्रश्न है — 'क्व' अर्थात् कहाँ? कहाँ बन्ध, कहाँ मोक्ष, कहाँ जगत्, कहाँ मुमुक्षु — यह प्रश्न तब तक दोहराया जाता है जब तक प्रश्न की भूमि ही न ढह जाए। बीस अध्यायों में कुल २९८ श्लोक।

Textual source · पाठ-स्रोत

This is the complete Aṣṭāvakra Gītā, 298 verses in twenty chapters. The Sanskrit follows Sanskrit Wikisource, अष्टावक्रगीता, a public-domain text. It has been checked verse by verse against the GRETIL electronic text of the work (entered by John Richards), used for comparison only and not reproduced here. Chapter by chapter the two have the same verses. A small number of typing errors in the online source — for example a repeated नाना that had been shortened to ना — were corrected where the comparison text confirmed the right reading; genuine variant readings are kept as this text has them. The English and Hindi introductions above are original writing by AdiVeda; they give context and summary, not a translation of the Sanskrit and not a traditional commentary.

Verse meanings · श्लोकार्थ

प्रत्येक श्लोक के नीचे दिया गया हिन्दी और अंग्रेज़ी अर्थ AdiVeda का अपना सम्पादकीय अनुवाद है, जो ऊपर दिए गए संस्कृत पाठ से सीधे इस संस्करण के लिए किया गया है। यह पाठ को समझने में सहायता के लिए है — यह किसी प्रकाशित अनुवाद का उद्धरण या कोई पारम्परिक भाष्य नहीं है। जहाँ विभिन्न परम्पराएँ किसी अंश को अलग ढंग से पढ़ती हैं, वहाँ संक्षेप में यह बताया गया है।

The Hindi and English meaning under each verse is AdiVeda's own editorial translation, made directly from the Sanskrit printed here for this edition. It is meant to help you follow the text — it is not quoted from any published translation and it is not a traditional commentary. Where traditions read a passage differently, the meaning says so briefly.

अध्यायः १ — The Instruction on Self-Realisation

कथं ज्ञानमवाप्नोति कथं मुक्तिर्भविष्यति।
वैराग्यं च कथं प्राप्तं एतद् ब्रूहि मम प्रभो ॥

kathaṃ jñānamavāpnoti kathaṃ muktirbhaviṣyati|
vairāgyaṃ ca kathaṃ prāptaṃ etad brūhi mama prabho ||

Katham jnaanamavaapnoti katham muktirbhavishyati| vairaagyam cha katham praaptam etad bruuhi mama prabho ||

हे प्रभु, मुझे बताइए — ज्ञान कैसे प्राप्त होता है, मुक्ति कैसे होगी, और वैराग्य कैसे पाया जाता है?

Tell me this, my lord: how does one come to knowledge, how will liberation come about, and how is dispassion attained?

↑ All sections

अष्टावक्र उवाच —

मुक्तिं इच्छसि चेत्तात विषयान् विषवत्त्यज।
क्षमार्जवदयातोषसत्यं पीयूषवद् भज ॥

muktiṃ icchasi cettāta viṣayān viṣavattyaja|
kṣamārjavadayātoṣasatyaṃ pīyūṣavad bhaja ||

Muktim ichchhasi chettaata vishayaan vishavattyaja| kshamaarjavadayaatoshasatyam piiyuushavad bhaja ||

वत्स, यदि तुम मुक्ति चाहते हो तो इन्द्रियों के विषयों को विष समझकर छोड़ दो, और क्षमा, सरलता, दया, संतोष तथा सत्य को अमृत की तरह अपनाओ।

My son, if you want liberation, drop the objects of the senses as you would drop poison, and take to forgiveness, straightforwardness, kindness, contentment and truth as you would to nectar.

न पृथ्वी न जलं नाग्निर्न वायुर्द्यौर्न वा भवान्।
एषां साक्षिणमात्मानं चिद्रूपं विद्धि मुक्तये ॥

na pṛthvī na jalaṃ nāgnirna vāyurdyaurna vā bhavān|
eṣāṃ sākṣiṇamātmānaṃ cidrūpaṃ viddhi muktaye ||

Na prithvii na jalam naagnirna vaayurdyaurna vaa bhavaan| eshaam saakshinamaatmaanam chidruupam viddhi muktaye ||

तुम न पृथ्वी हो, न जल, न अग्नि, न वायु और न आकाश। मुक्ति के लिए अपने को इन सबका साक्षी, चैतन्य-स्वरूप आत्मा जानो।

You are not earth, nor water, nor fire, nor air, nor space. For the sake of freedom, know yourself as the ātman, the witness of all these, whose very form is consciousness.

यदि देहं पृथक् कृत्य चिति विश्राम्य तिष्ठसि।
अधुनैव सुखी शान्तो बन्धमुक्तो भविष्यसि ॥

yadi dehaṃ pṛthak kṛtya citi viśrāmya tiṣṭhasi|
adhunaiva sukhī śānto bandhamukto bhaviṣyasi ||

Yadi deham prithak kritya chiti vishraamya tishthasi| adhunaiva sukhii shaanto bandhamukto bhavishyasi ||

यदि तुम देह को अपने से अलग करके चैतन्य में विश्राम करते हुए स्थित रहो, तो अभी इसी क्षण सुखी, शान्त और बन्धन से मुक्त हो जाओगे।

If you set the body apart and remain at rest in consciousness, you will be happy, peaceful and free of bondage right now.

न त्वं विप्रादिको वर्णो नाश्रमी नाक्षगोचरः।
असङ्गोऽसि निराकारो विश्वसाक्षी सुखी भव ॥

na tvaṃ viprādiko varṇo nāśramī nākṣagocaraḥ|
asaṅgo'si nirākāro viśvasākṣī sukhī bhava ||

Na tvam vipraadiko varno naashramii naakshagocharah| asango'si niraakaaro vishvasaakshii sukhii bhava ||

तुम ब्राह्मण आदि कोई वर्ण नहीं हो, न किसी आश्रम के हो, न इन्द्रियों से दिखने वाली वस्तु हो। तुम असंग हो, निराकार हो, सारे विश्व के साक्षी हो — सुखी रहो।

You are not a brahmin or any other caste, you belong to no stage of life, and you are nothing the senses can reach. Unattached and formless, the witness of the whole world — be happy.

धर्माधर्मौ सुखं दुःखं मानसानि न ते विभो।
न कर्तासि न भोक्तासि मुक्त एवासि सर्वदा ॥

dharmādharmau sukhaṃ duḥkhaṃ mānasāni na te vibho|
na kartāsi na bhoktāsi mukta evāsi sarvadā ||

Dharmaadharmau sukham duhkham maanasaani na te vibho| na kartaasi na bhoktaasi mukta evaasi sarvadaa ||

हे व्यापक आत्मा, धर्म और अधर्म, सुख और दुःख — ये मन के हैं, तुम्हारे नहीं। तुम न कर्ता हो, न भोक्ता; तुम तो सदा मुक्त ही हो।

Right and wrong, pleasure and pain belong to the mind, not to you, all-pervading one. You are neither the doer nor the enjoyer; you are ever free.

एको द्रष्टासि सर्वस्य मुक्तप्रायोऽसि सर्वदा।
अयमेव हि ते बन्धो द्रष्टारं पश्यसीतरम् ॥

eko draṣṭāsi sarvasya muktaprāyo'si sarvadā|
ayameva hi te bandho draṣṭāraṃ paśyasītaram ||

Eko drashtaasi sarvasya muktapraayo'si sarvadaa| ayameva hi te bandho drashtaaram pashyasiitaram ||

तुम सबके एकमात्र द्रष्टा हो और सदा मुक्त-से ही हो। तुम्हारा बन्धन बस यही है कि तुम द्रष्टा को अपने से भिन्न कोई और देखते हो।

You are the one seer of everything, and in truth always free. Your only bondage is this: you see the seer as someone other than yourself.

अहं कर्तेत्यहंमानमहाकृष्णाहिदंशितः।
नाहं कर्तेति विश्वासामृतं पीत्वा सुखी भव ॥

ahaṃ kartetyahaṃmānamahākṛṣṇāhidaṃśitaḥ|
nāhaṃ karteti viśvāsāmṛtaṃ pītvā sukhī bhava ||

Aham kartetyahammaanamahaakrishnaahidamshitah| naaham karteti vishvaasaamritam piitvaa sukhii bhava ||

'मैं कर्ता हूँ' — इस अहंकार रूपी भयंकर काले सर्प ने तुम्हें डस लिया है। 'मैं कर्ता नहीं हूँ' — इस विश्वास का अमृत पीकर सुखी हो जाओ।

You have been bitten by the great black serpent of the ego that says 'I am the doer'. Drink the nectar of the conviction 'I am not the doer', and be happy.

एको विशुद्धबोधोऽहं इति निश्चयवह्निना।
प्रज्वाल्याज्ञानगहनं वीतशोकः सुखी भव ॥

eko viśuddhabodho'haṃ iti niścayavahninā|
prajvālyājñānagahanaṃ vītaśokaḥ sukhī bhava ||

Eko vishuddhabodho'ham iti nishchayavahninaa| prajvaalyaajnaanagahanam viitashokah sukhii bhava ||

'मैं एक, विशुद्ध बोध हूँ' — इस निश्चय की अग्नि से अज्ञान के घने वन को जला डालो, और शोक से रहित होकर सुखी रहो।

With the fire of the certainty 'I am the one, pure awareness', burn down the dense forest of ignorance; free of sorrow, be happy.

यत्र विश्वमिदं भाति कल्पितं रज्जुसर्पवत्।
आनन्दपरमानन्दः स बोधस्त्वं सुखं भव ॥

yatra viśvamidaṃ bhāti kalpitaṃ rajjusarpavat|
ānandaparamānandaḥ sa bodhastvaṃ sukhaṃ bhava ||

Yatra vishvamidam bhaati kalpitam rajjusarpavat| aanandaparamaanandah sa bodhastvam sukham bhava ||

जिसमें यह विश्व रस्सी में साँप की तरह कल्पित होकर प्रतीत होता है, वह आनन्द, परम आनन्द रूप बोध तुम ही हो — सुखी रहो।

That in which this world appears, imagined like a snake in a rope — that awareness, which is joy and supreme joy, is you. Be happy.

मुक्ताभिमानी मुक्तो हि बद्धो बद्धाभिमान्यपि।
किंवदन्तीह सत्येयं या मतिः सा गतिर्भवेत् ॥

muktābhimānī mukto hi baddho baddhābhimānyapi|
kiṃvadantīha satyeyaṃ yā matiḥ sā gatirbhavet ||

Muktaabhimaanii mukto hi baddho baddhaabhimaanyapi| kimvadantiiha satyeyam yaa matih saa gatirbhavet ||

जो अपने को मुक्त मानता है वह मुक्त है, और जो अपने को बँधा मानता है वह बँधा ही है। यहाँ यह लोकोक्ति सच है — जैसी मति, वैसी गति।

One who takes himself to be free is free, and one who takes himself to be bound stays bound. The common saying holds true here: as one's understanding, so one's destination.

आत्मा साक्षी विभुः पूर्ण एको मुक्तश्चिदक्रियः।
असंगो निःस्पृहः शान्तो भ्रमात्संसारवानिव ॥

ātmā sākṣī vibhuḥ pūrṇa eko muktaścidakriyaḥ|
asaṃgo niḥspṛhaḥ śānto bhramātsaṃsāravāniva ||

Aatmaa saakshii vibhuh puurna eko muktashchidakriyah| asamgo nihsprihah shaanto bhramaatsamsaaravaaniva ||

आत्मा साक्षी, सर्वव्यापी, पूर्ण, एक, मुक्त, चैतन्य-स्वरूप, क्रियारहित, असंग, इच्छारहित और शान्त है। केवल भ्रम के कारण वह संसार में पड़ा हुआ-सा लगता है।

The ātman is the witness — all-pervading, whole, one, free, pure consciousness, actionless, unattached, desireless and at peace. Only through error does it seem to be caught in the round of worldly life.

कूटस्थं बोधमद्वैतमात्मानं परिभावय।
आभासोऽहं भ्रमं मुक्त्वा भावं बाह्यमथान्तरम् ॥

kūṭasthaṃ bodhamadvaitamātmānaṃ paribhāvaya|
ābhāso'haṃ bhramaṃ muktvā bhāvaṃ bāhyamathāntaram ||

Kuutastham bodhamadvaitamaatmaanam paribhaavaya| aabhaaso'ham bhramam muktvaa bhaavam baahyamathaantaram ||

'मैं प्रतिबिम्ब (अहंकार) हूँ' — इस भ्रम को छोड़कर, और बाहर-भीतर की सारी धारणाओं को भी त्यागकर, अपने को अचल, अद्वैत बोध-स्वरूप आत्मा के रूप में भावना करो।

Let go of the error 'I am a mere reflection', and of every notion of outer and inner; contemplate yourself as the ātman — unchanging, non-dual awareness.

देहाभिमानपाशेन चिरं बद्धोऽसि पुत्रक।
बोधोऽहं ज्ञानखड्गेन तन्निष्कृत्य सुखी भव ॥

dehābhimānapāśena ciraṃ baddho'si putraka|
bodho'haṃ jñānakhaḍgena tanniṣkṛtya sukhī bhava ||

Dehaabhimaanapaashena chiram baddho'si putraka| bodho'ham jnaanakhadgena tannishkritya sukhii bhava ||

पुत्र, देह को 'मैं' मानने के पाश से तुम बहुत समय से बँधे हो। 'मैं बोध हूँ' — इस ज्ञान की तलवार से उसे काटकर सुखी हो जाओ।

My child, you have long been tied by the noose of identifying with the body. Cut it with the sword of the knowledge 'I am awareness', and be happy.

निःसंगो निष्क्रियोऽसि त्वं स्वप्रकाशो निरंजनः।
अयमेव हि ते बन्धः समाधिमनुतिष्ठति ॥

niḥsaṃgo niṣkriyo'si tvaṃ svaprakāśo niraṃjanaḥ|
ayameva hi te bandhaḥ samādhimanutiṣṭhati ||

Nihsamgo nishkriyo'si tvam svaprakaasho niramjanah| ayameva hi te bandhah samaadhimanutishthati ||

तुम असंग हो, क्रियारहित हो, स्वयं-प्रकाश और निर्मल हो। तुम्हारा बन्धन तो यही है कि (तुम) समाधि का अभ्यास करते हो।

You are unattached and actionless, self-luminous and without stain. Your bondage is precisely this — that you go on practising samādhi.

त्वया व्याप्तमिदं विश्वं त्वयि प्रोतं यथार्थतः।
शुद्धबुद्धस्वरूपस्त्वं मा गमः क्षुद्रचित्तताम् ॥

tvayā vyāptamidaṃ viśvaṃ tvayi protaṃ yathārthataḥ|
śuddhabuddhasvarūpastvaṃ mā gamaḥ kṣudracittatām ||

Tvayaa vyaaptamidam vishvam tvayi protam yathaarthatah| shuddhabuddhasvaruupastvam maa gamah kshudrachittataam ||

वास्तव में यह सारा विश्व तुमसे व्याप्त है और तुममें ही पिरोया हुआ है। तुम शुद्ध बोध-स्वरूप हो; मन की संकीर्णता में मत पड़ो।

In truth this whole world is pervaded by you and strung upon you. Your nature is pure awareness; do not sink into smallness of mind.

निरपेक्षो निर्विकारो निर्भरः शीतलाशयः।
अगाधबुद्धिरक्षुब्धो भव चिन्मात्रवासनः ॥

nirapekṣo nirvikāro nirbharaḥ śītalāśayaḥ|
agādhabuddhirakṣubdho bhava cinmātravāsanaḥ ||

Nirapeksho nirvikaaro nirbharah shiitalaashayah| agaadhabuddhirakshubdho bhava chinmaatravaasanah ||

किसी की अपेक्षा न रखो, विकार से रहित रहो, भीतर से भरे-पूरे और शीतल चित्त वाले बनो। गहरी बुद्धि वाले, अविचलित रहो, और केवल चैतन्य में ही अपनी वृत्ति टिकाओ।

Be free of dependence and of change, full in yourself, cool at heart, deep of understanding and undisturbed, with your whole inclination resting in consciousness alone.

साकारमनृतं विद्धि निराकारं तु निश्चलं।
एतत्तत्त्वोपदेशेन न पुनर्भवसंभवः ॥

sākāramanṛtaṃ viddhi nirākāraṃ tu niścalaṃ|
etattattvopadeśena na punarbhavasaṃbhavaḥ ||

Saakaaramanritam viddhi niraakaaram tu nishchalam| etattattvopadeshena na punarbhavasambhavah ||

जिसका आकार है उसे असत्य जानो, और निराकार को अचल सत्य। इस तत्त्व-उपदेश को समझ लेने पर फिर जन्म लेने की सम्भावना नहीं रहती।

Know whatever has form to be unreal, and the formless to be unmoving. Once this teaching on the truth is grasped, there is no further birth.

यथैवादर्शमध्यस्थे रूपेऽन्तः परितस्तु सः।
तथैवाऽस्मिन् शरीरेऽन्तः परितः परमेश्वरः ॥

yathaivādarśamadhyasthe rūpe'ntaḥ paritastu saḥ|
tathaivā'smin śarīre'ntaḥ paritaḥ parameśvaraḥ ||

Yathaivaadarshamadhyasthe ruupe'ntah paritastu sah| tathaivaa'smin shariire'ntah paritah parameshvarah ||

जैसे दर्पण में दिखने वाले रूप के भीतर और चारों ओर दर्पण ही होता है, वैसे ही इस शरीर के भीतर और चारों ओर परमेश्वर ही है।

Just as the mirror is both inside and all around the image seen in it, so the Supreme Lord is inside and all around this body.

एकं सर्वगतं व्योम बहिरन्तर्यथा घटे।
नित्यं निरन्तरं ब्रह्म सर्वभूतगणे तथा ॥

ekaṃ sarvagataṃ vyoma bahirantaryathā ghaṭe|
nityaṃ nirantaraṃ brahma sarvabhūtagaṇe tathā ||

Ekam sarvagatam vyoma bahirantaryathaa ghate| nityam nirantaram brahma sarvabhuutagane tathaa ||

जैसे एक ही सर्वव्यापी आकाश घड़े के बाहर और भीतर है, वैसे ही नित्य और अखण्ड ब्रह्म सभी प्राणियों में है।

As one all-pervading space is both outside and inside a pot, so the eternal, unbroken Brahman is in all beings.

↑ All sections

जनक उवाच —

↑ All sections

अध्यायः २ — Janaka Speaks — The Joy of the Self

२
अहो निरंजनः शान्तो बोधोऽहं प्रकृतेः परः।
एतावन्तमहं कालं मोहेनैव विडंबितः ॥

2
aho niraṃjanaḥ śānto bodho'haṃ prakṛteḥ paraḥ|
etāvantamahaṃ kālaṃ mohenaiva viḍaṃbitaḥ ||

2 Aho niramjanah shaanto bodho'ham prakriteh parah| etaavantamaham kaalam mohenaiva vidambitah ||

अहो! मैं निर्मल, शान्त, प्रकृति से परे शुद्ध बोध हूँ। इतने समय तक मैं मोह के कारण ही ठगा गया।

How wonderful! I am stainless, at peace, pure awareness beyond prakṛti (nature). All this time I have simply been fooled by delusion.

यथा प्रकाशयाम्येको देहमेनं तथा जगत्।
अतो मम जगत्सर्वमथवा न च किंचन ॥

yathā prakāśayāmyeko dehamenaṃ tathā jagat|
ato mama jagatsarvamathavā na ca kiṃcana ||

Yathaa prakaashayaamyeko dehamenam tathaa jagat| ato mama jagatsarvamathavaa na cha kimchana ||

जैसे मैं अकेला इस देह को प्रकाशित करता हूँ, वैसे ही जगत को भी। इसलिए या तो सारा जगत मेरा है, या फिर कुछ भी मेरा नहीं।

Just as I alone light up this body, so I light up the world. So either the whole world is mine, or nothing at all is.

स शरीरमहो विश्वं परित्यज्य मयाधुना।
कुतश्चित् कौशलाद् एव परमात्मा विलोक्यते ॥

sa śarīramaho viśvaṃ parityajya mayādhunā|
kutaścit kauśalād eva paramātmā vilokyate ||

Sa shariiramaho vishvam parityajya mayaadhunaa| kutashchit kaushalaad eva paramaatmaa vilokyate ||

अहो! अब शरीर सहित इस विश्व को त्यागकर, किसी कुशलता (विवेक) से ही मुझे परमात्मा का दर्शन हो रहा है।

Ah! Now that I have let go of this world together with the body, the supreme Self is seen, by some skill of discernment.

यथा न तोयतो भिन्नास्तरंगाः फेनबुद्बुदाः।
आत्मनो न तथा भिन्नं विश्वमात्मविनिर्गतम् ॥

yathā na toyato bhinnāstaraṃgāḥ phenabudbudāḥ|
ātmano na tathā bhinnaṃ viśvamātmavinirgatam ||

Yathaa na toyato bhinnaastaramgaah phenabudbudaah| aatmano na tathaa bhinnam vishvamaatmavinirgatam ||

जैसे लहरें, झाग और बुलबुले जल से भिन्न नहीं हैं, वैसे ही आत्मा से निकला यह विश्व आत्मा से भिन्न नहीं है।

Just as waves, foam and bubbles are not different from water, so this world, which has come forth from the Self, is not different from the Self.

तन्तुमात्रो भवेद् एव पटो यद्वद् विचारितः।
आत्मतन्मात्रमेवेदं तद्वद् विश्वं विचारितम् ॥

tantumātro bhaved eva paṭo yadvad vicāritaḥ|
ātmatanmātramevedaṃ tadvad viśvaṃ vicāritam ||

Tantumaatro bhaved eva pato yadvad vichaaritah| aatmatanmaatramevedam tadvad vishvam vichaaritam ||

जैसे विचार करने पर कपड़ा केवल धागा ही ठहरता है, वैसे ही विचार करने पर यह विश्व केवल आत्मा ही है।

As cloth, when examined, turns out to be nothing but thread, so this world, when examined, is nothing but the Self.

यथैवेक्षुरसे क्लृप्ता तेन व्याप्तैव शर्करा।
तथा विश्वं मयि क्लृप्तं मया व्याप्तं निरन्तरम् ॥

yathaivekṣurase klṛptā tena vyāptaiva śarkarā|
tathā viśvaṃ mayi klṛptaṃ mayā vyāptaṃ nirantaram ||

Yathaivekshurase klriptaa tena vyaaptaiva sharkaraa| tathaa vishvam mayi klriptam mayaa vyaaptam nirantaram ||

जैसे गन्ने के रस से बनी शक्कर उसी रस से व्याप्त रहती है, वैसे ही मुझमें कल्पित यह विश्व निरन्तर मुझसे ही व्याप्त है।

Just as sugar formed in cane juice is wholly pervaded by that juice, so the world formed in me is pervaded by me through and through.

आत्माज्ञानाज्जगद् भाति आत्मज्ञानान्न भासते।
रज्ज्वज्ञानादहिर्भाति तज्ज्ञानाद् भासते न हि ॥

ātmājñānājjagad bhāti ātmajñānānna bhāsate|
rajjvajñānādahirbhāti tajjñānād bhāsate na hi ||

Aatmaajnaanaajjagad bhaati aatmajnaanaanna bhaasate| rajjvajnaanaadahirbhaati tajjnaanaad bhaasate na hi ||

आत्मा के अज्ञान से जगत दिखाई देता है और आत्मा के ज्ञान से नहीं दिखता; जैसे रस्सी को न जानने से साँप दिखता है, और उसे जान लेने पर नहीं दिखता।

The world appears when the Self is not known, and ceases to appear when the Self is known — just as a snake appears when the rope is not recognised, and does not once it is.

प्रकाशो मे निजं रूपं नातिरिक्तोऽस्म्यहं ततः।
यदा प्रकाशते विश्वं तदाहं भास एव हि ॥

prakāśo me nijaṃ rūpaṃ nātirikto'smyahaṃ tataḥ|
yadā prakāśate viśvaṃ tadāhaṃ bhāsa eva hi ||

Prakaasho me nijam ruupam naatirikto'smyaham tatah| yadaa prakaashate vishvam tadaaham bhaasa eva hi ||

प्रकाश ही मेरा अपना स्वरूप है; मैं उससे अलग नहीं हूँ। जब विश्व प्रकाशित होता है, तब वह मेरी ही आभा है।

Light is my own nature; I am nothing apart from it. When the world shines forth, it is only I who shine.

अहो विकल्पितं विश्वमज्ञानान्मयि भासते।
रूप्यं शुक्तौ फणी रज्जौ वारि सूर्यकरे यथा ॥

aho vikalpitaṃ viśvamajñānānmayi bhāsate|
rūpyaṃ śuktau phaṇī rajjau vāri sūryakare yathā ||

Aho vikalpitam vishvamajnaanaanmayi bhaasate| ruupyam shuktau phanii rajjau vaari suuryakare yathaa ||

अहो! अज्ञान से कल्पित यह विश्व मुझमें वैसे ही झलकता है जैसे सीप में चाँदी, रस्सी में साँप, और सूर्य की किरणों में जल।

How strange! This world, imagined out of ignorance, appears in me as silver appears in mother-of-pearl, a snake in a rope, and water in the sun's rays.

मत्तो विनिर्गतं विश्वं मय्येव लयमेष्यति।
मृदि कुंभो जले वीचिः कनके कटकं यथा ॥

matto vinirgataṃ viśvaṃ mayyeva layameṣyati|
mṛdi kuṃbho jale vīciḥ kanake kaṭakaṃ yathā ||

Matto vinirgatam vishvam mayyeva layameshyati| mridi kumbho jale viichih kanake katakam yathaa ||

यह विश्व मुझसे ही निकला है और मुझमें ही लीन हो जाएगा — जैसे घड़ा मिट्टी में, लहर जल में और कंगन सोने में।

This world has come out of me and will dissolve back into me alone, as a pot into clay, a wave into water, a bracelet into gold.

अहो अहं नमो मह्यं विनाशो यस्य नास्ति मे।
ब्रह्मादिस्तंबपर्यन्तं जगन्नाशोऽपि तिष्ठतः ॥

aho ahaṃ namo mahyaṃ vināśo yasya nāsti me|
brahmādistaṃbaparyantaṃ jagannāśo'pi tiṣṭhataḥ ||

Aho aham namo mahyam vinaasho yasya naasti me| brahmaadistambaparyantam jagannaasho'pi tishthatah ||

अहो, मैं कैसा अद्भुत हूँ! मुझे ही नमस्कार है, जिसका कोई विनाश नहीं — ब्रह्मा से लेकर तिनके तक सारे जगत के नष्ट हो जाने पर भी मैं बना रहता हूँ।

Wonderful am I! Salutations to myself, for I know no destruction: even when the world, from Brahmā down to a blade of grass, perishes, I remain.

अहो अहं नमो मह्यं एकोऽहं देहवानपि।
क्वचिन्न गन्ता नागन्ता व्याप्य विश्वमवस्थितः ॥

aho ahaṃ namo mahyaṃ eko'haṃ dehavānapi|
kvacinna gantā nāgantā vyāpya viśvamavasthitaḥ ||

Aho aham namo mahyam eko'ham dehavaanapi| kvachinna gantaa naagantaa vyaapya vishvamavasthitah ||

अहो, मैं कैसा अद्भुत हूँ! मुझे ही नमस्कार है — देह वाला होते हुए भी मैं एक हूँ; न कहीं जाता हूँ, न कहीं से आता हूँ, बल्कि विश्व को व्याप्त करके स्थित हूँ।

Wonderful am I! Salutations to myself: though I have a body, I am one. I go nowhere and come from nowhere; I stand pervading the whole world.

अहो अहं नमो मह्यं दक्षो नास्तीह मत्समः।
असंस्पृश्य शरीरेण येन विश्वं चिरं धृतम् ॥

aho ahaṃ namo mahyaṃ dakṣo nāstīha matsamaḥ|
asaṃspṛśya śarīreṇa yena viśvaṃ ciraṃ dhṛtam ||

Aho aham namo mahyam daksho naastiiha matsamah| asamsprishya shariirena yena vishvam chiram dhritam ||

अहो, मैं कैसा अद्भुत हूँ! मुझे ही नमस्कार है — यहाँ मेरे समान कुशल कोई नहीं, जिसने शरीर से छुए बिना ही इस विश्व को सदा से धारण कर रखा है।

Wonderful am I! Salutations to myself: no one here is as skilful as I, who have long upheld this world without touching it with a body.

अहो अहं नमो मह्यं यस्य मे नास्ति किंचन।
अथवा यस्य मे सर्वं यद् वाङ्मनसगोचरम् ॥

aho ahaṃ namo mahyaṃ yasya me nāsti kiṃcana|
athavā yasya me sarvaṃ yad vāṅmanasagocaram ||

Aho aham namo mahyam yasya me naasti kimchana| athavaa yasya me sarvam yad vaanmanasagocharam ||

अहो, मैं कैसा अद्भुत हूँ! मुझे ही नमस्कार है — मेरा कुछ भी नहीं है; अथवा वाणी और मन की पहुँच में जो कुछ भी है, वह सब मेरा ही है।

Wonderful am I! Salutations to myself: nothing at all is mine — or else everything within reach of speech and mind is mine.

ज्ञानं ज्ञेयं तथा ज्ञाता त्रितयं नास्ति वास्तवं।
अज्ञानाद् भाति यत्रेदं सोऽहमस्मि निरंजनः ॥

jñānaṃ jñeyaṃ tathā jñātā tritayaṃ nāsti vāstavaṃ|
ajñānād bhāti yatredaṃ so'hamasmi niraṃjanaḥ ||

Jnaanam jneyam tathaa jnaataa tritayam naasti vaastavam| ajnaanaad bhaati yatredam so'hamasmi niramjanah ||

ज्ञान, ज्ञेय और ज्ञाता — यह त्रिपुटी वास्तव में है ही नहीं। अज्ञान के कारण यह जिसमें प्रतीत होती है, वह निर्मल तत्त्व मैं हूँ।

Knowledge, the known and the knower — this triad is not real. That stainless one in whom it appears through ignorance — that am I.

द्वैतमूलमहो दुःखं नान्यत्तस्याऽस्ति भेषजं।
दृश्यमेतन् मृषा सर्वं एकोऽहं चिद्रसोमलः ॥

dvaitamūlamaho duḥkhaṃ nānyattasyā'sti bheṣajaṃ|
dṛśyametan mṛṣā sarvaṃ eko'haṃ cidrasomalaḥ ||

Dvaitamuulamaho duhkham naanyattasyaa'sti bheshajam| drishyametan mrishaa sarvam eko'ham chidrasomalah ||

अहो! दुःख की जड़ द्वैत है; इसकी और कोई दवा नहीं, सिवाय इस बोध के कि यह सारा दृश्य मिथ्या है और मैं एक, निर्मल, चैतन्य-रस हूँ।

Ah, duality is the root of sorrow, and there is no other cure for it than this: all that is seen is unreal, and I am one, pure, the very essence of consciousness.

बोधमात्रोऽहमज्ञानाद् उपाधिः कल्पितो मया।
एवं विमृशतो नित्यं निर्विकल्पे स्थितिर्मम ॥

bodhamātro'hamajñānād upādhiḥ kalpito mayā|
evaṃ vimṛśato nityaṃ nirvikalpe sthitirmama ||

Bodhamaatro'hamajnaanaad upaadhih kalpito mayaa| evam vimrishato nityam nirvikalpe sthitirmama ||

मैं केवल बोध हूँ; अज्ञान से मैंने ही अपने ऊपर उपाधियों की कल्पना कर ली। सदा ऐसा विचार करते हुए मेरी स्थिति निर्विकल्प (विकल्परहित) में है।

I am awareness alone; out of ignorance I imagined limiting attributes upon myself. Reflecting on this constantly, I abide in the state free of mental constructs.

न मे बन्धोऽस्ति मोक्षो वा भ्रान्तिः शान्ता निराश्रया।
अहो मयि स्थितं विश्वं वस्तुतो न मयि स्थितम् ॥

na me bandho'sti mokṣo vā bhrāntiḥ śāntā nirāśrayā|
aho mayi sthitaṃ viśvaṃ vastuto na mayi sthitam ||

Na me bandho'sti moksho vaa bhraantih shaantaa niraashrayaa| aho mayi sthitam vishvam vastuto na mayi sthitam ||

मेरे लिए न बन्धन है, न मोक्ष; निराधार भ्रम शान्त हो गया है। अहो! विश्व मुझमें स्थित है, फिर भी वास्तव में मुझमें स्थित नहीं है।

For me there is neither bondage nor liberation; the illusion, having nothing to rest on, has subsided. How wonderful — the world exists in me, and yet in truth it does not exist in me.

सशरीरमिदं विश्वं न किंचिदिति निश्चितं।
शुद्धचिन्मात्र आत्मा च तत्कस्मिन् कल्पनाधुना ॥

saśarīramidaṃ viśvaṃ na kiṃciditi niścitaṃ|
śuddhacinmātra ātmā ca tatkasmin kalpanādhunā ||

Sashariiramidam vishvam na kimchiditi nishchitam| shuddhachinmaatra aatmaa cha tatkasmin kalpanaadhunaa ||

यह निश्चित हो गया कि शरीर सहित यह विश्व कुछ भी नहीं है, और आत्मा शुद्ध चैतन्य मात्र है। तो अब कल्पना किस पर टिकेगी?

It is now settled that this world, body included, is nothing, and that the Self is pure consciousness alone. On what, then, could imagination now rest?

शरीरं स्वर्गनरकौ बन्धमोक्षौ भयं तथा।
कल्पनामात्रमेवैतत् किं मे कार्यं चिदात्मनः ॥

śarīraṃ svarganarakau bandhamokṣau bhayaṃ tathā|
kalpanāmātramevaitat kiṃ me kāryaṃ cidātmanaḥ ||

Shariiram svarganarakau bandhamokshau bhayam tathaa| kalpanaamaatramevaitat kim me kaaryam chidaatmanah ||

शरीर, स्वर्ग और नरक, बन्धन और मोक्ष, और भय — यह सब केवल कल्पना है। मुझ चैतन्य-स्वरूप को इनसे क्या काम?

The body, heaven and hell, bondage and liberation, and fear too — all this is mere imagination. What have I, whose nature is consciousness, to do with any of it?

अहो जनसमूहेऽपि न द्वैतं पश्यतो मम।
अरण्यमिव संवृत्तं क्व रतिं करवाण्यहम् ॥

aho janasamūhe'pi na dvaitaṃ paśyato mama|
araṇyamiva saṃvṛttaṃ kva ratiṃ karavāṇyaham ||

Aho janasamuuhe'pi na dvaitam pashyato mama| aranyamiva samvrittam kva ratim karavaanyaham ||

अहो! लोगों की भीड़ में भी मुझे द्वैत नहीं दिखता; वह भी वन के समान हो गई है। अब मैं किसमें आसक्ति करूँ?

Ah! Even amid crowds of people I see no duality; it has become like a forest. Where, then, should I find attachment?

नाहं देहो न मे देहो जीवो नाहमहं हि चित्।
अयमेव हि मे बन्ध आसीद्या जीविते स्पृहा ॥

nāhaṃ deho na me deho jīvo nāhamahaṃ hi cit|
ayameva hi me bandha āsīdyā jīvite spṛhā ||

Naaham deho na me deho jiivo naahamaham hi chit| ayameva hi me bandha aasiidyaa jiivite sprihaa ||

मैं देह नहीं हूँ, न देह मेरी है; मैं जीव भी नहीं हूँ — मैं चैतन्य हूँ। मेरा बन्धन बस यही था कि मुझमें जीने की लालसा थी।

I am not the body, nor is the body mine; I am not the individual soul — I am consciousness. My bondage was only this: the craving to go on living.

अहो भुवनकल्लोलैर्विचित्रैर्द्राक् समुत्थितं।
मय्यनंतमहांभोधौ चित्तवाते समुद्यते ॥

aho bhuvanakallolairvicitrairdrāk samutthitaṃ|
mayyanaṃtamahāṃbhodhau cittavāte samudyate ||

Aho bhuvanakallolairvichitrairdraak samutthitam| mayyanamtamahaambhodhau chittavaate samudyate ||

अहो! मुझ अनन्त महासागर में जब चित्त रूपी हवा उठती है, तो तुरन्त ही लोकों की रंग-बिरंगी लहरें उठ खड़ी होती हैं।

Ah! In me, the boundless ocean, when the wind of the mind rises, at once the many-coloured waves of worlds spring up.

मय्यनंतमहांभोधौ चित्तवाते प्रशाम्यति।
अभाग्याज्जीववणिजो जगत्पोतो विनश्वरः ॥

mayyanaṃtamahāṃbhodhau cittavāte praśāmyati|
abhāgyājjīvavaṇijo jagatpoto vinaśvaraḥ ||

Mayyanamtamahaambhodhau chittavaate prashaamyati| abhaagyaajjiivavanijo jagatpoto vinashvarah ||

मुझ अनन्त महासागर में जब चित्त की हवा थम जाती है, तो जीव रूपी व्यापारी के दुर्भाग्य से जगत रूपी नौका नष्ट हो जाती है।

When the wind of the mind dies down in me, the boundless ocean, the ship of the world goes down — to the misfortune of the trader, the individual soul.

मय्यनन्तमहांभोधावाश्चर्यं जीववीचयः।
उद्यन्ति घ्नन्ति खेलन्ति प्रविशन्ति स्वभावतः ॥

mayyanantamahāṃbhodhāvāścaryaṃ jīvavīcayaḥ|
udyanti ghnanti khelanti praviśanti svabhāvataḥ ||

Mayyanantamahaambhodhaavaashcharyam jiivaviichayah| udyanti ghnanti khelanti pravishanti svabhaavatah ||

मुझ अनन्त महासागर में आश्चर्य है — जीव रूपी लहरें अपने स्वभाव से ही उठती हैं, टकराती हैं, खेलती हैं और फिर समा जाती हैं।

What a marvel! In me, the boundless ocean, the waves that are living beings rise, strike one another, play, and sink back in, simply by their own nature.

↑ All sections

अष्टावक्र उवाच —

↑ All sections

अध्यायः ३ — The Test of the Sage

३
अविनाशिनमात्मानं एकं विज्ञाय तत्त्वतः।
तवात्मज्ञानस्य धीरस्य कथमर्थार्जने रतिः ॥

3
avināśinamātmānaṃ ekaṃ vijñāya tattvataḥ|
tavātmajñānasya dhīrasya kathamarthārjane ratiḥ ||

3 Avinaashinamaatmaanam ekam vijnaaya tattvatah| tavaatmajnaanasya dhiirasya kathamarthaarjane ratih ||

अपने को अविनाशी और एक आत्मा के रूप में तत्त्वतः जान लेने के बाद, तुम जैसे आत्मज्ञानी धीर पुरुष को धन कमाने में रुचि कैसे हो सकती है?

Having truly known the Self as one and imperishable, how can you — a steady person who knows the Self — still take pleasure in acquiring wealth?

आत्माज्ञानादहो प्रीतिर्विषयभ्रमगोचरे।
शुक्तेरज्ञानतो लोभो यथा रजतविभ्रमे ॥

ātmājñānādaho prītirviṣayabhramagocare|
śukterajñānato lobho yathā rajatavibhrame ||

Aatmaajnaanaadaho priitirvishayabhramagochare| shukterajnaanato lobho yathaa rajatavibhrame ||

अहो! आत्मा के अज्ञान से ही भ्रम से दिखने वाले विषयों में प्रीति होती है, जैसे सीप को न पहचानने से चाँदी के भ्रम में लोभ उत्पन्न होता है।

Alas, it is from not knowing the Self that one delights in objects that are only the stuff of error — just as, not recognising mother-of-pearl, one feels greed for the silver one mistakes it for.

विश्वं स्फुरति यत्रेदं तरङ्गा इव सागरे।
सोऽहमस्मीति विज्ञाय किं दीन इव धावसि ॥

viśvaṃ sphurati yatredaṃ taraṅgā iva sāgare|
so'hamasmīti vijñāya kiṃ dīna iva dhāvasi ||

Vishvam sphurati yatredam tarangaa iva saagare| so'hamasmiiti vijnaaya kim diina iva dhaavasi ||

जिसमें यह विश्व समुद्र में लहरों की तरह स्फुरित होता है, 'वह मैं हूँ' — यह जान लेने पर तुम दीन-हीन की तरह क्यों दौड़ते हो?

Knowing 'I am that in which this world ripples like waves on the sea', why do you run about like someone destitute?

श्रुत्वापि शुद्धचैतन्य आत्मानमतिसुन्दरं।
उपस्थेऽत्यन्तसंसक्तो मालिन्यमधिगच्छति ॥

śrutvāpi śuddhacaitanya ātmānamatisundaraṃ|
upasthe'tyantasaṃsakto mālinyamadhigacchati ||

Shrutvaapi shuddhachaitanya aatmaanamatisundaram| upasthe'tyantasamsakto maalinyamadhigachchhati ||

अपने को शुद्ध चैतन्य और अत्यन्त सुन्दर आत्मा सुनकर भी, मनुष्य कामवासना में अत्यधिक आसक्त होकर मलिनता को प्राप्त होता है।

Even after hearing that the Self is pure consciousness and supremely beautiful, a person deeply attached to sexual pleasure falls into impurity.

सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि।
मुनेर्जानत आश्चर्यं ममत्वमनुवर्तते ॥

sarvabhūteṣu cātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani|
munerjānata āścaryaṃ mamatvamanuvartate ||

Sarvabhuuteshu chaatmaanam sarvabhuutaani chaatmani| munerjaanata aashcharyam mamatvamanuvartate ||

जो मुनि सब प्राणियों में अपने को और अपने में सब प्राणियों को जानता है, आश्चर्य है कि उसमें भी 'मेरा-पन' बना रहता है!

Strange indeed that a sage who knows himself in all beings and all beings in himself should still go on with the sense of 'mine'!

आस्थितः परमाद्वैतं मोक्षार्थेऽपि व्यवस्थितः।
आश्चर्यं कामवशगो विकलः केलिशिक्षया ॥

āsthitaḥ paramādvaitaṃ mokṣārthe'pi vyavasthitaḥ|
āścaryaṃ kāmavaśago vikalaḥ keliśikṣayā ||

Aasthitah paramaadvaitam mokshaarthe'pi vyavasthitah| aashcharyam kaamavashago vikalah kelishikshayaa ||

परम अद्वैत का आश्रय लेकर और मोक्ष के लिए प्रयत्नशील होकर भी, आश्चर्य है कि कोई काम के वश में होकर क्रीड़ा के अभ्यास से व्याकुल हो जाए!

Strange that one who has taken his stand on the supreme non-duality and is set on liberation should fall under the sway of desire and be unsettled by the habits of sensual play!

उद्भूतं ज्ञानदुर्मित्रमवधार्यातिदुर्बलः।
आश्चर्यं काममाकाङ्क्षेत् कालमन्तमनुश्रितः ॥

udbhūtaṃ jñānadurmitramavadhāryātidurbalaḥ|
āścaryaṃ kāmamākāṅkṣet kālamantamanuśritaḥ ||

Udbhuutam jnaanadurmitramavadhaaryaatidurbalah| aashcharyam kaamamaakaankshet kaalamantamanushritah ||

काम को ज्ञान का शत्रु जान लेने पर भी, आश्चर्य है कि अत्यन्त दुर्बल और अन्तिम समय के निकट पहुँचा व्यक्ति भी काम-भोग की इच्छा करे!

Strange that someone who recognises desire, once it arises, as the enemy of knowledge, and who is utterly feeble and near his final hour, should still long for sensual pleasure!

इहामुत्र विरक्तस्य नित्यानित्यविवेकिनः।
आश्चर्यं मोक्षकामस्य मोक्षाद् एव विभीषिका ॥

ihāmutra viraktasya nityānityavivekinaḥ|
āścaryaṃ mokṣakāmasya mokṣād eva vibhīṣikā ||

Ihaamutra viraktasya nityaanityavivekinah| aashcharyam mokshakaamasya mokshaad eva vibhiishikaa ||

जो इस लोक और परलोक दोनों से विरक्त है, नित्य और अनित्य का विवेक रखता है और मोक्ष चाहता है — आश्चर्य है कि वही मोक्ष से डरता है!

Strange that one who is detached from this world and the next, who discerns the eternal from the passing, and who longs for liberation, should be afraid of liberation itself!

धीरस्तु भोज्यमानोऽपि पीड्यमानोऽपि सर्वदा।
आत्मानं केवलं पश्यन् न तुष्यति न कुप्यति ॥

dhīrastu bhojyamāno'pi pīḍyamāno'pi sarvadā|
ātmānaṃ kevalaṃ paśyan na tuṣyati na kupyati ||

Dhiirastu bhojyamaano'pi piidyamaano'pi sarvadaa| aatmaanam kevalam pashyan na tushyati na kupyati ||

धीर पुरुष चाहे उसे भोग कराए जाएँ या पीड़ा दी जाए, वह सदा केवल आत्मा को देखता हुआ न प्रसन्न होता है, न क्रोधित।

But the steady one, whether being fed and pampered or being tormented, sees only the Self, and so is neither pleased nor angered.

चेष्टमानं शरीरं स्वं पश्यत्यन्यशरीरवत्।
संस्तवे चापि निन्दायां कथं क्षुभ्येत् महाशयः ॥

ceṣṭamānaṃ śarīraṃ svaṃ paśyatyanyaśarīravat|
saṃstave cāpi nindāyāṃ kathaṃ kṣubhyet mahāśayaḥ ||

Cheshtamaanam shariiram svam pashyatyanyashariiravat| samstave chaapi nindaayaam katham kshubhyet mahaashayah ||

वह महान हृदय वाला अपने सक्रिय शरीर को किसी दूसरे के शरीर की तरह देखता है। फिर प्रशंसा या निन्दा में वह क्यों विचलित होगा?

The large-hearted one watches his own body moving about as if it were someone else's. How could praise or blame disturb him?

मायामात्रमिदं विश्वं पश्यन् विगतकौतुकः।
अपि सन्निहिते मृत्यौ कथं त्रस्यति धीरधीः ॥

māyāmātramidaṃ viśvaṃ paśyan vigatakautukaḥ|
api sannihite mṛtyau kathaṃ trasyati dhīradhīḥ ||

Maayaamaatramidam vishvam pashyan vigatakautukah| api sannihite mrityau katham trasyati dhiiradhiih ||

इस विश्व को केवल माया देखने वाला, जिसका कौतूहल समाप्त हो चुका है, वह स्थिर-बुद्धि पुरुष मृत्यु के निकट आने पर भी भयभीत कैसे होगा?

Seeing this world as mere illusion, and with all curiosity about it gone, how could the one of steady mind be frightened even when death is near?

निःस्पृहं मानसं यस्य नैराश्येऽपि महात्मनः।
तस्यात्मज्ञानतृप्तस्य तुलना केन जायते ॥

niḥspṛhaṃ mānasaṃ yasya nairāśye'pi mahātmanaḥ|
tasyātmajñānatṛptasya tulanā kena jāyate ||

Nihspriham maanasam yasya nairaashye'pi mahaatmanah| tasyaatmajnaanatriptasya tulanaa kena jaayate ||

जिस महात्मा का मन निराशा में भी इच्छा से रहित रहता है, आत्मज्ञान से तृप्त उस पुरुष की तुलना किससे की जा सकती है?

With whom can one compare that great soul, content in the knowledge of the Self, whose mind stays free of craving even when hope is gone?

स्वभावाद् एव जानानो दृश्यमेतन्न किंचन।
इदं ग्राह्यमिदं त्याज्यं स किं पश्यति धीरधीः ॥

svabhāvād eva jānāno dṛśyametanna kiṃcana|
idaṃ grāhyamidaṃ tyājyaṃ sa kiṃ paśyati dhīradhīḥ ||

Svabhaavaad eva jaanaano drishyametanna kimchana| idam graahyamidam tyaajyam sa kim pashyati dhiiradhiih ||

जो स्वभाव से ही जानता है कि यह दृश्य जगत कुछ भी नहीं है, वह स्थिर-बुद्धि पुरुष 'यह ग्रहण करने योग्य है, यह त्यागने योग्य' — ऐसा क्या देखेगा?

One who knows by his very nature that this visible world is nothing — how would such a steady mind see anything as 'this to be taken, that to be given up'?

अंतस्त्यक्तकषायस्य निर्द्वन्द्वस्य निराशिषः।
यदृच्छयागतो भोगो न दुःखाय न तुष्टये ॥

aṃtastyaktakaṣāyasya nirdvandvasya nirāśiṣaḥ|
yadṛcchayāgato bhogo na duḥkhāya na tuṣṭaye ||

Amtastyaktakashaayasya nirdvandvasya niraashishah| yadrichchhayaagato bhogo na duhkhaaya na tushtaye ||

जिसने भीतर से मन के मैल त्याग दिए हैं, जो द्वन्द्वों से परे और आशाओं से रहित है, उसके लिए संयोग से आया भोग न दुःख देता है, न सुख।

For one who has inwardly cast off the mind's stains, who is beyond the pairs of opposites and free of wishes, an experience that comes by chance brings neither pain nor satisfaction.

↑ All sections

अष्टावक्र उवाच —

↑ All sections

अध्यायः ४ — The Glory of the Knower

४
हन्तात्मज्ञानस्य धीरस्य खेलतो भोगलीलया।
न हि संसारवाहीकैर्मूढैः सह समानता ॥

4
hantātmajñānasya dhīrasya khelato bhogalīlayā|
na hi saṃsāravāhīkairmūḍhaiḥ saha samānatā ||

4 Hantaatmajnaanasya dhiirasya khelato bhogaliilayaa| na hi samsaaravaahiikairmuudhaih saha samaanataa ||

अहो! भोगों की लीला में खेलते हुए आत्मज्ञानी धीर पुरुष की, संसार का बोझ ढोने वाले मूढ़ों से कोई बराबरी नहीं है।

Indeed, the steady knower of the Self, who plays at the game of experience, bears no likeness to the deluded who drag the burden of worldly life.

यत् पदं प्रेप्सवो दीनाः शक्राद्याः सर्वदेवताः।
अहो तत्र स्थितो योगी न हर्षमुपगच्छति ॥

yat padaṃ prepsavo dīnāḥ śakrādyāḥ sarvadevatāḥ|
aho tatra sthito yogī na harṣamupagacchati ||

Yat padam prepsavo diinaah shakraadyaah sarvadevataah| aho tatra sthito yogii na harshamupagachchhati ||

जिस पद को पाने के लिए इन्द्र आदि सभी देवता दीन होकर लालायित रहते हैं, अहो! उसमें स्थित होकर भी योगी हर्षित नहीं होता।

The state that Indra and all the gods pine for in their want — how remarkable that the yogī established in it feels no elation.

तज्ज्ञस्य पुण्यपापाभ्यां स्पर्शो ह्यन्तर्न जायते।
न ह्याकाशस्य धूमेन दृश्यमानापि सङ्गतिः ॥

tajjñasya puṇyapāpābhyāṃ sparśo hyantarna jāyate|
na hyākāśasya dhūmena dṛśyamānāpi saṅgatiḥ ||

Tajjnasya punyapaapaabhyaam sparsho hyantarna jaayate| na hyaakaashasya dhuumena drishyamaanaapi sangatih ||

उस तत्त्व को जानने वाले का भीतर से पुण्य और पाप से कोई स्पर्श नहीं होता, जैसे धुआँ दिखने पर भी आकाश से उसका कोई संग नहीं होता।

For one who knows That, merit and sin make no inner contact, just as smoke, though visible in the sky, never truly touches space.

आत्मैवेदं जगत्सर्वं ज्ञातं येन महात्मना।
यदृच्छया वर्तमानं तं निषेद्धुं क्षमेत कः ॥

ātmaivedaṃ jagatsarvaṃ jñātaṃ yena mahātmanā|
yadṛcchayā vartamānaṃ taṃ niṣeddhuṃ kṣameta kaḥ ||

Aatmaivedam jagatsarvam jnaatam yena mahaatmanaa| yadrichchhayaa vartamaanam tam nisheddhum kshameta kah ||

जिस महात्मा ने यह जान लिया कि यह सारा जगत आत्मा ही है, उसके सहज भाव से वर्तने पर उसे कौन रोक सकता है?

Who could stop the great soul who has known this whole world to be the Self from living as things come?

आब्रह्मस्तंबपर्यन्ते भूतग्रामे चतुर्विधे।
विज्ञस्यैव हि सामर्थ्यमिच्छानिच्छाविवर्जने ॥

ābrahmastaṃbaparyante bhūtagrāme caturvidhe|
vijñasyaiva hi sāmarthyamicchānicchāvivarjane ||

Aabrahmastambaparyante bhuutagraame chaturvidhe| vijnasyaiva hi saamarthyamichchhaanichchhaavivarjane ||

ब्रह्मा से लेकर तिनके तक चारों प्रकार के प्राणियों में केवल ज्ञानी में ही इच्छा और अनिच्छा दोनों को छोड़ने की सामर्थ्य है।

Among the four kinds of living beings, from Brahmā down to a blade of grass, only the wise one has the strength to give up both wanting and not wanting.

आत्मानमद्वयं कश्चिज्जानाति जगदीश्वरं।
यद् वेत्ति तत्स कुरुते न भयं तस्य कुत्रचित् ॥

ātmānamadvayaṃ kaścijjānāti jagadīśvaraṃ|
yad vetti tatsa kurute na bhayaṃ tasya kutracit ||

Aatmaanamadvayam kashchijjaanaati jagadiishvaram| yad vetti tatsa kurute na bhayam tasya kutrachit ||

कोई विरला ही आत्मा को अद्वितीय और जगत का ईश्वर जानता है। वह जो जानता है वही करता है, और उसे कहीं भी भय नहीं होता।

Rare is the one who knows the Self as non-dual, the lord of the world. He does what he knows, and fear finds him nowhere.

↑ All sections

अष्टावक्र उवाच —

↑ All sections

अध्यायः ५ — The Four Ways of Dissolution

५
न ते संगोऽस्ति केनापि किं शुद्धस्त्यक्तुमिच्छसि।
संघातविलयं कुर्वन्नेवमेव लयं व्रज ॥

5
na te saṃgo'sti kenāpi kiṃ śuddhastyaktumicchasi|
saṃghātavilayaṃ kurvannevameva layaṃ vraja ||

5 Na te samgo'sti kenaapi kim shuddhastyaktumichchhasi| samghaatavilayam kurvannevameva layam vraja ||

तुम्हारा किसी से भी कोई संग नहीं है; तुम शुद्ध हो, फिर क्या त्यागना चाहते हो? देह आदि के समूह को विलीन करते हुए इसी प्रकार लय को प्राप्त हो जाओ।

You have no contact with anything at all. Pure as you are, what is there for you to give up? Letting the aggregate [of body and mind] dissolve, enter dissolution in just this way.

उदेति भवतो विश्वं वारिधेरिव बुद्बुदः।
इति ज्ञात्वैकमात्मानं एवमेव लयं व्रज ॥

udeti bhavato viśvaṃ vāridheriva budbudaḥ|
iti jñātvaikamātmānaṃ evameva layaṃ vraja ||

Udeti bhavato vishvam vaaridheriva budbudah| iti jnaatvaikamaatmaanam evameva layam vraja ||

जैसे समुद्र से बुलबुला उठता है, वैसे ही तुमसे यह विश्व उदित होता है। इस प्रकार आत्मा को एक जानकर इसी प्रकार लय को प्राप्त हो जाओ।

The world rises from you like a bubble from the sea. Knowing the Self to be one, enter dissolution in just this way.

प्रत्यक्षमप्यवस्तुत्वाद् विश्वं नास्त्यमले त्वयि।
रज्जुसर्प इव व्यक्तं एवमेव लयं व्रज ॥

pratyakṣamapyavastutvād viśvaṃ nāstyamale tvayi|
rajjusarpa iva vyaktaṃ evameva layaṃ vraja ||

Pratyakshamapyavastutvaad vishvam naastyamale tvayi| rajjusarpa iva vyaktam evameva layam vraja ||

प्रत्यक्ष दिखता हुआ भी, वास्तविक न होने के कारण यह विश्व तुम निर्मल में वैसे ही नहीं है जैसे रस्सी में दिखता साँप। इसी प्रकार लय को प्राप्त हो जाओ।

Though it is right before your eyes, the world, having no real substance, does not exist in you, the stainless — like the snake plainly seen in a rope. Enter dissolution in just this way.

समदुःखसुखः पूर्ण आशानैराश्ययोः समः।
समजीवितमृत्युः सन्नेवमेव लयं व्रज ॥

samaduḥkhasukhaḥ pūrṇa āśānairāśyayoḥ samaḥ|
samajīvitamṛtyuḥ sannevameva layaṃ vraja ||

Samaduhkhasukhah puurna aashaanairaashyayoh samah| samajiivitamrityuh sannevameva layam vraja ||

सुख-दुःख में सम, पूर्ण, आशा और निराशा में सम, और जीवन-मृत्यु में भी सम रहते हुए इसी प्रकार लय को प्राप्त हो जाओ।

The same in pain and pleasure, whole, the same in hope and in despair, the same in life and in death — so abiding, enter dissolution in just this way.

↑ All sections

अष्टावक्र उवाच —

↑ All sections

अध्यायः ६ — The Higher Knowledge

६
आकाशवदनन्तोऽहं घटवत् प्राकृतं जगत्।
इति ज्ञानं तथैतस्य न त्यागो न ग्रहो लयः ॥

6
ākāśavadananto'haṃ ghaṭavat prākṛtaṃ jagat|
iti jñānaṃ tathaitasya na tyāgo na graho layaḥ ||

6 Aakaashavadananto'ham ghatavat praakritam jagat| iti jnaanam tathaitasya na tyaago na graho layah ||

मैं आकाश के समान अनन्त हूँ और यह प्राकृतिक जगत घड़े के समान है — यही ज्ञान है। इसलिए इसका न त्याग करना है, न ग्रहण, न लय।

I am boundless like space; the world of nature is like a pot. This is knowledge. So there is nothing here to give up, nothing to take hold of, nothing to dissolve.

महोदधिरिवाहं स प्रपंचो वीचिसन्निभः।
इति ज्ञानं तथैतस्य न त्यागो न ग्रहो लयः ॥

mahodadhirivāhaṃ sa prapaṃco vīcisannibhaḥ|
iti jñānaṃ tathaitasya na tyāgo na graho layaḥ ||

Mahodadhirivaaham sa prapamcho viichisannibhah| iti jnaanam tathaitasya na tyaago na graho layah ||

मैं महासागर के समान हूँ और यह प्रपंच लहरों के समान है — यही ज्ञान है। इसलिए इसका न त्याग करना है, न ग्रहण, न लय।

I am like the great ocean; this manifold world is like its waves. This is knowledge. So there is nothing here to give up, nothing to take hold of, nothing to dissolve.

अहं स शुक्तिसङ्काशो रूप्यवद् विश्वकल्पना।
इति ज्ञानं तथैतस्य न त्यागो न ग्रहो लयः ॥

ahaṃ sa śuktisaṅkāśo rūpyavad viśvakalpanā|
iti jñānaṃ tathaitasya na tyāgo na graho layaḥ ||

Aham sa shuktisankaasho ruupyavad vishvakalpanaa| iti jnaanam tathaitasya na tyaago na graho layah ||

मैं सीप के समान हूँ और विश्व की कल्पना उसमें दिखती चाँदी के समान है — यही ज्ञान है। इसलिए इसका न त्याग करना है, न ग्रहण, न लय।

I am like the mother-of-pearl; the imagined world is like the silver seen in it. This is knowledge. So there is nothing here to give up, nothing to take hold of, nothing to dissolve.

अहं वा सर्वभूतेषु सर्वभूतान्यथो मयि।
इति ज्ञानं तथैतस्य न त्यागो न ग्रहो लयः ॥

ahaṃ vā sarvabhūteṣu sarvabhūtānyatho mayi|
iti jñānaṃ tathaitasya na tyāgo na graho layaḥ ||

Aham vaa sarvabhuuteshu sarvabhuutaanyatho mayi| iti jnaanam tathaitasya na tyaago na graho layah ||

मैं ही सब प्राणियों में हूँ और सब प्राणी मुझमें हैं — यही ज्ञान है। इसलिए इसका न त्याग करना है, न ग्रहण, न लय।

I am in all beings, and all beings are in me. This is knowledge. So there is nothing here to give up, nothing to take hold of, nothing to dissolve.

↑ All sections

जनक उवाच —

↑ All sections

अध्यायः ७ — The Ocean of the Self

७
मय्यनंतमहांभोधौ विश्वपोत इतस्ततः।
भ्रमति स्वांतवातेन न ममास्त्यसहिष्णुता ॥

7
mayyanaṃtamahāṃbhodhau viśvapota itastataḥ|
bhramati svāṃtavātena na mamāstyasahiṣṇutā ||

7 Mayyanamtamahaambhodhau vishvapota itastatah| bhramati svaamtavaatena na mamaastyasahishnutaa ||

मुझ अनन्त महासागर में विश्व रूपी नौका अपने ही भीतर की हवा से इधर-उधर डोलती रहती है; पर मुझमें इसके प्रति कोई अधीरता नहीं।

In me, the boundless ocean, the ship of the world drifts here and there, driven by its own inner wind. I am not troubled by it.

मय्यनंतमहांभोधौ जगद्वीचिः स्वभावतः।
उदेतु वास्तमायातु न मे वृद्धिर्न च क्षतिः ॥

mayyanaṃtamahāṃbhodhau jagadvīciḥ svabhāvataḥ|
udetu vāstamāyātu na me vṛddhirna ca kṣatiḥ ||

Mayyanamtamahaambhodhau jagadviichih svabhaavatah| udetu vaastamaayaatu na me vriddhirna cha kshatih ||

मुझ अनन्त महासागर में जगत रूपी लहर स्वभाव से उठे या शान्त हो जाए — इससे मेरी न कोई वृद्धि है, न हानि।

In me, the boundless ocean, let the wave of the world rise or subside as its nature is; I neither gain nor lose by it.

मय्यनंतमहांभोधौ विश्वं नाम विकल्पना।
अतिशांतो निराकार एतदेवाहमास्थितः ॥

mayyanaṃtamahāṃbhodhau viśvaṃ nāma vikalpanā|
atiśāṃto nirākāra etadevāhamāsthitaḥ ||

Mayyanamtamahaambhodhau vishvam naama vikalpanaa| atishaamto niraakaara etadevaahamaasthitah ||

मुझ अनन्त महासागर में 'विश्व' केवल एक कल्पना है। मैं अत्यन्त शान्त और निराकार हूँ, और इसी में स्थित हूँ।

In me, the boundless ocean, what is called the world is only a mental construct. I am utterly still and without form, and in this alone I abide.

नात्मा भावेषु नो भावस्तत्रानन्ते निरंजने।
इत्यसक्तोऽस्पृहः शान्त एतदेवाहमास्थितः ॥

nātmā bhāveṣu no bhāvastatrānante niraṃjane|
ityasakto'spṛhaḥ śānta etadevāhamāsthitaḥ ||

Naatmaa bhaaveshu no bhaavastatraanante niramjane| ityasakto'sprihah shaanta etadevaahamaasthitah ||

आत्मा वस्तुओं में नहीं है, और न कोई वस्तु उस अनन्त, निर्मल आत्मा में है। इसलिए मैं अनासक्त, इच्छारहित और शान्त होकर इसी में स्थित हूँ।

The Self is not in objects, nor is any object in that infinite, stainless Self. So, unattached, desireless and at peace, in this alone I abide.

अहो चिन्मात्रमेवाहं इन्द्रजालोपमं जगत्।
इति मम कथं कुत्र हेयोपादेयकल्पना ॥

aho cinmātramevāhaṃ indrajālopamaṃ jagat|
iti mama kathaṃ kutra heyopādeyakalpanā ||

Aho chinmaatramevaaham indrajaalopamam jagat| iti mama katham kutra heyopaadeyakalpanaa ||

अहो! मैं केवल चैतन्य हूँ और जगत जादू के खेल जैसा है। तब मेरे लिए कहाँ और कैसे 'यह त्यागूँ, यह अपनाऊँ' की कल्पना हो सकती है?

Ah, I am consciousness alone, and the world is like a conjuror's show. So how, and where, could the idea of something to reject or to accept arise for me?

↑ All sections

अष्टावक्र उवाच —

↑ All sections

अध्यायः ८ — Bondage and Liberation

८
तदा बन्धो यदा चित्तं किंचिद् वांछति शोचति।
किंचिन् मुंचति गृह्णाति किंचिद् हृष्यति कुप्यति ॥

8
tadā bandho yadā cittaṃ kiṃcid vāṃchati śocati|
kiṃcin muṃcati gṛhṇāti kiṃcid hṛṣyati kupyati ||

8 Tadaa bandho yadaa chittam kinchid vaamchhati shochati| kimchin mumchati grihnaati kimchid hrishyati kupyati ||

बन्धन तब है जब चित्त कुछ चाहता है, किसी बात का शोक करता है, कुछ छोड़ता है, कुछ पकड़ता है, किसी बात से प्रसन्न होता है या क्रोधित होता है।

Bondage is when the mind wants something or grieves over something, lets something go or grabs at something, is pleased or angered by something.

तदा मुक्तिर्यदा चित्तं न वांछति न शोचति।
न मुंचति न गृह्णाति न हृष्यति न कुप्यति ॥

tadā muktiryadā cittaṃ na vāṃchati na śocati|
na muṃcati na gṛhṇāti na hṛṣyati na kupyati ||

Tadaa muktiryadaa chittam na vaamchhati na shochati| na mumchati na grihnaati na hrishyati na kupyati ||

मुक्ति तब है जब चित्त न चाहता है, न शोक करता है, न छोड़ता है, न पकड़ता है, न प्रसन्न होता है, न क्रोधित।

Liberation is when the mind does not want or grieve, does not let go or grab, is neither pleased nor angered.

तदा बन्धो यदा चित्तं सक्तं काश्वपि दृष्टिषु।
तदा मोक्षो यदा चित्तमसक्तं सर्वदृष्टिषु ॥

tadā bandho yadā cittaṃ saktaṃ kāśvapi dṛṣṭiṣu|
tadā mokṣo yadā cittamasaktaṃ sarvadṛṣṭiṣu ||

Tadaa bandho yadaa chittam saktam kaashvapi drishtishu| tadaa moksho yadaa chittamasaktam sarvadrishtishu ||

बन्धन तब है जब चित्त किसी भी दृश्य या दृष्टि में आसक्त हो; मोक्ष तब है जब चित्त सभी दृष्टियों से अनासक्त हो।

Bondage is when the mind clings to any of its perceptions; liberation is when the mind clings to none of them.

यदा नाहं तदा मोक्षो यदाहं बन्धनं तदा।
मत्वेति हेलया किंचिन्मा गृहाण विमुंच मा ॥

yadā nāhaṃ tadā mokṣo yadāhaṃ bandhanaṃ tadā|
matveti helayā kiṃcinmā gṛhāṇa vimuṃca mā ||

Yadaa naaham tadaa moksho yadaaham bandhanam tadaa| matveti helayaa kimchinmaa grihaana vimumcha maa ||

जब 'मैं' नहीं है तब मोक्ष है, और जब 'मैं' है तब बन्धन। यह समझकर, सहज भाव से न कुछ पकड़ो और न कुछ छोड़ो।

When there is no 'I', there is liberation; when there is 'I', there is bondage. Understanding this, lightly and without effort, neither take hold of anything nor let anything go.

↑ All sections

अष्टावक्र उवाच —

↑ All sections

अध्यायः ९ — Indifference

९
कृताकृते च द्वन्द्वानि कदा शान्तानि कस्य वा।
एवं ज्ञात्वेह निर्वेदाद् भव त्यागपरोऽव्रती ॥

9
kṛtākṛte ca dvandvāni kadā śāntāni kasya vā|
evaṃ jñātveha nirvedād bhava tyāgaparo'vratī ||

9 Kritaakrite cha dvandvaani kadaa shaantaani kasya vaa| evam jnaatveha nirvedaad bhava tyaagaparo'vratii ||

किए और न किए कर्मों के द्वन्द्व कब, और किसके, शान्त हुए हैं? यह जानकर, वैराग्य से यहीं त्याग में स्थित हो जाओ और किसी व्रत-नियम से मत बँधो।

The conflicts of what is done and left undone — when have they ever ended, and for whom? Knowing this, through dispassion become intent on letting go, bound to no vows.

कस्यापि तात धन्यस्य लोकचेष्टावलोकनात्।
जीवितेच्छा बुभुक्षा च बुभुत्सोपशमं गताः ॥

kasyāpi tāta dhanyasya lokaceṣṭāvalokanāt|
jīvitecchā bubhukṣā ca bubhutsopaśamaṃ gatāḥ ||

Kasyaapi taata dhanyasya lokacheshtaavalokanaat| jiivitechchhaa bubhukshaa cha bubhutsopashamam gataah ||

वत्स, संसार के लोगों की चेष्टाओं को देखकर किसी विरले धन्य पुरुष की ही जीने की इच्छा, भोगने की इच्छा और जानने की इच्छा शान्त हो पाती है।

My son, only some rare, blessed person, by watching the ways of the world, has had the wish to live, the wish to enjoy and the wish to know come to rest.

अनित्यं सर्वमेवेदं तापत्रयदूषितं।
असारं निन्दितं हेयमिति निश्चित्य शाम्यति ॥

anityaṃ sarvamevedaṃ tāpatrayadūṣitaṃ|
asāraṃ ninditaṃ heyamiti niścitya śāmyati ||

Anityam sarvamevedam taapatrayaduushitam| asaaram ninditam heyamiti nishchitya shaamyati ||

यह सब अनित्य है, तीनों प्रकार के तापों से दूषित, सारहीन, निन्दनीय और त्यागने योग्य है — ऐसा निश्चय करके मनुष्य शान्त हो जाता है।

All this is impermanent, tainted by the three kinds of suffering, without substance, blameworthy and fit to be abandoned — having settled this, one becomes calm.

कोऽसौ कालो वयः किं वा यत्र द्वन्द्वानि नो नृणां।
तान्युपेक्ष्य यथाप्राप्तवर्ती सिद्धिमवाप्नुयात् ॥

ko'sau kālo vayaḥ kiṃ vā yatra dvandvāni no nṛṇāṃ|
tānyupekṣya yathāprāptavartī siddhimavāpnuyāt ||

Ko'sau kaalo vayah kim vaa yatra dvandvaani no nrinaam| taanyupekshya yathaapraaptavartii siddhimavaapnuyaat ||

वह कौन-सा समय या कौन-सी आयु है जिसमें मनुष्यों के लिए द्वन्द्व न हों? उनकी उपेक्षा करके, जो मिले उसी में रहने वाला सिद्धि पाता है।

What time or what stage of life is there in which people are free of the pairs of opposites? Paying them no heed and living with whatever comes, one reaches fulfilment.

नाना मतं महर्षीणां साधूनां योगिनां तथा।
दृष्ट्वा निर्वेदमापन्नः को न शाम्यति मानवः ॥

nānā mataṃ maharṣīṇāṃ sādhūnāṃ yogināṃ tathā|
dṛṣṭvā nirvedamāpannaḥ ko na śāmyati mānavaḥ ||

Naanaa matam maharshiinaam saadhuunaam yoginaam tathaa| drishtvaa nirvedamaapannah ko na shaamyati maanavah ||

महर्षियों, साधुओं और योगियों के भिन्न-भिन्न मतों को देखकर, कौन मनुष्य वैराग्य को प्राप्त होकर शान्त नहीं हो जाता?

Seeing how the great seers, saints and yogīs all hold differing views, what person would not grow indifferent and be at peace?

कृत्वा मूर्तिपरिज्ञानं चैतन्यस्य न किं गुरुः।
निर्वेदसमतायुक्त्या यस्तारयति संसृतेः ॥

kṛtvā mūrtiparijñānaṃ caitanyasya na kiṃ guruḥ|
nirvedasamatāyuktyā yastārayati saṃsṛteḥ ||

Kritvaa muurtiparijnaanam chaitanyasya na kim guruh| nirvedasamataayuktyaa yastaarayati samsriteh ||

जिसने चैतन्य के वास्तविक स्वरूप को भली-भाँति जान लिया है, और जो वैराग्य, समता और युक्ति के द्वारा संसार से पार उतारता है — क्या वही गुरु नहीं है?

Is he not a true teacher who, having fully known the real nature of consciousness, carries one across the round of existence through dispassion, equanimity and sound reasoning?

पश्य भूतविकारांस्त्वं भूतमात्रान् यथार्थतः।
तत्क्षणाद् बन्धनिर्मुक्तः स्वरूपस्थो भविष्यसि ॥

paśya bhūtavikārāṃstvaṃ bhūtamātrān yathārthataḥ|
tatkṣaṇād bandhanirmuktaḥ svarūpastho bhaviṣyasi ||

Pashya bhuutavikaaraamstvam bhuutamaatraan yathaarthatah| tatkshanaad bandhanirmuktah svaruupastho bhavishyasi ||

तत्त्व की दृष्टि से देखो कि भूतों (तत्त्वों) के ये सारे विकार केवल भूत ही हैं। उसी क्षण तुम बन्धन से छूटकर अपने स्वरूप में स्थित हो जाओगे।

Look at the modifications of the elements and see them truly as nothing but the elements. In that very moment you will be free of bondage and established in your own nature.

वासना एव संसार इति सर्वा विमुंच ताः।
तत्त्यागो वासनात्यागात्स्थितिरद्य यथा तथा ॥

vāsanā eva saṃsāra iti sarvā vimuṃca tāḥ|
tattyāgo vāsanātyāgātsthitiradya yathā tathā ||

Vaasanaa eva samsaara iti sarvaa vimumcha taah| tattyaago vaasanaatyaagaatsthitiradya yathaa tathaa ||

वासनाएँ ही संसार हैं — यह जानकर उन सबको छोड़ दो। वासनाओं के त्याग से ही संसार का त्याग होता है; फिर तुम जैसे हो वैसे ही स्थित रहो।

Latent desires are themselves the world of becoming; so let them all go. Renouncing the world means renouncing those desires. Then remain, now, just as things are.

↑ All sections

अष्टावक्र उवाच —

↑ All sections

अध्यायः १० — Dispassion

१०
विहाय वैरिणं काममर्थं चानर्थसंकुलं।
धर्ममप्येतयोर्हेतुं सर्वत्रादरं कुरु ॥

10
vihāya vairiṇaṃ kāmamarthaṃ cānarthasaṃkulaṃ|
dharmamapyetayorhetuṃ sarvatrādaraṃ kuru ||

10 Vihaaya vairinam kaamamartham chaanarthasamkulam| dharmamapyetayorhetum sarvatraadaram kuru ||

काम तो शत्रु है, और अर्थ अनर्थों से भरा है — इन दोनों को छोड़ दो; इन दोनों का कारण जो धर्म है, उसे भी त्याग दो, और सबके प्रति समभाव से आदर रखो। (प्रचलित पाठ में 'अनादर' अर्थात् उपेक्षा का भाव मिलता है।)

Let go of desire, which is an enemy, and of wealth, which is tangled with harm; let go even of dharma, the cause of both, and hold everything with the same regard. (A common reading has anādaram here, 'indifference toward everything'.)

स्वप्नेन्द्रजालवत् पश्य दिनानि त्रीणि पंच वा।
मित्रक्षेत्रधनागारदारदायादिसंपदः ॥

svapnendrajālavat paśya dināni trīṇi paṃca vā|
mitrakṣetradhanāgāradāradāyādisaṃpadaḥ ||

Svapnendrajaalavat pashya dinaani triini pamcha vaa| mitrakshetradhanaagaaradaaradaayaadisampadah ||

मित्र, खेत, धन, घर, पत्नी, उत्तराधिकारी और ऐसी सारी संपत्ति को सपने या जादू के खेल जैसा देखो, जो बस तीन-पाँच दिन टिकती है।

Friends, land, money, houses, wives, heirs and all such possessions — see them as a dream or a conjurer's show, lasting three days, or five.

यत्र यत्र भवेत्तृष्णा संसारं विद्धि तत्र वै।
प्रौढवैराग्यमाश्रित्य वीततृष्णः सुखी भव ॥

yatra yatra bhavettṛṣṇā saṃsāraṃ viddhi tatra vai|
prauḍhavairāgyamāśritya vītatṛṣṇaḥ sukhī bhava ||

Yatra yatra bhavettrishnaa samsaaram viddhi tatra vai| praudhavairaagyamaashritya viitatrishnah sukhii bhava ||

जहाँ-जहाँ तृष्णा उठे, वहीं-वहीं संसार है, यह निश्चय जानो। परिपक्व वैराग्य का सहारा लेकर तृष्णा से मुक्त हो जाओ और सुखी रहो।

Wherever thirst arises, know that saṃsāra is right there. Take your stand on mature dispassion, be free of thirst, and be happy.

तृष्णामात्रात्मको बन्धस्तन्नाशो मोक्ष उच्यते।
भवासंसक्तिमात्रेण प्राप्तितुष्टिर्मुहुर्मुहुः ॥

tṛṣṇāmātrātmako bandhastannāśo mokṣa ucyate|
bhavāsaṃsaktimātreṇa prāptituṣṭirmuhurmuhuḥ ||

Trishnaamaatraatmako bandhastannaasho moksha uchyate| bhavaasamsaktimaatrena praaptitushtirmuhurmuhuh ||

बंधन तृष्णा के सिवा और कुछ नहीं है, और उसका नष्ट हो जाना ही मोक्ष कहलाता है। संसार में आसक्त न होने मात्र से बार-बार आत्मतृप्ति मिलती रहती है।

Bondage is made of thirst alone, and its ending is called mokṣa. Simply by not clinging to becoming, contentment is found again and again.

त्वमेकश्चेतनः शुद्धो जडं विश्वमसत्तथा।
अविद्यापि न किंचित्सा का बुभुत्सा तथापि ते ॥

tvamekaścetanaḥ śuddho jaḍaṃ viśvamasattathā|
avidyāpi na kiṃcitsā kā bubhutsā tathāpi te ||

Tvamekashchetanah shuddho jadam vishvamasattathaa| avidyaapi na kimchitsaa kaa bubhutsaa tathaapi te ||

तुम एक, चेतन और शुद्ध हो; यह जगत जड़ और असत् है। अविद्या भी कुछ नहीं है — फिर भी तुम्हें जानने की यह कैसी उत्कंठा है?

You are the one pure awareness; the world is inert and unreal. Even ignorance is nothing at all. What, then, is this longing of yours to know?

राज्यं सुताः कलत्राणि शरीराणि सुखानि च।
संसक्तस्यापि नष्टानि तव जन्मनि जन्मनि ॥

rājyaṃ sutāḥ kalatrāṇi śarīrāṇi sukhāni ca|
saṃsaktasyāpi naṣṭāni tava janmani janmani ||

Raajyam sutaah kalatraani shariiraani sukhaani cha| samsaktasyaapi nashtaani tava janmani janmani ||

राज्य, पुत्र, पत्नियाँ, शरीर और सुख — जन्म-जन्म में तुम इनसे लिपटे रहे, फिर भी ये सब तुमसे छिन गए।

Kingdoms, sons, wives, bodies and pleasures — birth after birth they were lost to you, even though you clung to them.

अलमर्थेन कामेन सुकृतेनापि कर्मणा।
एभ्यः संसारकान्तारे न विश्रान्तमभून् मनः ॥

alamarthena kāmena sukṛtenāpi karmaṇā|
ebhyaḥ saṃsārakāntāre na viśrāntamabhūn manaḥ ||

Alamarthena kaamena sukritenaapi karmanaa| ebhyah samsaarakaantaare na vishraantamabhuun manah ||

बस करो अर्थ से, काम से और पुण्य कर्मों से भी। संसार के इस घने वन में इनके बीच मन को कभी विश्राम नहीं मिला।

Enough of wealth, of desire, and even of virtuous deeds. In the wilderness of saṃsāra the mind never found rest among these.

कृतं न कति जन्मानि कायेन मनसा गिरा।
दुःखमायासदं कर्म तदद्याप्युपरम्यताम् ॥

kṛtaṃ na kati janmāni kāyena manasā girā|
duḥkhamāyāsadaṃ karma tadadyāpyuparamyatām ||

Kritam na kati janmaani kaayena manasaa giraa| duhkhamaayaasadam karma tadadyaapyuparamyataam ||

कितने ही जन्मों तक तुमने शरीर, मन और वाणी से कर्म नहीं किए? कर्म दुःख और थकान ही देता है; इसलिए अब तो उससे विराम ले लो।

For how many lives have you not labored with body, mind and speech? Action brings pain and weariness; now, at last, let it come to rest.

↑ All sections

अष्टावक्र उवाच —

↑ All sections

अध्यायः ११ — The Wisdom of Cause and Effect

११
भावाभावविकारश्च स्वभावादिति निश्चयी।
निर्विकारो गतक्लेशः सुखेनैवोपशाम्यति ॥

11
bhāvābhāvavikāraśca svabhāvāditi niścayī|
nirvikāro gatakleśaḥ sukhenaivopaśāmyati ||

11 Bhaavaabhaavavikaarashcha svabhaavaaditi nishchayii| nirvikaaro gatakleshah sukhenaivopashaamyati ||

जिसे यह निश्चय हो गया कि होना, न होना और बदलना सब स्वभाव से ही होता है, वह निर्विकार और क्लेशरहित होकर सहज ही शांत हो जाता है।

One who is certain that being, non-being and change all arise from the nature of things becomes changeless and free of distress, and grows quiet with ease.

ईश्वरः सर्वनिर्माता नेहान्य इति निश्चयी।
अन्तर्गलितसर्वाशः शान्तः क्वापि न सज्जते ॥

īśvaraḥ sarvanirmātā nehānya iti niścayī|
antargalitasarvāśaḥ śāntaḥ kvāpi na sajjate ||

Iishvarah sarvanirmaataa nehaanya iti nishchayii| antargalitasarvaashah shaantah kvaapi na sajjate ||

जिसे यह निश्चय है कि ईश्वर ही सबका रचयिता है, यहाँ दूसरा कोई नहीं, उसकी सारी आशाएँ भीतर ही गल जाती हैं; वह शांत रहता है और कहीं आसक्त नहीं होता।

One who is certain that Īśvara is the maker of all and that there is no other here has every hope melted away within; at peace, he clings to nothing anywhere.

आपदः संपदः काले दैवादेवेति निश्चयी।
तृप्तः स्वस्थेन्द्रियो नित्यं न वान्छति न शोचति ॥

āpadaḥ saṃpadaḥ kāle daivādeveti niścayī|
tṛptaḥ svasthendriyo nityaṃ na vānchati na śocati ||

Aapadah sampadah kaale daivaadeveti nishchayii| triptah svasthendriyo nityam na vaanchhati na shochati ||

जिसे यह निश्चय है कि विपत्ति और संपत्ति समय आने पर दैव से ही आती हैं, वह तृप्त रहता है, उसकी इंद्रियाँ स्वस्थ रहती हैं; वह न कुछ चाहता है, न शोक करता है।

One who is certain that misfortune and fortune come in their time from destiny alone stays content, his senses settled; he neither craves nor grieves.

सुखदुःखे जन्ममृत्यू दैवादेवेति निश्चयी।
साध्यादर्शी निरायासः कुर्वन्नपि न लिप्यते ॥

sukhaduḥkhe janmamṛtyū daivādeveti niścayī|
sādhyādarśī nirāyāsaḥ kurvannapi na lipyate ||

Sukhaduhkhe janmamrityuu daivaadeveti nishchayii| saadhyaadarshii niraayaasah kurvannapi na lipyate ||

जिसे यह निश्चय है कि सुख-दुःख और जन्म-मृत्यु दैव से ही होते हैं, वह किसी साध्य पर दृष्टि नहीं गड़ाता, प्रयास का बोझ नहीं ढोता, और कर्म करते हुए भी लिप्त नहीं होता।

One who is certain that pleasure and pain, birth and death come from destiny alone no longer fixes his eye on goals to be won; free of strain, he is untouched even while acting.

चिन्तया जायते दुःखं नान्यथेहेति निश्चयी।
तया हीनः सुखी शान्तः सर्वत्र गलितस्पृहः ॥

cintayā jāyate duḥkhaṃ nānyatheheti niścayī|
tayā hīnaḥ sukhī śāntaḥ sarvatra galitaspṛhaḥ ||

Chintayaa jaayate duhkham naanyatheheti nishchayii| tayaa hiinah sukhii shaantah sarvatra galitasprihah ||

जिसे यह निश्चय है कि इस संसार में दुःख चिंता से ही जन्मता है, और किसी कारण से नहीं, वह चिंता से मुक्त होकर सुखी और शांत रहता है; उसकी सारी लालसा हर ओर से छूट जाती है।

One who is certain that sorrow here is born of anxious thought and of nothing else is rid of it, happy and calm, his longing fallen away on every side.

नाहं देहो न मे देहो बोधोऽहमिति निश्चयी।
कैवल्यं इव संप्राप्तो न स्मरत्यकृतं कृतम् ॥

nāhaṃ deho na me deho bodho'hamiti niścayī|
kaivalyaṃ iva saṃprāpto na smaratyakṛtaṃ kṛtam ||

Naaham deho na me deho bodho'hamiti nishchayii| kaivalyam iva sampraapto na smaratyakritam kritam ||

जिसे यह निश्चय है कि 'मैं शरीर नहीं हूँ, शरीर मेरा नहीं है, मैं तो बोध (शुद्ध जानना) हूँ', वह मानो कैवल्य को पा चुका है; उसे यह स्मरण नहीं रहता कि क्या किया और क्या नहीं किया।

One who is certain, 'I am not the body, nor is the body mine; I am awareness', has as if attained kaivalya [aloneness, liberation]; he does not recall what he has done or left undone.

आब्रह्मस्तंबपर्यन्तं अहमेवेति निश्चयी।
निर्विकल्पः शुचिः शान्तः प्राप्ताप्राप्तविनिर्वृतः ॥

ābrahmastaṃbaparyantaṃ ahameveti niścayī|
nirvikalpaḥ śuciḥ śāntaḥ prāptāprāptavinirvṛtaḥ ||

Aabrahmastambaparyantam ahameveti nishchayii| nirvikalpah shuchih shaantah praaptaapraaptavinirvritah ||

जिसे यह निश्चय है कि ब्रह्मा से लेकर घास के तिनके तक सब मैं ही हूँ, वह विकल्पों से रहित, पवित्र और शांत रहता है; जो मिला या नहीं मिला, उससे वह निश्चिंत है।

One who is certain, 'From Brahmā down to a blade of grass, all this is I alone', is free of mental constructs, pure and at peace, unconcerned with what is gained or not gained.

नानाश्चर्यमिदं विश्वं न किंचिदिति निश्चयी।
निर्वासनः स्फूर्तिमात्रो न किंचिदिव शाम्यति ॥

nānāścaryamidaṃ viśvaṃ na kiṃciditi niścayī|
nirvāsanaḥ sphūrtimātro na kiṃcidiva śāmyati ||

Naanaashcharyamidam vishvam na kimchiditi nishchayii| nirvaasanah sphuurtimaatro na kimchidiva shaamyati ||

जिसे यह निश्चय है कि अनेक आश्चर्यों से भरा यह जगत कुछ भी नहीं है, वह वासनाओं से रहित, केवल स्फुरण-मात्र चेतना होकर ऐसे शांत हो जाता है मानो कुछ है ही नहीं।

One who is certain that this world of many wonders is nothing at all becomes free of latent desires, pure shining awareness, and rests in stillness as though nothing were there.

↑ All sections

जनक उवाच —

↑ All sections

अध्यायः १२ — Abiding in the Self

१२
कायकृत्यासहः पूर्वं ततो वाग्विस्तरासहः।
अथ चिन्तासहस्तस्माद् एवमेवाहमास्थितः ॥

12
kāyakṛtyāsahaḥ pūrvaṃ tato vāgvistarāsahaḥ|
atha cintāsahastasmād evamevāhamāsthitaḥ ||

12 Kaayakrityaasahah puurvam tato vaagvistaraasahah| atha chintaasahastasmaad evamevaahamaasthitah ||

पहले मुझसे शरीर के कर्म सहे न गए, फिर वाणी का विस्तार भी असह्य हो गया, और उसके बाद चिंतन भी। इसीलिए अब मैं ऐसे ही स्थित हूँ।

First I lost patience with bodily action, then with long speech, and then with thinking itself. So this is how I now abide.

प्रीत्यभावेन शब्दादेरदृश्यत्वेन चात्मनः।
विक्षेपैकाग्रहृदय एवमेवाहमास्थितः ॥

prītyabhāvena śabdāderadṛśyatvena cātmanaḥ|
vikṣepaikāgrahṛdaya evamevāhamāsthitaḥ ||

Priityabhaavena shabdaaderadrishyatvena chaatmanah| vikshepaikaagrahridaya evamevaahamaasthitah ||

शब्द आदि विषयों में प्रीति न रहने से और आत्मा के दृश्य न होने से, मेरा हृदय विक्षेप और एकाग्रता — दोनों के आग्रह से मुक्त हो गया है। इसीलिए मैं ऐसे ही स्थित हूँ।

Since sound and the other objects no longer delight me, and since the Self is not something to be seen, my heart is free of both distraction and forced concentration. So this is how I abide.

समाध्यासादिविक्षिप्तौ व्यवहारः समाधये।
एवं विलोक्य नियमं एवमेवाहमास्थितः ॥

samādhyāsādivikṣiptau vyavahāraḥ samādhaye|
evaṃ vilokya niyamaṃ evamevāhamāsthitaḥ ||

Samaadhyaasaadivikshiptau vyavahaarah samaadhaye| evam vilokya niyamam evamevaahamaasthitah ||

अध्यास (मिथ्या आरोपण) आदि से मन विक्षिप्त होता है, तब समाधि के लिए साधना का व्यवहार किया जाता है। यह नियम देखकर मैं ऐसे ही स्थित हूँ।

When the mind is scattered by superimposition and the like, practice is taken up for the sake of samādhi. Having seen this rule for what it is, I simply abide as I am.

हेयोपादेयविरहाद् एवं हर्षविषादयोः।
अभावादद्य हे ब्रह्मन्न् एवमेवाहमास्थितः ॥

heyopādeyavirahād evaṃ harṣaviṣādayoḥ|
abhāvādadya he brahmann evamevāhamāsthitaḥ ||

Heyopaadeyavirahaad evam harshavishaadayoh| abhaavaadadya he brahmann evamevaahamaasthitah ||

हे ब्रह्मन्, न कुछ त्यागने योग्य है, न कुछ ग्रहण करने योग्य; इसी तरह न हर्ष है, न विषाद। इसलिए आज मैं ऐसे ही स्थित हूँ।

O Brahman [sage], there being nothing to reject or to take up, and so no joy or sorrow either, today I simply abide as I am.

आश्रमानाश्रमं ध्यानं चित्तस्वीकृतवर्जनं।
विकल्पं मम वीक्ष्यैतैरेवमेवाहमास्थितः ॥

āśramānāśramaṃ dhyānaṃ cittasvīkṛtavarjanaṃ|
vikalpaṃ mama vīkṣyaitairevamevāhamāsthitaḥ ||

Aashramaanaashramam dhyaanam chittasviikritavarjanam| vikalpam mama viikshyaitairevamevaahamaasthitah ||

आश्रम और आश्रम-रहित होना, ध्यान, और मन द्वारा किसी बात को अपनाना या छोड़ना — इन सबको अपने लिए केवल विकल्प देखकर मैं ऐसे ही स्थित हूँ।

A stage of life or none, meditation, the mind's accepting or rejecting — seeing all of these as mere mental constructs for me, I simply abide as I am.

कर्मानुष्ठानमज्ञानाद् यथैवोपरमस्तथा।
बुद्ध्वा सम्यगिदं तत्त्वं एवमेवाहमास्थितः ॥

karmānuṣṭhānamajñānād yathaivoparamastathā|
buddhvā samyagidaṃ tattvaṃ evamevāhamāsthitaḥ ||

Karmaanushthaanamajnaanaad yathaivoparamastathaa| buddhvaa samyagidam tattvam evamevaahamaasthitah ||

जैसे कर्म करते रहना अज्ञान से होता है, वैसे ही कर्म से विरत होना भी। इस तत्त्व को भली-भाँति समझकर मैं ऐसे ही स्थित हूँ।

Performing action springs from ignorance, and so does giving it up. Having understood this truth fully, I simply abide as I am.

अचिंत्यं चिंत्यमानोऽपि चिन्तारूपं भजत्यसौ।
त्यक्त्वा तद्भावनं तस्माद् एवमेवाहमास्थितः ॥

aciṃtyaṃ ciṃtyamāno'pi cintārūpaṃ bhajatyasau|
tyaktvā tadbhāvanaṃ tasmād evamevāhamāsthitaḥ ||

Achimtyam chimtyamaano'pi chintaaruupam bhajatyasau| tyaktvaa tadbhaavanam tasmaad evamevaahamaasthitah ||

अचिंत्य का चिंतन करने वाला भी वास्तव में चिंतन के ही किसी रूप को भजता है। इसलिए उस भावना को भी छोड़कर मैं ऐसे ही स्थित हूँ।

Even one who thinks about the unthinkable is only holding to a form of thought. So I have dropped that contemplation too, and simply abide as I am.

एवमेव कृतं येन स कृतार्थो भवेदसौ।
एवमेव स्वभावो यः स कृतार्थो भवेदसौ ॥

evameva kṛtaṃ yena sa kṛtārtho bhavedasau|
evameva svabhāvo yaḥ sa kṛtārtho bhavedasau ||

Evameva kritam yena sa kritaartho bhavedasau| evameva svabhaavo yah sa kritaartho bhavedasau ||

जिसने यह इसी प्रकार कर लिया, वह कृतार्थ हो जाता है; और जिसका स्वभाव ही ऐसा है, वह भी कृतार्थ हो जाता है।

One who has arrived at this has fulfilled life's purpose; and one whose very nature is this has fulfilled it as well.

↑ All sections

जनक उवाच —

↑ All sections

अध्यायः १३ — Happiness

१३
अकिंचनभवं स्वास्थ्यं कौपीनत्वेऽपि दुर्लभं।
त्यागादाने विहायास्मादहमासे यथासुखम् ॥

13
akiṃcanabhavaṃ svāsthyaṃ kaupīnatve'pi durlabhaṃ|
tyāgādāne vihāyāsmādahamāse yathāsukham ||

13 Akimchanabhavam svaasthyam kaupiinatve'pi durlabham| tyaagaadaane vihaayaasmaadahamaase yathaasukham ||

कुछ भी अपना न होने से जो सहज स्वस्थता आती है, वह लँगोटी पहनने वाले त्यागी को भी दुर्लभ है। इसलिए त्याग और ग्रहण दोनों छोड़कर मैं जैसे सुख हो वैसे रहता हूँ।

The ease that comes from owning nothing is hard to find even for one wearing only a loincloth. So, setting aside both giving up and taking up, I live as happiness allows.

कुत्रापि खेदः कायस्य जिह्वा कुत्रापि खेद्यते।
मनः कुत्रापि तत्त्यक्त्वा पुरुषार्थे स्थितः सुखम् ॥

kutrāpi khedaḥ kāyasya jihvā kutrāpi khedyate|
manaḥ kutrāpi tattyaktvā puruṣārthe sthitaḥ sukham ||

Kutraapi khedah kaayasya jihvaa kutraapi khedyate| manah kutraapi tattyaktvaa purushaarthe sthitah sukham ||

कहीं शरीर थकता है, कहीं जीभ थकती है, कहीं मन थकता है। इन सबको छोड़कर मैं जीवन के परम लक्ष्य में सुखपूर्वक स्थित हूँ।

Here the body grows weary, there the tongue, and elsewhere the mind. Leaving all that behind, I rest happily in life's true aim.

कृतं किमपि नैव स्याद् इति संचिन्त्य तत्त्वतः।
यदा यत्कर्तुमायाति तत् कृत्वासे यथासुखम् ॥

kṛtaṃ kimapi naiva syād iti saṃcintya tattvataḥ|
yadā yatkartumāyāti tat kṛtvāse yathāsukham ||

Kritam kimapi naiva syaad iti samchintya tattvatah| yadaa yatkartumaayaati tat kritvaase yathaasukham ||

तत्त्वतः यह विचारकर कि वास्तव में कुछ भी किया नहीं जाता, जब जो करने को सामने आता है, उसे करके मैं सहज सुख से रहता हूँ।

Having seen in truth that nothing is really ever done, I do whatever comes to be done when it comes, and remain at ease.

कर्मनैष्कर्म्यनिर्बन्धभावा देहस्थयोगिनः।
संयोगायोगविरहादहमासे यथासुखम् ॥

karmanaiṣkarmyanirbandhabhāvā dehasthayoginaḥ|
saṃyogāyogavirahādahamāse yathāsukham ||

Karmanaishkarmyanirbandhabhaavaa dehasthayoginah| samyogaayogavirahaadahamaase yathaasukham ||

देह से बँधे योगी कर्म या निष्कर्मता के आग्रह में पड़े रहते हैं। संयोग और वियोग दोनों से परे होने के कारण मैं जैसे सुख हो वैसे रहता हूँ।

Yogīs who identify with the body insist either on action or on non-action. Being free of both union and separation, I live as happiness allows.

अर्थानर्थौ न मे स्थित्या गत्या न शयनेन वा।
तिष्ठन् गच्छन् स्वपन् तस्मादहमासे यथासुखम् ॥

arthānarthau na me sthityā gatyā na śayanena vā|
tiṣṭhan gacchan svapan tasmādahamāse yathāsukham ||

Arthaanarthau na me sthityaa gatyaa na shayanena vaa| tishthan gachchhan svapan tasmaadahamaase yathaasukham ||

ठहरने, चलने या सोने से मेरा न कोई लाभ है, न हानि। इसलिए खड़े रहते, चलते और सोते हुए मैं सहज सुख से रहता हूँ।

Standing still, moving or lying down brings me neither gain nor loss. So whether I stand, walk or sleep, I remain at ease.

स्वपतो नास्ति मे हानिः सिद्धिर्यत्नवतो न वा।
नाशोल्लासौ विहायास्मादहमासे यथासुखम् ॥

svapato nāsti me hāniḥ siddhiryatnavato na vā|
nāśollāsau vihāyāsmādahamāse yathāsukham ||

Svapato naasti me haanih siddhiryatnavato na vaa| naashollaasau vihaayaasmaadahamaase yathaasukham ||

सोने से मेरी कोई हानि नहीं होती, और प्रयत्न करने से कोई सिद्धि नहीं मिलती। इसलिए हानि और उल्लास दोनों छोड़कर मैं जैसे सुख हो वैसे रहता हूँ।

I lose nothing by sleeping, and gain nothing by striving. So, letting go of loss and elation alike, I live as happiness allows.

सुखादिरूपानियमं भावेष्वालोक्य भूरिशः।
शुभाशुभे विहायास्मादहमासे यथासुखम् ॥

sukhādirūpāniyamaṃ bhāveṣvālokya bhūriśaḥ|
śubhāśubhe vihāyāsmādahamāse yathāsukham ||

Sukhaadiruupaaniyamam bhaaveshvaalokya bhuurishah| shubhaashubhe vihaayaasmaadahamaase yathaasukham ||

वस्तुओं में सुख आदि रूपों का कोई स्थिर नियम नहीं है — यह बार-बार देखकर, शुभ और अशुभ दोनों छोड़कर मैं सहज सुख से रहता हूँ।

Having observed again and again how pleasure and its opposites play out, without any fixed rule, among things, I set aside good and bad and remain at ease.

↑ All sections

जनक उवाच —

↑ All sections

अध्यायः १४ — Tranquillity

१४
प्रकृत्या शून्यचित्तो यः प्रमादाद् भावभावनः।
निद्रितो बोधित इव क्षीणसंस्मरणो हि सः ॥

14
prakṛtyā śūnyacitto yaḥ pramādād bhāvabhāvanaḥ|
nidrito bodhita iva kṣīṇasaṃsmaraṇo hi saḥ ||

14 Prakrityaa shuunyachitto yah pramaadaad bhaavabhaavanah| nidrito bodhita iva kshiinasamsmarano hi sah ||

जिसका चित्त स्वभाव से ही शून्य (विचारों से रिक्त) है और जो केवल असावधानी में ही विषयों का विचार करता है, वह सोए हुए होकर भी मानो जागा हुआ है; उसकी संसार की स्मृतियाँ क्षीण हो चुकी हैं।

One whose mind is by nature empty, who dwells on objects only absent-mindedly, is like one awake even while asleep; his memories of saṃsāra have worn away.

क्व धनानि क्व मित्राणि क्व मे विषयदस्यवः।
क्व शास्त्रं क्व च विज्ञानं यदा मे गलिता स्पृहा ॥

kva dhanāni kva mitrāṇi kva me viṣayadasyavaḥ|
kva śāstraṃ kva ca vijñānaṃ yadā me galitā spṛhā ||

Kva dhanaani kva mitraani kva me vishayadasyavah| kva shaastram kva cha vijnaanam yadaa me galitaa sprihaa ||

जब मेरी लालसा ही गल गई, तब कहाँ धन, कहाँ मित्र, कहाँ विषय रूपी लुटेरे, कहाँ शास्त्र और कहाँ विशेष ज्ञान?

Now that my longing has dissolved, where is wealth, where are friends, where are the thieves called sense-objects? Where is scripture, where is learning?

विज्ञाते साक्षिपुरुषे परमात्मनि चेश्वरे।
नैराश्ये बंधमोक्षे च न चिंता मुक्तये मम ॥

vijñāte sākṣipuruṣe paramātmani ceśvare|
nairāśye baṃdhamokṣe ca na ciṃtā muktaye mama ||

Vijnaate saakshipurushe paramaatmani cheshvare| nairaashye bamdhamokshe cha na chimtaa muktaye mama ||

साक्षी पुरुष, परमात्मा और ईश्वर को जान लेने पर, और आशा तथा बंधन-मोक्ष से परे होने पर, मुझे मुक्ति की भी कोई चिंता नहीं रही।

Now that the witnessing puruṣa, the supreme Self and Īśvara are known, and hope has ended along with bondage and release, I have no concern even for liberation.

अंतर्विकल्पशून्यस्य बहिः स्वच्छन्दचारिणः।
भ्रान्तस्येव दशास्तास्तास्तादृशा एव जानते ॥

aṃtarvikalpaśūnyasya bahiḥ svacchandacāriṇaḥ|
bhrāntasyeva daśāstāstāstādṛśā eva jānate ||

Amtarvikalpashuunyasya bahih svachchhandachaarinah| bhraantasyeva dashaastaastaastaadrishaa eva jaanate ||

जो भीतर से विकल्पों से रिक्त है और बाहर से स्वच्छंद विचरता है, वह भ्रमित-सा लग सकता है; उसकी उन-उन अवस्थाओं को वैसे ही लोग जानते हैं।

One who is empty of mental constructs within and moves freely without may look like someone confused; his states are understood only by those who are like him.

↑ All sections

अष्टावक्र उवाच —

↑ All sections

अध्यायः १५ — Knowledge of the Self

१५
यथातथोपदेशेन कृतार्थः सत्त्वबुद्धिमान्।
आजीवमपि जिज्ञासुः परस्तत्र विमुह्यति ॥

15
yathātathopadeśena kṛtārthaḥ sattvabuddhimān|
ājīvamapi jijñāsuḥ parastatra vimuhyati ||

15 Yathaatathopadeshena kritaarthah sattvabuddhimaan| aajiivamapi jijnaasuh parastatra vimuhyati ||

सात्त्विक बुद्धि वाला व्यक्ति साधारण-से उपदेश से भी कृतार्थ हो जाता है; जबकि दूसरा जीवन भर जिज्ञासा करता रहकर भी उसी विषय में मोहित रहता है।

A person of clear, sāttvic understanding is fulfilled by even a simple teaching; another may inquire his whole life and still remain confused about it.

मोक्षो विषयवैरस्यं बन्धो वैषयिको रसः।
एतावदेव विज्ञानं यथेच्छसि तथा कुरु ॥

mokṣo viṣayavairasyaṃ bandho vaiṣayiko rasaḥ|
etāvadeva vijñānaṃ yathecchasi tathā kuru ||

Moksho vishayavairasyam bandho vaishayiko rasah| etaavadeva vijnaanam yathechchhasi tathaa kuru ||

विषयों में रस न रहना मोक्ष है, विषयों का रस बंधन है। ज्ञान बस इतना ही है; अब जैसा चाहो वैसा करो।

Liberation is losing the taste for objects; bondage is the taste for them. That is all there is to know. Now do as you please.

वाग्मिप्राज्ञमहोद्योगं जनं मूकजडालसं।
करोति तत्त्वबोधोऽयमतस्त्यक्तो बुभुक्षुभिः ॥

vāgmiprājñamahodyogaṃ janaṃ mūkajaḍālasaṃ|
karoti tattvabodho'yamatastyakto bubhukṣubhiḥ ||

Vaagmipraajnamahodyogam janam muukajadaalasam| karoti tattvabodho'yamatastyakto bubhukshubhih ||

यह तत्त्वबोध वाक्पटु, बुद्धिमान और बड़े उद्यमी व्यक्ति को भी मौन, जड़-सा और निष्क्रिय बना देता है; इसीलिए भोग चाहने वाले इसे त्याग देते हैं।

This knowledge of truth turns the eloquent, the clever and the energetic into someone silent, dull-seeming and still; that is why those hungry for enjoyment avoid it.

न त्वं देहो न ते देहो भोक्ता कर्ता न वा भवान्।
चिद्रूपोऽसि सदा साक्षी निरपेक्षः सुखं चर ॥

na tvaṃ deho na te deho bhoktā kartā na vā bhavān|
cidrūpo'si sadā sākṣī nirapekṣaḥ sukhaṃ cara ||

Na tvam deho na te deho bhoktaa kartaa na vaa bhavaan| chidruupo'si sadaa saakshii nirapekshah sukham chara ||

तुम शरीर नहीं हो, न शरीर तुम्हारा है; तुम न भोक्ता हो, न कर्ता। तुम चैतन्य-स्वरूप, सदा साक्षी और निरपेक्ष हो — सुख से विचरो।

You are not the body, nor is the body yours; you are neither the enjoyer nor the doer. You are consciousness itself, the ever-present witness, needing nothing. Go about happily.

रागद्वेषौ मनोधर्मौ न मनस्ते कदाचन।
निर्विकल्पोऽसि बोधात्मा निर्विकारः सुखं चर ॥

rāgadveṣau manodharmau na manaste kadācana|
nirvikalpo'si bodhātmā nirvikāraḥ sukhaṃ cara ||

Raagadveshau manodharmau na manaste kadaachana| nirvikalpo'si bodhaatmaa nirvikaarah sukham chara ||

राग और द्वेष मन के धर्म हैं, और मन कभी तुम्हारा नहीं है। तुम विकल्पों से रहित, बोध-स्वरूप और निर्विकार हो — सुख से विचरो।

Attraction and aversion belong to the mind, and the mind is never yours. You are free of constructs, awareness by nature, changeless. Go about happily.

सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि।
विज्ञाय निरहंकारो निर्ममस्त्वं सुखी भव ॥

sarvabhūteṣu cātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani|
vijñāya nirahaṃkāro nirmamastvaṃ sukhī bhava ||

Sarvabhuuteshu chaatmaanam sarvabhuutaani chaatmani| vijnaaya nirahamkaaro nirmamastvam sukhii bhava ||

सब प्राणियों में आत्मा को और आत्मा में सब प्राणियों को जानकर, अहंकार और ममता से रहित होकर तुम सुखी रहो।

Knowing the Self in all beings and all beings in the Self, free of ego and of 'mine', be happy.

विश्वं स्फुरति यत्रेदं तरंगा इव सागरे।
तत्त्वमेव न सन्देहश्चिन्मूर्ते विज्वरो भव ॥

viśvaṃ sphurati yatredaṃ taraṃgā iva sāgare|
tattvameva na sandehaścinmūrte vijvaro bhava ||

Vishvam sphurati yatredam taramgaa iva saagare| tattvameva na sandehashchinmuurte vijvaro bhava ||

जिसमें यह जगत समुद्र में लहरों की तरह उठता-झिलमिलाता है, वह तुम ही हो, इसमें संदेह नहीं। हे चैतन्य-मूर्ति, ज्वर (संताप) से मुक्त हो जाओ।

That in which this universe shimmers like waves on the ocean — that you are, without doubt. O embodiment of consciousness, let the fever go.

श्रद्धत्स्व तात श्रद्धत्स्व नात्र मोहं कुरुष्व भोः।
ज्ञानस्वरूपो भगवानात्मा त्वं प्रकृतेः परः ॥

śraddhatsva tāta śraddhatsva nātra mohaṃ kuruṣva bhoḥ|
jñānasvarūpo bhagavānātmā tvaṃ prakṛteḥ paraḥ ||

Shraddhatsva taata shraddhatsva naatra moham kurushva bhoh| jnaanasvaruupo bhagavaanaatmaa tvam prakriteh parah ||

विश्वास करो, वत्स, विश्वास करो; इसमें मोह मत करो। तुम ज्ञान-स्वरूप, भगवान, आत्मा हो, प्रकृति से परे।

Have faith, my child, have faith; do not be deluded in this. You are the Self, knowledge itself, the Lord, beyond prakṛti.

गुणैः संवेष्टितो देहस्तिष्ठत्यायाति याति च।
आत्मा न गंता नागंता किमेनमनुशोचसि ॥

guṇaiḥ saṃveṣṭito dehastiṣṭhatyāyāti yāti ca|
ātmā na gaṃtā nāgaṃtā kimenamanuśocasi ||

Gunaih samveshtito dehastishthatyaayaati yaati cha| aatmaa na gamtaa naagamtaa kimenamanushochasi ||

गुणों से लिपटा हुआ शरीर ठहरता है, आता है और जाता है। आत्मा न जाता है, न आता है — फिर उसके लिए शोक क्यों करते हो?

Wrapped in the guṇas, the body stays, comes and goes. The Self neither goes nor comes. Why grieve over it?

देहस्तिष्ठतु कल्पान्तं गच्छत्वद्यैव वा पुनः।
क्व वृद्धिः क्व च वा हानिस्तव चिन्मात्ररूपिणः ॥

dehastiṣṭhatu kalpāntaṃ gacchatvadyaiva vā punaḥ|
kva vṛddhiḥ kva ca vā hānistava cinmātrarūpiṇaḥ ||

Dehastishthatu kalpaantam gachchhatvadyaiva vaa punah| kva vriddhih kva cha vaa haanistava chinmaatraruupinah ||

शरीर कल्प के अंत तक टिका रहे या आज ही चला जाए — तुम तो केवल चैतन्य-स्वरूप हो, तुम्हारी कहाँ वृद्धि और कहाँ हानि?

Let the body last until the end of the aeon, or let it go this very day — for you, who are pure consciousness, where is gain and where is loss?

त्वय्यनंतमहांभोधौ विश्ववीचिः स्वभावतः।
उदेतु वास्तमायातु न ते वृद्धिर्न वा क्षतिः ॥

tvayyanaṃtamahāṃbhodhau viśvavīciḥ svabhāvataḥ|
udetu vāstamāyātu na te vṛddhirna vā kṣatiḥ ||

Tvayyanamtamahaambhodhau vishvaviichih svabhaavatah| udetu vaastamaayaatu na te vriddhirna vaa kshatih ||

तुम अनंत महासागर हो; उसमें विश्व रूपी लहर अपने स्वभाव से उठे या डूबे, तुम्हारी न वृद्धि होती है, न क्षति।

In you, the boundless ocean, the wave of the world rises or sinks by its own nature. You neither grow nor diminish.

तात चिन्मात्ररूपोऽसि न ते भिन्नमिदं जगत्।
अतः कस्य कथं कुत्र हेयोपादेयकल्पना ॥

tāta cinmātrarūpo'si na te bhinnamidaṃ jagat|
ataḥ kasya kathaṃ kutra heyopādeyakalpanā ||

Taata chinmaatraruupo'si na te bhinnamidam jagat| atah kasya katham kutra heyopaadeyakalpanaa ||

वत्स, तुम केवल चैतन्य-स्वरूप हो; यह जगत तुमसे भिन्न नहीं है। फिर कौन, कैसे और कहाँ त्यागने या ग्रहण करने की कल्पना करे?

My child, you are consciousness alone; this world is not separate from you. So who is to imagine anything to reject or accept, and how, and where?

एकस्मिन्नव्यये शान्ते चिदाकाशेऽमले त्वयि।
कुतो जन्म कुतो कर्म कुतोऽहंकार एव च ॥

ekasminnavyaye śānte cidākāśe'male tvayi|
kuto janma kuto karma kuto'haṃkāra eva ca ||

Ekasminnavyaye shaante chidaakaashe'male tvayi| kuto janma kuto karma kuto'hamkaara eva cha ||

तुम एक, अविनाशी, शांत, निर्मल चिदाकाश हो। तुममें कहाँ से जन्म, कहाँ से कर्म और कहाँ से अहंकार?

In you — one, imperishable, at peace, the stainless space of consciousness — how could there be birth, or karma, or even the sense of 'I'?

यत्त्वं पश्यसि तत्रैकस्त्वमेव प्रतिभाससे।
किं पृथक् भासते स्वर्णात् कटकांगदनूपुरम् ॥

yattvaṃ paśyasi tatraikastvameva pratibhāsase|
kiṃ pṛthak bhāsate svarṇāt kaṭakāṃgadanūpuram ||

Yattvam pashyasi tatraikastvameva pratibhaasase| kim prithak bhaasate svarnaat katakaamgadanuupuram ||

तुम जो कुछ देखते हो, उसमें अकेले तुम ही प्रतीत होते हो। क्या कंगन, बाजूबंद और पायल सोने से अलग दिखाई देते हैं?

Whatever you see, it is you alone appearing there. Do bracelets, armlets and anklets shine apart from the gold?

अयं सोऽहमयं नाहं विभागमिति संत्यज।
सर्वमात्मेति निश्चित्य निःसङ्कल्पः सुखी भव ॥

ayaṃ so'hamayaṃ nāhaṃ vibhāgamiti saṃtyaja|
sarvamātmeti niścitya niḥsaṅkalpaḥ sukhī bhava ||

Ayam so'hamayam naaham vibhaagamiti samtyaja| sarvamaatmeti nishchitya nihsankalpah sukhii bhava ||

'यह मैं हूँ, यह मैं नहीं हूँ' — इस विभाजन को पूरी तरह छोड़ दो। सब आत्मा ही है, यह निश्चय करके संकल्पों से रहित होकर सुखी रहो।

Give up entirely the division 'this I am, this I am not'. Knowing for certain that all is the Self, free of intention, be happy.

तवैवाज्ञानतो विश्वं त्वमेकः परमार्थतः।
त्वत्तोऽन्यो नास्ति संसारी नासंसारी च कश्चन ॥

tavaivājñānato viśvaṃ tvamekaḥ paramārthataḥ|
tvatto'nyo nāsti saṃsārī nāsaṃsārī ca kaścana ||

Tavaivaajnaanato vishvam tvamekah paramaarthatah| tvatto'nyo naasti samsaarii naasamsaarii cha kashchana ||

तुम्हारे ही अज्ञान से यह विश्व है; परमार्थ में तुम अकेले हो। तुमसे अलग न कोई संसारी है, न कोई असंसारी।

The world exists only through your own ignorance; in truth you alone are. Apart from you there is no one caught in saṃsāra, and no one free of it.

भ्रान्तिमात्रमिदं विश्वं न किंचिदिति निश्चयी।
निर्वासनः स्फूर्तिमात्रो न किंचिदिव शाम्यति ॥

bhrāntimātramidaṃ viśvaṃ na kiṃciditi niścayī|
nirvāsanaḥ sphūrtimātro na kiṃcidiva śāmyati ||

Bhraantimaatramidam vishvam na kimchiditi nishchayii| nirvaasanah sphuurtimaatro na kimchidiva shaamyati ||

जिसे यह निश्चय है कि यह विश्व भ्रांति-मात्र है, कुछ भी नहीं, वह वासनाओं से रहित, केवल स्फुरण-मात्र चेतना होकर ऐसे शांत हो जाता है मानो कुछ है ही नहीं।

One who is certain that this world is mere illusion and nothing at all becomes free of latent desires, pure shining awareness, and rests in stillness as though nothing were there.

एक एव भवांभोधावासीदस्ति भविष्यति।
न ते बन्धोऽस्ति मोक्षो वा कृतकृत्यः सुखं चर ॥

eka eva bhavāṃbhodhāvāsīdasti bhaviṣyati|
na te bandho'sti mokṣo vā kṛtakṛtyaḥ sukhaṃ cara ||

Eka eva bhavaambhodhaavaasiidasti bhavishyati| na te bandho'sti moksho vaa kritakrityah sukham chara ||

संसार रूपी सागर में एक तुम ही थे, हो और रहोगे। तुम्हारा न बंधन है, न मोक्ष। तुम कृतकृत्य हो — सुख से विचरो।

In the ocean of becoming there was, is and will be only one — you. You have no bondage and no liberation. Your work is done; go about happily.

मा सङ्कल्पविकल्पाभ्यां चित्तं क्षोभय चिन्मय।
उपशाम्य सुखं तिष्ठ स्वात्मन्यानन्दविग्रहे ॥

mā saṅkalpavikalpābhyāṃ cittaṃ kṣobhaya cinmaya|
upaśāmya sukhaṃ tiṣṭha svātmanyānandavigrahe ||

Maa sankalpavikalpaabhyaam chittam kshobhaya chinmaya| upashaamya sukham tishtha svaatmanyaanandavigrahe ||

हे चैतन्य-स्वरूप, संकल्प-विकल्प से अपने चित्त को क्षुब्ध मत करो। शांत होकर अपने आनंद-स्वरूप आत्मा में सुख से ठहरो।

O you who are consciousness, do not stir up the mind with 'this' and 'not this'. Grow quiet and rest happily in your own Self, whose form is bliss.

त्यजैव ध्यानं सर्वत्र मा किंचिद् हृदि धारय।
आत्मा त्वं मुक्त एवासि किं विमृश्य करिष्यसि ॥

tyajaiva dhyānaṃ sarvatra mā kiṃcid hṛdi dhāraya|
ātmā tvaṃ mukta evāsi kiṃ vimṛśya kariṣyasi ||

Tyajaiva dhyaanam sarvatra maa kimchid hridi dhaaraya| aatmaa tvam mukta evaasi kim vimrishya karishyasi ||

ध्यान को भी सब ओर से छोड़ दो; हृदय में कुछ भी धारण मत करो। तुम आत्मा हो, मुक्त ही हो — सोच-विचार करके क्या करोगे?

Give up meditation altogether; hold nothing in the heart. You are the Self, already free. What will you accomplish by deliberating?

↑ All sections

अष्टावक्र उवाच —

↑ All sections

अध्यायः १६ — Special Instruction

१६
आचक्ष्व शृणु वा तात नानाशास्त्राण्यनेकशः।
तथापि न तव स्वास्थ्यं सर्वविस्मरणाद् ऋते ॥

16
ācakṣva śṛṇu vā tāta nānāśāstrāṇyanekaśaḥ|
tathāpi na tava svāsthyaṃ sarvavismaraṇād ṛte ||

16 Aachakshva shrinu vaa taata naanaashaastraanyanekashah| tathaapi na tava svaasthyam sarvavismaranaad rite ||

वत्स, तुम अनेक शास्त्रों को बार-बार कहो या सुनो, फिर भी सब कुछ भूल जाने के बिना तुम्हें सहज स्वस्थता नहीं मिलेगी।

My child, you may recite or hear many scriptures many times over, yet you will not find your ease until you forget everything.

भोगं कर्म समाधिं वा कुरु विज्ञ तथापि ते।
चित्तं निरस्तसर्वाशमत्यर्थं रोचयिष्यति ॥

bhogaṃ karma samādhiṃ vā kuru vijña tathāpi te|
cittaṃ nirastasarvāśamatyarthaṃ rocayiṣyati ||

Bhogam karma samaadhim vaa kuru vijna tathaapi te| chittam nirastasarvaashamatyartham rochayishyati ||

हे विवेकी, तुम भोग करो, कर्म करो या समाधि लगाओ, फिर भी तुम्हारा चित्त उसी अवस्था को सबसे अधिक चाहेगा जिसमें सारी आशाएँ मिट गई हों।

Wise one, you may enjoy, act or practice samādhi; still your mind will long, above all, for the state in which every hope has fallen away.

आयासात्सकलो दुःखी नैनं जानाति कश्चन।
अनेनैवोपदेशेन धन्यः प्राप्नोति निर्वृतिम् ॥

āyāsātsakalo duḥkhī nainaṃ jānāti kaścana|
anenaivopadeśena dhanyaḥ prāpnoti nirvṛtim ||

Aayaasaatsakalo duhkhii nainam jaanaati kashchana| anenaivopadeshena dhanyah praapnoti nirvritim ||

प्रयास के कारण ही सब दुःखी हैं, पर इसे कोई नहीं जानता। इसी एक उपदेश से धन्य पुरुष परम शांति पा लेता है।

Everyone suffers from striving, yet no one recognizes it. Through this teaching alone the fortunate one finds deep peace.

व्यापारे खिद्यते यस्तु निमेषोन्मेषयोरपि।
तस्यालस्य धुरीणस्य सुखं नान्यस्य कस्यचित् ॥

vyāpāre khidyate yastu nimeṣonmeṣayorapi|
tasyālasya dhurīṇasya sukhaṃ nānyasya kasyacit ||

Vyaapaare khidyate yastu nimeshonmeshayorapi| tasyaalasya dhuriinasya sukham naanyasya kasyachit ||

जो आँख खोलने-मूँदने के काम से भी थक जाता है, ऐसे सबसे बड़े आलसी को ही सुख है, किसी और को नहीं।

Only the foremost of idlers, who finds even opening and closing his eyes a burden, has happiness — no one else.

इदं कृतमिदं नेति द्वंद्वैर्मुक्तं यदा मनः।
धर्मार्थकाममोक्षेषु निरपेक्षं तदा भवेत् ॥

idaṃ kṛtamidaṃ neti dvaṃdvairmuktaṃ yadā manaḥ|
dharmārthakāmamokṣeṣu nirapekṣaṃ tadā bhavet ||

Idam kritamidam neti dvamdvairmuktam yadaa manah| dharmaarthakaamamoksheshu nirapeksham tadaa bhavet ||

जब मन 'यह किया, यह नहीं किया' जैसे द्वंद्वों से मुक्त हो जाता है, तब वह धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष — सबसे निरपेक्ष हो जाता है।

When the mind is free of pairs like 'this is done, this is not done', it becomes indifferent to dharma, wealth, pleasure and even mokṣa.

विरक्तो विषयद्वेष्टा रागी विषयलोलुपः।
ग्रहमोक्षविहीनस्तु न विरक्तो न रागवान् ॥

virakto viṣayadveṣṭā rāgī viṣayalolupaḥ|
grahamokṣavihīnastu na virakto na rāgavān ||

Virakto vishayadveshtaa raagii vishayalolupah| grahamokshavihiinastu na virakto na raagavaan ||

वैरागी विषयों से द्वेष करता है और रागी विषयों का लोभी होता है; पर जो पकड़ने और छोड़ने दोनों से रहित है, वह न वैरागी है, न रागी।

The renunciant hates objects; the one attached craves them. But one who neither grasps nor lets go is neither renunciant nor attached.

हेयोपादेयता तावत्संसारविटपांकुरः।
स्पृहा जीवति यावद् वै निर्विचारदशास्पदम् ॥

heyopādeyatā tāvatsaṃsāraviṭapāṃkuraḥ|
spṛhā jīvati yāvad vai nirvicāradaśāspadam ||

Heyopaadeyataa taavatsamsaaravitapaamkurah| sprihaa jiivati yaavad vai nirvichaaradashaaspadam ||

जब तक लालसा जीवित है, जो अविवेक की अवस्था का आधार है, तब तक त्याज्य और ग्राह्य का यह भेद बना रहता है, जो संसार रूपी वृक्ष का अंकुर है।

As long as longing lives — the ground of an unreflecting state — the sense of things to reject and things to take up remains, and that is the sprout of the tree of saṃsāra.

प्रवृत्तौ जायते रागो निर्वृत्तौ द्वेष एव हि।
निर्द्वन्द्वो बालवद् धीमान् एवमेव व्यवस्थितः ॥

pravṛttau jāyate rāgo nirvṛttau dveṣa eva hi|
nirdvandvo bālavad dhīmān evameva vyavasthitaḥ ||

Pravrittau jaayate raago nirvrittau dvesha eva hi| nirdvandvo baalavad dhiimaan evameva vyavasthitah ||

प्रवृत्ति में राग उत्पन्न होता है और निवृत्ति में द्वेष। इसलिए बुद्धिमान द्वंद्वों से मुक्त होकर बालक की तरह ऐसे ही सहज स्थित रहता है।

Engaging breeds attachment, and withdrawing breeds aversion. So the wise one, free of opposites, stays just as he is, like a child.

हातुमिच्छति संसारं रागी दुःखजिहासया।
वीतरागो हि निर्दुःखस्तस्मिन्नपि न खिद्यति ॥

hātumicchati saṃsāraṃ rāgī duḥkhajihāsayā|
vītarāgo hi nirduḥkhastasminnapi na khidyati ||

Haatumichchhati samsaaram raagii duhkhajihaasayaa| viitaraago hi nirduhkhastasminnapi na khidyati ||

रागी दुःख से छुटकारा पाने के लिए संसार को छोड़ना चाहता है; पर राग-रहित व्यक्ति दुःख से मुक्त है और संसार में रहकर भी खिन्न नहीं होता।

The attached person wants to leave the world to escape pain. The one without attachment is free of pain and is not troubled even in the world.

यस्याभिमानो मोक्षेऽपि देहेऽपि ममता तथा।
न च ज्ञानी न वा योगी केवलं दुःखभागसौ ॥

yasyābhimāno mokṣe'pi dehe'pi mamatā tathā|
na ca jñānī na vā yogī kevalaṃ duḥkhabhāgasau ||

Yasyaabhimaano mokshe'pi dehe'pi mamataa tathaa| na cha jnaanii na vaa yogii kevalam duhkhabhaagasau ||

जिसे मोक्ष का भी अभिमान है और शरीर में भी ममता है, वह न ज्ञानी है, न योगी; वह केवल दुःख का भागी है।

One who takes pride even in liberation and still feels 'mine' toward the body is neither a knower nor a yogī; he merely has his share of suffering.

हरो यद्युपदेष्टा ते हरिः कमलजोऽपि वा।
तथापि न तव स्वास्थ्यं सर्वविस्मरणादृते ॥

haro yadyupadeṣṭā te hariḥ kamalajo'pi vā|
tathāpi na tava svāsthyaṃ sarvavismaraṇādṛte ||

Haro yadyupadeshtaa te harih kamalajo'pi vaa| tathaapi na tava svaasthyam sarvavismaranaadrite ||

चाहे शिव, विष्णु या कमल से जन्मे ब्रह्मा ही तुम्हारे उपदेशक हों, फिर भी सब कुछ भूल जाने के बिना तुम्हें सहज स्वस्थता नहीं मिलेगी।

Even if Hara [Śiva], Hari [Viṣṇu] or the lotus-born Brahmā were your teacher, you would not find your ease until you forget everything.

↑ All sections

अष्टावक्र उवाच —

↑ All sections

अध्यायः १७ — The True Knower

१७
तेन ज्ञानफलं प्राप्तं योगाभ्यासफलं तथा।
तृप्तः स्वच्छेन्द्रियो नित्यं एकाकी रमते तु यः ॥

17
tena jñānaphalaṃ prāptaṃ yogābhyāsaphalaṃ tathā|
tṛptaḥ svacchendriyo nityaṃ ekākī ramate tu yaḥ ||

17 Tena jnaanaphalam praaptam yogaabhyaasaphalam tathaa| triptah svachchhendriyo nityam ekaakii ramate tu yah ||

जो नित्य तृप्त है, जिसकी इंद्रियाँ निर्मल हैं और जो अकेले में रमता है, उसी ने ज्ञान का फल पाया है और योगाभ्यास का फल भी।

The one who is always content, whose senses are clear, and who delights in being alone has gained the fruit of knowledge and the fruit of yoga practice as well.

न कदाचिज्जगत्यस्मिन् तत्त्वज्ञा हन्त खिद्यति।
यत एकेन तेनेदं पूर्णं ब्रह्माण्डमण्डलम् ॥

na kadācijjagatyasmin tattvajñā hanta khidyati|
yata ekena tenedaṃ pūrṇaṃ brahmāṇḍamaṇḍalam ||

Na kadaachijjagatyasmin tattvajnaa hanta khidyati| yata ekena tenedam puurnam brahmaandamandalam ||

अहो, तत्त्व को जानने वाला इस जगत में कभी खिन्न नहीं होता, क्योंकि यह पूरा ब्रह्मांड-मंडल उस एक से ही भरा है।

Ah, the knower of truth is never distressed in this world, for this whole sphere of the cosmos is filled by that one alone.

न जातु विषयाः केऽपि स्वारामं हर्षयन्त्यमी।
सल्लकीपल्लवप्रीतमिवेभं निंबपल्लवाः ॥

na jātu viṣayāḥ ke'pi svārāmaṃ harṣayantyamī|
sallakīpallavaprītamivebhaṃ niṃbapallavāḥ ||

Na jaatu vishayaah ke'pi svaaraamam harshayantyamii| sallakiipallavapriitamivebham nimbapallavaah ||

जो आत्मा में ही रमता है, उसे कोई भी विषय कभी प्रसन्न नहीं करते — जैसे सल्लकी के कोमल पत्तों से तृप्त हाथी को नीम के पत्ते नहीं भाते।

No objects ever thrill one who delights in the Self — just as neem leaves do not please an elephant who has feasted on sallakī shoots.

यस्तु भोगेषु भुक्तेषु न भवत्यधिवासिता।
अभुक्तेषु निराकांक्षी तादृशो भवदुर्लभः ॥

yastu bhogeṣu bhukteṣu na bhavatyadhivāsitā|
abhukteṣu nirākāṃkṣī tādṛśo bhavadurlabhaḥ ||

Yastu bhogeshu bhukteshu na bhavatyadhivaasitaa| abhukteshu niraakaamkshii taadrisho bhavadurlabhah ||

जो भोगे जा चुके भोगों में वासना नहीं रखता और जो अभी नहीं भोगे, उनकी आकांक्षा भी नहीं करता, ऐसा व्यक्ति संसार में दुर्लभ है।

One who keeps no lingering trace of pleasures already enjoyed, and does not long for those not yet enjoyed, is rare in this world.

बुभुक्षुरिह संसारे मुमुक्षुरपि दृश्यते।
भोगमोक्षनिराकांक्षी विरलो हि महाशयः ॥

bubhukṣuriha saṃsāre mumukṣurapi dṛśyate|
bhogamokṣanirākāṃkṣī viralo hi mahāśayaḥ ||

Bubhukshuriha samsaare mumukshurapi drishyate| bhogamokshaniraakaamkshii viralo hi mahaashayah ||

इस संसार में भोग चाहने वाले दिखते हैं, और मोक्ष चाहने वाले भी; पर भोग और मोक्ष दोनों की आकांक्षा से रहित महात्मा विरला ही होता है।

In this world one sees those who seek enjoyment and those who seek liberation; but the great soul who wants neither enjoyment nor liberation is rare indeed.

धर्मार्थकाममोक्षेषु जीविते मरणे तथा।
कस्याप्युदारचित्तस्य हेयोपादेयता न हि ॥

dharmārthakāmamokṣeṣu jīvite maraṇe tathā|
kasyāpyudāracittasya heyopādeyatā na hi ||

Dharmaarthakaamamoksheshu jiivite marane tathaa| kasyaapyudaarachittasya heyopaadeyataa na hi ||

धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष में, तथा जीवन और मृत्यु में, किसी विरले उदार-चित्त व्यक्ति को ही कुछ त्यागने या ग्रहण करने योग्य नहीं लगता।

Only some rare, open-hearted person sees nothing to reject or embrace in dharma, wealth, pleasure or mokṣa, in life or in death.

वांछा न विश्वविलये न द्वेषस्तस्य च स्थितौ।
यथा जीविकया तस्माद् धन्य आस्ते यथा सुखम् ॥

vāṃchā na viśvavilaye na dveṣastasya ca sthitau|
yathā jīvikayā tasmād dhanya āste yathā sukham ||

Vaamchhaa na vishvavilaye na dveshastasya cha sthitau| yathaa jiivikayaa tasmaad dhanya aaste yathaa sukham ||

उसे न विश्व के लय की इच्छा है, न उसके बने रहने से द्वेष। इसलिए वह धन्य पुरुष जो भी आजीविका मिले, उससे सुखपूर्वक रहता है।

He neither wishes for the world to dissolve nor resents its continuing. So that blessed one lives at ease on whatever livelihood comes his way.

कृतार्थोऽनेन ज्ञानेनेत्येवं गलितधीः कृती।
पश्यन् शृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन्न् अश्नन्नस्ते यथा सुखम् ॥

kṛtārtho'nena jñānenetyevaṃ galitadhīḥ kṛtī|
paśyan śṛṇvan spṛśan jighrann aśnannaste yathā sukham ||

Kritaartho'nena jnaanenetyevam galitadhiih kritii| pashyan shrinvan sprishan jighrann ashnannaste yathaa sukham ||

'इस ज्ञान से मैं कृतार्थ हो गया' — ऐसा जानकर जिसकी बुद्धि गल गई है, वह कृतकृत्य पुरुष देखते, सुनते, छूते, सूँघते और खाते हुए भी सुख से रहता है।

Having known 'I am fulfilled by this knowledge', the accomplished one, whose thinking mind has dissolved, lives at ease — seeing, hearing, touching, smelling and eating.

शून्या दृष्टिर्वृथा चेष्टा विकलानीन्द्रियाणि च।
न स्पृहा न विरक्तिर्वा क्षीणसंसारसागरे ॥

śūnyā dṛṣṭirvṛthā ceṣṭā vikalānīndriyāṇi ca|
na spṛhā na viraktirvā kṣīṇasaṃsārasāgare ||

Shuunyaa drishtirvrithaa cheshtaa vikalaaniindriyaani cha| na sprihaa na viraktirvaa kshiinasamsaarasaagare ||

जिसका संसार-सागर सूख चुका है, उसकी दृष्टि शून्य, चेष्टा प्रयोजनहीन और इंद्रियाँ शिथिल होती हैं; उसमें न लालसा रहती है, न वैराग्य।

For one whose ocean of saṃsāra has dried up, the gaze is empty, activity has no purpose, and the senses are at rest; there is neither longing nor dispassion.

न जागर्ति न निद्राति नोन्मीलति न मीलति।
अहो परदशा क्वापि वर्तते मुक्तचेतसः ॥

na jāgarti na nidrāti nonmīlati na mīlati|
aho paradaśā kvāpi vartate muktacetasaḥ ||

Na jaagarti na nidraati nonmiilati na miilati| aho paradashaa kvaapi vartate muktachetasah ||

मुक्त चित्त वाला न जागता है, न सोता है; न आँखें खोलता है, न मूँदता है। अहो, वह कैसी परम अवस्था में रहता है!

The free mind neither wakes nor sleeps, neither opens its eyes nor closes them. Ah, what a supreme state it dwells in, wherever it may be!

सर्वत्र दृश्यते स्वस्थः सर्वत्र विमलाशयः।
समस्तवासना मुक्तो मुक्तः सर्वत्र राजते ॥

sarvatra dṛśyate svasthaḥ sarvatra vimalāśayaḥ|
samastavāsanā mukto muktaḥ sarvatra rājate ||

Sarvatra drishyate svasthah sarvatra vimalaashayah| samastavaasanaa mukto muktah sarvatra raajate ||

मुक्त पुरुष सर्वत्र स्वस्थ दिखाई देता है, सर्वत्र उसका अंतःकरण निर्मल रहता है; सारी वासनाओं से छूटकर वह सर्वत्र शोभित होता है।

The liberated one is seen at ease everywhere, pure in heart everywhere; freed from every latent desire, he shines everywhere.

पश्यन् शृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन्न् अश्नन् गृह्णन् वदन् व्रजन्।
ईहितानीहितैर्मुक्तो मुक्त एव महाशयः ॥

paśyan śṛṇvan spṛśan jighrann aśnan gṛhṇan vadan vrajan|
īhitānīhitairmukto mukta eva mahāśayaḥ ||

Pashyan shrinvan sprishan jighrann ashnan grihnan vadan vrajan| iihitaaniihitairmukto mukta eva mahaashayah ||

देखते, सुनते, छूते, सूँघते, खाते, लेते, बोलते और चलते हुए भी जो चाहे-अनचाहे से मुक्त है, वह महात्मा मुक्त ही है।

Seeing, hearing, touching, smelling, eating, taking, speaking, walking — the great soul who is free of wanting and not wanting is truly free.

न निन्दति न च स्तौति न हृष्यति न कुप्यति।
न ददाति न गृह्णाति मुक्तः सर्वत्र नीरसः ॥

na nindati na ca stauti na hṛṣyati na kupyati|
na dadāti na gṛhṇāti muktaḥ sarvatra nīrasaḥ ||

Na nindati na cha stauti na hrishyati na kupyati| na dadaati na grihnaati muktah sarvatra niirasah ||

मुक्त पुरुष न निंदा करता है, न स्तुति; न प्रसन्न होता है, न क्रोध करता है; न देता है, न लेता है। वह सर्वत्र रस से रहित रहता है।

The liberated one neither blames nor praises, neither rejoices nor rages, neither gives nor takes; everywhere he is free of relish.

सानुरागां स्त्रियं दृष्ट्वा मृत्युं वा समुपस्थितं।
अविह्वलमनाः स्वस्थो मुक्त एव महाशयः ॥

sānurāgāṃ striyaṃ dṛṣṭvā mṛtyuṃ vā samupasthitaṃ|
avihvalamanāḥ svastho mukta eva mahāśayaḥ ||

Saanuraagaam striyam drishtvaa mrityum vaa samupasthitam| avihvalamanaah svastho mukta eva mahaashayah ||

प्रेम से भरी स्त्री को देखकर या मृत्यु को सामने खड़ी पाकर भी जिसका मन विचलित नहीं होता और जो स्वस्थ रहता है, वह महात्मा मुक्त ही है।

Whether he sees a woman full of love or death standing before him, the great soul whose mind stays unshaken and at ease is truly free.

सुखे दुःखे नरे नार्यां संपत्सु विपत्सु च।
विशेषो नैव धीरस्य सर्वत्र समदर्शिनः ॥

sukhe duḥkhe nare nāryāṃ saṃpatsu vipatsu ca|
viśeṣo naiva dhīrasya sarvatra samadarśinaḥ ||

Sukhe duhkhe nare naaryaam sampatsu vipatsu cha| vishesho naiva dhiirasya sarvatra samadarshinah ||

सुख-दुःख में, पुरुष-स्त्री में, संपत्ति-विपत्ति में — सर्वत्र समान दृष्टि रखने वाले धीर पुरुष के लिए कोई भेद नहीं रहता।

In pleasure or pain, in man or woman, in prosperity or adversity, the steady one who sees evenly everywhere finds no difference.

न हिंसा नैव कारुण्यं नौद्धत्यं न च दीनता।
नाश्चर्यं नैव च क्षोभः क्षीणसंसरणे नरे ॥

na hiṃsā naiva kāruṇyaṃ nauddhatyaṃ na ca dīnatā|
nāścaryaṃ naiva ca kṣobhaḥ kṣīṇasaṃsaraṇe nare ||

Na himsaa naiva kaarunyam nauddhatyam na cha diinataa| naashcharyam naiva cha kshobhah kshiinasamsarane nare ||

जिसका संसार में भटकना समाप्त हो गया है, उसमें न हिंसा है, न करुणा; न उद्दंडता, न दीनता; न आश्चर्य, न क्षोभ।

In one whose wandering through saṃsāra has ended there is no violence and no pity, no arrogance and no humility, no wonder and no agitation.

न मुक्तो विषयद्वेष्टा न वा विषयलोलुपः।
असंसक्तमना नित्यं प्राप्ताप्राप्तमुपाश्नुते ॥

na mukto viṣayadveṣṭā na vā viṣayalolupaḥ|
asaṃsaktamanā nityaṃ prāptāprāptamupāśnute ||

Na mukto vishayadveshtaa na vaa vishayalolupah| asamsaktamanaa nityam praaptaapraaptamupaashnute ||

मुक्त पुरुष न विषयों से द्वेष करता है, न उनका लोभी होता है। अनासक्त मन से वह जो मिला और जो नहीं मिला, दोनों को सहज भाव से स्वीकार करता है।

The liberated one neither hates objects nor craves them. With a mind always unattached, he takes what comes and what does not come alike.

समाधानसमाधानहिताहितविकल्पनाः।
शून्यचित्तो न जानाति कैवल्यमिव संस्थितः ॥

samādhānasamādhānahitāhitavikalpanāḥ|
śūnyacitto na jānāti kaivalyamiva saṃsthitaḥ ||

Samaadhaanasamaadhaanahitaahitavikalpanaah| shuunyachitto na jaanaati kaivalyamiva samsthitah ||

शून्य चित्त वाला, मानो कैवल्य में स्थित, समाधान और असमाधान, हित और अहित जैसी कल्पनाओं को जानता ही नहीं।

One whose mind is empty, established as if in kaivalya, does not know such constructs as composure and its lack, or good and harm.

निर्ममो निरहंकारो न किंचिदिति निश्चितः।
अन्तर्गलितसर्वाशः कुर्वन्नपि करोति न ॥

nirmamo nirahaṃkāro na kiṃciditi niścitaḥ|
antargalitasarvāśaḥ kurvannapi karoti na ||

Nirmamo nirahamkaaro na kimchiditi nishchitah| antargalitasarvaashah kurvannapi karoti na ||

ममता और अहंकार से रहित, 'कुछ भी नहीं है' — यह निश्चय किए हुए, जिसकी सारी आशाएँ भीतर गल गई हैं, वह करते हुए भी नहीं करता।

Without 'mine' and without ego, certain that nothing is, with every hope melted away within, he does not act even while acting.

मनःप्रकाशसंमोहस्वप्नजाड्यविवर्जितः।
दशां कामपि संप्राप्तो भवेद् गलितमानसः ॥

manaḥprakāśasaṃmohasvapnajāḍyavivarjitaḥ|
daśāṃ kāmapi saṃprāpto bhaved galitamānasaḥ ||

Manahprakaashasammohasvapnajaadyavivarjitah| dashaam kaamapi sampraapto bhaved galitamaanasah ||

जिसका मन गल गया है, वह मन के प्रकाश, मोह, स्वप्न और जड़ता — सबसे रहित होकर किसी अकथनीय अवस्था को प्राप्त होता है।

One whose mind has dissolved, free of the mind's display, delusion, dreaming and dullness, reaches a state beyond description.

↑ All sections

अष्टावक्र उवाच —

↑ All sections

अध्यायः १८ — Peace

१८
यस्य बोधोदये तावत्स्वप्नवद् भवति भ्रमः।
तस्मै सुखैकरूपाय नमः शान्ताय तेजसे ॥

18
yasya bodhodaye tāvatsvapnavad bhavati bhramaḥ|
tasmai sukhaikarūpāya namaḥ śāntāya tejase ||

18 Yasya bodhodaye taavatsvapnavad bhavati bhramah| tasmai sukhaikaruupaaya namah shaantaaya tejase ||

जिस बोध के उदय होते ही भ्रम सपने की तरह हो जाता है, उस एकमात्र सुख-स्वरूप, शांत तेज को नमस्कार है।

Salutation to that peaceful radiance, whose nature is happiness alone, at whose dawning of awareness all delusion becomes like a dream.

अर्जयित्वाखिलान् अर्थान् भोगानाप्नोति पुष्कलान्।
न हि सर्वपरित्यागमन्तरेण सुखी भवेत् ॥

arjayitvākhilān arthān bhogānāpnoti puṣkalān|
na hi sarvaparityāgamantareṇa sukhī bhavet ||

Arjayitvaakhilaan arthaan bhogaanaapnoti pushkalaan| na hi sarvaparityaagamantarena sukhii bhavet ||

मनुष्य सारी संपत्ति कमाकर प्रचुर भोग पा सकता है, पर सब कुछ त्यागे बिना वह सुखी नहीं हो सकता।

One may earn every kind of wealth and gain abundant pleasures, yet without giving up everything no one becomes happy.

कर्तव्यदुःखमार्तण्डज्वालादग्धान्तरात्मनः।
कुतः प्रशमपीयूषधारासारमृते सुखम् ॥

kartavyaduḥkhamārtaṇḍajvālādagdhāntarātmanaḥ|
kutaḥ praśamapīyūṣadhārāsāramṛte sukham ||

Kartavyaduhkhamaartandajvaalaadagdhaantaraatmanah| kutah prashamapiiyuushadhaaraasaaramrite sukham ||

जिसका अंतरात्मा कर्तव्य के दुःख रूपी सूर्य की ज्वाला से झुलस गया है, उसे शांति रूपी अमृत की धारा की वर्षा के बिना सुख कहाँ?

For one whose inner being is scorched by the blazing sun of duty's pain, where is happiness without a downpour of the nectar of calm?

भवोऽयं भावनामात्रो न किंचित् परमर्थतः।
नास्त्यभावः स्वभावानां भावाभावविभाविनाम् ॥

bhavo'yaṃ bhāvanāmātro na kiṃcit paramarthataḥ|
nāstyabhāvaḥ svabhāvānāṃ bhāvābhāvavibhāvinām ||

Bhavo'yam bhaavanaamaatro na kimchit paramarthatah| naastyabhaavah svabhaavaanaam bhaavaabhaavavibhaavinaam ||

यह संसार केवल भावना (मन की कल्पना) है; परमार्थ में यह कुछ भी नहीं। पर जो भाव और अभाव का विवेक रखते हैं, उनके लिए स्वभाव (वास्तविक स्वरूप) का कभी अभाव नहीं होता।

This world of becoming is mere imagining; in ultimate truth it is nothing. Yet for those who discern being and non-being, what is real by its own nature never ceases to be.

न दूरं न च संकोचाल्लब्धमेवात्मनः पदं।
निर्विकल्पं निरायासं निर्विकारं निरंजनम् ॥

na dūraṃ na ca saṃkocāllabdhamevātmanaḥ padaṃ|
nirvikalpaṃ nirāyāsaṃ nirvikāraṃ niraṃjanam ||

Na duuram na cha samkochaallabdhamevaatmanah padam| nirvikalpam niraayaasam nirvikaaram niramjanam ||

वह न कहीं दूर है, न सिमटने-सिकुड़ने से मिलता है। आत्मा का पद तो पहले से ही प्राप्त है — विकल्पों से रहित, बिना परिश्रम का, अविकारी और निर्मल।

It is not far off, nor is it reached by drawing oneself in. The Self's own state is already one's own — beyond conceptual distinctions, effortless, changeless and stainless.

व्यामोहमात्रविरतौ स्वरूपादानमात्रतः।
वीतशोका विराजन्ते निरावरणदृष्टयः ॥

vyāmohamātraviratau svarūpādānamātrataḥ|
vītaśokā virājante nirāvaraṇadṛṣṭayaḥ ||

Vyaamohamaatraviratau svaruupaadaanamaatratah| viitashokaa viraajante niraavaranadrishtayah ||

केवल मोह के थम जाने से और केवल अपने स्वरूप को अपनाने से, जिनकी दृष्टि पर से आवरण हट गया है, वे शोक-रहित होकर दीप्त रहते हैं।

When mere delusion ceases, and simply by taking hold of their own nature, those whose sight is no longer veiled shine, free of sorrow.

समस्तं कल्पनामात्रमात्मा मुक्तः सनातनः।
इति विज्ञाय धीरो हि किमभ्यस्यति बालवत् ॥

samastaṃ kalpanāmātramātmā muktaḥ sanātanaḥ|
iti vijñāya dhīro hi kimabhyasyati bālavat ||

Samastam kalpanaamaatramaatmaa muktah sanaatanah| iti vijnaaya dhiiro hi kimabhyasyati baalavat ||

यह सब केवल कल्पना है, आत्मा सदा से मुक्त और सनातन है — यह जान लेने पर धीर पुरुष बालक की तरह भला किस बात का अभ्यास करे?

All this is nothing but imagining; the Self is free and eternal. Having understood this, what would the steady one go on practising, like a child?

आत्मा ब्रह्मेति निश्चित्य भावाभावौ च कल्पितौ।
निष्कामः किं विजानाति किं ब्रूते च करोति किम् ॥

ātmā brahmeti niścitya bhāvābhāvau ca kalpitau|
niṣkāmaḥ kiṃ vijānāti kiṃ brūte ca karoti kim ||

Aatmaa brahmeti nishchitya bhaavaabhaavau cha kalpitau| nishkaamah kim vijaanaati kim bruute cha karoti kim ||

आत्मा ही ब्रह्म है और भाव-अभाव (होना-न होना) दोनों कल्पित हैं — यह निश्चय कर लेने वाला निष्काम पुरुष क्या जाने, क्या कहे और क्या करे?

Having settled that the Self is Brahman and that being and non-being are both imagined, what is left for the desireless one to know, to say or to do?

अयं सोऽहमयं नाहं इति क्षीणा विकल्पना।
सर्वमात्मेति निश्चित्य तूष्णींभूतस्य योगिनः ॥

ayaṃ so'hamayaṃ nāhaṃ iti kṣīṇā vikalpanā|
sarvamātmeti niścitya tūṣṇīṃbhūtasya yoginaḥ ||

Ayam so'hamayam naaham iti kshiinaa vikalpanaa| sarvamaatmeti nishchitya tuushniimbhuutasya yoginah ||

‘यह मैं हूँ, यह मैं नहीं हूँ’ — ऐसे विकल्प उस योगी के क्षीण हो जाते हैं जो ‘सब कुछ आत्मा है’ यह निश्चय करके मौन हो गया है।

‘This I am, that I am not’ — such distinctions wear away for the yogin who, certain that everything is the Self, has fallen silent.

न विक्षेपो न चैकाग्र्यं नातिबोधो न मूढता।
न सुखं न च वा दुःखं उपशान्तस्य योगिनः ॥

na vikṣepo na caikāgryaṃ nātibodho na mūḍhatā|
na sukhaṃ na ca vā duḥkhaṃ upaśāntasya yoginaḥ ||

Na vikshepo na chaikaagryam naatibodho na muudhataa| na sukham na cha vaa duhkham upashaantasya yoginah ||

जो योगी पूर्णतः शान्त हो गया है, उसके लिए न विक्षेप है न एकाग्रता, न अतिशय ज्ञान है न मूढ़ता, न सुख है न दुःख।

For the yogin who has become wholly still there is neither distraction nor concentration, neither heightened knowing nor dullness, neither pleasure nor pain.

स्वाराज्ये भैक्षवृत्तौ च लाभालाभे जने वने।
निर्विकल्पस्वभावस्य न विशेषोऽस्ति योगिनः ॥

svārājye bhaikṣavṛttau ca lābhālābhe jane vane|
nirvikalpasvabhāvasya na viśeṣo'sti yoginaḥ ||

Svaaraajye bhaikshavrittau cha laabhaalaabhe jane vane| nirvikalpasvabhaavasya na vishesho'sti yoginah ||

अपना राज्य हो या भिक्षा पर जीना, लाभ हो या हानि, जनसमूह हो या वन — जिस योगी का स्वभाव ही निर्विकल्प है, उसके लिए इनमें कोई भेद नहीं।

Ruling a kingdom or living on alms, gain or loss, the crowd or the forest — for the yogin whose very nature is free of distinctions, none of these makes any difference.

क्व धर्मः क्व च वा कामः क्व चार्थः क्व विवेकिता।
इदं कृतमिदं नेति द्वन्द्वैर्मुक्तस्य योगिनः ॥

kva dharmaḥ kva ca vā kāmaḥ kva cārthaḥ kva vivekitā|
idaṃ kṛtamidaṃ neti dvandvairmuktasya yoginaḥ ||

Kva dharmah kva cha vaa kaamah kva chaarthah kva vivekitaa| idam kritamidam neti dvandvairmuktasya yoginah ||

‘यह किया, यह नहीं किया’ — ऐसे द्वन्द्वों से मुक्त योगी के लिए कहाँ धर्म, कहाँ काम, कहाँ अर्थ और कहाँ विवेक?

Where is dharma, where desire, where wealth, where even discernment, for the yogin freed from pairs like ‘this was done, this was not’?

कृत्यं किमपि नैवास्ति न कापि हृदि रंजना।
यथा जीवनमेवेह जीवन्मुक्तस्य योगिनः ॥

kṛtyaṃ kimapi naivāsti na kāpi hṛdi raṃjanā|
yathā jīvanameveha jīvanmuktasya yoginaḥ ||

Krityam kimapi naivaasti na kaapi hridi ramjanaa| yathaa jiivanameveha jiivanmuktasya yoginah ||

जीवन्मुक्त योगी के लिए कोई भी कर्तव्य शेष नहीं और हृदय में कोई आसक्ति नहीं; यहाँ उसका जीवन जैसा आता है, वैसा ही चलता है।

For the yogin liberated while living there is nothing whatever that must be done, and no attachment colours his heart; here his life simply runs as it comes.

क्व मोहः क्व च वा विश्वं क्व तद् ध्यानं क्व मुक्तता।
सर्वसंकल्पसीमायां विश्रान्तस्य महात्मनः ॥

kva mohaḥ kva ca vā viśvaṃ kva tad dhyānaṃ kva muktatā|
sarvasaṃkalpasīmāyāṃ viśrāntasya mahātmanaḥ ||

Kva mohah kva cha vaa vishvam kva tad dhyaanam kva muktataa| sarvasamkalpasiimaayaam vishraantasya mahaatmanah ||

सारे संकल्पों की सीमा पर विश्राम कर रहे महात्मा के लिए कहाँ मोह, कहाँ विश्व, कहाँ वह ध्यान और कहाँ मुक्ति?

Where is delusion, where the world, where that meditation, where liberation, for the great soul resting at the very edge of all imagining?

येन विश्वमिदं दृष्टं स नास्तीति करोतु वै।
निर्वासनः किं कुरुते पश्यन्नपि न पश्यति ॥

yena viśvamidaṃ dṛṣṭaṃ sa nāstīti karotu vai|
nirvāsanaḥ kiṃ kurute paśyannapi na paśyati ||

Yena vishvamidam drishtam sa naastiiti karotu vai| nirvaasanah kim kurute pashyannapi na pashyati ||

जिसने इस विश्व को देखा है, वह भले ही ‘यह है ही नहीं’ ऐसा ठहराता रहे। पर जो वासनाओं से रहित है, वह क्या करे? वह देखते हुए भी नहीं देखता।

Let one who has seen this world go about declaring that it does not exist. But what is there for one without latent desires (vāsanā) to do? Though he sees, he does not see.

येन दृष्टं परं ब्रह्म सोऽहं ब्रह्मेति चिन्तयेत्।
किं चिन्तयति निश्चिन्तो द्वितीयं यो न पश्यति ॥

yena dṛṣṭaṃ paraṃ brahma so'haṃ brahmeti cintayet|
kiṃ cintayati niścinto dvitīyaṃ yo na paśyati ||

Yena drishtam param brahma so'ham brahmeti chintayet| kim chintayati nishchinto dvitiiyam yo na pashyati ||

जिसने परब्रह्म को देखा है, वह ‘मैं ब्रह्म हूँ’ ऐसा चिन्तन करे; पर जो चिन्ता से ही परे है और किसी दूसरे को देखता ही नहीं, वह क्या चिन्तन करे?

One who has seen the supreme Brahman may reflect, ‘I am Brahman.’ But what would he reflect on who is free of all thought and sees no second at all?

दृष्टो येनात्मविक्षेपो निरोधं कुरुते त्वसौ।
उदारस्तु न विक्षिप्तः साध्याभावात्करोति किम् ॥

dṛṣṭo yenātmavikṣepo nirodhaṃ kurute tvasau|
udārastu na vikṣiptaḥ sādhyābhāvātkaroti kim ||

Drishto yenaatmavikshepo nirodham kurute tvasau| udaarastu na vikshiptah saadhyaabhaavaatkaroti kim ||

जिसने अपने भीतर विक्षेप देखा है, वह उसे रोकने का यत्न करता है। किंतु उदार (महान) पुरुष विक्षिप्त ही नहीं होता; जब साधने को कुछ है ही नहीं, तो वह क्या करे?

One who has noticed distraction in himself sets about restraining it. But the noble one is not distracted; with nothing to accomplish, what should he do?

धीरो लोकविपर्यस्तो वर्तमानोऽपि लोकवत्।
नो समाधिं न विक्षेपं न लोपं स्वस्य पश्यति ॥

dhīro lokaviparyasto vartamāno'pi lokavat|
no samādhiṃ na vikṣepaṃ na lopaṃ svasya paśyati ||

Dhiiro lokaviparyasto vartamaano'pi lokavat| no samaadhim na vikshepam na lopam svasya pashyati ||

धीर पुरुष लोक से उलटा होता है; लोगों की तरह बरतते हुए भी वह अपने में न समाधि देखता है, न विक्षेप, न कोई लोप।

The steady one is the reverse of the worldly. Even while living as others do, he sees in himself neither samādhi nor distraction nor any loss.

भावाभावविहीनो यस्तृप्तो निर्वासनो बुधः।
नैव किंचित्कृतं तेन लोकदृष्ट्या विकुर्वता ॥

bhāvābhāvavihīno yastṛpto nirvāsano budhaḥ|
naiva kiṃcitkṛtaṃ tena lokadṛṣṭyā vikurvatā ||

Bhaavaabhaavavihiino yastripto nirvaasano budhah| naiva kimchitkritam tena lokadrishtyaa vikurvataa ||

जो ज्ञानी भाव और अभाव से परे है, तृप्त है और वासनाहीन है, वह लोगों की दृष्टि में कर्म करता दिखे तब भी उसने कुछ भी नहीं किया।

The wise one who is beyond being and non-being, content and free of latent desires, does nothing at all, even though in the world's eyes he is busy acting.

प्रवृत्तौ वा निवृत्तौ वा नैव धीरस्य दुर्ग्रहः।
यदा यत्कर्तुमायाति तत्कृत्वा तिष्ठते सुखम् ॥

pravṛttau vā nivṛttau vā naiva dhīrasya durgrahaḥ|
yadā yatkartumāyāti tatkṛtvā tiṣṭhate sukham ||

Pravrittau vaa nivrittau vaa naiva dhiirasya durgrahah| yadaa yatkartumaayaati tatkritvaa tishthate sukham ||

प्रवृत्ति हो या निवृत्ति, धीर पुरुष का किसी पर हठ नहीं होता। जब जो करने को आ पड़ता है, उसे करके वह सुख से स्थित रहता है।

Whether in engagement or withdrawal, the steady one holds no stubborn position. Whatever comes to be done, he does it and remains at ease.

निर्वासनो निरालंबः स्वच्छन्दो मुक्तबन्धनः।
क्षिप्तः संस्कारवातेन चेष्टते शुष्कपर्णवत् ॥

nirvāsano nirālaṃbaḥ svacchando muktabandhanaḥ|
kṣiptaḥ saṃskāravātena ceṣṭate śuṣkaparṇavat ||

Nirvaasano niraalambah svachchhando muktabandhanah| kshiptah samskaaravaatena cheshtate shushkaparnavat ||

वासनाहीन, किसी सहारे पर न टिका, स्वच्छन्द और बन्धनों से छूटा हुआ वह संस्कारों की हवा से उड़ाए गए सूखे पत्ते की तरह चलता-फिरता है।

Without latent desires, leaning on nothing, free to move as he will and loosed from bonds, he stirs like a dry leaf carried by the wind of past impressions (saṃskāra).

असंसारस्य तु क्वापि न हर्षो न विषादिता।
स शीतलमना नित्यं विदेह इव राजते ॥

asaṃsārasya tu kvāpi na harṣo na viṣāditā|
sa śītalamanā nityaṃ videha iva rājate ||

Asamsaarasya tu kvaapi na harsho na vishaaditaa| sa shiitalamanaa nityam videha iva raajate ||

जो संसार से परे हो गया, उसे कहीं भी न हर्ष होता है न विषाद। शीतल मन वाला वह सदा देहरहित (विदेह) की भाँति शोभित रहता है।

For one no longer in saṃsāra there is neither elation nor dejection anywhere. Ever cool of mind, he shines like one without a body.

कुत्रापि न जिहासास्ति नाशो वापि न कुत्रचित्।
आत्मारामस्य धीरस्य शीतलाच्छतरात्मनः ॥

kutrāpi na jihāsāsti nāśo vāpi na kutracit|
ātmārāmasya dhīrasya śītalācchatarātmanaḥ ||

Kutraapi na jihaasaasti naasho vaapi na kutrachit| aatmaaraamasya dhiirasya shiitalaachchhataraatmanah ||

आत्मा में रमने वाले, शीतल और अत्यन्त निर्मल अन्तःकरण वाले धीर पुरुष में न कहीं कुछ छोड़ने की इच्छा है, न कहीं कुछ खोने का भाव।

For the steady one who delights in the Self, whose inner being is cool and utterly clear, there is no wish to give anything up, nor anything anywhere to lose.

प्रकृत्या शून्यचित्तस्य कुर्वतोऽस्य यदृच्छया।
प्राकृतस्येव धीरस्य न मानो नावमानता ॥

prakṛtyā śūnyacittasya kurvato'sya yadṛcchayā|
prākṛtasyeva dhīrasya na māno nāvamānatā ||

Prakrityaa shuunyachittasya kurvato'sya yadrichchhayaa| praakritasyeva dhiirasya na maano naavamaanataa ||

जिसका चित्त स्वभाव से ही शून्य है और जो सहज भाव से कर्म करता है, साधारण मनुष्य की तरह जीने वाले उस धीर पुरुष को न मान का भाव है, न अपमान का।

One whose mind is empty by nature and who acts as things happen, the steady one living like an ordinary person, knows neither honour nor dishonour.

कृतं देहेन कर्मेदं न मया शुद्धरूपिणा।
इति चिन्तानुरोधी यः कुर्वन्नपि करोति न ॥

kṛtaṃ dehena karmedaṃ na mayā śuddharūpiṇā|
iti cintānurodhī yaḥ kurvannapi karoti na ||

Kritam dehena karmedam na mayaa shuddharuupinaa| iti chintaanurodhii yah kurvannapi karoti na ||

‘यह कर्म शरीर ने किया है, मुझ शुद्धस्वरूप ने नहीं’ — जो इस विचार के अनुसार रहता है, वह कर्म करते हुए भी नहीं करता।

‘This act was done by the body, not by me, whose nature is pure’ — one who lives in keeping with this thought does not act, even while acting.

अतद्वादीव कुरुते न भवेदपि बालिशः।
जीवन्मुक्तः सुखी श्रीमान् संसरन्नपि शोभते ॥

atadvādīva kurute na bhavedapi bāliśaḥ|
jīvanmuktaḥ sukhī śrīmān saṃsarannapi śobhate ||

Atadvaadiiva kurute na bhavedapi baalishah| jiivanmuktah sukhii shriimaan samsarannapi shobhate ||

वह ‘मैं करता हूँ’ न कहने वाले की तरह कर्म करता है, फिर भी मूर्ख नहीं होता। सुखी और श्रीमान् जीवन्मुक्त संसार में विचरते हुए भी शोभित रहता है।

He acts like one who makes no claim to the doing, and yet he is no fool. Happy and graced, the one liberated while living shines even as he moves through saṃsāra.

नानाविचारसुश्रान्तो धीरो विश्रान्तिमागतः।
न कल्पते न जाति न शृणोति न पश्यति ॥

nānāvicārasuśrānto dhīro viśrāntimāgataḥ|
na kalpate na jāti na śṛṇoti na paśyati ||

Naanaavichaarasushraanto dhiiro vishraantimaagatah| na kalpate na jaati na shrinoti na pashyati ||

नाना प्रकार के विचारों से थककर धीर पुरुष विश्राम को प्राप्त हुआ है; अब वह न कल्पना करता है, न जानता है, न सुनता है, न देखता है।

Worn out by all manner of reasoning, the steady one has come to rest. He no longer imagines, knows, hears or sees.

असमाधेरविक्षेपान् न मुमुक्षुर्न चेतरः।
निश्चित्य कल्पितं पश्यन् ब्रह्मैवास्ते महाशयः ॥

asamādheravikṣepān na mumukṣurna cetaraḥ|
niścitya kalpitaṃ paśyan brahmaivāste mahāśayaḥ ||

Asamaadheravikshepaan na mumukshurna chetarah| nishchitya kalpitam pashyan brahmaivaaste mahaashayah ||

न समाधि में, न विक्षेप में होने से वह न मुमुक्षु है, न उससे भिन्न। सब कुछ कल्पित है, यह निश्चय करके देखता हुआ वह महान् हृदय वाला ब्रह्मरूप ही होकर रहता है।

Being neither in samādhi nor distracted, he is neither a seeker of liberation nor anything else. Seeing with certainty that all is imagined, the great-hearted one simply abides as Brahman.

यस्यान्तः स्यादहंकारो न करोति करोति सः।
निरहंकारधीरेण न किंचिदकृतं कृतम् ॥

yasyāntaḥ syādahaṃkāro na karoti karoti saḥ|
nirahaṃkāradhīreṇa na kiṃcidakṛtaṃ kṛtam ||

Yasyaantah syaadahamkaaro na karoti karoti sah| nirahamkaaradhiirena na kimchidakritam kritam ||

जिसके भीतर अहंकार है, वह कर्म न करते हुए भी करता है। अहंकार-रहित धीर पुरुष के द्वारा किया गया भी कुछ किया हुआ नहीं होता।

One who harbours ego within is acting even when he does nothing. For the steady one without ego, even what is done is not really done.

नोद्विग्नं न च सन्तुष्टमकर्तृ स्पन्दवर्जितं।
निराशं गतसन्देहं चित्तं मुक्तस्य राजते ॥

nodvignaṃ na ca santuṣṭamakartṛ spandavarjitaṃ|
nirāśaṃ gatasandehaṃ cittaṃ muktasya rājate ||

Nodvignam na cha santushtamakartri spandavarjitam| niraasham gatasandeham chittam muktasya raajate ||

न उद्विग्न, न सन्तुष्ट, अकर्ता, हलचल (स्पन्द) से रहित, आशाहीन और सन्देहों से मुक्त — ऐसा मुक्त पुरुष का चित्त शोभित होता है।

Neither agitated nor pleased, not the doer, without stir (spanda), without expectation, its doubts gone — such is the mind of the liberated, and it shines.

निर्ध्यातुं चेष्टितुं वापि यच्चित्तं न प्रवर्तते।
निर्निमित्तमिदं किंतु निर्ध्यायेति विचेष्टते ॥

nirdhyātuṃ ceṣṭituṃ vāpi yaccittaṃ na pravartate|
nirnimittamidaṃ kiṃtu nirdhyāyeti viceṣṭate ||

Nirdhyaatum cheshtitum vaapi yachchittam na pravartate| nirnimittamidam kimtu nirdhyaayeti vicheshtate ||

मुक्त का चित्त न ध्यान करने में प्रवृत्त होता है, न चेष्टा करने में; फिर भी बिना किसी कारण के वह ध्यान भी करता है और चेष्टा भी।

The mind that does not set out either to meditate or to act — that very mind, without any cause, meditates and acts.

तत्त्वं यथार्थमाकर्ण्य मन्दः प्राप्नोति मूढतां।
अथवा याति संकोचममूढः कोऽपि मूढवत् ॥

tattvaṃ yathārthamākarṇya mandaḥ prāpnoti mūḍhatāṃ|
athavā yāti saṃkocamamūḍhaḥ ko'pi mūḍhavat ||

Tattvam yathaarthamaakarnya mandah praapnoti muudhataam| athavaa yaati samkochamamuudhah ko'pi muudhavat ||

तत्त्व को यथार्थ रूप में सुनकर मन्दबुद्धि व्यक्ति उलझन में पड़ जाता है; अथवा कोई-कोई ज्ञानी भी मूढ़ जैसा बनकर भीतर सिमट जाता है।

On hearing the truth as it really is, a dull person is left bewildered; or else some who are not dull draw inward, looking like the dull.

एकाग्रता निरोधो वा मूढैरभ्यस्यते भृशं।
धीराः कृत्यं न पश्यन्ति सुप्तवत्स्वपदे स्थिताः ॥

ekāgratā nirodho vā mūḍhairabhyasyate bhṛśaṃ|
dhīrāḥ kṛtyaṃ na paśyanti suptavatsvapade sthitāḥ ||

Ekaagrataa nirodho vaa muudhairabhyasyate bhrisham| dhiiraah krityam na pashyanti suptavatsvapade sthitaah ||

मूढ़ लोग एकाग्रता या निरोध का बहुत अभ्यास करते हैं। धीर पुरुष सोए हुए व्यक्ति की तरह अपने स्वरूप में स्थित रहकर कोई कर्तव्य नहीं देखते।

Concentration and restraint are practised hard by the deluded. The steady see nothing to be done; they rest in their own state like people asleep.

अप्रयत्नात् प्रयत्नाद् वा मूढो नाप्नोति निर्वृतिं।
तत्त्वनिश्चयमात्रेण प्राज्ञो भवति निर्वृतः ॥

aprayatnāt prayatnād vā mūḍho nāpnoti nirvṛtiṃ|
tattvaniścayamātreṇa prājño bhavati nirvṛtaḥ ||

Aprayatnaat prayatnaad vaa muudho naapnoti nirvritim| tattvanishchayamaatrena praajno bhavati nirvritah ||

मूढ़ न प्रयत्न न करने से शान्ति पाता है, न प्रयत्न करने से; ज्ञानी तो केवल तत्त्व का निश्चय होते ही शान्त हो जाता है।

The deluded find no peace either by making no effort or by making effort. The wise become peaceful simply by being certain of the truth.

शुद्धं बुद्धं प्रियं पूर्णं निष्प्रपंचं निरामयं।
आत्मानं तं न जानन्ति तत्राभ्यासपरा जनाः ॥

śuddhaṃ buddhaṃ priyaṃ pūrṇaṃ niṣprapaṃcaṃ nirāmayaṃ|
ātmānaṃ taṃ na jānanti tatrābhyāsaparā janāḥ ||

Shuddham buddham priyam puurnam nishprapamcham niraamayam| aatmaanam tam na jaananti tatraabhyaasaparaa janaah ||

शुद्ध, बुद्ध (चेतन), प्रिय, पूर्ण, प्रपंच से परे और निर्दोष — उस आत्मा को वे लोग नहीं जानते जो अभ्यास में ही लगे रहते हैं।

Pure, awake, beloved, complete, beyond the spread of the world and untouched by any ill — that Self is not known by those absorbed in practice.

नाप्नोति कर्मणा मोक्षं विमूढोऽभ्यासरूपिणा।
धन्यो विज्ञानमात्रेण मुक्तस्तिष्ठत्यविक्रियः ॥

nāpnoti karmaṇā mokṣaṃ vimūḍho'bhyāsarūpiṇā|
dhanyo vijñānamātreṇa muktastiṣṭhatyavikriyaḥ ||

Naapnoti karmanaa moksham vimuudho'bhyaasaruupinaa| dhanyo vijnaanamaatrena muktastishthatyavikriyah ||

अभ्यास-रूपी कर्म से मूढ़ व्यक्ति मोक्ष नहीं पाता; धन्य पुरुष केवल ज्ञान से ही मुक्त और अविकारी होकर स्थित रहता है।

The deluded do not reach mokṣa through the work of practice. The fortunate one, by knowledge alone, stands free and unchanging.

मूढो नाप्नोति तद् ब्रह्म यतो भवितुमिच्छति।
अनिच्छन्नपि धीरो हि परब्रह्मस्वरूपभाक् ॥

mūḍho nāpnoti tad brahma yato bhavitumicchati|
anicchannapi dhīro hi parabrahmasvarūpabhāk ||

Muudho naapnoti tad brahma yato bhavitumichchhati| anichchhannapi dhiiro hi parabrahmasvaruupabhaak ||

मूढ़ उस ब्रह्म को नहीं पाता, क्योंकि वह ब्रह्म बनना चाहता है। धीर पुरुष चाहे बिना ही परब्रह्म के स्वरूप का भागी होता है।

The deluded does not reach that Brahman, because he wants to become it. The steady one, without even wishing, shares in the very nature of the supreme Brahman.

निराधारा ग्रहव्यग्रा मूढाः संसारपोषकाः।
एतस्यानर्थमूलस्य मूलच्छेदः कृतो बुधैः ॥

nirādhārā grahavyagrā mūḍhāḥ saṃsārapoṣakāḥ|
etasyānarthamūlasya mūlacchedaḥ kṛto budhaiḥ ||

Niraadhaaraa grahavyagraa muudhaah samsaaraposhakaah| etasyaanarthamuulasya muulachchhedah krito budhaih ||

बिना आधार के, पकड़ने की व्यग्रता में लगे मूढ़ संसार का पोषण करते रहते हैं; ज्ञानियों ने इस अनर्थ की जड़ को ही काट डाला है।

Without any real footing and restless with grasping, the deluded keep feeding saṃsāra. The wise have cut through the root of this root of harm.

न शान्तिं लभते मूढो यतः शमितुमिच्छति।
धीरस्तत्त्वं विनिश्चित्य सर्वदा शान्तमानसः ॥

na śāntiṃ labhate mūḍho yataḥ śamitumicchati|
dhīrastattvaṃ viniścitya sarvadā śāntamānasaḥ ||

Na shaantim labhate muudho yatah shamitumichchhati| dhiirastattvam vinishchitya sarvadaa shaantamaanasah ||

मूढ़ को शान्ति नहीं मिलती, क्योंकि वह शान्त होना चाहता है। धीर पुरुष तत्त्व का निश्चय करके सदा शान्तचित्त रहता है।

The deluded does not find peace, because he is trying to become calm. The steady one, having settled the truth, is calm of mind at all times.

क्वात्मनो दर्शनं तस्य यद् दृष्टमवलंबते।
धीरास्तं तं न पश्यन्ति पश्यन्त्यात्मानमव्ययम् ॥

kvātmano darśanaṃ tasya yad dṛṣṭamavalaṃbate|
dhīrāstaṃ taṃ na paśyanti paśyantyātmānamavyayam ||

Kvaatmano darshanam tasya yad drishtamavalambate| dhiiraastam tam na pashyanti pashyantyaatmaanamavyayam ||

जो दिखाई देने वाली वस्तु का सहारा लेता है, उसे आत्मा का दर्शन कहाँ? धीर पुरुष ‘यह’ और ‘वह’ को नहीं देखते; वे अविनाशी आत्मा को देखते हैं।

How can one who leans on what is seen have sight of the Self? The steady do not look at this thing or that; they see the imperishable Self.

क्व निरोधो विमूढस्य यो निर्बन्धं करोति वै।
स्वारामस्यैव धीरस्य सर्वदासावकृत्रिमः ॥

kva nirodho vimūḍhasya yo nirbandhaṃ karoti vai|
svārāmasyaiva dhīrasya sarvadāsāvakṛtrimaḥ ||

Kva nirodho vimuudhasya yo nirbandham karoti vai| svaaraamasyaiva dhiirasya sarvadaasaavakritrimah ||

जो मूढ़ हठपूर्वक निरोध करता है, उसके लिए निरोध कहाँ? अपने में ही रमने वाले धीर पुरुष के लिए वह सदा सहज रूप से होता है।

Where is true restraint for the deluded one who forces it? For the steady one who delights in himself, it is always there, uncontrived.

भावस्य भावकः कश्चिन् न किंचिद् भावकोपरः।
उभयाभावकः कश्चिद् एवमेव निराकुलः ॥

bhāvasya bhāvakaḥ kaścin na kiṃcid bhāvakoparaḥ|
ubhayābhāvakaḥ kaścid evameva nirākulaḥ ||

Bhaavasya bhaavakah kashchin na kimchid bhaavakoparah| ubhayaabhaavakah kashchid evameva niraakulah ||

कोई ‘वस्तुएँ हैं’ ऐसी भावना करता है, कोई ‘कुछ भी नहीं है’ ऐसी। विरला ही कोई दोनों में से किसी की भावना नहीं करता, और वही निश्चिन्त रहता है।

One person holds that things exist; another holds that nothing exists. Rare is the one who holds neither — and he, just so, is untroubled.

शुद्धमद्वयमात्मानं भावयन्ति कुबुद्धयः।
न तु जानन्ति संमोहाद्यावज्जीवमनिर्वृताः ॥

śuddhamadvayamātmānaṃ bhāvayanti kubuddhayaḥ|
na tu jānanti saṃmohādyāvajjīvamanirvṛtāḥ ||

Shuddhamadvayamaatmaanam bhaavayanti kubuddhayah| na tu jaananti sammohaadyaavajjiivamanirvritaah ||

कुबुद्धि लोग शुद्ध, अद्वय आत्मा की भावना तो करते हैं, पर मोह के कारण उसे जानते नहीं और जीवनभर अशान्त रहते हैं।

The misguided meditate on the pure, non-dual Self, yet through confusion they never know it, and remain without peace all their lives.

मुमुक्षोर्बुद्धिरालंबमन्तरेण न विद्यते।
निरालंबैव निष्कामा बुद्धिर्मुक्तस्य सर्वदा ॥

mumukṣorbuddhirālaṃbamantareṇa na vidyate|
nirālaṃbaiva niṣkāmā buddhirmuktasya sarvadā ||

Mumukshorbuddhiraalambamantarena na vidyate| niraalambaiva nishkaamaa buddhirmuktasya sarvadaa ||

मुमुक्षु की बुद्धि किसी आलम्बन के बिना नहीं रहती; मुक्त पुरुष की बुद्धि तो सदा आलम्बन-रहित और निष्काम होती है।

The mind of one seeking liberation cannot exist without something to hold on to. The mind of the liberated is always without support and without desire.

विषयद्वीपिनो वीक्ष्य चकिताः शरणार्थिनः।
विशन्ति झटिति क्रोडं निरोधैकाग्रसिद्धये ॥

viṣayadvīpino vīkṣya cakitāḥ śaraṇārthinaḥ|
viśanti jhaṭiti kroḍaṃ nirodhaikāgrasiddhaye ||

Vishayadviipino viikshya chakitaah sharanaarthinah| vishanti jhatiti krodam nirodhaikaagrasiddhaye ||

विषयरूपी बाघों को देखकर डरे हुए, शरण खोजते लोग निरोध और एकाग्रता की सिद्धि के लिए झट से किसी गुफा में घुस जाते हैं।

Catching sight of the tigers of sense-objects, the frightened, seeking refuge, rush into a hollow to achieve restraint and one-pointedness.

निर्वासनं हरिं दृष्ट्वा तूष्णीं विषयदन्तिनः।
पलायन्ते न शक्तास्ते सेवन्ते कृतचाटवः ॥

nirvāsanaṃ hariṃ dṛṣṭvā tūṣṇīṃ viṣayadantinaḥ|
palāyante na śaktāste sevante kṛtacāṭavaḥ ||

Nirvaasanam harim drishtvaa tuushniim vishayadantinah| palaayante na shaktaaste sevante kritachaatavah ||

वासनाहीन सिंह को देखकर विषयरूपी हाथी चुपचाप भाग जाते हैं; और यदि भाग न सकें, तो चाटुकारों की तरह उसकी सेवा करते हैं।

Seeing the lion who is free of desires, the elephants of sense-objects quietly slip away; and if they cannot, they wait on him like flatterers.

न मुक्तिकारिकां धत्ते निःशङ्को युक्तमानसः।
पश्यन् शृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन्नश्नन्नास्ते यथासुखम् ॥

na muktikārikāṃ dhatte niḥśaṅko yuktamānasaḥ|
paśyan śṛṇvan spṛśan jighrannaśnannāste yathāsukham ||

Na muktikaarikaam dhatte nihshanko yuktamaanasah| pashyan shrinvan sprishan jighrannashnannaaste yathaasukham ||

जो निःशंक है और जिसका मन स्थिर है, वह मुक्ति दिलाने वाले उपायों को नहीं पकड़ता; देखते, सुनते, छूते, सूँघते और खाते हुए वह सुख से रहता है।

The one free of doubt, whose mind is settled, does not cling to techniques for liberation. Seeing, hearing, touching, smelling and eating, he lives at ease.

वस्तुश्रवणमात्रेण शुद्धबुद्धिर्निराकुलः।
नैवाचारमनाचारमौदास्यं वा प्रपश्यति ॥

vastuśravaṇamātreṇa śuddhabuddhirnirākulaḥ|
naivācāramanācāramaudāsyaṃ vā prapaśyati ||

Vastushravanamaatrena shuddhabuddhirniraakulah| naivaachaaramanaachaaramaudaasyam vaa prapashyati ||

केवल सत्य वस्तु के श्रवण से जिसकी बुद्धि शुद्ध और निश्चिन्त हो गई है, वह न आचार देखता है, न अनाचार, न उदासीनता।

One whose understanding has become pure and untroubled simply by hearing of the Real sees neither right conduct nor wrong conduct, nor even indifference.

यदा यत्कर्तुमायाति तदा तत्कुरुते ऋजुः।
शुभं वाप्यशुभं वापि तस्य चेष्टा हि बालवत् ॥

yadā yatkartumāyāti tadā tatkurute ṛjuḥ|
śubhaṃ vāpyaśubhaṃ vāpi tasya ceṣṭā hi bālavat ||

Yadaa yatkartumaayaati tadaa tatkurute rijuh| shubham vaapyashubham vaapi tasya cheshtaa hi baalavat ||

जब जो करने को आ जाता है, सरल स्वभाव वाला पुरुष तभी वह कर देता है — शुभ हो या अशुभ; उसकी चेष्टाएँ बालक जैसी होती हैं।

Whatever comes to be done, the guileless one does it when it comes, whether auspicious or not; his actions are like a child's.

स्वातंत्र्यात्सुखमाप्नोति स्वातंत्र्याल्लभते परं।
स्वातंत्र्यान्निर्वृतिं गच्छेत्स्वातंत्र्यात् परमं पदम् ॥

svātaṃtryātsukhamāpnoti svātaṃtryāllabhate paraṃ|
svātaṃtryānnirvṛtiṃ gacchetsvātaṃtryāt paramaṃ padam ||

Svaatamtryaatsukhamaapnoti svaatamtryaallabhate param| svaatamtryaannirvritim gachchhetsvaatamtryaat paramam padam ||

स्वतन्त्रता से सुख मिलता है, स्वतन्त्रता से परम तत्त्व प्राप्त होता है, स्वतन्त्रता से शान्ति मिलती है और स्वतन्त्रता से ही परम पद।

Through inner freedom one finds happiness; through freedom one gains the highest; through freedom one reaches peace; through freedom, the supreme state.

अकर्तृत्वमभोक्तृत्वं स्वात्मनो मन्यते यदा।
तदा क्षीणा भवन्त्येव समस्ताश्चित्तवृत्तयः ॥

akartṛtvamabhoktṛtvaṃ svātmano manyate yadā|
tadā kṣīṇā bhavantyeva samastāścittavṛttayaḥ ||

Akartritvamabhoktritvam svaatmano manyate yadaa| tadaa kshiinaa bhavantyeva samastaashchittavrittayah ||

जब कोई अपनी आत्मा को अकर्ता और अभोक्ता मान लेता है, तब चित्त की सारी वृत्तियाँ अपने-आप क्षीण हो जाती हैं।

When one recognises one's own Self as neither doer nor enjoyer, then all the movements of the mind simply wither away.

उच्छृंखलाप्यकृतिका स्थितिर्धीरस्य राजते।
न तु सस्पृहचित्तस्य शान्तिर्मूढस्य कृत्रिमा ॥

ucchṛṃkhalāpyakṛtikā sthitirdhīrasya rājate|
na tu saspṛhacittasya śāntirmūḍhasya kṛtrimā ||

Uchchhrimkhalaapyakritikaa sthitirdhiirasya raajate| na tu sasprihachittasya shaantirmuudhasya kritrimaa ||

धीर पुरुष की बन्धनमुक्त, अकृत्रिम स्थिति शोभित होती है; लालसा भरे चित्त वाले मूढ़ की ओढ़ी हुई शान्ति वैसी नहीं होती।

The unfettered, uncontrived state of the steady one shines; not so the manufactured calm of the deluded, whose mind is still full of craving.

विलसन्ति महाभोगैर्विशन्ति गिरिगह्वरान्।
निरस्तकल्पना धीरा अबद्धा मुक्तबुद्धयः ॥

vilasanti mahābhogairviśanti girigahvarān|
nirastakalpanā dhīrā abaddhā muktabuddhayaḥ ||

Vilasanti mahaabhogairvishanti girigahvaraan| nirastakalpanaa dhiiraa abaddhaa muktabuddhayah ||

जिनकी कल्पनाएँ मिट गई हैं, जो बँधे नहीं हैं और जिनकी बुद्धि मुक्त है, ऐसे धीर पुरुष कभी बड़े-बड़े भोगों में विहार करते हैं, कभी पर्वत की गुफाओं में चले जाते हैं।

The steady, their imaginings cast off, unbound and free in understanding, may revel amid great luxuries or may retire into mountain caves.

श्रोत्रियं देवतां तीर्थमङ्गनां भूपतिं प्रियं।
दृष्ट्वा संपूज्य धीरस्य न कापि हृदि वासना ॥

śrotriyaṃ devatāṃ tīrthamaṅganāṃ bhūpatiṃ priyaṃ|
dṛṣṭvā saṃpūjya dhīrasya na kāpi hṛdi vāsanā ||

Shrotriyam devataam tiirthamanganaam bhuupatim priyam| drishtvaa sampuujya dhiirasya na kaapi hridi vaasanaa ||

वेदज्ञ ब्राह्मण, देवता, तीर्थ, स्त्री, राजा या प्रियजन — इन्हें देखकर और इनका सत्कार करके भी धीर पुरुष के हृदय में कोई वासना नहीं जागती।

Seeing and honouring a Vedic scholar, a deity, a sacred ford, a woman, a king or a loved one, the steady one has no craving of any kind in his heart.

भृत्यैः पुत्रैः कलत्रैश्च दौहित्रैश्चापि गोत्रजैः।
विहस्य धिक्कृतो योगी न याति विकृतिं मनाक् ॥

bhṛtyaiḥ putraiḥ kalatraiśca dauhitraiścāpi gotrajaiḥ|
vihasya dhikkṛto yogī na yāti vikṛtiṃ manāk ||

Bhrityaih putraih kalatraishcha dauhitraishchaapi gotrajaih| vihasya dhikkrito yogii na yaati vikritim manaak ||

सेवकों, पुत्रों, पत्नियों, नातियों और कुटुम्बियों द्वारा हँसी उड़ाए जाने और धिक्कारे जाने पर भी योगी तनिक भी विचलित नहीं होता।

Laughed at and scorned by servants, sons, wives, grandchildren and kinsfolk, the yogin is not unsettled in the slightest.

सन्तुष्टोऽपि न सन्तुष्टः खिन्नोऽपि न च खिद्यते।
तस्याश्चर्यदशां तां तां तादृशा एव जानते ॥

santuṣṭo'pi na santuṣṭaḥ khinno'pi na ca khidyate|
tasyāścaryadaśāṃ tāṃ tāṃ tādṛśā eva jānate ||

Santushto'pi na santushtah khinno'pi na cha khidyate| tasyaashcharyadashaam taam taam taadrishaa eva jaanate ||

वह सन्तुष्ट होकर भी सन्तुष्ट नहीं, खिन्न होकर भी दुःखी नहीं होता। उसकी उस-उस आश्चर्यमयी दशा को उसके जैसे लोग ही जानते हैं।

Pleased, he is not pleased; pained, he does not suffer. That wondrous condition of his, in all its turns, only those like him can know.

कर्तव्यतैव संसारो न तां पश्यन्ति सूरयः।
शून्याकारा निराकारा निर्विकारा निरामयाः ॥

kartavyataiva saṃsāro na tāṃ paśyanti sūrayaḥ|
śūnyākārā nirākārā nirvikārā nirāmayāḥ ||

Kartavyataiva samsaaro na taam pashyanti suurayah| shuunyaakaaraa niraakaaraa nirvikaaraa niraamayaah ||

‘कुछ करना है’ — यही भाव संसार है। ज्ञानी इसे नहीं देखते; वे शून्य-आकार, निराकार, निर्विकार और निर्दोष होते हैं।

The sense that something must be done — that itself is saṃsāra. The wise do not see it; they are like emptiness, formless, changeless and free of all ill.

अकुर्वन्नपि संक्षोभाद् व्यग्रः सर्वत्र मूढधीः।
कुर्वन्नपि तु कृत्यानि कुशलो हि निराकुलः ॥

akurvannapi saṃkṣobhād vyagraḥ sarvatra mūḍhadhīḥ|
kurvannapi tu kṛtyāni kuśalo hi nirākulaḥ ||

Akurvannapi samkshobhaad vyagrah sarvatra muudhadhiih| kurvannapi tu krityaani kushalo hi niraakulah ||

मूढ़ बुद्धि वाला कुछ न करते हुए भी भीतर की खलबली से सर्वत्र व्यग्र रहता है; कुशल पुरुष करने योग्य कार्य करते हुए भी शान्त रहता है।

The deluded mind is restless everywhere with inner turmoil even when doing nothing; the skilled one stays untroubled even while doing what has to be done.

सुखमास्ते सुखं शेते सुखमायाति याति च।
सुखं वक्ति सुखं भुंक्ते व्यवहारेऽपि शान्तधीः ॥

sukhamāste sukhaṃ śete sukhamāyāti yāti ca|
sukhaṃ vakti sukhaṃ bhuṃkte vyavahāre'pi śāntadhīḥ ||

Sukhamaaste sukham shete sukhamaayaati yaati cha| sukham vakti sukham bhumkte vyavahaare'pi shaantadhiih ||

शान्त बुद्धि वाला व्यवहार में रहते हुए भी सुख से बैठता है, सुख से सोता है, सुख से आता-जाता है, सुख से बोलता है और सुख से खाता है।

Even in the midst of worldly dealings, the one of calm mind sits at ease, sleeps at ease, comes and goes at ease, speaks at ease and eats at ease.

स्वभावाद्यस्य नैवार्तिर्लोकवद् व्यवहारिणः।
महाहृद इवाक्षोभ्यो गतक्लेशः स शोभते ॥

svabhāvādyasya naivārtirlokavad vyavahāriṇaḥ|
mahāhṛda ivākṣobhyo gatakleśaḥ sa śobhate ||

Svabhaavaadyasya naivaartirlokavad vyavahaarinah| mahaahrida ivaakshobhyo gatakleshah sa shobhate ||

जो लोगों की तरह व्यवहार करता हुआ भी स्वभाव से ही दुःखी नहीं होता, वह क्लेशों से मुक्त होकर विशाल सरोवर की तरह अक्षुब्ध और शोभित रहता है।

One who, though dealing with the world like anyone else, is by nature untouched by distress, shines like a vast lake that nothing can stir, his afflictions gone.

निवृत्तिरपि मूढस्य प्रवृत्तिरुपजायते।
प्रवृत्तिरपि धीरस्य निवृत्तिफलभागिनी ॥

nivṛttirapi mūḍhasya pravṛttirupajāyate|
pravṛttirapi dhīrasya nivṛttiphalabhāginī ||

Nivrittirapi muudhasya pravrittirupajaayate| pravrittirapi dhiirasya nivrittiphalabhaaginii ||

मूढ़ के लिए निवृत्ति भी प्रवृत्ति बन जाती है; धीर के लिए प्रवृत्ति भी निवृत्ति का ही फल देती है।

For the deluded even withdrawal turns into activity; for the steady even activity bears the fruit of withdrawal.

परिग्रहेषु वैराग्यं प्रायो मूढस्य दृश्यते।
देहे विगलिताशस्य क्व रागः क्व विरागता ॥

parigraheṣu vairāgyaṃ prāyo mūḍhasya dṛśyate|
dehe vigalitāśasya kva rāgaḥ kva virāgatā ||

Parigraheshu vairaagyam praayo muudhasya drishyate| dehe vigalitaashasya kva raagah kva viraagataa ||

मूढ़ में प्रायः अपनी वस्तुओं के प्रति वैराग्य दिखता है; पर जिसकी देह तक से आशा गल गई है, उसके लिए कहाँ राग और कहाँ वैराग्य?

Dispassion toward possessions is often seen in the deluded. But for one whose hopes even in the body have melted away, where is attachment, and where detachment?

भावनाभावनासक्ता दृष्टिर्मूढस्य सर्वदा।
भाव्यभावनया सा तु स्वस्थस्यादृष्टिरूपिणी ॥

bhāvanābhāvanāsaktā dṛṣṭirmūḍhasya sarvadā|
bhāvyabhāvanayā sā tu svasthasyādṛṣṭirūpiṇī ||

Bhaavanaabhaavanaasaktaa drishtirmuudhasya sarvadaa| bhaavyabhaavanayaa saa tu svasthasyaadrishtiruupinii ||

मूढ़ की दृष्टि सदा भावना करने या न करने में अटकी रहती है; स्वस्थ (स्वयं में स्थित) पुरुष की दृष्टि ध्येय का चिन्तन करते हुए भी अदृष्टि-रूप ही रहती है।

The outlook of the deluded is always caught up in contemplating or not contemplating. For one at home in himself, even while there is contemplation of what is contemplated, that outlook remains a kind of non-seeing.

सर्वारंभेषु निष्कामो यश्चरेद् बालवन् मुनिः।
न लेपस्तस्य शुद्धस्य क्रियमाणोऽपि कर्मणि ॥

sarvāraṃbheṣu niṣkāmo yaścared bālavan muniḥ|
na lepastasya śuddhasya kriyamāṇo'pi karmaṇi ||

Sarvaarambheshu nishkaamo yashchared baalavan munih| na lepastasya shuddhasya kriyamaano'pi karmani ||

जो मुनि सभी कार्यों में निष्काम होकर बालक की तरह विचरता है, उस शुद्ध पुरुष को किए जा रहे कर्म में भी कोई लेप नहीं लगता।

The sage who moves like a child, desireless in every undertaking — that pure one is not stained even by the act he is performing.

स एव धन्य आत्मज्ञः सर्वभावेषु यः समः।
पश्यन् शृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन्नश्नन्निस्तर्षमानसः ॥

sa eva dhanya ātmajñaḥ sarvabhāveṣu yaḥ samaḥ|
paśyan śṛṇvan spṛśan jighrannaśnannistarṣamānasaḥ ||

Sa eva dhanya aatmajnah sarvabhaaveshu yah samah| pashyan shrinvan sprishan jighrannashnannistarshamaanasah ||

वही आत्मज्ञानी धन्य है जो सब स्थितियों में सम रहता है, और देखते, सुनते, छूते, सूँघते, खाते हुए भी जिसका मन तृष्णा से रहित है।

Blessed indeed is that knower of the Self who stays even in every condition, whose mind is free of thirst while he sees, hears, touches, smells and eats.

क्व संसारः क्व चाभासः क्व साध्यं क्व च साधनं।
आकाशस्येव धीरस्य निर्विकल्पस्य सर्वदा ॥

kva saṃsāraḥ kva cābhāsaḥ kva sādhyaṃ kva ca sādhanaṃ|
ākāśasyeva dhīrasya nirvikalpasya sarvadā ||

Kva samsaarah kva chaabhaasah kva saadhyam kva cha saadhanam| aakaashasyeva dhiirasya nirvikalpasya sarvadaa ||

आकाश की तरह सदा निर्विकल्प रहने वाले धीर पुरुष के लिए कहाँ संसार, कहाँ उसका आभास, कहाँ साध्य और कहाँ साधन?

Where is saṃsāra, where its appearance, where the goal and where the means, for the steady one who is ever free of distinctions, like space?

स जयत्यर्थसंन्यासी पूर्णस्वरसविग्रहः।
अकृत्रिमोऽनवच्छिन्ने समाधिर्यस्य वर्तते ॥

sa jayatyarthasaṃnyāsī pūrṇasvarasavigrahaḥ|
akṛtrimo'navacchinne samādhiryasya vartate ||

Sa jayatyarthasamnyaasii puurnasvarasavigrahah| akritrimo'navachchhinne samaadhiryasya vartate ||

उस पुरुष की जय है जिसने सब प्रयोजनों का त्याग कर दिया है, जो पूर्ण आत्मानन्द की मूर्ति है, और जिसकी अकृत्रिम समाधि असीम में सहज चलती रहती है।

Victory to the one who has given up all aims, who embodies the fullness of his own joy, and whose natural samādhi goes on in the unbounded.

बहुनात्र किमुक्तेन ज्ञाततत्त्वो महाशयः।
भोगमोक्षनिराकांक्षी सदा सर्वत्र नीरसः ॥

bahunātra kimuktena jñātatattvo mahāśayaḥ|
bhogamokṣanirākāṃkṣī sadā sarvatra nīrasaḥ ||

Bahunaatra kimuktena jnaatatattvo mahaashayah| bhogamokshaniraakaamkshii sadaa sarvatra niirasah ||

यहाँ बहुत कहने से क्या? तत्त्व को जानने वाला महात्मा न भोग चाहता है न मोक्ष; वह सदा और सर्वत्र रस (आसक्ति) से रहित रहता है।

What more is there to say? The great soul who knows the truth wants neither enjoyment nor liberation, and is at all times and everywhere without relish for anything.

महदादि जगद्द्वैतं नाममात्रविजृंभितं।
विहाय शुद्धबोधस्य किं कृत्यमवशिष्यते ॥

mahadādi jagaddvaitaṃ nāmamātravijṛṃbhitaṃ|
vihāya śuddhabodhasya kiṃ kṛtyamavaśiṣyate ||

Mahadaadi jagaddvaitam naamamaatravijrimbhitam| vihaaya shuddhabodhasya kim krityamavashishyate ||

महत् आदि से लेकर यह सारा द्वैतमय जगत् केवल नामों का फैलाव है; इसे छोड़ देने पर शुद्ध बोध वाले के लिए करने को क्या बचता है?

This world of duality, from mahat [cosmic intellect] downward, is only an unfolding of names. Once that is set aside, what remains to be done for one who is pure awareness?

भ्रमभृतमिदं सर्वं किंचिन्नास्तीति निश्चयी।
अलक्ष्यस्फुरणः शुद्धः स्वभावेनैव शाम्यति ॥

bhramabhṛtamidaṃ sarvaṃ kiṃcinnāstīti niścayī|
alakṣyasphuraṇaḥ śuddhaḥ svabhāvenaiva śāmyati ||

Bhramabhritamidam sarvam kimchinnaastiiti nishchayii| alakshyasphuranah shuddhah svabhaavenaiva shaamyati ||

‘यह सब भ्रम से भरा है, वास्तव में कुछ भी नहीं है’ — ऐसा निश्चय वाला, जिसकी स्फुरणा लक्षित नहीं होती, वह शुद्ध पुरुष स्वभाव से ही शान्त हो जाता है।

Certain that all this is woven of error and that nothing really exists, the pure one, whose inner shining cannot be pointed to, comes to rest by his very nature.

शुद्धस्फुरणरूपस्य दृश्यभावमपश्यतः।
क्व विधिः क्व वैराग्यं क्व त्यागः क्व शमोऽपि वा ॥

śuddhasphuraṇarūpasya dṛśyabhāvamapaśyataḥ|
kva vidhiḥ kva vairāgyaṃ kva tyāgaḥ kva śamo'pi vā ||

Shuddhasphuranaruupasya drishyabhaavamapashyatah| kva vidhih kva vairaagyam kva tyaagah kva shamo'pi vaa ||

जिसका रूप शुद्ध स्फुरणा ही है और जो दृश्य-भाव को देखता ही नहीं, उसके लिए कहाँ विधि, कहाँ वैराग्य, कहाँ त्याग और कहाँ शम भी?

For one whose form is pure radiance and who does not see anything as an object, where is injunction, where dispassion, where renunciation, where even tranquillity?

स्फुरतोऽनन्तरूपेण प्रकृतिं च न पश्यतः।
क्व बन्धः क्व च वा मोक्षः क्व हर्षः क्व विषादिता ॥

sphurato'nantarūpeṇa prakṛtiṃ ca na paśyataḥ|
kva bandhaḥ kva ca vā mokṣaḥ kva harṣaḥ kva viṣāditā ||

Sphurato'nantaruupena prakritim cha na pashyatah| kva bandhah kva cha vaa mokshah kva harshah kva vishaaditaa ||

जो अनन्त रूप में स्फुरित हो रहा है और प्रकृति को देखता ही नहीं, उसके लिए कहाँ बन्धन, कहाँ मोक्ष, कहाँ हर्ष और कहाँ विषाद?

For one who shines forth as the infinite and does not perceive prakṛti, where is bondage or liberation, where joy or sorrow?

बुद्धिपर्यन्तसंसारे मायामात्रं विवर्तते।
निर्ममो निरहंकारो निष्कामः शोभते बुधः ॥

buddhiparyantasaṃsāre māyāmātraṃ vivartate|
nirmamo nirahaṃkāro niṣkāmaḥ śobhate budhaḥ ||

Buddhiparyantasamsaare maayaamaatram vivartate| nirmamo nirahamkaaro nishkaamah shobhate budhah ||

बुद्धि तक ही सीमित इस संसार में केवल माया ही रूप बदलती रहती है; ममता, अहंकार और कामना से रहित ज्ञानी शोभित होता है।

In a saṃsāra that reaches only as far as the intellect, it is only māyā that keeps shifting. The wise one, free of ‘mine’, of ego and of desire, shines.

अक्षयं गतसन्तापमात्मानं पश्यतो मुनेः।
क्व विद्या च क्व वा विश्वं क्व देहोऽहं ममेति वा ॥

akṣayaṃ gatasantāpamātmānaṃ paśyato muneḥ|
kva vidyā ca kva vā viśvaṃ kva deho'haṃ mameti vā ||

Akshayam gatasantaapamaatmaanam pashyato muneh| kva vidyaa cha kva vaa vishvam kva deho'ham mameti vaa ||

जो मुनि आत्मा को अक्षय और सन्तापरहित देखता है, उसके लिए कहाँ विद्या, कहाँ विश्व, और कहाँ ‘मैं देह हूँ’ या ‘देह मेरी है’?

For the sage who sees the Self as undecaying and free of anguish, where is learning, where the world, where the thought ‘I am the body’ or ‘this is mine’?

निरोधादीनि कर्माणि जहाति जडधीर्यदि।
मनोरथान् प्रलापांश्च कर्तुमाप्नोत्यतत्क्षणात् ॥

nirodhādīni karmāṇi jahāti jaḍadhīryadi|
manorathān pralāpāṃśca kartumāpnotyatatkṣaṇāt ||

Nirodhaadiini karmaani jahaati jadadhiiryadi| manorathaan pralaapaamshcha kartumaapnotyatatkshanaat ||

जड़ बुद्धि वाला यदि निरोध आदि साधनाएँ छोड़ दे, तो उसी क्षण वह मनोरथों और व्यर्थ प्रलाप में लग जाता है।

If the dull-witted give up practices such as restraint, at that very moment they fall into daydreams and idle chatter.

मन्दः श्रुत्वापि तद्वस्तु न जहाति विमूढतां।
निर्विकल्पो बहिर्यत्नादन्तर्विषयलालसः ॥

mandaḥ śrutvāpi tadvastu na jahāti vimūḍhatāṃ|
nirvikalpo bahiryatnādantarviṣayalālasaḥ ||

Mandah shrutvaapi tadvastu na jahaati vimuudhataam| nirvikalpo bahiryatnaadantarvishayalaalasah ||

मन्दबुद्धि उस सत्य को सुनकर भी अपनी मूढ़ता नहीं छोड़ता; बाहर से प्रयत्नपूर्वक निर्विकल्प बना रहता है, पर भीतर विषयों की लालसा बनी रहती है।

The dull one, even after hearing of that Reality, does not let go of delusion. Outwardly, by effort, he appears free of thought; inwardly he still hankers after sense-objects.

ज्ञानाद् गलितकर्मा यो लोकदृष्ट्यापि कर्मकृत्।
नाप्नोत्यवसरं कर्तुं वक्तुमेव न किंचन ॥

jñānād galitakarmā yo lokadṛṣṭyāpi karmakṛt|
nāpnotyavasaraṃ kartuṃ vaktumeva na kiṃcana ||

Jnaanaad galitakarmaa yo lokadrishtyaapi karmakrit| naapnotyavasaram kartum vaktumeva na kimchana ||

ज्ञान से जिसके कर्म झड़ गए हैं, वह लोगों की दृष्टि में कर्म करता दिखे, तब भी उसे कुछ करने या कहने का अवसर ही नहीं मिलता।

One whose actions have dropped away through knowledge, though in the world's eyes he still acts, finds no occasion to do anything, or even to say anything.

क्व तमः क्व प्रकाशो वा हानं क्व च न किंचन।
निर्विकारस्य धीरस्य निरातंकस्य सर्वदा ॥

kva tamaḥ kva prakāśo vā hānaṃ kva ca na kiṃcana|
nirvikārasya dhīrasya nirātaṃkasya sarvadā ||

Kva tamah kva prakaasho vaa haanam kva cha na kimchana| nirvikaarasya dhiirasya niraatamkasya sarvadaa ||

सदा निर्विकार और निर्भय धीर पुरुष के लिए कहाँ अन्धकार, कहाँ प्रकाश, कहाँ त्याग? उसके लिए कुछ भी नहीं।

Where is darkness, where light, where anything to give up, for the steady one who is ever changeless and fearless? For him there is nothing at all.

क्व धैर्यं क्व विवेकित्वं क्व निरातंकतापि वा।
अनिर्वाच्यस्वभावस्य निःस्वभावस्य योगिनः ॥

kva dhairyaṃ kva vivekitvaṃ kva nirātaṃkatāpi vā|
anirvācyasvabhāvasya niḥsvabhāvasya yoginaḥ ||

Kva dhairyam kva vivekitvam kva niraatamkataapi vaa| anirvaachyasvabhaavasya nihsvabhaavasya yoginah ||

जिसका स्वभाव अवर्णनीय है और जो किसी विशेष स्वभाव से रहित है, उस योगी के लिए कहाँ धैर्य, कहाँ विवेक और कहाँ निर्भयता भी?

Where is fortitude, where discernment, where even fearlessness, for the yogin whose nature cannot be described and who has no nature of his own?

न स्वर्गो नैव नरको जीवन्मुक्तिर्न चैव हि।
बहुनात्र किमुक्तेन योगदृष्ट्या न किंचन ॥

na svargo naiva narako jīvanmuktirna caiva hi|
bahunātra kimuktena yogadṛṣṭyā na kiṃcana ||

Na svargo naiva narako jiivanmuktirna chaiva hi| bahunaatra kimuktena yogadrishtyaa na kimchana ||

न स्वर्ग है, न नरक, न जीवन्मुक्ति ही। यहाँ बहुत कहने से क्या — योग की दृष्टि से कुछ भी नहीं है।

There is no heaven, no hell, not even liberation while living. What need to say more? From the standpoint of yoga, there is nothing at all.

नैव प्रार्थयते लाभं नालाभेनानुशोचति।
धीरस्य शीतलं चित्तममृतेनैव पूरितम् ॥

naiva prārthayate lābhaṃ nālābhenānuśocati|
dhīrasya śītalaṃ cittamamṛtenaiva pūritam ||

Naiva praarthayate laabham naalaabhenaanushochati| dhiirasya shiitalam chittamamritenaiva puuritam ||

धीर पुरुष न लाभ की याचना करता है, न हानि पर शोक करता है; उसका शीतल चित्त मानो अमृत से भरा रहता है।

The steady one does not ask for gain, nor grieve over loss; his cool mind is filled, as it were, with nectar.

न शान्तं स्तौति निष्कामो न दुष्टमपि निन्दति।
समदुःखसुखस्तृप्तः किंचित् कृत्यं न पश्यति ॥

na śāntaṃ stauti niṣkāmo na duṣṭamapi nindati|
samaduḥkhasukhastṛptaḥ kiṃcit kṛtyaṃ na paśyati ||

Na shaantam stauti nishkaamo na dushtamapi nindati| samaduhkhasukhastriptah kimchit krityam na pashyati ||

निष्काम पुरुष न शान्त की प्रशंसा करता है, न दुष्ट की निन्दा। सुख-दुःख में सम और तृप्त वह करने योग्य कुछ नहीं देखता।

The desireless one neither praises the peaceful nor blames even the wicked. Content, the same in sorrow and joy, he sees nothing that must be done.

धीरो न द्वेष्टि संसारमात्मानं न दिदृक्षति।
हर्षामर्षविनिर्मुक्तो न मृतो न च जीवति ॥

dhīro na dveṣṭi saṃsāramātmānaṃ na didṛkṣati|
harṣāmarṣavinirmukto na mṛto na ca jīvati ||

Dhiiro na dveshti samsaaramaatmaanam na didrikshati| harshaamarshavinirmukto na mrito na cha jiivati ||

धीर पुरुष न संसार से द्वेष करता है, न आत्मा को देखने की इच्छा रखता है। हर्ष और क्रोध से मुक्त वह न मरा है, न जीता है।

The steady one does not hate saṃsāra, nor does he long to see the Self. Free of delight and resentment, he is neither dead nor alive.

निःस्नेहः पुत्रदारादौ निष्कामो विषयेषु च।
निश्चिन्तः स्वशरीरेऽपि निराशः शोभते बुधः ॥

niḥsnehaḥ putradārādau niṣkāmo viṣayeṣu ca|
niścintaḥ svaśarīre'pi nirāśaḥ śobhate budhaḥ ||

Nihsnehah putradaaraadau nishkaamo vishayeshu cha| nishchintah svashariire'pi niraashah shobhate budhah ||

पुत्र-पत्नी आदि के प्रति आसक्ति से रहित, विषयों में निष्काम, अपने शरीर के प्रति भी निश्चिन्त और आशाहीन ज्ञानी शोभित होता है।

Without clinging to son, wife and the rest, without desire for objects, unconcerned even about his own body and expecting nothing, the wise one shines.

तुष्टिः सर्वत्र धीरस्य यथापतितवर्तिनः।
स्वच्छन्दं चरतो देशान् यत्रस्तमितशायिनः ॥

tuṣṭiḥ sarvatra dhīrasya yathāpatitavartinaḥ|
svacchandaṃ carato deśān yatrastamitaśāyinaḥ ||

Tushtih sarvatra dhiirasya yathaapatitavartinah| svachchhandam charato deshaan yatrastamitashaayinah ||

जो कुछ आ पड़े उसी में जीने वाला, देश-देश स्वच्छन्द घूमने वाला और जहाँ सूर्य डूबे वहीं सो जाने वाला धीर पुरुष सर्वत्र सन्तुष्ट रहता है।

The steady one is content everywhere, living on whatever happens to come, wandering freely from land to land and lying down wherever the sun sets.

पततूदेतु वा देहो नास्य चिन्ता महात्मनः।
स्वभावभूमिविश्रान्तिविस्मृताशेषसंसृतेः ॥

patatūdetu vā deho nāsya cintā mahātmanaḥ|
svabhāvabhūmiviśrāntivismṛtāśeṣasaṃsṛteḥ ||

Patatuudetu vaa deho naasya chintaa mahaatmanah| svabhaavabhuumivishraantivismritaasheshasamsriteh ||

देह गिरे या उठे, उस महात्मा को इसकी चिन्ता नहीं; अपने स्वभाव की भूमि में विश्राम करते हुए उसे सारा संसार ही भूल गया है।

Whether the body falls or rises, the great soul gives it no thought; resting on the ground of his own nature, he has forgotten the whole round of worldly existence.

अकिंचनः कामचारो निर्द्वन्द्वश्छिन्नसंशयः।
असक्तः सर्वभावेषु केवलो रमते बुधः ॥

akiṃcanaḥ kāmacāro nirdvandvaśchinnasaṃśayaḥ|
asaktaḥ sarvabhāveṣu kevalo ramate budhaḥ ||

Akimchanah kaamachaaro nirdvandvashchhinnasamshayah| asaktah sarvabhaaveshu kevalo ramate budhah ||

अकिंचन, इच्छानुसार विचरने वाला, द्वन्द्वों से परे, जिसके संशय कट गए हैं और जो किसी भी वस्तु में आसक्त नहीं — ऐसा ज्ञानी अकेला (केवल) आनन्द में रमता है।

Owning nothing, moving as he pleases, beyond opposites, his doubts cut away, attached to nothing whatever, the wise one delights, wholly alone in himself.

निर्ममः शोभते धीरः समलोष्टाश्मकांचनः।
सुभिन्नहृदयग्रन्थिर्विनिर्धूतरजस्तमः ॥

nirmamaḥ śobhate dhīraḥ samaloṣṭāśmakāṃcanaḥ|
subhinnahṛdayagranthirvinirdhūtarajastamaḥ ||

Nirmamah shobhate dhiirah samaloshtaashmakaamchanah| subhinnahridayagranthirvinirdhuutarajastamah ||

ममता-रहित धीर पुरुष शोभित होता है; उसके लिए मिट्टी का ढेला, पत्थर और सोना समान हैं, उसके हृदय की गाँठ खुल चुकी है और रजस्-तमस् झड़ गए हैं।

Free of possessiveness, the steady one shines — to him a clod, a stone and gold are alike, the knot of his heart is cut, and rajas and tamas have been shaken off.

सर्वत्रानवधानस्य न किंचिद् वासना हृदि।
मुक्तात्मनो वितृप्तस्य तुलना केन जायते ॥

sarvatrānavadhānasya na kiṃcid vāsanā hṛdi|
muktātmano vitṛptasya tulanā kena jāyate ||

Sarvatraanavadhaanasya na kimchid vaasanaa hridi| muktaatmano vitriptasya tulanaa kena jaayate ||

जो कहीं भी मन नहीं अटकाता, जिसके हृदय में कोई वासना नहीं, उस पूर्णतः तृप्त मुक्तात्मा की तुलना किससे की जाए?

For one whose attention is fixed on nothing, with no trace of desire in his heart — the liberated soul, wholly content — with whom could he be compared?

जानन्नपि न जानाति पश्यन्नपि न पश्यति।
ब्रुवन्न् अपि न च ब्रूते कोऽन्यो निर्वासनादृते ॥

jānannapi na jānāti paśyannapi na paśyati|
bruvann api na ca brūte ko'nyo nirvāsanādṛte ||

Jaanannapi na jaanaati pashyannapi na pashyati| bruvann api na cha bruute ko'nyo nirvaasanaadrite ||

जानते हुए भी नहीं जानता, देखते हुए भी नहीं देखता, बोलते हुए भी नहीं बोलता — वासनाहीन के सिवा और कौन ऐसा है?

Knowing, he does not know; seeing, he does not see; speaking, he does not speak. Who else is like this but the one free of desires?

भिक्षुर्वा भूपतिर्वापि यो निष्कामः स शोभते।
भावेषु गलिता यस्य शोभनाशोभना मतिः ॥

bhikṣurvā bhūpatirvāpi yo niṣkāmaḥ sa śobhate|
bhāveṣu galitā yasya śobhanāśobhanā matiḥ ||

Bhikshurvaa bhuupatirvaapi yo nishkaamah sa shobhate| bhaaveshu galitaa yasya shobhanaashobhanaa matih ||

भिक्षुक हो या राजा, जो निष्काम है वही शोभित होता है — जिसकी वस्तुओं के प्रति ‘अच्छा’ और ‘बुरा’ की बुद्धि गल गई है।

Beggar or king, the one without desire shines — he whose sense of things as fine or not fine has melted away.

क्व स्वाच्छन्द्यं क्व संकोचः क्व वा तत्त्वविनिश्चयः।
निर्व्याजार्जवभूतस्य चरितार्थस्य योगिनः ॥

kva svācchandyaṃ kva saṃkocaḥ kva vā tattvaviniścayaḥ|
nirvyājārjavabhūtasya caritārthasya yoginaḥ ||

Kva svaachchhandyam kva samkochah kva vaa tattvavinishchayah| nirvyaajaarjavabhuutasya charitaarthasya yoginah ||

जो निष्कपट सरलता ही बन गया है और जिसका प्रयोजन पूरा हो चुका है, उस योगी के लिए कहाँ स्वच्छन्दता, कहाँ संकोच, और कहाँ तत्त्व का निश्चय भी?

Where is licence, where restraint, where even settling the truth, for the yogin who has become artless straightforwardness itself and whose purpose is fulfilled?

आत्मविश्रान्तितृप्तेन निराशेन गतार्तिना।
अन्तर्यदनुभूयेत तत् कथं कस्य कथ्यते ॥

ātmaviśrāntitṛptena nirāśena gatārtinā|
antaryadanubhūyeta tat kathaṃ kasya kathyate ||

Aatmavishraantitriptena niraashena gataartinaa| antaryadanubhuuyeta tat katham kasya kathyate ||

आत्मा में विश्राम से तृप्त, आशाहीन और दुःख से मुक्त पुरुष भीतर जो अनुभव करता है, उसे कैसे और किससे कहा जाए?

What is experienced within by one who is content in resting in the Self, expecting nothing, his pain gone — how could that be told, and to whom?

सुप्तोऽपि न सुषुप्तौ च स्वप्नेऽपि शयितो न च।
जागरेऽपि न जागर्ति धीरस्तृप्तः पदे पदे ॥

supto'pi na suṣuptau ca svapne'pi śayito na ca|
jāgare'pi na jāgarti dhīrastṛptaḥ pade pade ||

Supto'pi na sushuptau cha svapne'pi shayito na cha| jaagare'pi na jaagarti dhiirastriptah pade pade ||

सोता हुआ भी वह गहरी नींद में नहीं, स्वप्न में लेटा हुआ भी स्वप्न में नहीं, जागते हुए भी जागता नहीं — धीर पुरुष पग-पग पर तृप्त है।

Asleep, he is not in deep sleep; lying in dream, he is not dreaming; awake, he is not awake. The steady one is content at every step.

ज्ञः सचिन्तोऽपि निश्चिन्तः सेन्द्रियोऽपि निरिन्द्रियः।
सुबुद्धिरपि निर्बुद्धिः साहंकारोऽनहङ्कृतिः ॥

jñaḥ sacinto'pi niścintaḥ sendriyo'pi nirindriyaḥ|
subuddhirapi nirbuddhiḥ sāhaṃkāro'nahaṅkṛtiḥ ||

Jnah sachinto'pi nishchintah sendriyo'pi nirindriyah| subuddhirapi nirbuddhih saahamkaaro'nahankritih ||

ज्ञानी चिन्ताओं के बीच रहकर भी चिन्ता-रहित है, इन्द्रियों से युक्त होकर भी इन्द्रियों से अछूता है। उसकी बुद्धि निर्मल है, फिर भी वह बुद्धि से बँधा नहीं; अहंकार दिखता है, फिर भी उसमें 'मैं'-भाव नहीं।

The knower, though he seems to think, is free of worry; though he has senses, he is not ruled by them. Though sharp of understanding, he holds to no intellect of his own; though he says 'I', there is no ego in him.

न सुखी न च वा दुःखी न विरक्तो न संगवान्।
न मुमुक्षुर्न वा मुक्तो न किंचिन्न च किंचन ॥

na sukhī na ca vā duḥkhī na virakto na saṃgavān|
na mumukṣurna vā mukto na kiṃcinna ca kiṃcana ||

Na sukhii na cha vaa duhkhii na virakto na samgavaan| na mumukshurna vaa mukto na kimchinna cha kimchana ||

वह न सुखी है, न दुःखी; न विरक्त है, न आसक्त। न वह मोक्ष का इच्छुक है, न स्वयं को मुक्त मानता है। वह न कुछ है, न कुछ भी नहीं।

He is neither happy nor unhappy, neither detached nor attached. He is not a seeker of freedom, nor one who counts himself freed. He is not something, nor is he nothing.

विक्षेपेऽपि न विक्षिप्तः समाधौ न समाधिमान्।
जाड्येऽपि न जडो धन्यः पाण्डित्येऽपि न पण्डितः ॥

vikṣepe'pi na vikṣiptaḥ samādhau na samādhimān|
jāḍye'pi na jaḍo dhanyaḥ pāṇḍitye'pi na paṇḍitaḥ ||

Vikshepe'pi na vikshiptah samaadhau na samaadhimaan| jaadye'pi na jado dhanyah paanditye'pi na panditah ||

वह धन्य पुरुष विक्षेप में भी विक्षिप्त नहीं होता, समाधि में भी 'समाधि वाला' नहीं बनता। जड़ता में भी वह जड़ नहीं और विद्वत्ता में भी स्वयं को पण्डित नहीं मानता।

Blessed is he who is not scattered even amid distraction, and does not become 'one in samādhi' even in samādhi. In dullness he is not dull; in learning he is no pandit.

मुक्तो यथास्थितिस्वस्थः कृतकर्तव्यनिर्वृतः।
समः सर्वत्र वैतृष्ण्यान्न स्मरत्यकृतं कृतम् ॥

mukto yathāsthitisvasthaḥ kṛtakartavyanirvṛtaḥ|
samaḥ sarvatra vaitṛṣṇyānna smaratyakṛtaṃ kṛtam ||

Mukto yathaasthitisvasthah kritakartavyanirvritah| samah sarvatra vaitrishnyaanna smaratyakritam kritam ||

मुक्त पुरुष जैसी भी स्थिति हो, उसी में स्वस्थ (अपने में स्थित) रहता है। जो करना था वह हो चुका, इसलिए वह तृप्त और शान्त है। तृष्णा न रहने से वह सर्वत्र सम है और यह याद नहीं करता कि क्या किया और क्या नहीं किया।

The liberated one rests at ease in whatever condition he finds himself, content because what had to be done is done. Free of craving, he is even everywhere and does not dwell on what he did or left undone.

न प्रीयते वन्द्यमानो निन्द्यमानो न कुप्यति।
नैवोद्विजति मरणे जीवने नाभिनन्दति ॥

na prīyate vandyamāno nindyamāno na kupyati|
naivodvijati maraṇe jīvane nābhinandati ||

Na priiyate vandyamaano nindyamaano na kupyati| naivodvijati marane jiivane naabhinandati ||

वन्दना किए जाने पर वह प्रसन्न नहीं होता, निन्दा किए जाने पर क्रोध नहीं करता। मृत्यु से वह व्याकुल नहीं होता और जीवन पर हर्षित नहीं होता।

Praised, he is not pleased; blamed, he is not angered. Death does not trouble him, and life does not excite him.

न धावति जनाकीर्णं नारण्यं उपशान्तधीः।
यथातथा यत्रतत्र सम एवावतिष्ठते ॥

na dhāvati janākīrṇaṃ nāraṇyaṃ upaśāntadhīḥ|
yathātathā yatratatra sama evāvatiṣṭhate ||

Na dhaavati janaakiirnam naaranyam upashaantadhiih| yathaatathaa yatratatra sama evaavatishthate ||

जिसकी बुद्धि शान्त हो चुकी है, वह न भीड़ भरी जगह की ओर दौड़ता है, न वन की ओर। जैसा भी हो, जहाँ भी हो, वह सम भाव में ही टिका रहता है।

One whose mind is at peace does not run toward crowds, nor toward the forest. However things are, wherever he is, he simply remains the same.

↑ All sections

जनक उवाच —

↑ All sections

अध्यायः १९ — Resting in the Self

१९
तत्त्वविज्ञानसन्दंशमादाय हृदयोदरात्।
नानाविधपरामर्शशल्योद्धारः कृतो मया ॥

19
tattvavijñānasandaṃśamādāya hṛdayodarāt|
nānāvidhaparāmarśaśalyoddhāraḥ kṛto mayā ||

19 Tattvavijnaanasandamshamaadaaya hridayodaraat| naanaavidhaparaamarshashalyoddhaarah krito mayaa ||

(जनक बोले —) तत्त्वज्ञान रूपी चिमटी लेकर मैंने अपने हृदय के भीतर से अनेक प्रकार के विचारों और मतों के काँटे को निकाल फेंका है।

(Janaka:) Taking up the tongs of true knowledge, I have pulled out from deep within my heart the thorn of countless opinions and speculations.

क्व धर्मः क्व च वा कामः क्व चार्थः क्व विवेकिता।
क्व द्वैतं क्व च वाऽद्वैतं स्वमहिम्नि स्थितस्य मे ॥

kva dharmaḥ kva ca vā kāmaḥ kva cārthaḥ kva vivekitā|
kva dvaitaṃ kva ca vā'dvaitaṃ svamahimni sthitasya me ||

Kva dharmah kva cha vaa kaamah kva chaarthah kva vivekitaa| kva dvaitam kva cha vaa'dvaitam svamahimni sthitasya me ||

अपनी महिमा में स्थित मेरे लिए कहाँ धर्म, कहाँ काम, कहाँ अर्थ, और कहाँ विवेक? कहाँ द्वैत और कहाँ अद्वैत?

For me, abiding in my own greatness, where is dharma, where is desire, where is wealth, where is discrimination? Where is duality, and where even non-duality?

क्व भूतं क्व भविष्यद् वा वर्तमानमपि क्व वा।
क्व देशः क्व च वा नित्यं स्वमहिम्नि स्थितस्य मे ॥

kva bhūtaṃ kva bhaviṣyad vā vartamānamapi kva vā|
kva deśaḥ kva ca vā nityaṃ svamahimni sthitasya me ||

Kva bhuutam kva bhavishyad vaa vartamaanamapi kva vaa| kva deshah kva cha vaa nityam svamahimni sthitasya me ||

अपनी महिमा में स्थित मेरे लिए कहाँ भूतकाल, कहाँ भविष्य, और कहाँ वर्तमान भी? कहाँ देश (स्थान) और कहाँ नित्यता?

For me, abiding in my own greatness, where is past, where is future, where even the present? Where is space, and where eternity?

क्व चात्मा क्व च वानात्मा क्व शुभं क्वाशुभं यथा।
क्व चिन्ता क्व च वाचिन्ता स्वमहिम्नि स्थितस्य मे ॥

kva cātmā kva ca vānātmā kva śubhaṃ kvāśubhaṃ yathā|
kva cintā kva ca vācintā svamahimni sthitasya me ||

Kva chaatmaa kva cha vaanaatmaa kva shubham kvaashubham yathaa| kva chintaa kva cha vaachintaa svamahimni sthitasya me ||

अपनी महिमा में स्थित मेरे लिए कहाँ आत्मा और कहाँ अनात्मा, कहाँ शुभ और कहाँ अशुभ? कहाँ चिन्तन और कहाँ चिन्तन का अभाव?

For me, abiding in my own greatness, where is ātman and where non-self, where is good and where ill? Where is thought, and where the absence of thought?

क्व स्वप्नः क्व सुषुप्तिर्वा क्व च जागरणं तथा।
क्व तुरीयं भयं वापि स्वमहिम्नि स्थितस्य मे ॥

kva svapnaḥ kva suṣuptirvā kva ca jāgaraṇaṃ tathā|
kva turīyaṃ bhayaṃ vāpi svamahimni sthitasya me ||

Kva svapnah kva sushuptirvaa kva cha jaagaranam tathaa| kva turiiyam bhayam vaapi svamahimni sthitasya me ||

अपनी महिमा में स्थित मेरे लिए कहाँ स्वप्न, कहाँ गहरी नींद, और कहाँ जाग्रत अवस्था? कहाँ तुरीय (चौथी अवस्था), और कहाँ भय?

For me, abiding in my own greatness, where is dream, where deep sleep, where waking? Where is the fourth state [turīya], or fear?

क्व दूरं क्व समीपं वा बाह्यं क्वाभ्यन्तरं क्व वा।
क्व स्थूलं क्व च वा सूक्ष्मं स्वमहिम्नि स्थितस्य मे ॥

kva dūraṃ kva samīpaṃ vā bāhyaṃ kvābhyantaraṃ kva vā|
kva sthūlaṃ kva ca vā sūkṣmaṃ svamahimni sthitasya me ||

Kva duuram kva samiipam vaa baahyam kvaabhyantaram kva vaa| kva sthuulam kva cha vaa suukshmam svamahimni sthitasya me ||

अपनी महिमा में स्थित मेरे लिए कहाँ दूर और कहाँ समीप, कहाँ बाहर और कहाँ भीतर? कहाँ स्थूल और कहाँ सूक्ष्म?

For me, abiding in my own greatness, where is far or near, where outside or inside? Where is gross, and where subtle?

क्व मृत्युर्जीवितं वा क्व लोकाः क्वास्य क्व लौकिकं।
क्व लयः क्व समाधिर्वा स्वमहिम्नि स्थितस्य मे ॥

kva mṛtyurjīvitaṃ vā kva lokāḥ kvāsya kva laukikaṃ|
kva layaḥ kva samādhirvā svamahimni sthitasya me ||

Kva mrityurjiivitam vaa kva lokaah kvaasya kva laukikam| kva layah kva samaadhirvaa svamahimni sthitasya me ||

अपनी महिमा में स्थित मेरे लिए कहाँ मृत्यु और कहाँ जीवन? कहाँ लोक, और कहाँ उनका लौकिक व्यवहार? कहाँ लय और कहाँ समाधि?

For me, abiding in my own greatness, where is death or life? Where are the worlds, and where their worldly affairs? Where is dissolution of mind, and where samādhi?

अलं त्रिवर्गकथया योगस्य कथयाप्यलं।
अलं विज्ञानकथया विश्रान्तस्य ममात्मनि ॥

alaṃ trivargakathayā yogasya kathayāpyalaṃ|
alaṃ vijñānakathayā viśrāntasya mamātmani ||

Alam trivargakathayaa yogasya kathayaapyalam| alam vijnaanakathayaa vishraantasya mamaatmani ||

आत्मा में विश्राम पा चुके मेरे लिए धर्म-अर्थ-काम (त्रिवर्ग) की चर्चा व्यर्थ है, योग की चर्चा भी व्यर्थ है, और ज्ञान की चर्चा भी अब व्यर्थ है।

I have come to rest in the Self: enough of talk about the three aims of life, enough of talk about yoga, enough even of talk about knowledge.

↑ All sections

जनक उवाच —

↑ All sections

अध्यायः २० — Liberation in Life

२०
क्व भूतानि क्व देहो वा क्वेन्द्रियाणि क्व वा मनः।
क्व शून्यं क्व च नैराश्यं मत्स्वरूपे निरंजने ॥

20
kva bhūtāni kva deho vā kvendriyāṇi kva vā manaḥ|
kva śūnyaṃ kva ca nairāśyaṃ matsvarūpe niraṃjane ||

20 Kva bhuutaani kva deho vaa kvendriyaani kva vaa manah| kva shuunyam kva cha nairaashyam matsvaruupe niramjane ||

मेरे निर्मल, निरंजन स्वरूप में कहाँ तत्त्व, कहाँ देह, कहाँ इन्द्रियाँ और कहाँ मन? कहाँ शून्य और कहाँ निराशा (आशा-रहितता)?

In my own stainless nature, where are the elements, where the body, where the senses, where the mind? Where is emptiness, and where the end of hope?

क्व शास्त्रं क्वात्मविज्ञानं क्व वा निर्विषयं मनः।
क्व तृप्तिः क्व वितृष्णात्वं गतद्वन्द्वस्य मे सदा ॥

kva śāstraṃ kvātmavijñānaṃ kva vā nirviṣayaṃ manaḥ|
kva tṛptiḥ kva vitṛṣṇātvaṃ gatadvandvasya me sadā ||

Kva shaastram kvaatmavijnaanam kva vaa nirvishayam manah| kva triptih kva vitrishnaatvam gatadvandvasya me sadaa ||

सदा द्वन्द्वों से परे मुझमें कहाँ शास्त्र, कहाँ आत्मज्ञान, और कहाँ विषय-रहित मन? कहाँ तृप्ति और कहाँ तृष्णा-रहितता?

For me, ever beyond the pairs of opposites, where is scripture, where knowledge of the Self, where a mind without objects? Where is contentment, and where freedom from craving?

क्व विद्या क्व च वाविद्या क्वाहं क्वेदं मम क्व वा।
क्व बन्धः क्व च वा मोक्षः स्वरूपस्य क्व रूपिता ॥

kva vidyā kva ca vāvidyā kvāhaṃ kvedaṃ mama kva vā|
kva bandhaḥ kva ca vā mokṣaḥ svarūpasya kva rūpitā ||

Kva vidyaa kva cha vaavidyaa kvaaham kvedam mama kva vaa| kva bandhah kva cha vaa mokshah svaruupasya kva ruupitaa ||

कहाँ विद्या और कहाँ अविद्या? कहाँ 'मैं', कहाँ 'यह', और कहाँ 'मेरा'? कहाँ बन्धन और कहाँ मोक्ष? स्वरूप का कोई रूप कहाँ?

Where is knowledge, where ignorance? Where is 'I', where 'this', where 'mine'? Where is bondage, where mokṣa? How can one's own nature have any form?

क्व प्रारब्धानि कर्माणि जीवन्मुक्तिरपि क्व वा।
क्व तद् विदेहकैवल्यं निर्विशेषस्य सर्वदा ॥

kva prārabdhāni karmāṇi jīvanmuktirapi kva vā|
kva tad videhakaivalyaṃ nirviśeṣasya sarvadā ||

Kva praarabdhaani karmaani jiivanmuktirapi kva vaa| kva tad videhakaivalyam nirvisheshasya sarvadaa ||

जो सदा निर्विशेष (भेद-रहित) है, उसके लिए कहाँ प्रारब्ध कर्म, कहाँ जीवन्मुक्ति, और कहाँ वह विदेह-कैवल्य?

For one who is always without distinguishing marks, where are the karmas already set in motion, where is liberation while living, and where that final aloneness after the body falls?

क्व कर्ता क्व च वा भोक्ता निष्क्रियं स्फुरणं क्व वा।
क्वापरोक्षं फलं वा क्व निःस्वभावस्य मे सदा ॥

kva kartā kva ca vā bhoktā niṣkriyaṃ sphuraṇaṃ kva vā|
kvāparokṣaṃ phalaṃ vā kva niḥsvabhāvasya me sadā ||

Kva kartaa kva cha vaa bhoktaa nishkriyam sphuranam kva vaa| kvaaparoksham phalam vaa kva nihsvabhaavasya me sadaa ||

सदा स्वभाव-रहित मेरे लिए कहाँ कर्ता, कहाँ भोक्ता, और कहाँ निष्क्रियता या स्फुरण? कहाँ प्रत्यक्ष अनुभव और कहाँ उसका फल?

For me, who never had any nature of my own, where is a doer, where an enjoyer? Where is stillness or stirring? Where is direct realization, and where its fruit?

क्व लोकः क्व मुमुक्षुर्वा क्व योगी ज्ञानवान् क्व वा।
क्व बद्धः क्व च वा मुक्तः स्वस्वरूपेऽहमद्वये ॥

kva lokaḥ kva mumukṣurvā kva yogī jñānavān kva vā|
kva baddhaḥ kva ca vā muktaḥ svasvarūpe'hamadvaye ||

Kva lokah kva mumukshurvaa kva yogii jnaanavaan kva vaa| kva baddhah kva cha vaa muktah svasvaruupe'hamadvaye ||

अद्वय अपने स्वरूप में स्थित मेरे लिए कहाँ लोक, कहाँ मुमुक्षु, कहाँ योगी और कहाँ ज्ञानी? कहाँ बद्ध और कहाँ मुक्त?

I am my own non-dual nature: where is the world, where the seeker of freedom, where the yogī, where the knower? Where is one bound, and where one freed?

क्व सृष्टिः क्व च संहारः क्व साध्यं क्व च साधनं।
क्व साधकः क्व सिद्धिर्वा स्वस्वरूपेऽहमद्वये ॥

kva sṛṣṭiḥ kva ca saṃhāraḥ kva sādhyaṃ kva ca sādhanaṃ|
kva sādhakaḥ kva siddhirvā svasvarūpe'hamadvaye ||

Kva srishtih kva cha samhaarah kva saadhyam kva cha saadhanam| kva saadhakah kva siddhirvaa svasvaruupe'hamadvaye ||

अद्वय अपने स्वरूप में स्थित मेरे लिए कहाँ सृष्टि और कहाँ संहार, कहाँ साध्य और कहाँ साधन? कहाँ साधक और कहाँ सिद्धि?

I am my own non-dual nature: where is creation, where destruction? Where is the goal, where the means? Where is the practitioner, and where attainment?

क्व प्रमाता प्रमाणं वा क्व प्रमेयं क्व च प्रमा।
क्व किंचित् क्व न किंचिद् वा सर्वदा विमलस्य मे ॥

kva pramātā pramāṇaṃ vā kva prameyaṃ kva ca pramā|
kva kiṃcit kva na kiṃcid vā sarvadā vimalasya me ||

Kva pramaataa pramaanam vaa kva prameyam kva cha pramaa| kva kimchit kva na kimchid vaa sarvadaa vimalasya me ||

सदा निर्मल मेरे लिए कहाँ ज्ञाता, कहाँ ज्ञान का साधन, कहाँ ज्ञेय, और कहाँ ज्ञान? कहाँ 'कुछ' और कहाँ 'कुछ नहीं'?

For me, ever pure, where is the knower, where the means of knowing, where the known, where knowledge itself? Where is something, and where nothing?

क्व विक्षेपः क्व चैकाग्र्यं क्व निर्बोधः क्व मूढता।
क्व हर्षः क्व विषादो वा सर्वदा निष्क्रियस्य मे ॥

kva vikṣepaḥ kva caikāgryaṃ kva nirbodhaḥ kva mūḍhatā|
kva harṣaḥ kva viṣādo vā sarvadā niṣkriyasya me ||

Kva vikshepah kva chaikaagryam kva nirbodhah kva muudhataa| kva harshah kva vishaado vaa sarvadaa nishkriyasya me ||

सदा निष्क्रिय मेरे लिए कहाँ विक्षेप और कहाँ एकाग्रता, कहाँ अज्ञान और कहाँ मूढ़ता? कहाँ हर्ष और कहाँ विषाद?

For me, ever actionless, where is distraction, where one-pointedness? Where is unawareness, where delusion? Where is joy, and where sorrow?

क्व चैष व्यवहारो वा क्व च सा परमार्थता।
क्व सुखं क्व च वा दुःखं निर्विमर्शस्य मे सदा ॥

kva caiṣa vyavahāro vā kva ca sā paramārthatā|
kva sukhaṃ kva ca vā duḥkhaṃ nirvimarśasya me sadā ||

Kva chaisha vyavahaaro vaa kva cha saa paramaarthataa| kva sukham kva cha vaa duhkham nirvimarshasya me sadaa ||

सदा विचार-विमर्श से परे मेरे लिए कहाँ यह व्यवहार और कहाँ वह परमार्थ? कहाँ सुख और कहाँ दुःख?

For me, always beyond reflection, where is this everyday world, and where that ultimate truth? Where is pleasure, and where pain?

क्व माया क्व च संसारः क्व प्रीतिर्विरतिः क्व वा।
क्व जीवः क्व च तद्ब्रह्म सर्वदा विमलस्य मे ॥

kva māyā kva ca saṃsāraḥ kva prītirviratiḥ kva vā|
kva jīvaḥ kva ca tadbrahma sarvadā vimalasya me ||

Kva maayaa kva cha samsaarah kva priitirviratih kva vaa| kva jiivah kva cha tadbrahma sarvadaa vimalasya me ||

सदा निर्मल मेरे लिए कहाँ माया और कहाँ संसार, कहाँ प्रीति और कहाँ विरक्ति? कहाँ जीव और कहाँ वह ब्रह्म?

For me, ever pure, where is māyā, where saṃsāra? Where is attachment, where aversion? Where is the individual soul, and where that Brahman?

क्व प्रवृत्तिर्निर्वृत्तिर्वा क्व मुक्तिः क्व च बन्धनं।
कूटस्थनिर्विभागस्य स्वस्थस्य मम सर्वदा ॥

kva pravṛttirnirvṛttirvā kva muktiḥ kva ca bandhanaṃ|
kūṭasthanirvibhāgasya svasthasya mama sarvadā ||

Kva pravrittirnirvrittirvaa kva muktih kva cha bandhanam| kuutasthanirvibhaagasya svasthasya mama sarvadaa ||

मैं सदा कूटस्थ (अचल), अविभाज्य और अपने में स्थित हूँ — मेरे लिए कहाँ प्रवृत्ति और कहाँ निवृत्ति, कहाँ मुक्ति और कहाँ बन्धन?

For me, always unmoving, undivided and at rest in myself, where is engagement or withdrawal? Where is liberation, and where bondage?

क्वोपदेशः क्व वा शास्त्रं क्व शिष्यः क्व च वा गुरुः।
क्व चास्ति पुरुषार्थो वा निरुपाधेः शिवस्य मे ॥

kvopadeśaḥ kva vā śāstraṃ kva śiṣyaḥ kva ca vā guruḥ|
kva cāsti puruṣārtho vā nirupādheḥ śivasya me ||

Kvopadeshah kva vaa shaastram kva shishyah kva cha vaa guruh| kva chaasti purushaartho vaa nirupaadheh shivasya me ||

उपाधि-रहित, शिवस्वरूप मेरे लिए कहाँ उपदेश और कहाँ शास्त्र, कहाँ शिष्य और कहाँ गुरु? और कहाँ है पुरुषार्थ (जीवन का लक्ष्य)?

For me, free of all limiting adjuncts and auspicious [śiva], where is instruction, where scripture? Where is disciple, where guru? And where is any goal of human life?

क्व चास्ति क्व च वा नास्ति क्वास्ति चैकं क्व च द्वयं।
बहुनात्र किमुक्तेन किंचिन्नोत्तिष्ठते मम ॥

kva cāsti kva ca vā nāsti kvāsti caikaṃ kva ca dvayaṃ|
bahunātra kimuktena kiṃcinnottiṣṭhate mama ||

Kva chaasti kva cha vaa naasti kvaasti chaikam kva cha dvayam| bahunaatra kimuktena kimchinnottishthate mama ||

कहाँ 'है' और कहाँ 'नहीं है'? कहाँ एक है और कहाँ दो? बहुत कहने से क्या लाभ — मुझमें कुछ भी उठता नहीं।

Where is 'is', and where 'is not'? Where is one, and where two? What use in saying more — nothing whatever arises in me.

Text source & editorial review

Source of this text
Aṣṭāvakra and Janaka — a dialogue of the Advaita tradition
Last reviewed
What was reviewed
On 13 October 2026 every verse of this text was re-checked: the Devanagari for script and encoding errors, the IAST line letter by letter against the Devanagari, and the pronunciation line and the Hindi and English meanings for completeness. The Hindi and English meanings of every verse were also read against the original, and the errors found were corrected. A few readings in this text are still awaiting verification against a printed source; until then they are shown unchanged.

How we source and check these texts

Frequently asked questions

What is the Ashtavakra Gita?

Ashtavakra Gita (अष्टावक्रगीता) is a work of Indian philosophy (darśana). A darśana, literally a “way of seeing”, is a classical work of Indian philosophy or spiritual teaching — a text studied for its ideas rather than sung as a hymn.

Is the Ashtavakra Gita available in Hindi and English?

Yes. On Adiveda the Ashtavakra Gita is given verse by verse in Devanagari (the script used for Sanskrit and Hindi) with Roman (IAST) transliteration, simple phonetics, and Hindi and English meanings, so you can read, pronounce and understand every line.

What is the source of the Ashtavakra Gita?

The Ashtavakra Gita is drawn from Aṣṭāvakra and Janaka — a dialogue of the Advaita tradition.

Can I read the Ashtavakra Gita online for free?

Yes - the Ashtavakra Gita is free to read online at Adiveda, formatted for mobile, for devotees in India and around the world.