Verse meanings · श्लोकार्थप्रत्येक श्लोक के नीचे दिया गया हिन्दी और अंग्रेज़ी अर्थ AdiVeda का अपना सम्पादकीय अनुवाद है, जो ऊपर दिए गए संस्कृत पाठ से सीधे इस संस्करण के लिए किया गया है। यह पाठ को समझने में सहायता के लिए है — यह किसी प्रकाशित अनुवाद का उद्धरण या कोई पारम्परिक भाष्य नहीं है। जहाँ विभिन्न परम्पराएँ किसी अंश को अलग ढंग से पढ़ती हैं, वहाँ संक्षेप में यह बताया गया है।
The Hindi and English meaning under each verse is AdiVeda's own editorial translation, made directly from the Sanskrit printed here for this edition. It is meant to help you follow the text — it is not quoted from any published translation and it is not a traditional commentary. Where traditions read a passage differently, the meaning says so briefly.
ध्रुवपदम् — The Refrain
भज गोविन्दं भज गोविन्दं
भज गोविन्दं मूढमते ।
संप्राप्ते संनिहिते काले
न हि न हि रक्षति डुकृञ्करणे ॥
bhaja govindaṃ bhaja govindaṃ
bhaja govindaṃ mūḍhamate ,
saṃprāpte saṃnihite kāle
na hi na hi rakṣati ḍukṛñkaraṇe.
Bhaja govindam bhaja govindam bhaja govindam muudhamate , sampraapte samnihite kaale na hi na hi rakshati dukrinkarane.
गोविन्द को भजो, गोविन्द को भजो, गोविन्द को भजो, हे मूढ़ बुद्धि वाले! जब नियत समय (मृत्यु) पास आ पहुँचेगा, तब 'डुकृञ् करणे' जैसे व्याकरण के सूत्र तुम्हारी रक्षा कदापि नहीं करेंगे।
Worship Govinda, worship Govinda, worship Govinda, you foolish mind! When the appointed hour draws near and arrives, the grammar rule 'ḍukṛñ karaṇe' will not save you, no, not at all.
द्वादशमञ्जरिका — The Twelve-Blossom Garland (2–13)
मूढ जहीहि धनागमतृष्णां
कुरु सद्बुद्धिं मनसि वितृष्णाम् ।
यल्लभसे निजकर्मोपात्तं
वित्तं तेन विनोदय चित्तम् ॥
mūḍha jahīhi dhanāgamatṛṣṇāṃ
kuru sadbuddhiṃ manasi vitṛṣṇām ,
yallabhase nijakarmopāttaṃ
vittaṃ tena vinodaya cittam.
Muudha jahiihi dhanaagamatrishnaam kuru sadbuddhim manasi vitrishnaam , yallabhase nijakarmopaattam vittam tena vinodaya chittam.
हे मूढ़, धन पाने की तृष्णा छोड़ो; मन में सद्बुद्धि जगाओ और उसे तृष्णा से मुक्त करो। अपने कर्म से जो धन तुम्हें मिलता है, उसी से अपने चित्त को सन्तुष्ट रखो।
Fool, let go of the thirst to pile up wealth. Turn your mind to good sense and free it of craving. Whatever money comes to you through your own work, be content with that.
नारीस्तनभरनाभीदेशं
दृष्ट्वा मा गा मोहावेशम् ।
एतन्मांसवसादिविकारं
मनसि विचिन्तय वारं वारम् ॥
nārīstanabharanābhīdeśaṃ
dṛṣṭvā mā gā mohāveśam ,
etanmāṃsavasādivikāraṃ
manasi vicintaya vāraṃ vāram.
Naariistanabharanaabhiidesham drishtvaa maa gaa mohaavesham , etanmaamsavasaadivikaaram manasi vichintaya vaaram vaaram.
नारी के स्तनों और नाभि-प्रदेश को देखकर मोह के आवेश में मत पड़ो। मन में बार-बार विचार करो कि यह सब मांस, चर्बी आदि का ही रूपान्तर है।
Do not be carried away by infatuation at the sight of a woman's breasts and navel. Reflect again and again in your mind that these are only transformations of flesh, fat and the like.
नलिनीदलगतजलमतितरलं
तद्वज्जीवितमतिशयचपलम् ।
विद्धि व्याध्यभिमानग्रस्तं
लोकं शोकहतं च समस्तम् ॥
nalinīdalagatajalamatitaralaṃ
tadvajjīvitamatiśayacapalam ,
viddhi vyādhyabhimānagrastaṃ
lokaṃ śokahataṃ ca samastam.
Naliniidalagatajalamatitaralam tadvajjiivitamatishayachapalam , viddhi vyaadhyabhimaanagrastam lokam shokahatam cha samastam.
कमल के पत्ते पर पड़ा जल अत्यन्त चंचल होता है; जीवन भी वैसा ही अत्यधिक अस्थिर है। जान लो कि यह सारा संसार रोग और अहंकार से ग्रस्त है, और शोक से पीड़ित है।
A drop of water on a lotus leaf trembles and is gone; life is just as unstable. Know that the whole world is gripped by illness and pride, and struck down by grief.
यावद्वित्तोपार्जनसक्तस्तावन्निजपरिवारो रक्तः ।
पश्चाज्जीवति जर्जरदेहे
वार्ता कोऽपि न पृच्छति गेहे ॥
yāvadvittopārjanasaktastāvannijaparivāro raktaḥ ,
paścājjīvati jarjaradehe
vārtā ko'pi na pṛcchati gehe.
Yaavadvittopaarjanasaktastaavannijaparivaaro raktah , pashchaajjiivati jarjaradehe vaartaa ko'pi na prichchhati gehe.
जब तक तुम धन कमाने में लगे रहते हो, तभी तक तुम्हारा परिवार तुमसे अनुराग रखता है। बाद में जब तुम जर्जर शरीर लेकर जीते हो, तब घर में कोई तुमसे बात तक नहीं पूछता।
As long as you are busy earning money, your family is fond of you. Later, when you live on in a worn-out body, no one at home even asks you a word.
यावत्पवनो निवसति देहे
तावत्पृच्छति कुशलं गेहे ।
गतवति वायौ देहापाये
भार्या बिभ्यति तस्मिन्काये ॥
yāvatpavano nivasati dehe
tāvatpṛcchati kuśalaṃ gehe ,
gatavati vāyau dehāpāye
bhāryā bibhyati tasminkāye.
Yaavatpavano nivasati dehe taavatprichchhati kushalam gehe , gatavati vaayau dehaapaaye bhaaryaa bibhyati tasminkaaye.
जब तक शरीर में प्राण-वायु बसती है, तभी तक घर के लोग कुशल पूछते हैं। प्राण निकल जाने और देह के गिर जाने पर पत्नी भी उसी शरीर से डरती है।
As long as breath dwells in the body, the household asks after your health. Once the breath has left and the body has fallen, even your wife is afraid of that corpse.
बालस्तावत्क्रीडासक्तस्तरुणस्तावत्तरुणीसक्तः ।
वृद्धस्तावच्चिन्तासक्तः
परे ब्रह्मणि कोऽपि न सक्तः ॥
bālastāvatkrīḍāsaktastaruṇastāvattaruṇīsaktaḥ ,
vṛddhastāvaccintāsaktaḥ
pare brahmaṇi ko'pi na saktaḥ.
Baalastaavatkriidaasaktastarunastaavattaruniisaktah , vriddhastaavachchintaasaktah pare brahmani ko'pi na saktah.
बालक खेल में आसक्त रहता है, युवा युवती में आसक्त रहता है, और वृद्ध चिन्ताओं में आसक्त रहता है; परब्रह्म में कोई भी आसक्त नहीं होता।
The child is caught up in play, the young man in young women, the old man in his worries; no one is caught up in the supreme Brahman.
का ते कान्ता कस्ते पुत्रः
संसारोऽयमतीव विचित्रः ।
कस्य त्वं कः कुत आयातस्तत्त्वं चिन्तय यदिदं भ्रान्तः ॥
kā te kāntā kaste putraḥ
saṃsāro'yamatīva vicitraḥ ,
kasya tvaṃ kaḥ kuta āyātastattvaṃ cintaya yadidaṃ bhrāntaḥ.
Kaa te kaantaa kaste putrah samsaaro'yamatiiva vichitrah , kasya tvam kah kuta aayaatastattvam chintaya yadidam bhraantah.
कौन तुम्हारी पत्नी है, कौन तुम्हारा पुत्र? यह संसार अत्यन्त विचित्र है। तुम किसके हो, कौन हो, कहाँ से आए हो? तुम इसमें भटके हुए हो, इसलिए इस तत्त्व पर विचार करो।
Who is your wife, who is your son? This world of saṃsāra is strange beyond measure. Whose are you? Who are you? Where have you come from? You are lost in all this, so think on what is truly real.
सत्सङ्गत्वे निःसङ्गत्वं
निःसङ्गत्वे निर्मोहत्वम् ।
निर्मोहत्वे निश्चलतत्वं
निश्चलतत्वे जीवन्मुक्तिः ॥
satsaṅgatve niḥsaṅgatvaṃ
niḥsaṅgatve nirmohatvam ,
nirmohatve niścalatatvaṃ
niścalatatve jīvanmuktiḥ.
Satsangatve nihsangatvam nihsangatve nirmohatvam , nirmohatve nishchalatatvam nishchalatatve jiivanmuktih.
सत्संग से अनासक्ति आती है, अनासक्ति से मोह का नाश होता है, मोह-रहित होने से अविचल तत्त्व (स्थिर सत्य) में स्थिति होती है, और उस अविचल तत्त्व में स्थित होने से जीवन्मुक्ति मिलती है।
Keeping good company leads to non-attachment; non-attachment leads to freedom from delusion; freedom from delusion leads to the unmoving reality; and resting in that unmoving reality is liberation while still alive.
वयसि गते कः कामविकारः
शुष्के नीरे कः कासारः ।
क्षीणे वित्ते कः परिवारो
ज्ञाते तत्त्वे कः संसारः ॥
vayasi gate kaḥ kāmavikāraḥ
śuṣke nīre kaḥ kāsāraḥ ,
kṣīṇe vitte kaḥ parivāro
jñāte tattve kaḥ saṃsāraḥ.
Vayasi gate kah kaamavikaarah shushke niire kah kaasaarah , kshiine vitte kah parivaaro jnaate tattve kah samsaarah.
आयु ढल जाने पर काम-विकार कहाँ रहता है? पानी सूख जाने पर तालाब कहाँ? धन समाप्त हो जाने पर परिवार कहाँ? और तत्त्व जान लेने पर संसार कहाँ?
When youth has passed, where is lust? When the water has dried, where is the lake? When wealth is spent, where is the family? When the truth is known, where is saṃsāra?
मा कुरु धनजनयौवनगर्वं
हरति निमेषात्कालः सर्वम् ।
मायामयमिदमखिलं हित्वा
ब्रह्मपदं त्वं प्रविश विदित्वा ॥
mā kuru dhanajanayauvanagarvaṃ
harati nimeṣātkālaḥ sarvam ,
māyāmayamidamakhilaṃ hitvā
brahmapadaṃ tvaṃ praviśa viditvā.
Maa kuru dhanajanayauvanagarvam harati nimeshaatkaalah sarvam , maayaamayamidamakhilam hitvaa brahmapadam tvam pravisha viditvaa.
धन, जन और यौवन का घमण्ड मत करो; काल पल भर में सब कुछ हर लेता है। इस सम्पूर्ण माया-रचित जगत को छोड़कर, सत्य को जानकर, तुम ब्रह्म-पद में प्रवेश करो।
Take no pride in wealth, followers or youth; time carries all of it off in the blink of an eye. Leave behind this whole world made of māyā, know the truth, and enter the state of Brahman.
दिनयामिन्यौ सायं प्रातः
शिशिरवसन्तौ पुनरायातः ।
कालः क्रीडति गच्छत्यायुस्तदपि न मुञ्चत्याशावायुः ॥
dinayāminyau sāyaṃ prātaḥ
śiśiravasantau punarāyātaḥ ,
kālaḥ krīḍati gacchatyāyustadapi na muñcatyāśāvāyuḥ.
Dinayaaminyau saayam praatah shishiravasantau punaraayaatah , kaalah kriidati gachchhatyaayustadapi na munchatyaashaavaayuh.
दिन और रात, साँझ और सवेरा, शिशिर और वसन्त बार-बार लौटकर आते हैं। काल खेलता रहता है, आयु बीतती जाती है, फिर भी आशा की आँधी पीछा नहीं छोड़ती।
Day and night, dusk and dawn, winter and spring come round again and again. Time plays its game, life slips away, and still the wind of hope will not let you go.
का ते कान्ताधनगतचिन्ता
वातुल किं तव नास्ति नियन्ता ।
त्रिजगति सज्जनसङ्गतिरेका
भवति भवार्णवतरणे नौका ॥
kā te kāntādhanagatacintā
vātula kiṃ tava nāsti niyantā ,
trijagati sajjanasaṅgatirekā
bhavati bhavārṇavataraṇe naukā.
Kaa te kaantaadhanagatachintaa vaatula kim tava naasti niyantaa , trijagati sajjanasangatirekaa bhavati bhavaarnavatarane naukaa.
पत्नी और धन की यह कैसी चिन्ता तुम्हें लगी है, हे पागल? क्या तुम्हारा कोई नियन्ता नहीं है? तीनों लोकों में केवल सज्जनों की संगति ही भव-सागर पार करने की नौका है।
Why this worry over wife and wealth, you madman? Is there no one who governs your life? In all three worlds, the company of good people alone is the boat for crossing the ocean of becoming.
चतुर्दशमञ्जरिका — The Fourteen-Blossom Garland (14–27), traditionally ascribed to the disciples
जटिलो मुण्डी लुञ्छितकेशः
काषायाम्बरबहुकृतवेषः ।
पश्यन्नपि च न पश्यति मूढो
ह्युदरनिमित्तं बहुकृतवेषः ॥
jaṭilo muṇḍī luñchitakeśaḥ
kāṣāyāmbarabahukṛtaveṣaḥ ,
paśyannapi ca na paśyati mūḍho
hyudaranimittaṃ bahukṛtaveṣaḥ.
Jatilo mundii lunchhitakeshah kaashaayaambarabahukritaveshah , pashyannapi cha na pashyati muudho hyudaranimittam bahukritaveshah.
कोई जटाधारी है, कोई सिर मुँड़ाए है, कोई बाल नुचवाए है, कोई गेरुए वस्त्रों में तरह-तरह के वेश बनाए है। वह मूढ़ देखते हुए भी नहीं देखता; ये अनेक वेश केवल पेट भरने के लिए बनाए गए हैं।
One wears matted locks, one a shaven head, one has his hair plucked out, one puts on ochre robes in many guises. The fool sees and yet does not see: all these costumes are put on for the sake of the belly.
अङ्गं गलितं पलितं मुण्डं
दशनविहीनं जातं तुण्डम् ।
वृद्धो याति गृहीत्वा दण्डं
तदपि न मुञ्चत्याशापिण्डम् ॥
aṅgaṃ galitaṃ palitaṃ muṇḍaṃ
daśanavihīnaṃ jātaṃ tuṇḍam ,
vṛddho yāti gṛhītvā daṇḍaṃ
tadapi na muñcatyāśāpiṇḍam.
Angam galitam palitam mundam dashanavihiinam jaatam tundam , vriddho yaati grihiitvaa dandam tadapi na munchatyaashaapindam.
अंग शिथिल हो गए, सिर पक गया, मुँह दाँतों से रहित हो गया। बूढ़ा लाठी पकड़कर चलता है, फिर भी आशाओं की गठरी नहीं छोड़ता।
The limbs have gone slack, the head has turned grey, the mouth has lost its teeth. The old man walks leaning on a stick, and still he will not let go of his bundle of hopes.
अग्रे वह्निः पृष्ठे भानू
रात्रौ चुबुकसमर्पितजानुः ।
करतलभिक्षस्तरुतलवासस्तदपि न मुञ्चत्याशापाशः ॥
agre vahniḥ pṛṣṭhe bhānū
rātrau cubukasamarpitajānuḥ ,
karatalabhikṣastarutalavāsastadapi na muñcatyāśāpāśaḥ.
Agre vahnih prishthe bhaanuu raatrau chubukasamarpitajaanuh , karatalabhikshastarutalavaasastadapi na munchatyaashaapaashah.
आगे आग, पीठ पर सूरज, रात में घुटनों पर ठोड़ी टिकाए बैठा; हथेली में भिक्षा, पेड़ के नीचे निवास; फिर भी आशा का फन्दा उसे नहीं छोड़ता।
A fire in front, the sun on his back, at night his chin propped on his knees; alms in his palm, a tree for his home: and still the noose of desire does not release him.
कुरुते गङ्गासागरगमनं
व्रतपरिपालनमथवा दानम् ।
ज्ञानविहीनः सर्वमतेन
मुक्तिं न भजति जन्मशतेन ॥
kurute gaṅgāsāgaragamanaṃ
vrataparipālanamathavā dānam ,
jñānavihīnaḥ sarvamatena
muktiṃ na bhajati janmaśatena.
Kurute gangaasaagaragamanam vrataparipaalanamathavaa daanam , jnaanavihiinah sarvamatena muktim na bhajati janmashatena.
कोई गंगासागर की यात्रा करे, व्रतों का पालन करे या दान दे, पर ज्ञान के बिना, सभी मतों के अनुसार, सौ जन्मों में भी उसे मुक्ति नहीं मिलती।
A man may journey to where the Gaṅgā meets the sea, keep vows or give gifts; but without knowledge, every school agrees, he will not reach liberation even in a hundred births.
सुरमन्दिरतरुमूलनिवासः
शय्या भूतलमजिनं वासः ।
सर्वपरिग्रहभोगत्यागः
कस्य सुखं न करोति विरागः ॥
suramandiratarumūlanivāsaḥ
śayyā bhūtalamajinaṃ vāsaḥ ,
sarvaparigrahabhogatyāgaḥ
kasya sukhaṃ na karoti virāgaḥ.
Suramandiratarumuulanivaasah shayyaa bhuutalamajinam vaasah , sarvaparigrahabhogatyaagah kasya sukham na karoti viraagah.
देव-मन्दिर में या पेड़ की जड़ में निवास, धरती ही शय्या, मृगचर्म ही वस्त्र, सभी संग्रहों और भोगों का त्याग; ऐसा वैराग्य किसे सुखी नहीं कर देता?
Living in a temple or at the foot of a tree, the bare ground for a bed and a deerskin for clothing, giving up every possession and pleasure: whom would such dispassion not make happy?
योगरतो वा भोगरतो वा
सङ्गरतो वा सङ्गविहीनः ।
यस्य ब्रह्मणि रमते चित्तं
नन्दति नन्दति नन्दत्येव ॥
yogarato vā bhogarato vā
saṅgarato vā saṅgavihīnaḥ ,
yasya brahmaṇi ramate cittaṃ
nandati nandati nandatyeva.
Yogarato vaa bhogarato vaa sangarato vaa sangavihiinah , yasya brahmani ramate chittam nandati nandati nandatyeva.
कोई योग में रमा हो या भोग में, संगति में रमा हो या संग से रहित हो; जिसका चित्त ब्रह्म में रमता है, वह आनन्दित रहता है, आनन्दित रहता है, निश्चय ही आनन्दित रहता है।
Whether given to yoga or to enjoyment, whether in company or alone, the one whose mind delights in Brahman is happy, happy, truly happy.
भगवद्गीता किञ्चिदधीता
गङ्गाजललवकणिका पीता ।
सकृदपि येन मुरारिसमर्चा
क्रियते तस्य यमेन न चर्चा ॥
bhagavadgītā kiñcidadhītā
gaṅgājalalavakaṇikā pītā ,
sakṛdapi yena murārisamarcā
kriyate tasya yamena na carcā.
Bhagavadgiitaa kinchidadhiitaa gangaajalalavakanikaa piitaa , sakridapi yena muraarisamarchaa kriyate tasya yamena na charchaa.
जिसने भगवद्गीता का थोड़ा-सा भी अध्ययन किया है, गंगाजल की एक बूँद भी पी है, और एक बार भी मुरारि की पूजा की है, उससे यम का कोई लेना-देना नहीं रहता।
One who has studied even a little of the Bhagavad Gītā, drunk even a drop of Gaṅgā water, and worshipped Murāri even once, has nothing to discuss with Yama.
पुनरपि जननं पुनरपि मरणं
पुनरपि जननीजठरे शयनम् ।
इह संसारे बहुदुस्तारे
कृपयापारे पाहि मुरारे ॥
punarapi jananaṃ punarapi maraṇaṃ
punarapi jananījaṭhare śayanam ,
iha saṃsāre bahudustāre
kṛpayāpāre pāhi murāre.
Punarapi jananam punarapi maranam punarapi jananiijathare shayanam , iha samsaare bahudustaare kripayaapaare paahi muraare.
फिर से जन्म, फिर से मृत्यु, फिर से माता के गर्भ में शयन। इस अत्यन्त दुस्तर और अपार संसार में, हे मुरारि, कृपा करके मेरी रक्षा करो।
Birth again, death again, and again lying in a mother's womb. In this saṃsāra, so hard to cross and without a far shore, protect me by your grace, O Murāri.
रथ्याकर्पटविरचितकन्थः
पुण्यापुण्यविवर्जितपन्थः ।
योगी योगनियोजितचित्तो
रमते बालोन्मत्तवदेव ॥
rathyākarpaṭaviracitakanthaḥ
puṇyāpuṇyavivarjitapanthaḥ ,
yogī yoganiyojitacitto
ramate bālonmattavadeva.
Rathyaakarpatavirachitakanthah punyaapunyavivarjitapanthah , yogii yoganiyojitachitto ramate baalonmattavadeva.
गलियों में पड़े चिथड़ों से बनी गुदड़ी ओढ़े, पुण्य और पाप से परे मार्ग पर चलने वाला, योग में चित्त लगाए योगी बालक या उन्मत्त की भाँति ही आनन्द में रमता है।
Wearing a quilt stitched from rags found in the street, walking a path beyond merit and demerit, the yogī, his mind fixed in yoga, delights like a child or a madman.
कस्त्वं कोऽहं कुत आयातः
का मे जननी को मे तातः ।
इति परिभावय सर्वमसारं
विश्वं त्यक्त्वा स्वप्नविचारम् ॥
kastvaṃ ko'haṃ kuta āyātaḥ
kā me jananī ko me tātaḥ ,
iti paribhāvaya sarvamasāraṃ
viśvaṃ tyaktvā svapnavicāram.
Kastvam ko'ham kuta aayaatah kaa me jananii ko me taatah , iti paribhaavaya sarvamasaaram vishvam tyaktvaa svapnavichaaram.
तुम कौन हो, मैं कौन हूँ, कहाँ से आया हूँ? मेरी माता कौन है, मेरा पिता कौन है? इस प्रकार विचार करो, सबको सारहीन जानो, और विश्व को स्वप्न की कल्पना समझकर छोड़ दो।
Who are you? Who am I? Where have I come from? Who is my mother, who my father? Reflect in this way, see it all as without substance, and set aside the world as a thing dreamt.
त्वयि मयि चान्यत्रैको विष्णुर्व्यर्थं कुप्यसि मय्यसहिष्णुः ।
सर्वस्मिन्नपि पश्यात्मानं
सर्वत्रोत्सृज भेदज्ञानम् ॥
tvayi mayi cānyatraiko viṣṇurvyarthaṃ kupyasi mayyasahiṣṇuḥ ,
sarvasminnapi paśyātmānaṃ
sarvatrotsṛja bhedajñānam.
Tvayi mayi chaanyatraiko vishnurvyartham kupyasi mayyasahishnuh , sarvasminnapi pashyaatmaanam sarvatrotsrija bhedajnaanam.
तुम में, मुझ में और अन्यत्र भी एक ही विष्णु हैं; तुम व्यर्थ ही असहिष्णु होकर मुझ पर क्रोध करते हो। सब में आत्मा को देखो, और सर्वत्र भेद-बुद्धि को त्याग दो।
In you, in me and everywhere else there is one Viṣṇu; it is pointless to lose patience and be angry with me. See the self in all things, and give up the sense of difference everywhere.
शत्रौ मित्रे पुत्रे बन्धौ
मा कुरु यत्नं विग्रहसन्धौ ।
भव समचित्तः सर्वत्र त्वं
वाञ्छस्यचिराद्यदि विष्णुत्वम् ॥
śatrau mitre putre bandhau
mā kuru yatnaṃ vigrahasandhau ,
bhava samacittaḥ sarvatra tvaṃ
vāñchasyacirādyadi viṣṇutvam.
Shatrau mitre putre bandhau maa kuru yatnam vigrahasandhau , bhava samachittah sarvatra tvam vaanchhasyachiraadyadi vishnutvam.
शत्रु, मित्र, पुत्र या बन्धु के साथ झगड़ा या मेल करने का प्रयत्न मत करो। यदि तुम शीघ्र विष्णु-पद पाना चाहते हो, तो सर्वत्र समचित्त बनो।
With enemy or friend, son or kinsman, make no effort toward quarrel or alliance. Be even-minded everywhere, if you wish soon to reach the state of Viṣṇu.
कामं क्रोधं लोभं मोहं
त्यक्त्वात्मानं भावय कोऽहम् ।
आत्मज्ञानविहीना मूढास्ते पच्यन्ते नरकनिगूढाः ॥
kāmaṃ krodhaṃ lobhaṃ mohaṃ
tyaktvātmānaṃ bhāvaya ko'ham ,
ātmajñānavihīnā mūḍhāste pacyante narakanigūḍhāḥ.
Kaamam krodham lobham moham tyaktvaatmaanam bhaavaya ko'ham , aatmajnaanavihiinaa muudhaaste pachyante narakaniguudhaah.
काम, क्रोध, लोभ और मोह को त्यागकर अपने भीतर विचार करो, 'मैं कौन हूँ?' आत्मज्ञान से रहित मूढ़ जन नरक में छिपे पकाए जाते हैं।
Setting aside desire, anger, greed and delusion, look within and ask, 'Who am I?' Fools without knowledge of the self are cooked, shut away in hell.
गेयं गीतानामसहस्रं
ध्येयं श्रीपतिरूपमजस्रम् ।
नेयं सज्जनसङ्गे चित्तं
देयं दीनजनाय च वित्तम् ॥
geyaṃ gītānāmasahasraṃ
dhyeyaṃ śrīpatirūpamajasram ,
neyaṃ sajjanasaṅge cittaṃ
deyaṃ dīnajanāya ca vittam.
Geyam giitaanaamasahasram dhyeyam shriipatiruupamajasram , neyam sajjanasange chittam deyam diinajanaaya cha vittam.
गीता और (विष्णु के) सहस्रनाम का गान करना चाहिए, श्रीपति के रूप का निरन्तर ध्यान करना चाहिए, चित्त को सज्जनों की संगति में ले जाना चाहिए, और दीन-दुखियों को धन देना चाहिए।
Sing the Gītā and the thousand names; meditate without pause on the form of Śrī's lord; lead your mind into the company of the good; and give your wealth to those in need.
उपसंहारः — The Conclusion (28–31)
सुखतः क्रियते रामाभोगः
पश्चाद्धन्त शरीरे रोगः ।
यद्यपि लोके मरणं शरणं
तदपि न मुञ्चति पापाचरणम् ॥
sukhataḥ kriyate rāmābhogaḥ
paścāddhanta śarīre rogaḥ ,
yadyapi loke maraṇaṃ śaraṇaṃ
tadapi na muñcati pāpācaraṇam.
Sukhatah kriyate raamaabhogah pashchaaddhanta shariire rogah , yadyapi loke maranam sharanam tadapi na munchati paapaacharanam.
सुख के लिए मनुष्य स्त्री-भोग करता है, पर हाय, बाद में शरीर में रोग घर कर लेता है। यद्यपि संसार में अन्त में मृत्यु ही शरण है, फिर भी वह पाप-आचरण नहीं छोड़ता।
For pleasure one gives oneself to enjoyment with women; afterwards, alas, disease settles in the body. Though in this world death is the only end one comes to, still one does not give up wrongdoing.
अर्थमनर्थं भावय नित्यं
नास्ति ततः सुखलेशः सत्यम् ।
पुत्रादपि धनभाजां भीतिः
सर्वत्रैषा विहिता रीतिः ॥
arthamanarthaṃ bhāvaya nityaṃ
nāsti tataḥ sukhaleśaḥ satyam ,
putrādapi dhanabhājāṃ bhītiḥ
sarvatraiṣā vihitā rītiḥ.
Arthamanartham bhaavaya nityam naasti tatah sukhaleshah satyam , putraadapi dhanabhaajaam bhiitih sarvatraishaa vihitaa riitih.
अर्थ (धन) को सदा अनर्थ समझो; सच में उससे सुख का लेश भी नहीं मिलता। धनवानों को अपने पुत्र से भी भय रहता है; सब जगह यही रीति चली आती है।
Always regard wealth as a source of harm; truly, not a trace of happiness comes from it. The rich fear even their own sons; this is the way of things everywhere.
प्राणायामं प्रत्याहारं
नित्यानित्यविवेकविचारम् ।
जाप्यसमेतसमाधिविधानं
कुर्ववधानं महदवधानम् ॥
prāṇāyāmaṃ pratyāhāraṃ
nityānityavivekavicāram ,
jāpyasametasamādhividhānaṃ
kurvavadhānaṃ mahadavadhānam.
Praanaayaamam pratyaahaaram nityaanityavivekavichaaram , jaapyasametasamaadhividhaanam kurvavadhaanam mahadavadhaanam.
प्राणायाम, प्रत्याहार, नित्य और अनित्य के विवेक का विचार, और जप सहित समाधि का अभ्यास, इन्हें सावधानी से करो, बड़ी सावधानी से।
Prāṇāyāma, withdrawal of the senses, reflection that tells the lasting from the passing, and the practice of samādhi together with japa: do these with care, with great care.
गुरुचरणाम्बुजनिर्भरभक्तः
संसारादचिराद्भव मुक्तः ।
सेन्द्रियमानसनियमादेव
द्रक्ष्यसि निजहृदयस्थं देवम् ॥
gurucaraṇāmbujanirbharabhaktaḥ
saṃsārādacirādbhava muktaḥ ,
sendriyamānasaniyamādeva
drakṣyasi nijahṛdayasthaṃ devam.
Gurucharanaambujanirbharabhaktah samsaaraadachiraadbhava muktah , sendriyamaanasaniyamaadeva drakshyasi nijahridayastham devam.
गुरु के चरण-कमलों में पूर्ण भक्ति रखने वाले बनो और शीघ्र ही संसार से मुक्त हो जाओ। इन्द्रियों और मन के संयम से ही तुम अपने हृदय में स्थित देव के दर्शन करोगे।
Be wholly devoted to the lotus feet of the guru, and be free of saṃsāra before long. Through the restraint of the senses and the mind alone you will see the God who dwells in your own heart.