Verse meanings · श्लोकार्थप्रत्येक श्लोक के नीचे दिया गया हिन्दी और अंग्रेज़ी अर्थ AdiVeda का अपना सम्पादकीय अनुवाद है, जो ऊपर दिए गए संस्कृत पाठ से सीधे इस संस्करण के लिए किया गया है। यह पाठ को समझने में सहायता के लिए है — यह किसी प्रकाशित अनुवाद का उद्धरण या कोई पारम्परिक भाष्य नहीं है। जहाँ विभिन्न परम्पराएँ किसी अंश को अलग ढंग से पढ़ती हैं, वहाँ संक्षेप में यह बताया गया है।
The Hindi and English meaning under each verse is AdiVeda's own editorial translation, made directly from the Sanskrit printed here for this edition. It is meant to help you follow the text — it is not quoted from any published translation and it is not a traditional commentary. Where traditions read a passage differently, the meaning says so briefly.
श्रीहरिं परमानन्दमुपदेष्टारमीश्वरम्
व्यापकं सर्वलोकानां कारणं तं नमाम्यहम् ॥ १ ॥
śrīhariṃ paramānandamupadeṣṭāramīśvaram
vyāpakaṃ sarvalokānāṃ kāraṇaṃ taṃ namāmyaham || 1 ||
Shriiharim paramaanandamupadeshtaaramiishvaram vyaapakam sarvalokaanaam kaaranam tam namaamyaham
परम आनन्द-स्वरूप, उपदेश देने वाले, सब लोकों में व्यापक, सबके कारण उन ईश्वर श्रीहरि को मैं नमस्कार करता हूँ।
I bow to Śrī Hari, the Lord — supreme bliss, the teacher, pervading all the worlds, the cause of all.
अपरोक्षानुभूतिर्वै प्रोच्यते मोक्षसिद्धये
सद्भिरेषा प्रयत्नेन वीक्षणीया मुहुर्मुहुः ॥ २ ॥
aparokṣānubhūtirvai procyate mokṣasiddhaye
sadbhireṣā prayatnena vīkṣaṇīyā muhurmuhuḥ || 2 ||
Aparokshaanubhuutirvai prochyate mokshasiddhaye sadbhireshaa prayatnena viikshaniiyaa muhurmuhuh
मोक्ष की सिद्धि के लिए यह 'अपरोक्षानुभूति' (साक्षात् अनुभव) कही जा रही है। सज्जनों को चाहिए कि प्रयत्नपूर्वक इसे बार-बार देखें (विचारें)।
This Aparokṣānubhūti — direct experience — is taught for the attainment of liberation. Good people should study it carefully, again and again.
स्ववर्णाश्रमधर्मेण तपसा हरितोषणात्
साधनं प्रभवेत्पुंसां वैराग्यादि चतुष्टयम् ॥ ३ ॥
svavarṇāśramadharmeṇa tapasā haritoṣaṇāt
sādhanaṃ prabhavetpuṃsāṃ vairāgyādi catuṣṭayam || 3 ||
Svavarnaashramadharmena tapasaa haritoshanaat saadhanam prabhavetpumsaam vairaagyaadi chatushtayam
अपने वर्ण और आश्रम के धर्म के पालन से, तप से और हरि की प्रसन्नता से मनुष्यों में वैराग्य आदि चार साधन उत्पन्न होते हैं।
By following the duties of one's own class and stage of life, by austerity and by pleasing Hari, the fourfold means beginning with dispassion arises in a person.
ब्रह्मादिस्थावरान्तेषु वैराग्यं विषयेष्वनु
यथैव काकविष्ठायां वैराग्यं तद्धि निर्मलम् ॥ ४ ॥
brahmādisthāvarānteṣu vairāgyaṃ viṣayeṣvanu
yathaiva kākaviṣṭhāyāṃ vairāgyaṃ taddhi nirmalam || 4 ||
Brahmaadisthaavaraanteshu vairaagyam vishayeshvanu yathaiva kaakavishthaayaam vairaagyam taddhi nirmalam
ब्रह्मा से लेकर स्थावर (वृक्ष आदि) तक के सब भोगों में वैराग्य हो — और वह वैराग्य वैसा ही निर्मल हो जैसा कौए की विष्ठा के प्रति होता है।
Dispassion towards every enjoyment, from that of Brahmā down to that of unmoving things — dispassion as complete as one's distaste for a crow's droppings — that alone is pure.
नित्यमात्मस्वरूपं हि दृश्यं तद्विपरीतगम्
एवं यो निश्चयः सम्यग्विवेको वस्तुनः स वै ॥ ५ ॥
nityamātmasvarūpaṃ hi dṛśyaṃ tadviparītagam
evaṃ yo niścayaḥ samyagviveko vastunaḥ sa vai || 5 ||
Nityamaatmasvaruupam hi drishyam tadvipariitagam evam yo nishchayah samyagviveko vastunah sa vai
आत्म-स्वरूप नित्य है और दृश्य (जगत्) उसके विपरीत (अनित्य) है — यह जो सम्यक् निश्चय है, वही वस्तु का विवेक है।
The nature of the Self is eternal, and what is seen is the opposite of it: this firm conviction is discrimination between the real and the unreal.
सदैव वासनात्यागः शमोऽयमिति शब्दितः
निग्रहो बाह्यवृत्तीनां दम इत्यभिधीयते ॥ ६ ॥
sadaiva vāsanātyāgaḥ śamo'yamiti śabditaḥ
nigraho bāhyavṛttīnāṃ dama ityabhidhīyate || 6 ||
Sadaiva vaasanaatyaagah shamo'yamiti shabditah nigraho baahyavrittiinaam dama ityabhidhiiyate
वासनाओं का सदा त्याग ही 'शम' कहलाता है; बाहरी वृत्तियों (इन्द्रियों) का निग्रह 'दम' कहलाता है।
The constant giving up of hankerings is called śama, calmness; the restraint of the outgoing faculties is called dama, control.
विषयेभ्यः परावृत्तिः परमोपरतिर्हि सा
सहनं सर्वदुःखानां तितिक्षा सा शुभा मता ॥ ७ ॥
viṣayebhyaḥ parāvṛttiḥ paramoparatirhi sā
sahanaṃ sarvaduḥkhānāṃ titikṣā sā śubhā matā || 7 ||
Vishayebhyah paraavrittih paramoparatirhi saa sahanam sarvaduhkhaanaam titikshaa saa shubhaa mataa
विषयों से पूर्ण रूप से मुँह मोड़ लेना ही परम 'उपरति' है; सब दुःखों का सहन करना शुभ 'तितिक्षा' मानी गई है।
Complete turning away from sense-objects is the highest uparati, withdrawal; the bearing of all sorrows is held to be titikṣā, endurance.
निगमाचार्यवाक्येषु भक्तिः श्रद्धेति विश्रुता
चित्तैकाग्र्यं तु सल्लक्ष्ये समाधानमिति स्मृतम् ॥ ८ ॥
nigamācāryavākyeṣu bhaktiḥ śraddheti viśrutā
cittaikāgryaṃ tu sallakṣye samādhānamiti smṛtam || 8 ||
Nigamaachaaryavaakyeshu bhaktih shraddheti vishrutaa chittaikaagryam tu sallakshye samaadhaanamiti smritam
वेद और आचार्य के वचनों में भक्ति ही 'श्रद्धा' के नाम से प्रसिद्ध है; सत्-लक्ष्य (ब्रह्म) में चित्त की एकाग्रता 'समाधान' कही गई है।
Devotion to the words of the Veda and of the teacher is what is known as śraddhā, faith; one-pointedness of mind on the true goal is called samādhāna, concentration.
संसारबन्धनिर्मुक्तिः कथं मे स्यात्कदा विभो
इति या सुदृढा बुद्धिर्वक्तव्या सा मुमुक्षुता ॥ ९ ॥
saṃsārabandhanirmuktiḥ kathaṃ me syātkadā vibho
iti yā sudṛḍhā buddhirvaktavyā sā mumukṣutā || 9 ||
Samsaarabandhanirmuktih katham me syaatkadaa vibho iti yaa sudridhaa buddhirvaktavyaa saa mumukshutaa
'हे विभो, मेरा संसार-बन्धन से छुटकारा कैसे और कब होगा?' — यह जो अत्यन्त दृढ़ बुद्धि है, उसी को मुमुक्षुता (मोक्ष की इच्छा) कहना चाहिए।
'How and when, O Lord, shall I be freed from the bondage of worldly existence?' — this firm resolve is what should be called mumukṣutā, the longing for liberation.
उक्तसाधनयुक्तेन विचारः पुरुषेण हि
कर्तव्यो ज्ञानसिद्ध्यर्थमात्मनः शुभमिच्छता ॥ १० ॥
uktasādhanayuktena vicāraḥ puruṣeṇa hi
kartavyo jñānasiddhyarthamātmanaḥ śubhamicchatā || 10 ||
Uktasaadhanayuktena vichaarah purushena hi kartavyo jnaanasiddhyarthamaatmanah shubhamichchhataa
इन साधनों से युक्त, अपना कल्याण चाहने वाले पुरुष को ज्ञान की सिद्धि के लिए विचार करना चाहिए।
Equipped with these means, a person who desires his own good should undertake enquiry, so that knowledge may arise.
नोत्पद्यते विना ज्ञानं विचारेणान्यसाधनैः
यथा पदार्थभानं हि प्रकाशेन विना क्वचित् ॥ ११ ॥
notpadyate vinā jñānaṃ vicāreṇānyasādhanaiḥ
yathā padārthabhānaṃ hi prakāśena vinā kvacit || 11 ||
Notpadyate vinaa jnaanam vichaarenaanyasaadhanaih yathaa padaarthabhaanam hi prakaashena vinaa kvachit
विचार के बिना अन्य साधनों से ज्ञान उत्पन्न नहीं होता, जैसे प्रकाश के बिना कहीं भी पदार्थ का भान नहीं होता।
Knowledge does not arise from any other means without enquiry, just as nowhere is an object perceived without light.
कोऽहं कथमिदं जातं को वै कर्ताऽस्य विद्यते
उपादानं किमस्तीह विचारः सोऽयमीदृशः ॥ १२ ॥
ko'haṃ kathamidaṃ jātaṃ ko vai kartā'sya vidyate
upādānaṃ kimastīha vicāraḥ so'yamīdṛśaḥ || 12 ||
Ko'ham kathamidam jaatam ko vai kartaa'sya vidyate upaadaanam kimastiiha vichaarah so'yamiidrishah
'मैं कौन हूँ? यह (जगत्) कैसे उत्पन्न हुआ? इसका कर्ता कौन है? इसका उपादान कारण क्या है?' — विचार इसी प्रकार का होता है।
'Who am I? How did all this come to be? Who is its maker? What is the material it is made of?' — enquiry is of this kind.
नाहं भूतगणो देहो नाहं चाक्षगणस्तथा
एतद्विलक्षणः कश्चिद्विचारः सोऽयमीदृशः ॥ १३ ॥
nāhaṃ bhūtagaṇo deho nāhaṃ cākṣagaṇastathā
etadvilakṣaṇaḥ kaścidvicāraḥ so'yamīdṛśaḥ || 13 ||
Naaham bhuutagano deho naaham chaakshaganastathaa etadvilakshanah kashchidvichaarah so'yamiidrishah
'मैं भूतों का समूह (शरीर) नहीं हूँ, न इन्द्रियों का समूह हूँ; मैं इनसे भिन्न कोई हूँ' — विचार इसी प्रकार का होता है।
'I am not the mass of elements that is the body, nor the group of the senses; I am something other than these' — enquiry is of this kind.
अज्ञानप्रभवं सर्वं ज्ञानेन प्रविलीयते
सङ्कल्पो विविधः कर्ता विचारः सोऽयमीदृशः ॥ १४ ॥
ajñānaprabhavaṃ sarvaṃ jñānena pravilīyate
saṅkalpo vividhaḥ kartā vicāraḥ so'yamīdṛśaḥ || 14 ||
Ajnaanaprabhavam sarvam jnaanena praviliiyate sankalpo vividhah kartaa vichaarah so'yamiidrishah
'यह सब अज्ञान से उत्पन्न है और ज्ञान से विलीन हो जाता है; अनेक प्रकार का संकल्प ही इसका कर्ता है' — विचार इसी प्रकार का होता है।
'All this arises from ignorance and dissolves in knowledge; the maker of it is thought, in its many forms' — enquiry is of this kind.
एतयोर्यदुपादानमेकं सूक्ष्मं सदव्ययम्
यथैव मृद्घटादीनां विचारः सोऽयमीदृशः ॥ १५ ॥
etayoryadupādānamekaṃ sūkṣmaṃ sadavyayam
yathaiva mṛdghaṭādīnāṃ vicāraḥ so'yamīdṛśaḥ || 15 ||
Etayoryadupaadaanamekam suukshmam sadavyayam yathaiva mridghataadiinaam vichaarah so'yamiidrishah
'इन दोनों (कर्ता और कार्य) का उपादान कारण एक, सूक्ष्म, सत्-स्वरूप और अविनाशी है — जैसे घड़े आदि का उपादान मिट्टी है' — विचार इसी प्रकार का होता है।
'The material of both is one, subtle, real and imperishable, as clay is of pots and the rest' — enquiry is of this kind.
अहमेकोऽपि सूक्ष्मश्च ज्ञाता साक्षी सदव्ययः
तदहं नात्र सन्देहो विचारः सोऽयमीदृशः ॥ १६ ॥
ahameko'pi sūkṣmaśca jñātā sākṣī sadavyayaḥ
tadahaṃ nātra sandeho vicāraḥ so'yamīdṛśaḥ || 16 ||
Ahameko'pi suukshmashcha jnaataa saakshii sadavyayah tadaham naatra sandeho vichaarah so'yamiidrishah
'मैं एक ही हूँ, सूक्ष्म हूँ, ज्ञाता हूँ, साक्षी हूँ, सत्-स्वरूप और अविनाशी हूँ; वह (ब्रह्म) मैं ही हूँ — इसमें सन्देह नहीं' — विचार इसी प्रकार का होता है।
'I too am one, subtle, the knower, the witness, real and imperishable; that Brahman am I, of this there is no doubt' — enquiry is of this kind.
आत्मा विनिष्कलो ह्येको देहो बहुभिरावृतः
तयोरैक्यं प्रपश्यन्ति किमज्ञानमतः परम् ॥ १७ ॥
ātmā viniṣkalo hyeko deho bahubhirāvṛtaḥ
tayoraikyaṃ prapaśyanti kimajñānamataḥ param || 17 ||
Aatmaa vinishkalo hyeko deho bahubhiraavritah tayoraikyam prapashyanti kimajnaanamatah param
आत्मा निष्कल (अंश-रहित) और एक है, जबकि देह अनेक (अंगों) से बना है — दोनों की एकता देखना इससे बड़ा अज्ञान और क्या होगा?
The Self is without parts and one, while the body is made up of many. People take the two to be one — what greater ignorance can there be than this?
आत्मा नियामकश्चान्तर्देहो बाह्यो नियम्यकः
तयोरैक्यं प्रपश्यन्ति किमज्ञानमतः परम् ॥ १८ ॥
ātmā niyāmakaścāntardeho bāhyo niyamyakaḥ
tayoraikyaṃ prapaśyanti kimajñānamataḥ param || 18 ||
Aatmaa niyaamakashchaantardeho baahyo niyamyakah tayoraikyam prapashyanti kimajnaanamatah param
आत्मा भीतर रहकर नियन्त्रण करने वाला है और देह बाहर रहकर नियन्त्रित होने वाला है — दोनों की एकता देखना इससे बड़ा अज्ञान और क्या होगा?
The Self within is the controller, and the body outside is what is controlled. People take the two to be one — what greater ignorance can there be than this?
आत्मा ज्ञानमयः पुण्यो देहो मांसमयोऽशुचिः
तयोरैक्यं प्रपश्यन्ति किमज्ञानमतः परम् ॥ १९ ॥
ātmā jñānamayaḥ puṇyo deho māṃsamayo'śuciḥ
tayoraikyaṃ prapaśyanti kimajñānamataḥ param || 19 ||
Aatmaa jnaanamayah punyo deho maamsamayo'shuchih tayoraikyam prapashyanti kimajnaanamatah param
आत्मा ज्ञानमय और पवित्र है, जबकि देह मांसमय और अपवित्र है — दोनों की एकता देखना इससे बड़ा अज्ञान और क्या होगा?
The Self is of the nature of knowledge and is holy, while the body is made of flesh and is impure. People take the two to be one — what greater ignorance can there be than this?
आत्मा प्रकाशकः स्वच्छो देहस्तामस उच्यते
तयोरैक्यं प्रपश्यन्ति किमज्ञानमतः परम् ॥ २० ॥
ātmā prakāśakaḥ svaccho dehastāmasa ucyate
tayoraikyaṃ prapaśyanti kimajñānamataḥ param || 20 ||
Aatmaa prakaashakah svachchho dehastaamasa uchyate tayoraikyam prapashyanti kimajnaanamatah param
आत्मा प्रकाशक और निर्मल है, जबकि देह तामसिक (जड़) कहा जाता है — दोनों की एकता देखना इससे बड़ा अज्ञान और क्या होगा?
The Self is that which illumines, and is clear; the body is said to be of the nature of darkness. People take the two to be one — what greater ignorance can there be than this?
आत्मा नित्यो हि सद्रूपो देहोऽनित्यो ह्यसन्मयः
तयोरैक्यं प्रपश्यन्ति किमज्ञानमतः परम् ॥ २१ ॥
ātmā nityo hi sadrūpo deho'nityo hyasanmayaḥ
tayoraikyaṃ prapaśyanti kimajñānamataḥ param || 21 ||
Aatmaa nityo hi sadruupo deho'nityo hyasanmayah tayoraikyam prapashyanti kimajnaanamatah param
आत्मा नित्य और सत्-रूप है, जबकि देह अनित्य और असत्-रूप है — दोनों की एकता देखना इससे बड़ा अज्ञान और क्या होगा?
The Self is eternal, its nature being real; the body is impermanent, its nature unreal. People take the two to be one — what greater ignorance can there be than this?
आत्मनस्तत्प्रकाशत्वं यत्पदार्थावभासनम्
नाग्न्यादिदीप्तिवद्दीप्तिर्भवत्यान्ध्यं यतो निशि ॥ २२ ॥
ātmanastatprakāśatvaṃ yatpadārthāvabhāsanam
nāgnyādidīptivaddīptirbhavatyāndhyaṃ yato niśi || 22 ||
Aatmanastatprakaashatvam yatpadaarthaavabhaasanam naagnyaadidiiptivaddiiptirbhavatyaandhyam yato nishi
आत्मा का प्रकाशक होना यही है कि उससे पदार्थ भासित होते हैं; यह प्रकाश अग्नि आदि के प्रकाश जैसा नहीं है, क्योंकि रात्रि में (अग्नि के बुझने पर) अन्धकार हो जाता है।
The Self's being light means that through it objects are revealed; its light is not like that of fire and the like, for with such light there is still darkness at night.
देहोऽहमित्ययं मूढो मत्वा तिष्ठत्यहो जनः
ममायमित्यपि ज्ञात्वा घटद्रष्टेव सर्वदा ॥ २३ ॥
deho'hamityayaṃ mūḍho matvā tiṣṭhatyaho janaḥ
mamāyamityapi jñātvā ghaṭadraṣṭeva sarvadā || 23 ||
Deho'hamityayam muudho matvaa tishthatyaho janah mamaayamityapi jnaatvaa ghatadrashteva sarvadaa
यह मूढ़ मनुष्य 'मैं देह हूँ' — ऐसा मानकर रहता है। आश्चर्य है कि 'यह मेरा है' — यह जानते हुए भी वह सदा उसी तरह नहीं रहता जैसे घड़े को देखने वाला (घड़े से भिन्न रहता है)।
This deluded person lives thinking 'I am the body'. Yet even while he says 'this body is mine', he does not remain, as he should, like the one who sees a pot and knows he is not the pot.
ब्रह्मैवाहं समः शान्तः सच्चिदानन्दलक्षणः
नाहं देहो ह्यसद्रूपो ज्ञानमित्युच्यते बुधैः ॥ २४ ॥
brahmaivāhaṃ samaḥ śāntaḥ saccidānandalakṣaṇaḥ
nāhaṃ deho hyasadrūpo jñānamityucyate budhaiḥ || 24 ||
Brahmaivaaham samah shaantah sachchidaanandalakshanah naaham deho hyasadruupo jnaanamityuchyate budhaih
मैं ब्रह्म ही हूँ — सम, शान्त, सत्-चित्-आनन्द-लक्षण वाला। मैं देह नहीं हूँ, जो असत्-रूप है — ज्ञानी इसी को ज्ञान कहते हैं।
I am Brahman alone — the same in all, at peace, whose marks are being, consciousness and bliss. I am not the body, which is unreal in nature — this, the wise call knowledge.
निर्विकारो निराकारो निरवद्योऽहमव्ययः
नाहं देहो ह्यसद्रूपो ज्ञानमित्युच्यते बुधैः ॥ २५ ॥
nirvikāro nirākāro niravadyo'hamavyayaḥ
nāhaṃ deho hyasadrūpo jñānamityucyate budhaiḥ || 25 ||
Nirvikaaro niraakaaro niravadyo'hamavyayah naaham deho hyasadruupo jnaanamityuchyate budhaih
मैं विकार-रहित, आकार-रहित, दोष-रहित और अविनाशी हूँ। मैं देह नहीं हूँ, जो असत्-रूप है — ज्ञानी इसी को ज्ञान कहते हैं।
I am free of change, free of form, free of blemish and imperishable. I am not the body, which is unreal in nature — this, the wise call knowledge.
निरामयो निराभासो निर्विकल्पोऽहमाततः
नाहं देहो ह्यसद्रूपो ज्ञानमित्युच्यते बुधैः ॥ २६ ॥
nirāmayo nirābhāso nirvikalpo'hamātataḥ
nāhaṃ deho hyasadrūpo jñānamityucyate budhaiḥ || 26 ||
Niraamayo niraabhaaso nirvikalpo'hamaatatah naaham deho hyasadruupo jnaanamityuchyate budhaih
मैं रोग-रहित, आभास-रहित, विकल्प-रहित और सर्वत्र फैला हुआ हूँ। मैं देह नहीं हूँ, जो असत्-रूप है — ज्ञानी इसी को ज्ञान कहते हैं।
I am free of ailment, free of appearance, free of all mental construction, and all-pervading. I am not the body, which is unreal in nature — this, the wise call knowledge.
निर्गुणो निष्क्रियो नित्यो नित्यमुक्तोऽहमच्युतः
नाहं देहो ह्यसद्रूपो ज्ञानमित्युच्यते बुधैः ॥ २७ ॥
nirguṇo niṣkriyo nityo nityamukto'hamacyutaḥ
nāhaṃ deho hyasadrūpo jñānamityucyate budhaiḥ || 27 ||
Nirguno nishkriyo nityo nityamukto'hamachyutah naaham deho hyasadruupo jnaanamityuchyate budhaih
मैं गुण-रहित, क्रिया-रहित, नित्य, नित्य-मुक्त और अच्युत हूँ। मैं देह नहीं हूँ, जो असत्-रूप है — ज्ञानी इसी को ज्ञान कहते हैं।
I am beyond qualities, beyond action, eternal, ever free, and never fallen from my nature. I am not the body, which is unreal in nature — this, the wise call knowledge.
निर्मलो निश्चलोऽनन्तः शुद्धोऽहमजरोऽमरः
नाहं देहो ह्यसद्रूपो ज्ञानमित्युच्यते बुधैः ॥ २८ ॥
nirmalo niścalo'nantaḥ śuddho'hamajaro'maraḥ
nāhaṃ deho hyasadrūpo jñānamityucyate budhaiḥ || 28 ||
Nirmalo nishchalo'nantah shuddho'hamajaro'marah naaham deho hyasadruupo jnaanamityuchyate budhaih
मैं निर्मल, निश्चल, अनन्त, शुद्ध, जरा-रहित और मृत्यु-रहित हूँ। मैं देह नहीं हूँ, जो असत्-रूप है — ज्ञानी इसी को ज्ञान कहते हैं।
I am spotless, unmoving, infinite, pure, free of old age and free of death. I am not the body, which is unreal in nature — this, the wise call knowledge.
स्वदेहं शोभनं त्यक्त्वा पुरुषाख्यं च संमतम्
किं मूर्ख शून्यमात्मानं देहातीतं करोषि भोः ॥ २९ ॥
svadehaṃ śobhanaṃ tyaktvā puruṣākhyaṃ ca saṃmatam
kiṃ mūrkha śūnyamātmānaṃ dehātītaṃ karoṣi bhoḥ || 29 ||
Svadeham shobhanam tyaktvaa purushaakhyam cha sammatam kim muurkha shuunyamaatmaanam dehaatiitam karoshi bhoh
अरे मूर्ख! अपने उस शोभन देह को, जो 'पुरुष' नाम से सम्मत है, छोड़कर तू देह से परे आत्मा को शून्य क्यों बनाता है?
O foolish one, why, abandoning your own fine body, which is accepted as the puruṣa, do you make the Self, which is beyond the body, into a nothing?
स्वात्मानं शृणु मूर्ख त्वं श्रुत्या युक्त्या च पूरुषम्
देहातीतं सदाकारं सुदुर्दर्शं भवादृशाम् ॥ ३० ॥
svātmānaṃ śṛṇu mūrkha tvaṃ śrutyā yuktyā ca pūruṣam
dehātītaṃ sadākāraṃ sudurdarśaṃ bhavādṛśām || 30 ||
Svaatmaanam shrinu muurkha tvam shrutyaa yuktyaa cha puurusham dehaatiitam sadaakaaram sudurdarsham bhavaadrishaam
अरे मूर्ख! श्रुति और युक्ति से अपने आत्मा को — उस पुरुष को — सुन, जो देह से परे, सदा एक-रूप और तुझ जैसों के लिए अत्यन्त दुर्दर्श (कठिनता से दिखने वाला) है।
O foolish one, listen through scripture and reasoning to your own Self, the puruṣa, who is beyond the body, always of one form, and very hard for people like you to see.
अहंशब्देन विख्यात एक एव स्थितः परः
स्थूलस्त्वनेकतां प्राप्तः कथं स्याद्देहकः पुमान् ॥ ३१ ॥
ahaṃśabdena vikhyāta eka eva sthitaḥ paraḥ
sthūlastvanekatāṃ prāptaḥ kathaṃ syāddehakaḥ pumān || 31 ||
Ahamshabdena vikhyaata eka eva sthitah parah sthuulastvanekataam praaptah katham syaaddehakah pumaan
'अहम्' शब्द से प्रसिद्ध परम तत्त्व एक ही रूप में स्थित है, जबकि स्थूल देह अनेकता को प्राप्त है — फिर देहधारी (शरीर) पुरुष (आत्मा) कैसे हो सकता है?
That supreme reality known by the word 'I' remains one alone, while the gross body has become manifold. How then can the body be the puruṣa, the Self?
अहं द्रष्टृतया सिद्धो देहो दृश्यतया स्थितः
ममायमिति निर्देशात्कथं स्याद्देहकः पुमान् ॥ ३२ ॥
ahaṃ draṣṭṛtayā siddho deho dṛśyatayā sthitaḥ
mamāyamiti nirdeśātkathaṃ syāddehakaḥ pumān || 32 ||
Aham drashtritayaa siddho deho drishyatayaa sthitah mamaayamiti nirdeshaatkatham syaaddehakah pumaan
'अहम्' द्रष्टा के रूप में सिद्ध है और देह दृश्य के रूप में स्थित है; 'यह मेरा है' — इस निर्देश से भी (यह स्पष्ट है) — फिर देहधारी (शरीर) पुरुष (आत्मा) कैसे हो सकता है?
'I' is established as the seer and the body stands as the seen; the very expression 'this body is mine' shows it. How then can the body be the puruṣa, the Self?
अहं विकारहीनस्तु देहो नित्यं विकारवान्
इति प्रतीयते साक्षात्कथं स्याद्देहकः पुमान् ॥ ३३ ॥
ahaṃ vikārahīnastu deho nityaṃ vikāravān
iti pratīyate sākṣātkathaṃ syāddehakaḥ pumān || 33 ||
Aham vikaarahiinastu deho nityam vikaaravaan iti pratiiyate saakshaatkatham syaaddehakah pumaan
'अहम्' विकार-रहित है, जबकि देह सदा विकारवान् है — यह साक्षात् प्रतीत होता है — फिर देहधारी (शरीर) पुरुष (आत्मा) कैसे हो सकता है?
'I' is free from change, while the body is always changing; this is directly experienced. How then can the body be the puruṣa, the Self?
यस्मात्परमिति श्रुत्या तया पुरुषलक्षणम्
विनिर्णीतं विशुद्धेन कथं स्याद्देहकः पुमान् ॥ ३४ ॥
yasmātparamiti śrutyā tayā puruṣalakṣaṇam
vinirṇītaṃ viśuddhena kathaṃ syāddehakaḥ pumān || 34 ||
Yasmaatparamiti shrutyaa tayaa purushalakshanam vinirniitam vishuddhena katham syaaddehakah pumaan
'जिससे परे कुछ नहीं' — इस श्रुति-वचन से पुरुष का लक्षण विशुद्ध रूप में निश्चित किया गया है — फिर देहधारी (शरीर) पुरुष (आत्मा) कैसे हो सकता है?
By the scriptural words 'than whom there is nothing higher', the mark of the puruṣa has been settled in its purity. How then can the body be the puruṣa, the Self?
सर्वं पुरुष एवेति सूक्ते पुरुषसंज्ञिते
अप्युच्यते यतः श्रुत्या कथं स्याद्देहकः पुमान् ॥ ३५ ॥
sarvaṃ puruṣa eveti sūkte puruṣasaṃjñite
apyucyate yataḥ śrutyā kathaṃ syāddehakaḥ pumān || 35 ||
Sarvam purusha eveti suukte purushasamjnite apyuchyate yatah shrutyaa katham syaaddehakah pumaan
'पुरुष' नाम के सूक्त (पुरुषसूक्त) में श्रुति ने कहा है कि 'यह सब पुरुष ही है' — फिर देहधारी (शरीर) पुरुष (आत्मा) कैसे हो सकता है?
In the hymn named after the puruṣa, scripture says 'all this is the puruṣa alone'. How then can the body be the puruṣa, the Self?
असङ्गः पुरुषः प्रोक्तो बृहदारण्यकेऽपि च
अनन्तमलसंश्लिष्टः कथं स्याद्देहकः पुमान् ॥ ३६ ॥
asaṅgaḥ puruṣaḥ prokto bṛhadāraṇyake'pi ca
anantamalasaṃśliṣṭaḥ kathaṃ syāddehakaḥ pumān || 36 ||
Asangah purushah prokto brihadaaranyake'pi cha anantamalasamshlishtah katham syaaddehakah pumaan
बृहदारण्यक उपनिषद् में भी पुरुष को असंग कहा गया है; और यह (देह) अनन्त मलों से लिपटा है — फिर देहधारी (शरीर) पुरुष (आत्मा) कैसे हो सकता है?
In the Bṛhadāraṇyaka too the puruṣa is called unattached, while the body is smeared with endless impurity. How then can the body be the puruṣa, the Self?
तत्रैव च समाख्यातः स्वयंज्योतिर्हि पूरुषः
जडः परप्रकाश्योऽयं कथं स्याद्देहकः पुमान् ॥ ३७ ॥
tatraiva ca samākhyātaḥ svayaṃjyotirhi pūruṣaḥ
jaḍaḥ paraprakāśyo'yaṃ kathaṃ syāddehakaḥ pumān || 37 ||
Tatraiva cha samaakhyaatah svayamjyotirhi puurushah jadah paraprakaashyo'yam katham syaaddehakah pumaan
वहीं (श्रुति में) पुरुष को स्वयं-ज्योति कहा गया है, जबकि यह (देह) जड़ है और दूसरे से प्रकाशित होता है — फिर देहधारी (शरीर) पुरुष (आत्मा) कैसे हो सकता है?
There too the puruṣa is declared self-luminous, while the body is inert and is lit by another. How then can the body be the puruṣa, the Self?
प्रोक्तोऽपि कर्मकाण्डेन ह्यात्मा देहाद्विलक्षणः
नित्यश्च तत्फलं भुङ्क्ते देहपातादनन्तरम् ॥ ३८ ॥
prokto'pi karmakāṇḍena hyātmā dehādvilakṣaṇaḥ
nityaśca tatphalaṃ bhuṅkte dehapātādanantaram || 38 ||
Prokto'pi karmakaandena hyaatmaa dehaadvilakshanah nityashcha tatphalam bhunkte dehapaataadanantaram
कर्मकाण्ड में भी आत्मा को देह से भिन्न और नित्य कहा गया है, क्योंकि वह देह के गिरने के बाद (कर्म का) फल भोगता है।
Even the ritual portion of the Veda speaks of the Self as different from the body and as eternal, for it enjoys the fruit of action after the body falls.
लिङ्गं चानेकसंयुक्तं चलं दृश्यं विकारि च
अव्यापकमसद्रूपं तत्कथं स्यात्पुमानयम् ॥ ३९ ॥
liṅgaṃ cānekasaṃyuktaṃ calaṃ dṛśyaṃ vikāri ca
avyāpakamasadrūpaṃ tatkathaṃ syātpumānayam || 39 ||
Lingam chaanekasamyuktam chalam drishyam vikaari cha avyaapakamasadruupam tatkatham syaatpumaanayam
सूक्ष्म शरीर (लिङ्ग-शरीर) भी अनेक (तत्त्वों) से बना, चंचल, दृश्य, विकारी, अव्यापक और असत्-रूप है; तब वह पुरुष कैसे हो सकता है?
The subtle body too is a compound of many things, unsteady, seen, changing, not all-pervading and unreal in nature; how then can it be the puruṣa?
एवं देहद्वयादन्य आत्मा पुरुष ईश्वरः
सर्वात्मा सर्वरूपश्च सर्वातीतोऽहमव्ययः ॥ ४० ॥
evaṃ dehadvayādanya ātmā puruṣa īśvaraḥ
sarvātmā sarvarūpaśca sarvātīto'hamavyayaḥ || 40 ||
Evam dehadvayaadanya aatmaa purusha iishvarah sarvaatmaa sarvaruupashcha sarvaatiito'hamavyayah
इस प्रकार दोनों (स्थूल और सूक्ष्म) शरीरों से भिन्न आत्मा ही पुरुष और ईश्वर है — सबका आत्मा, सबका रूप, सबसे परे और अविनाशी — वह मैं हूँ।
Thus the Self, other than both bodies, is the puruṣa, the Lord — the Self of all, the form of all, beyond all and imperishable: that am I.
इत्यात्मदेहभानेन प्रपञ्चस्यैव सत्यता
यथोक्ता तर्कशास्त्रेण ततः किं पुरुषार्थता ॥ ४१ ॥
ityātmadehabhānena prapañcasyaiva satyatā
yathoktā tarkaśāstreṇa tataḥ kiṃ puruṣārthatā || 41 ||
Ityaatmadehabhaanena prapanchasyaiva satyataa yathoktaa tarkashaastrena tatah kim purushaarthataa
इस प्रकार आत्मा और देह के भेद के मानने से ही प्रपंच की सत्यता कही गई है, जैसा तर्कशास्त्र ने कहा है; पर उससे पुरुषार्थ (परम प्रयोजन) की सिद्धि कहाँ?
It is by such a division of Self and body that the reality of the world has been asserted, as the schools of reasoning assert it; but what final good comes of that?
इत्यात्मदेहभेदेन देहात्मत्वं निवारितम्
इदानीं देहभेदस्य ह्यसत्त्वं स्फुटमुच्यते ॥ ४२ ॥
ityātmadehabhedena dehātmatvaṃ nivāritam
idānīṃ dehabhedasya hyasattvaṃ sphuṭamucyate || 42 ||
Ityaatmadehabhedena dehaatmatvam nivaaritam idaaniim dehabhedasya hyasattvam sphutamuchyate
इस प्रकार आत्मा और देह के भेद से देह में आत्मबुद्धि का निवारण किया गया; अब देह-भेद (जगत् के भेद) की असत्यता स्पष्ट रूप से कही जाती है।
In this way the notion that the body is the Self has been set aside by distinguishing the two; now the unreality of the difference itself is plainly shown.
चैतन्यस्यैकरूपत्वाद्भेदो युक्तो न कर्हिचित्
जीवत्वं च मृषा ज्ञेयं रज्ज्वां सर्पग्रहो यथा ॥ ४३ ॥
caitanyasyaikarūpatvādbhedo yukto na karhicit
jīvatvaṃ ca mṛṣā jñeyaṃ rajjvāṃ sarpagraho yathā || 43 ||
Chaitanyasyaikaruupatvaadbhedo yukto na karhichit jiivatvam cha mrishaa jneyam rajjvaam sarpagraho yathaa
चैतन्य एक-रूप है, इसलिए उसमें कभी भी भेद उचित नहीं; और जीवत्व को मिथ्या ही जानना चाहिए, जैसे रस्सी में साँप का ग्रहण।
Since consciousness is of one nature, difference in it is never justified; and individuality should be known as false, like the seeing of a snake in a rope.
रज्ज्वज्ञानात्क्षणेनैव यद्वद्रज्जुर्हि सर्पिणी
भाति तद्वच्चितिः साक्षाद्विश्वाकारेण केवला ॥ ४४ ॥
rajjvajñānātkṣaṇenaiva yadvadrajjurhi sarpiṇī
bhāti tadvaccitiḥ sākṣādviśvākāreṇa kevalā || 44 ||
Rajjvajnaanaatkshanenaiva yadvadrajjurhi sarpinii bhaati tadvachchitih saakshaadvishvaakaarena kevalaa
जैसे रस्सी के अज्ञान से क्षण भर में रस्सी ही सर्पिणी-सी दिखती है, वैसे ही अकेली चिति (चैतन्य) साक्षात् विश्व के आकार में भासित होती है।
As, through not knowing the rope, the rope itself appears in an instant as a snake, so consciousness alone appears directly in the form of the universe.
उपादानं प्रपञ्चस्य ब्रह्मणोऽन्यन्न विद्यते
तस्मात्सर्वप्रपञ्चोऽयं ब्रह्मैवास्ति न चेतरत् ॥ ४५ ॥
upādānaṃ prapañcasya brahmaṇo'nyanna vidyate
tasmātsarvaprapañco'yaṃ brahmaivāsti na cetarat || 45 ||
Upaadaanam prapanchasya brahmano'nyanna vidyate tasmaatsarvaprapancho'yam brahmaivaasti na chetarat
प्रपंच का उपादान कारण ब्रह्म से भिन्न कुछ नहीं है; इसलिए यह सारा प्रपंच ब्रह्म ही है, दूसरा कुछ नहीं।
There is no material cause of the world other than Brahman; therefore this whole world is Brahman alone and nothing else.
व्याप्यव्यापकता मिथ्या सर्वमात्मेति शासनात्
इति ज्ञाते परे तत्त्वे भेदस्यावसरः कुतः ॥ ४६ ॥
vyāpyavyāpakatā mithyā sarvamātmeti śāsanāt
iti jñāte pare tattve bhedasyāvasaraḥ kutaḥ || 46 ||
Vyaapyavyaapakataa mithyaa sarvamaatmeti shaasanaat iti jnaate pare tattve bhedasyaavasarah kutah
'सब आत्मा ही है' — इस शासन (श्रुति) से व्याप्य और व्यापक का भेद भी मिथ्या है। इस प्रकार परम तत्त्व के जान लेने पर भेद का अवसर कहाँ?
By the rule 'all this is the Self', even the distinction of pervader and pervaded is false. When the supreme truth is known in this way, where is there room for difference?
श्रुत्या निवारितं नूनं नानात्वं स्वमुखेन हि
कथं भासो भवेदन्यः स्थिते चाद्वयकारणे ॥ ४७ ॥
śrutyā nivāritaṃ nūnaṃ nānātvaṃ svamukhena hi
kathaṃ bhāso bhavedanyaḥ sthite cādvayakāraṇe || 47 ||
Shrutyaa nivaaritam nuunam naanaatvam svamukhena hi katham bhaaso bhavedanyah sthite chaadvayakaarane
श्रुति ने स्वयं अपने ही वचनों से नानात्व का निषेध किया है; जब अद्वितीय कारण ही स्थित है, तब उससे भिन्न कोई आभास कैसे हो सकता है?
Scripture itself, in its own words, denies plurality. When the one cause without a second alone exists, how can there be any appearance apart from it?
दोषोऽपि विहितः श्रुत्या मृत्योर्मृत्युं स गच्छति
इह पश्यति नानात्वं मायया वञ्चितो नरः ॥ ४८ ॥
doṣo'pi vihitaḥ śrutyā mṛtyormṛtyuṃ sa gacchati
iha paśyati nānātvaṃ māyayā vañcito naraḥ || 48 ||
Dosho'pi vihitah shrutyaa mrityormrityum sa gachchhati iha pashyati naanaatvam maayayaa vanchito narah
श्रुति ने दोष भी बताया है: 'जो यहाँ नानात्व देखता है, वह मृत्यु से मृत्यु को प्राप्त होता है' — ऐसा माया से ठगा हुआ मनुष्य ही देखता है।
Scripture also declares the fault: 'he goes from death to death' who sees manifoldness here — such a one is a person deceived by māyā.
ब्रह्मणः सर्वभूतानि जायन्ते परमात्मनः
तस्मादेतानि ब्रह्मैव भवन्तीत्यवधारयेत् ॥ ४९ ॥
brahmaṇaḥ sarvabhūtāni jāyante paramātmanaḥ
tasmādetāni brahmaiva bhavantītyavadhārayet || 49 ||
Brahmanah sarvabhuutaani jaayante paramaatmanah tasmaadetaani brahmaiva bhavantiityavadhaarayet
सब भूत परमात्मा ब्रह्म से ही उत्पन्न होते हैं; इसलिए ये सब ब्रह्म ही हैं — ऐसा निश्चय करना चाहिए।
All beings are born of Brahman, the supreme Self; therefore one should be sure that all these are Brahman alone.
ब्रह्मैव सर्वनामानि रूपाणि विविधानि च
कर्माण्यपि समग्राणि बिभर्तीति श्रुतिर्जगौ ॥ ५० ॥
brahmaiva sarvanāmāni rūpāṇi vividhāni ca
karmāṇyapi samagrāṇi bibhartīti śrutirjagau || 50 ||
Brahmaiva sarvanaamaani ruupaani vividhaani cha karmaanyapi samagraani bibhartiiti shrutirjagau
श्रुति ने गाया है कि ब्रह्म ही सब नामों, विविध रूपों और समस्त कर्मों को धारण करता है।
Scripture has sung that Brahman alone bears all names, all the various forms and all actions.
सुवर्णाज्जायमानस्य सुवर्णत्वं च शाश्वतम्
ब्रह्मणो जायमानस्य ब्रह्मत्वं च तथा भवेत् ॥ ५१ ॥
suvarṇājjāyamānasya suvarṇatvaṃ ca śāśvatam
brahmaṇo jāyamānasya brahmatvaṃ ca tathā bhavet || 51 ||
Suvarnaajjaayamaanasya suvarnatvam cha shaashvatam brahmano jaayamaanasya brahmatvam cha tathaa bhavet
जैसे सोने से उत्पन्न होने वाली वस्तु का सोनापन शाश्वत रहता है, वैसे ही ब्रह्म से उत्पन्न होने वाले का ब्रह्मत्व भी बना रहता है।
As whatever is produced from gold remains gold, so whatever is born of Brahman remains Brahman.
स्वल्पमप्यन्तरं कृत्वा जीवात्मपरमात्मनोः
योऽवतिष्ठति मूढात्मा भयं तस्याभिभाषितम् ॥ ५२ ॥
svalpamapyantaraṃ kṛtvā jīvātmaparamātmanoḥ
yo'vatiṣṭhati mūḍhātmā bhayaṃ tasyābhibhāṣitam || 52 ||
Svalpamapyantaram kritvaa jiivaatmaparamaatmanoh yo'vatishthati muudhaatmaa bhayam tasyaabhibhaashitam
जो मूढ़ जीवात्मा और परमात्मा में थोड़ा-सा भी अन्तर करके रहता है, उसके लिए (श्रुति ने) भय कहा है।
For the deluded person who makes even the slightest difference between the individual self and the supreme Self, scripture has declared fear.
यत्राज्ञानाद्भवेद्द्वैतमितरस्तत्र पश्यति
आत्मत्वेन यदा सर्वं नेतरस्तत्र चाण्वपि ॥ ५३ ॥
yatrājñānādbhaveddvaitamitarastatra paśyati
ātmatvena yadā sarvaṃ netarastatra cāṇvapi || 53 ||
Yatraajnaanaadbhaveddvaitamitarastatra pashyati aatmatvena yadaa sarvam netarastatra chaanvapi
जहाँ अज्ञान से द्वैत होता है, वहीं मनुष्य दूसरे को देखता है; जब सब कुछ आत्मा के रूप में दिखता है, तब वहाँ अणु-मात्र भी दूसरा नहीं।
Where duality appears through ignorance, there one sees another; when everything is seen as the Self, there is not another there, even by an atom.
यस्मिन्सर्वाणि भूतानि ह्यात्मत्वेन विजानतः
न वै तस्य भवेन्मोहो न च शोकोऽद्वितीयतः ॥ ५४ ॥
yasminsarvāṇi bhūtāni hyātmatvena vijānataḥ
na vai tasya bhavenmoho na ca śoko'dvitīyataḥ || 54 ||
Yasminsarvaani bhuutaani hyaatmatvena vijaanatah na vai tasya bhavenmoho na cha shoko'dvitiiyatah
जिसे सारे भूत आत्मा-रूप में ज्ञात हो जाते हैं, उसे न मोह होता है और न शोक, क्योंकि वहाँ द्वितीय कुछ है ही नहीं।
For one who knows all beings as the Self, there is neither delusion nor sorrow, since there is no second.
अयमात्मा हि ब्रह्मैव सर्वात्मकतया स्थितः
इति निर्धारितं श्रुत्या बृहदारण्यसंस्थया ॥ ५५ ॥
ayamātmā hi brahmaiva sarvātmakatayā sthitaḥ
iti nirdhāritaṃ śrutyā bṛhadāraṇyasaṃsthayā || 55 ||
Ayamaatmaa hi brahmaiva sarvaatmakatayaa sthitah iti nirdhaaritam shrutyaa brihadaaranyasamsthayaa
यह आत्मा ब्रह्म ही है और सबके आत्म-रूप में स्थित है — बृहदारण्यक में रहने वाली श्रुति ने यही निर्धारित किया है।
This Self is Brahman itself, present as the Self of all — so it has been settled by the scripture that stands in the Bṛhadāraṇyaka.
अनुभूतोऽप्ययं लोको व्यवहारक्षमोऽपि सन्
असद्रूपो यथा स्वप्न उत्तरक्षणबाधतः ॥ ५६ ॥
anubhūto'pyayaṃ loko vyavahārakṣamo'pi san
asadrūpo yathā svapna uttarakṣaṇabādhataḥ || 56 ||
Anubhuuto'pyayam loko vyavahaarakshamo'pi san asadruupo yathaa svapna uttarakshanabaadhatah
यह लोक अनुभव में आता है और व्यवहार के योग्य भी है, फिर भी स्वप्न की तरह असत्-रूप है, क्योंकि अगले ही क्षण उसका बाध हो जाता है।
This world is experienced and serves for dealings, yet it is unreal like a dream, for it is cancelled the moment after.
स्वप्नो जागरणेऽलीकः स्वप्नेऽपि जागरो न हि
द्वयमेव लये नास्ति लयोऽपि ह्युभयोर्न च ॥ ५७ ॥
svapno jāgaraṇe'līkaḥ svapne'pi jāgaro na hi
dvayameva laye nāsti layo'pi hyubhayorna ca || 57 ||
Svapno jaagarane'liikah svapne'pi jaagaro na hi dvayameva laye naasti layo'pi hyubhayorna cha
स्वप्न जागरण में झूठा है, और स्वप्न में जागरण नहीं रहता; सुषुप्ति (लय) में दोनों नहीं रहते, और लय भी उन दोनों में नहीं रहता।
The dream is false in waking, and waking is not there in dream; in deep sleep neither is there, and deep sleep is not there in either of them.
त्रयमेवं भवेन्मिथ्या गुणत्रयविनिर्मितम्
अस्य द्रष्टा गुणातीतो नित्यो ह्येकश्चिदात्मकः ॥ ५८ ॥
trayamevaṃ bhavenmithyā guṇatrayavinirmitam
asya draṣṭā guṇātīto nityo hyekaścidātmakaḥ || 58 ||
Trayamevam bhavenmithyaa gunatrayavinirmitam asya drashtaa gunaatiito nityo hyekashchidaatmakah
इस प्रकार तीनों अवस्थाएँ मिथ्या हैं, क्योंकि वे तीन गुणों से बनी हैं; इनका द्रष्टा गुणों से परे, नित्य, एक और चैतन्य-स्वरूप है।
Thus all three states are unreal, being made of the three guṇas; their seer is beyond the guṇas, eternal, one, of the nature of consciousness.
यद्वन्मृदि घटभ्रान्तिं शुक्तौ वा रजतस्थितिम्
तद्वद्ब्रह्मणि जीवत्वं भ्रान्त्या पश्यति न स्वतः ॥ ५९ ॥
yadvanmṛdi ghaṭabhrāntiṃ śuktau vā rajatasthitim
tadvadbrahmaṇi jīvatvaṃ bhrāntyā paśyati na svataḥ || 59 ||
Yadvanmridi ghatabhraantim shuktau vaa rajatasthitim tadvadbrahmani jiivatvam bhraantyaa pashyati na svatah
जैसे मिट्टी में घड़े का भ्रम और सीप में चाँदी की प्रतीति होती है, वैसे ही भ्रम से ब्रह्म में जीवत्व दिखता है — वस्तुतः वह नहीं है।
As one mistakes clay for a pot and mother-of-pearl for silver, so through error one sees individuality in Brahman; of itself it is not there.
यथा मृदि घटो नाम कनके कुण्डलाभिधा
शुक्तौ हि रजतख्यातिर्जीवशब्दस्तथा परे ॥ ६० ॥
yathā mṛdi ghaṭo nāma kanake kuṇḍalābhidhā
śuktau hi rajatakhyātirjīvaśabdastathā pare || 60 ||
Yathaa mridi ghato naama kanake kundalaabhidhaa shuktau hi rajatakhyaatirjiivashabdastathaa pare
जैसे मिट्टी में 'घड़ा' नाम, सोने में 'कुण्डल' नाम और सीप में 'चाँदी' की ख्याति होती है, वैसे ही परम तत्त्व में 'जीव' शब्द है।
As 'pot' is a name in clay, 'earring' a name in gold and 'silver' a notion in mother-of-pearl, so is the word 'individual soul' in the supreme.
यथैव व्योम्नि नीलत्वं यथा नीरं मरुस्थले
पुरुषत्वं यथा स्थाणौ तद्वद्विश्वं चिदात्मनि ॥ ६१ ॥
yathaiva vyomni nīlatvaṃ yathā nīraṃ marusthale
puruṣatvaṃ yathā sthāṇau tadvadviśvaṃ cidātmani || 61 ||
Yathaiva vyomni niilatvam yathaa niiram marusthale purushatvam yathaa sthaanau tadvadvishvam chidaatmani
जैसे आकाश में नीलापन, मरुस्थल में जल और ठूँठ में मनुष्य (दिखता है), वैसे ही चिदात्मा में यह विश्व (दिखता है)।
As blueness in the sky, water in the desert and a man in a tree-stump, so is the universe in the Self that is consciousness.
यथैव शून्ये वेतालो गन्धर्वाणां पुरं यथा
यथाकाशे द्विचन्द्रत्वं तद्वत्सत्ये जगत्स्थितिः ॥ ६२ ॥
yathaiva śūnye vetālo gandharvāṇāṃ puraṃ yathā
yathākāśe dvicandratvaṃ tadvatsatye jagatsthitiḥ || 62 ||
Yathaiva shuunye vetaalo gandharvaanaam puram yathaa yathaakaashe dvichandratvam tadvatsatye jagatsthitih
जैसे सूने स्थान में वेताल, आकाश में गन्धर्वनगर और आकाश में दो चन्द्रमा दिखते हैं, वैसे ही सत्य (ब्रह्म) में जगत् की स्थिति है।
As a goblin in an empty place, a city of gandharvas in the sky and two moons in the sky, so is the world's existence in the real.
यथा तरङ्गकल्लोलैर्जलमेव स्फुरत्यलम्
पात्ररूपेण ताम्रं हि ब्रह्माण्डौघैस्तथाऽऽत्मता ॥ ६३ ॥
yathā taraṅgakallolairjalameva sphuratyalam
pātrarūpeṇa tāmraṃ hi brahmāṇḍaughaistathā''tmatā || 63 ||
Yathaa tarangakallolairjalameva sphuratyalam paatraruupena taamram hi brahmaandaughaistathaa''tmataa
जैसे तरंगों और कल्लोलों के रूप में जल ही स्फुरित होता है, और पात्रों के रूप में ताँबा ही, वैसे ही ब्रह्माण्डों के समूह के रूप में आत्मा ही (भासित होता है)।
As it is water alone that flashes forth as waves and billows, and copper alone that appears as vessels, so it is the Self that appears as the multitude of worlds.
घटनाम्ना यथा पृथ्वी पटनाम्ना हि तन्तवः
जगन्नाम्ना चिदाभाति ज्ञेयं तत्तदभावतः ॥ ६४ ॥
ghaṭanāmnā yathā pṛthvī paṭanāmnā hi tantavaḥ
jagannāmnā cidābhāti jñeyaṃ tattadabhāvataḥ || 64 ||
Ghatanaamnaa yathaa prithvii patanaamnaa hi tantavah jagannaamnaa chidaabhaati jneyam tattadabhaavatah
जैसे 'घड़ा' नाम से पृथ्वी और 'वस्त्र' नाम से तन्तु भासित होते हैं, वैसे ही 'जगत्' नाम से चैतन्य भासित होता है; उन-उन (नामों) के अभाव से इसे जानना चाहिए।
As earth appears under the name 'pot' and threads under the name 'cloth', so consciousness appears under the name 'world'; it is known by setting those names aside.
सर्वोऽपि व्यवहारस्तु ब्रह्मणा क्रियते जनैः
अज्ञानान्न विजानन्ति मृदेव हि घटादिकम् ॥ ६५ ॥
sarvo'pi vyavahārastu brahmaṇā kriyate janaiḥ
ajñānānna vijānanti mṛdeva hi ghaṭādikam || 65 ||
Sarvo'pi vyavahaarastu brahmanaa kriyate janaih ajnaanaanna vijaananti mrideva hi ghataadikam
सारा व्यवहार लोग ब्रह्म से ही करते हैं, पर अज्ञान के कारण वे यह नहीं जानते — जैसे घड़ा आदि मिट्टी ही है (पर लोग घड़ा ही देखते हैं)।
All dealings people carry on are carried on by Brahman alone, but through ignorance they do not know it, as pots and the rest are only clay.
कार्यकारणता नित्यमास्ते घटमृदोर्यथा
तथैव श्रुतियुक्तिभ्यां प्रपञ्चब्रह्मणोरिह ॥ ६६ ॥
kāryakāraṇatā nityamāste ghaṭamṛdoryathā
tathaiva śrutiyuktibhyāṃ prapañcabrahmaṇoriha || 66 ||
Kaaryakaaranataa nityamaaste ghatamridoryathaa tathaiva shrutiyuktibhyaam prapanchabrahmanoriha
जैसे घड़े और मिट्टी में कार्य-कारण भाव सदा बना रहता है, वैसे ही श्रुति और युक्ति से प्रपंच और ब्रह्म में (कार्य-कारण भाव) सिद्ध होता है।
As the relation of effect and cause always holds between pot and clay, so, by scripture and reasoning, it holds here between the world and Brahman.
गृह्यमाणे घटे यद्वन्मृत्तिकाऽऽभाति वै बलात्
वीक्ष्यमाणे प्रपञ्चेऽपि ब्रह्मैवाभाति भासुरम् ॥ ६७ ॥
gṛhyamāṇe ghaṭe yadvanmṛttikā''bhāti vai balāt
vīkṣyamāṇe prapañce'pi brahmaivābhāti bhāsuram || 67 ||
Grihyamaane ghate yadvanmrittikaa''bhaati vai balaat viikshyamaane prapanche'pi brahmaivaabhaati bhaasuram
जैसे घड़े को पकड़ते समय मिट्टी ही बलपूर्वक भासित होती है, वैसे ही प्रपंच को देखते समय भी देदीप्यमान ब्रह्म ही भासित होता है।
As, when a pot is taken up, it is clay that inevitably shows itself, so, when the world is looked at, it is shining Brahman that shows itself.
सदैवात्मा विशुद्धोऽपि ह्यशुद्धो भाति वै सदा
यथैव द्विविधा रज्जुर्ज्ञानिनोऽज्ञानिनो निशि ॥ ६८ ॥
sadaivātmā viśuddho'pi hyaśuddho bhāti vai sadā
yathaiva dvividhā rajjurjñānino'jñānino niśi || 68 ||
Sadaivaatmaa vishuddho'pi hyashuddho bhaati vai sadaa yathaiva dvividhaa rajjurjnaanino'jnaanino nishi
आत्मा सदा विशुद्ध होने पर भी सदा अशुद्ध-सा भासित होता है, जैसे रात में रस्सी ज्ञानी और अज्ञानी के लिए दो प्रकार की (रस्सी और साँप) होती है।
Though the Self is always pure, it always appears impure, as the same rope at night is of two kinds for the knowing and the unknowing.
यथैव मृण्मयः कुंभस्तद्वद्देहोऽपि चिन्मयः
आत्मानात्मविभागोऽयं मुधैव क्रियते बुधैः ॥ ६९ ॥
yathaiva mṛṇmayaḥ kuṃbhastadvaddeho'pi cinmayaḥ
ātmānātmavibhāgo'yaṃ mudhaiva kriyate budhaiḥ || 69 ||
Yathaiva mrinmayah kumbhastadvaddeho'pi chinmayah aatmaanaatmavibhaago'yam mudhaiva kriyate budhaih
जैसे घड़ा मिट्टी का ही बना है, वैसे ही देह भी चैतन्य-मय ही है; अतः आत्मा और अनात्मा का यह विभाग विद्वानों द्वारा व्यर्थ ही किया जाता है।
As the pot is nothing but clay, so the body too is nothing but consciousness; this division into Self and not-Self is made by the learned to no purpose.
सर्पत्वेन यथा रज्जू रजतत्वेन शुक्तिका
विनिर्णीता विमूढेन देहत्वेन तथाऽऽत्मता ॥ ७० ॥
sarpatvena yathā rajjū rajatatvena śuktikā
vinirṇītā vimūḍhena dehatvena tathā''tmatā || 70 ||
Sarpatvena yathaa rajjuu rajatatvena shuktikaa vinirniitaa vimuudhena dehatvena tathaa''tmataa
जैसे मूढ़ ने रस्सी को साँप और सीप को चाँदी निश्चित कर लिया, वैसे ही (उसने) आत्मा को देह निश्चित कर लिया है।
As the deluded man decides that the rope is a snake and mother-of-pearl is silver, so he decides that the Self is the body.
घटत्वेन यथा पृथ्वी पटत्वेनैव तन्तवः
विनिर्णीता विमूढेन देहत्वेन तथाऽऽत्मता ॥ ७१ ॥
ghaṭatvena yathā pṛthvī paṭatvenaiva tantavaḥ
vinirṇītā vimūḍhena dehatvena tathā''tmatā || 71 ||
Ghatatvena yathaa prithvii patatvenaiva tantavah vinirniitaa vimuudhena dehatvena tathaa''tmataa
जैसे मूढ़ ने पृथ्वी को घड़ा और तन्तुओं को वस्त्र ही निश्चित कर लिया, वैसे ही (उसने) आत्मा को देह निश्चित कर लिया है।
As the deluded man decides that earth is simply a pot and threads simply cloth, so he decides that the Self is the body.
कनकं कुण्डलत्वेन तरङ्गत्वेन वै जलम्
विनिर्णीता विमूढेन देहत्वेन तथाऽऽत्मता ॥ ७२ ॥
kanakaṃ kuṇḍalatvena taraṅgatvena vai jalam
vinirṇītā vimūḍhena dehatvena tathā''tmatā || 72 ||
Kanakam kundalatvena tarangatvena vai jalam vinirniitaa vimuudhena dehatvena tathaa''tmataa
जैसे मूढ़ ने सोने को कुण्डल और जल को तरंग निश्चित कर लिया, वैसे ही (उसने) आत्मा को देह निश्चित कर लिया है।
As the deluded man decides that gold is an earring and water is a wave, so he decides that the Self is the body.
पुरुषत्वेन वै स्थाणुर्जलत्वेन मरीचिका
विनिर्णीता विमूढेन देहत्वेन तथाऽऽत्मता ॥ ७३ ॥
puruṣatvena vai sthāṇurjalatvena marīcikā
vinirṇītā vimūḍhena dehatvena tathā''tmatā || 73 ||
Purushatvena vai sthaanurjalatvena mariichikaa vinirniitaa vimuudhena dehatvena tathaa''tmataa
जैसे मूढ़ ने ठूँठ को पुरुष और मरीचिका को जल निश्चित कर लिया, वैसे ही (उसने) आत्मा को देह निश्चित कर लिया है।
As the deluded man decides that a tree-stump is a man and a mirage is water, so he decides that the Self is the body.
गृहत्वेनैव काष्ठानि खड्गत्वेनैव लोहता
विनिर्णीता विमूढेन देहत्वेन तथाऽऽत्मता ॥ ७४ ॥
gṛhatvenaiva kāṣṭhāni khaḍgatvenaiva lohatā
vinirṇītā vimūḍhena dehatvena tathā''tmatā || 74 ||
Grihatvenaiva kaashthaani khadgatvenaiva lohataa vinirniitaa vimuudhena dehatvena tathaa''tmataa
जैसे मूढ़ ने काठ को घर और लोहे को तलवार ही निश्चित कर लिया, वैसे ही (उसने) आत्मा को देह निश्चित कर लिया है।
As the deluded man decides that timber is simply a house and iron simply a sword, so he decides that the Self is the body.
यथा वृक्षविपर्यासो जलाद्भवति कस्यचित्
तद्वदात्मनि देहत्वं पश्यत्यज्ञानयोगतः ॥ ७५ ॥
yathā vṛkṣaviparyāso jalādbhavati kasyacit
tadvadātmani dehatvaṃ paśyatyajñānayogataḥ || 75 ||
Yathaa vrikshaviparyaaso jalaadbhavati kasyachit tadvadaatmani dehatvam pashyatyajnaanayogatah
जैसे किसी को जल में वृक्ष उलटा दिखाई देता है; वैसे ही मनुष्य अज्ञान के योग से आत्मा में देह-भाव देखता है।
As a tree appears upside down in water to someone; in the same way, through ignorance, a person sees bodiliness in the Self.
पोतेन गच्छतः पुंसः सर्वं भातीव चञ्चलम्
तद्वदात्मनि देहत्वं पश्यत्यज्ञानयोगतः ॥ ७६ ॥
potena gacchataḥ puṃsaḥ sarvaṃ bhātīva cañcalam
tadvadātmani dehatvaṃ paśyatyajñānayogataḥ || 76 ||
Potena gachchhatah pumsah sarvam bhaatiiva chanchalam tadvadaatmani dehatvam pashyatyajnaanayogatah
जैसे नाव से चलते हुए मनुष्य को सब कुछ चलता-सा दिखता है; वैसे ही मनुष्य अज्ञान के योग से आत्मा में देह-भाव देखता है।
As to a man travelling in a boat everything seems to move; in the same way, through ignorance, a person sees bodiliness in the Self.
पीतत्वं हि यथा शुभ्रे दोषाद्भवति कस्यचित्
तद्वदात्मनि देहत्वं पश्यत्यज्ञानयोगतः ॥ ७७ ॥
pītatvaṃ hi yathā śubhre doṣādbhavati kasyacit
tadvadātmani dehatvaṃ paśyatyajñānayogataḥ || 77 ||
Piitatvam hi yathaa shubhre doshaadbhavati kasyachit tadvadaatmani dehatvam pashyatyajnaanayogatah
जैसे किसी को (नेत्र-)दोष से सफ़ेद वस्तु पीली दिखाई देती है; वैसे ही मनुष्य अज्ञान के योग से आत्मा में देह-भाव देखता है।
As to someone with a defect of vision a white thing appears yellow; in the same way, through ignorance, a person sees bodiliness in the Self.
चक्षुर्भ्यां भ्रमशीलाभ्यां सर्वं भाति भ्रमात्मकम्
तद्वदात्मनि देहत्वं पश्यत्यज्ञानयोगतः ॥ ७८ ॥
cakṣurbhyāṃ bhramaśīlābhyāṃ sarvaṃ bhāti bhramātmakam
tadvadātmani dehatvaṃ paśyatyajñānayogataḥ || 78 ||
Chakshurbhyaam bhramashiilaabhyaam sarvam bhaati bhramaatmakam tadvadaatmani dehatvam pashyatyajnaanayogatah
जैसे घूमती हुई (भ्रम से पीड़ित) आँखों से सब कुछ घूमता-सा दिखता है; वैसे ही मनुष्य अज्ञान के योग से आत्मा में देह-भाव देखता है।
As to whirling eyes everything appears to whirl; in the same way, through ignorance, a person sees bodiliness in the Self.
अलातं भ्रमणेनैव वर्तुलं भाति सूर्यवत्
तद्वदात्मनि देहत्वं पश्यत्यज्ञानयोगतः ॥ ७९ ॥
alātaṃ bhramaṇenaiva vartulaṃ bhāti sūryavat
tadvadātmani dehatvaṃ paśyatyajñānayogataḥ || 79 ||
Alaatam bhramanenaiva vartulam bhaati suuryavat tadvadaatmani dehatvam pashyatyajnaanayogatah
जैसे घुमाई जाती लुकारी (जलती लकड़ी) गोल चक्र-सी, सूर्य जैसी दिखती है; वैसे ही मनुष्य अज्ञान के योग से आत्मा में देह-भाव देखता है।
As a whirling firebrand appears as a circle, like the sun; in the same way, through ignorance, a person sees bodiliness in the Self.
महत्त्वे सर्ववस्तूनामणुत्वं ह्यतिदूरतः
तद्वदात्मनि देहत्वं पश्यत्यज्ञानयोगतः ॥ ८० ॥
mahattve sarvavastūnāmaṇutvaṃ hyatidūrataḥ
tadvadātmani dehatvaṃ paśyatyajñānayogataḥ || 80 ||
Mahattve sarvavastuunaamanutvam hyatiduuratah tadvadaatmani dehatvam pashyatyajnaanayogatah
जैसे बहुत दूर से बड़ी वस्तुएँ भी छोटी दिखती हैं; वैसे ही मनुष्य अज्ञान के योग से आत्मा में देह-भाव देखता है।
As from a great distance even large things appear tiny; in the same way, through ignorance, a person sees bodiliness in the Self.
सूक्ष्मत्वे सर्ववस्तूनां स्थूलत्वं चोपनेत्रतः
तद्वदात्मनि देहत्वं पश्यत्यज्ञानयोगतः ॥ ८१ ॥
sūkṣmatve sarvavastūnāṃ sthūlatvaṃ copanetrataḥ
tadvadātmani dehatvaṃ paśyatyajñānayogataḥ || 81 ||
Suukshmatve sarvavastuunaam sthuulatvam chopanetratah tadvadaatmani dehatvam pashyatyajnaanayogatah
जैसे आवर्धक काँच (उपनेत्र) से सूक्ष्म वस्तुएँ स्थूल दिखती हैं; वैसे ही मनुष्य अज्ञान के योग से आत्मा में देह-भाव देखता है।
As through a lens minute things appear large; in the same way, through ignorance, a person sees bodiliness in the Self.
काचभूमौ जलत्वं वा जलभूमौ हि काचता
तद्वदात्मनि देहत्वं पश्यत्यज्ञानयोगतः ॥ ८२ ॥
kācabhūmau jalatvaṃ vā jalabhūmau hi kācatā
tadvadātmani dehatvaṃ paśyatyajñānayogataḥ || 82 ||
Kaachabhuumau jalatvam vaa jalabhuumau hi kaachataa tadvadaatmani dehatvam pashyatyajnaanayogatah
जैसे काँच की सतह पर जल-सा और जल की सतह पर काँच-सा (भ्रम) होता है; वैसे ही मनुष्य अज्ञान के योग से आत्मा में देह-भाव देखता है।
As a glass surface seems like water and a sheet of water like glass; in the same way, through ignorance, a person sees bodiliness in the Self.
यद्वदग्नौ मणित्वं हि मणौ वा वह्निता पुमान्
तद्वदात्मनि देहत्वं पश्यत्यज्ञानयोगतः ॥ ८३ ॥
yadvadagnau maṇitvaṃ hi maṇau vā vahnitā pumān
tadvadātmani dehatvaṃ paśyatyajñānayogataḥ || 83 ||
Yadvadagnau manitvam hi manau vaa vahnitaa pumaan tadvadaatmani dehatvam pashyatyajnaanayogatah
जैसे मनुष्य को अग्नि में मणि-सा और मणि में अग्नि-सा (भ्रम) होता है; वैसे ही मनुष्य अज्ञान के योग से आत्मा में देह-भाव देखता है।
As a person takes fire for a jewel and a jewel for fire; in the same way, through ignorance, a person sees bodiliness in the Self.
अभ्रेषु सत्सु धावत्सु सोमो धावति भाति वै
तद्वदात्मनि देहत्वं पश्यत्यज्ञानयोगतः ॥ ८४ ॥
abhreṣu satsu dhāvatsu somo dhāvati bhāti vai
tadvadātmani dehatvaṃ paśyatyajñānayogataḥ || 84 ||
Abhreshu satsu dhaavatsu somo dhaavati bhaati vai tadvadaatmani dehatvam pashyatyajnaanayogatah
जैसे बादलों के दौड़ते समय चन्द्रमा ही दौड़ता-सा दिखता है; वैसे ही मनुष्य अज्ञान के योग से आत्मा में देह-भाव देखता है।
As, when the clouds race, it is the moon that seems to race; in the same way, through ignorance, a person sees bodiliness in the Self.
यथैव दिग्विपर्यासो मोहाद्भवति कस्यचित्
तद्वदात्मनि देहत्वं पश्यत्यज्ञानयोगतः ॥ ८५ ॥
yathaiva digviparyāso mohādbhavati kasyacit
tadvadātmani dehatvaṃ paśyatyajñānayogataḥ || 85 ||
Yathaiva digviparyaaso mohaadbhavati kasyachit tadvadaatmani dehatvam pashyatyajnaanayogatah
जैसे मोह से किसी को दिशाओं का उलटा भान होता है; वैसे ही मनुष्य अज्ञान के योग से आत्मा में देह-भाव देखता है।
As in confusion someone mistakes one direction for another; in the same way, through ignorance, a person sees bodiliness in the Self.
यथा शशी जले भाति चञ्चलत्वेन कस्यचित्
तद्वदात्मनि देहत्वं पश्यत्यज्ञानयोगतः ॥ ८६ ॥
yathā śaśī jale bhāti cañcalatvena kasyacit
tadvadātmani dehatvaṃ paśyatyajñānayogataḥ || 86 ||
Yathaa shashii jale bhaati chanchalatvena kasyachit tadvadaatmani dehatvam pashyatyajnaanayogatah
जैसे जल में प्रतिबिम्बित चन्द्रमा किसी को चंचल दिखता है; वैसे ही मनुष्य अज्ञान के योग से आत्मा में देह-भाव देखता है।
As the moon reflected in water appears to someone to tremble; in the same way, through ignorance, a person sees bodiliness in the Self.
एवमात्मन्यविद्यातो देहाध्यासो हि जायते
स एवात्मपरिज्ञानाल्लीयते च परात्मनि ॥ ८७ ॥
evamātmanyavidyāto dehādhyāso hi jāyate
sa evātmaparijñānāllīyate ca parātmani || 87 ||
Evamaatmanyavidyaato dehaadhyaaso hi jaayate sa evaatmaparijnaanaalliiyate cha paraatmani
इस प्रकार अविद्या से आत्मा में देह का अध्यास उत्पन्न होता है; और आत्मा के ठीक-ठीक ज्ञान से वही (अध्यास) परमात्मा में विलीन हो जाता है।
Thus, through ignorance, the body is superimposed on the Self; and by the right knowledge of the Self that same superimposition dissolves in the supreme Self.
सर्वमात्मतया ज्ञातं जगत्स्थावरजङ्गमम्
अभावात्सर्वभावानां देहता चात्मनः कुतः ॥ ८८ ॥
sarvamātmatayā jñātaṃ jagatsthāvarajaṅgamam
abhāvātsarvabhāvānāṃ dehatā cātmanaḥ kutaḥ || 88 ||
Sarvamaatmatayaa jnaatam jagatsthaavarajangamam abhaavaatsarvabhaavaanaam dehataa chaatmanah kutah
जब स्थावर-जंगम सहित सारा जगत् आत्मा-रूप में ज्ञात हो जाता है, तब सब भावों के अभाव से आत्मा में देहपन कहाँ रहेगा?
When the whole world, moving and unmoving, is known as the Self, then, all separate things being absent, where is bodiliness for the Self?
आत्मानं सततं जानन्कालं नय महामते
प्रारब्धमखिलं भुञ्जन्नोद्वेगं कर्तुमर्हसि ॥ ८९ ॥
ātmānaṃ satataṃ jānankālaṃ naya mahāmate
prārabdhamakhilaṃ bhuñjannodvegaṃ kartumarhasi || 89 ||
Aatmaanam satatam jaanankaalam naya mahaamate praarabdhamakhilam bhunjannodvegam kartumarhasi
हे महामते! सदा आत्मा को जानते हुए अपना समय बिताओ; समस्त प्रारब्ध को भोगते हुए उद्वेग मत करो।
O great-minded one, pass your time always knowing the Self; while you exhaust whatever has begun to bear fruit, you should not be troubled.
उत्पन्नेऽप्यात्मविज्ञाने प्रारब्धं नैव मुञ्चति
इति यच्छ्रूयते शास्त्रे तन्निराक्रियतेऽधुना ॥ ९० ॥
utpanne'pyātmavijñāne prārabdhaṃ naiva muñcati
iti yacchrūyate śāstre tannirākriyate'dhunā || 90 ||
Utpanne'pyaatmavijnaane praarabdham naiva munchati iti yachchhruuyate shaastre tanniraakriyate'dhunaa
'आत्मज्ञान उत्पन्न हो जाने पर भी प्रारब्ध नहीं छोड़ता' — शास्त्र में जो यह सुना जाता है, उसका अब निराकरण किया जाता है।
'Even when knowledge of the Self has arisen, the fruit already begun does not let go' — what is heard in this way in the books is now set aside.
तत्त्वज्ञानोदयादूर्ध्वं प्रारब्धं नैव विद्यते
देहादीनामसत्यत्वात् यथा स्वप्नो विबोधतः ॥ ९१ ॥
tattvajñānodayādūrdhvaṃ prārabdhaṃ naiva vidyate
dehādīnāmasatyatvāt yathā svapno vibodhataḥ || 91 ||
Tattvajnaanodayaaduurdhvam praarabdham naiva vidyate dehaadiinaamasatyatvaat yathaa svapno vibodhatah
तत्त्वज्ञान के उदय के बाद प्रारब्ध रहता ही नहीं, क्योंकि देह आदि असत्य हैं — जैसे जागने पर स्वप्न (नहीं रहता)।
After the dawn of knowledge of reality there is no karma already in force, for the body and the rest are unreal — as the dream is not there on waking.
कर्म जन्मान्तरीयं यत्प्रारब्धमिति कीर्तितम्
तत्तु जन्मान्तराभावात्पुंसो नैवास्ति कर्हिचित् ॥ ९२ ॥
karma janmāntarīyaṃ yatprārabdhamiti kīrtitam
tattu janmāntarābhāvātpuṃso naivāsti karhicit || 92 ||
Karma janmaantariiyam yatpraarabdhamiti kiirtitam tattu janmaantaraabhaavaatpumso naivaasti karhichit
जो कर्म पूर्वजन्म में किया गया हो, वही प्रारब्ध कहलाता है; पर (ज्ञानी) पुरुष के लिए जन्मान्तर ही नहीं है, इसलिए वह कभी है ही नहीं।
What is called prārabdha is action done in another birth; but since for such a person there is no other birth, it does not exist at all.
स्वप्नदेहो यथाध्यस्तस्तथैवायं हि देहकः
अध्यस्तस्य कुतो जन्म जन्माभावे हि तत्कुतः ॥ ९३ ॥
svapnadeho yathādhyastastathaivāyaṃ hi dehakaḥ
adhyastasya kuto janma janmābhāve hi tatkutaḥ || 93 ||
Svapnadeho yathaadhyastastathaivaayam hi dehakah adhyastasya kuto janma janmaabhaave hi tatkutah
जैसे स्वप्न का शरीर अध्यस्त (आरोपित) है, वैसे ही यह देह भी है। अध्यस्त वस्तु का जन्म कहाँ? और जन्म के अभाव में वह (प्रारब्ध) कहाँ?
As the dream body is superimposed, so is this body. What birth can there be for what is superimposed? And with no birth, where is that karma?
उपादानं प्रपञ्चस्य मृद्भाण्डस्येव कथ्यते
अज्ञानं चैव वेदान्तैस्तस्मिन्नष्टे क्व विश्वता ॥ ९४ ॥
upādānaṃ prapañcasya mṛdbhāṇḍasyeva kathyate
ajñānaṃ caiva vedāntaistasminnaṣṭe kva viśvatā || 94 ||
Upaadaanam prapanchasya mridbhaandasyeva kathyate ajnaanam chaiva vedaantaistasminnashte kva vishvataa
वेदान्त कहते हैं कि प्रपंच का उपादान कारण अज्ञान ही है, जैसे मिट्टी के बर्तन का (उपादान मिट्टी); उस (अज्ञान) के नष्ट होने पर विश्व-भाव कहाँ?
The Upaniṣads say that the material cause of the world is ignorance, as clay is of an earthen vessel; when that is destroyed, where is the state of being a world?
यथा रज्जुं परित्यज्य सर्पं गृह्णाति वै भ्रमात्
तद्वत्सत्यमविज्ञाय जगत्पश्यति मूढधीः ॥ ९५ ॥
yathā rajjuṃ parityajya sarpaṃ gṛhṇāti vai bhramāt
tadvatsatyamavijñāya jagatpaśyati mūḍhadhīḥ || 95 ||
Yathaa rajjum parityajya sarpam grihnaati vai bhramaat tadvatsatyamavijnaaya jagatpashyati muudhadhiih
जैसे कोई भ्रम से रस्सी को छोड़कर साँप को ग्रहण कर लेता है, वैसे ही मूढ़ बुद्धि वाला सत्य को न जानकर जगत् को देखता है।
As one in error lets go of the rope and takes hold of a snake, so one of dull understanding, not knowing the real, sees a world.
रज्जुरूपे परिज्ञाते सर्पभ्रान्तिर्न तिष्ठति
अधिष्ठाने तथा ज्ञाते प्रपञ्चः शून्यतां व्रजेत् ॥ ९६ ॥
rajjurūpe parijñāte sarpabhrāntirna tiṣṭhati
adhiṣṭhāne tathā jñāte prapañcaḥ śūnyatāṃ vrajet || 96 ||
Rajjuruupe parijnaate sarpabhraantirna tishthati adhishthaane tathaa jnaate prapanchah shuunyataam vrajet
रस्सी का स्वरूप जान लेने पर साँप का भ्रम नहीं ठहरता; वैसे ही अधिष्ठान (ब्रह्म) के ज्ञात होने पर प्रपंच शून्यता को प्राप्त होता है।
When the rope is known as it is, the illusion of the snake does not stay; so, when the underlying reality is known, the world goes to nothing.
देहस्यापि प्रपञ्चत्वात्प्रारब्धावस्थितिः कुतः
अज्ञानिजनबोधार्थं प्रारब्धं वक्ति वै श्रुतिः ॥ ९७ ॥
dehasyāpi prapañcatvātprārabdhāvasthitiḥ kutaḥ
ajñānijanabodhārthaṃ prārabdhaṃ vakti vai śrutiḥ || 97 ||
Dehasyaapi prapanchatvaatpraarabdhaavasthitih kutah ajnaanijanabodhaartham praarabdham vakti vai shrutih
देह भी तो प्रपंच का ही अंश है; फिर प्रारब्ध की स्थिति कहाँ? श्रुति प्रारब्ध की बात अज्ञानी लोगों को समझाने के लिए ही कहती है।
The body too is part of the world; then where does karma already in force stand? Scripture speaks of it only to instruct the ignorant.
क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे
बहुत्वं तन्निषेधार्थं श्रुत्या गीतं च यत्स्फुटम् ॥ ९८ ॥
kṣīyante cāsya karmāṇi tasmindṛṣṭe parāvare
bahutvaṃ tanniṣedhārthaṃ śrutyā gītaṃ ca yatsphuṭam || 98 ||
Kshiiyante chaasya karmaani tasmindrishte paraavare bahutvam tannishedhaartham shrutyaa giitam cha yatsphutam
'उस पर और अवर (ब्रह्म) के देख लेने पर इसके कर्म क्षीण हो जाते हैं' — श्रुति ने यहाँ 'कर्म' का जो बहुवचन स्पष्ट रूप से कहा है, वह (प्रारब्ध सहित किसी भी कर्म के शेष रहने का) निषेध करने के लिए है।
'When that which is both higher and lower is seen, his actions wear away' — the plural that scripture plainly declares here is meant to deny that any of them (prārabdha included) remain.
उच्यतेऽज्ञैर्बलाच्चैतत्तदानर्थद्वयागमः
वेदान्तमतहानं च यतो ज्ञानमिति श्रुतिः ॥ ९९ ॥
ucyate'jñairbalāccaitattadānarthadvayāgamaḥ
vedāntamatahānaṃ ca yato jñānamiti śrutiḥ || 99 ||
Uchyate'jnairbalaachchaitattadaanarthadvayaagamah vedaantamatahaanam cha yato jnaanamiti shrutih
यदि अज्ञानी लोग बलपूर्वक इसे (प्रारब्ध को) मानते हैं, तो दो अनर्थ आते हैं: वेदान्त के सिद्धान्त की हानि, और श्रुति के 'ज्ञान ही (मुक्ति है)' कथन का विरोध।
If the ignorant insist on this, two evils follow: the doctrine of Vedānta is lost, and the scriptural word that knowledge alone frees is contradicted.
त्रिपञ्चाङ्गान्यतो वक्ष्ये पूर्वोक्तस्य हि लब्धये
तैश्च सर्वैः सदा कार्यं निदिध्यासनमेव तु ॥ १०० ॥
tripañcāṅgānyato vakṣye pūrvoktasya hi labdhaye
taiśca sarvaiḥ sadā kāryaṃ nididhyāsanameva tu || 100 ||
Tripanchaangaanyato vakshye puurvoktasya hi labdhaye taishcha sarvaih sadaa kaaryam nididhyaasanameva tu
अब उपर्युक्त (ज्ञान) की प्राप्ति के लिए मैं पन्द्रह अंगों को कहता हूँ; इन सबके द्वारा सदा निदिध्यासन ही करना चाहिए।
Now I shall tell the fifteen limbs, for the gaining of what has been said; by all of them one should always practise deep contemplation.
नित्याभ्यासादृते प्राप्तिर्न भवेत्सच्चिदात्मनः
तस्माद्ब्रह्म निदिध्यासेज्जिज्ञासुः श्रेयसे चिरम् ॥ १०१ ॥
nityābhyāsādṛte prāptirna bhavetsaccidātmanaḥ
tasmādbrahma nididhyāsejjijñāsuḥ śreyase ciram || 101 ||
Nityaabhyaasaadrite praaptirna bhavetsachchidaatmanah tasmaadbrahma nididhyaasejjijnaasuh shreyase chiram
नित्य अभ्यास के बिना सत्-चित्-स्वरूप आत्मा की प्राप्ति नहीं होती; इसलिए कल्याण चाहने वाला जिज्ञासु चिरकाल तक ब्रह्म का निदिध्यासन करे।
Without constant practice the Self, which is being and consciousness, is not attained; so the seeker of the good should contemplate Brahman long.
यमो हि नियमस्त्यागो मौनं देशश्च कालतः
आसनं मूलबन्धश्च देहसाम्यं च दृक्स्थितिः ॥ १०२ ॥
yamo hi niyamastyāgo maunaṃ deśaśca kālataḥ
āsanaṃ mūlabandhaśca dehasāmyaṃ ca dṛksthitiḥ || 102 ||
Yamo hi niyamastyaago maunam deshashcha kaalatah aasanam muulabandhashcha dehasaamyam cha driksthitih
यम, नियम, त्याग, मौन, देश, काल, आसन, मूलबन्ध, देह-साम्य और दृक्-स्थिति;
Restraint, observance, renunciation, silence, place, time, posture, the root-lock, evenness of the body and steadiness of vision;
प्राणसंयमनं चैव प्रत्याहारश्च धारणा
आत्मध्यानं समाधिश्च प्रोक्तान्यङ्गानि वै क्रमात् ॥ १०३ ॥
prāṇasaṃyamanaṃ caiva pratyāhāraśca dhāraṇā
ātmadhyānaṃ samādhiśca proktānyaṅgāni vai kramāt || 103 ||
Praanasamyamanam chaiva pratyaahaarashcha dhaaranaa aatmadhyaanam samaadhishcha proktaanyangaani vai kramaat
प्राण-संयम, प्रत्याहार, धारणा, आत्म-ध्यान और समाधि — ये क्रमशः (पन्द्रह) अंग कहे गए हैं।
control of the breath, withdrawal of the senses, concentration, meditation on the Self and absorption — these are declared to be the limbs, in order.
सर्वं ब्रह्मेति विज्ञानादिन्द्रियग्रामसंयमः
यमोऽयमिति सम्प्रोक्तोऽभ्यसनीयो मुहुर्मुहुः ॥ १०४ ॥
sarvaṃ brahmeti vijñānādindriyagrāmasaṃyamaḥ
yamo'yamiti samprokto'bhyasanīyo muhurmuhuḥ || 104 ||
Sarvam brahmeti vijnaanaadindriyagraamasamyamah yamo'yamiti samprokto'bhyasaniiyo muhurmuhuh
'सब ब्रह्म है' — इस विज्ञान से इन्द्रिय-समूह का संयम होता है; इसी को 'यम' कहा गया है और इसका बार-बार अभ्यास करना चाहिए।
The restraint of the whole group of senses through the knowledge 'all is Brahman' is called yama; it should be practised again and again.
सजातीयप्रवाहश्च विजातीयतिरस्कृतिः
नियमो हि परानन्दो नियमात्क्रियते बुधैः ॥ १०५ ॥
sajātīyapravāhaśca vijātīyatiraskṛtiḥ
niyamo hi parānando niyamātkriyate budhaiḥ || 105 ||
Sajaatiiyapravaahashcha vijaatiiyatiraskritih niyamo hi paraanando niyamaatkriyate budhaih
सजातीय (ब्रह्म-) वृत्ति का प्रवाह और विजातीय (अन्य) वृत्तियों का तिरस्कार ही 'नियम' है; यह परम आनन्द-रूप है और विद्वान् इसे नियम से करते हैं।
The continuous flow of thought of one kind (towards Brahman) and the setting aside of thoughts of another kind is niyama; it is supreme bliss, and the wise practise it as a rule.
त्यागः प्रपञ्चरूपस्य चिदात्मत्वावलोकनात्
त्यागो हि महतां पूज्यः सद्यो मोक्षमयो यतः ॥ १०६ ॥
tyāgaḥ prapañcarūpasya cidātmatvāvalokanāt
tyāgo hi mahatāṃ pūjyaḥ sadyo mokṣamayo yataḥ || 106 ||
Tyaagah prapancharuupasya chidaatmatvaavalokanaat tyaago hi mahataam puujyah sadyo mokshamayo yatah
चिदात्मा के दर्शन से प्रपंच-रूप का त्याग ही 'त्याग' है; यह महापुरुषों के लिए पूज्य है, क्योंकि यह तत्काल मोक्ष-रूप है।
The giving up of the world-appearance by seeing the Self as consciousness is renunciation; it is honoured by the great, for it is liberation at once.
यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह
यन्मौनं योगिभिर्गम्यं तद्भजेत्सर्वदा बुधः ॥ १०७ ॥
yato vāco nivartante aprāpya manasā saha
yanmaunaṃ yogibhirgamyaṃ tadbhajetsarvadā budhaḥ || 107 ||
Yato vaacho nivartante apraapya manasaa saha yanmaunam yogibhirgamyam tadbhajetsarvadaa budhah
'जहाँ से वाणी मन के साथ लौट आती है, उसे न पाकर' — योगियों द्वारा प्राप्य वह मौन है; विद्वान् उसी का सदा सेवन करे।
'That from which words turn back, together with the mind, not having reached it' — that silence, reached by yogīs, the wise should always resort to.
वाचो यस्मान्निवर्तन्ते तद्वक्तुं केन शक्यते
प्रपञ्चो यदि वक्तव्यः सोऽपि शब्दविवर्जितः ॥ १०८ ॥
vāco yasmānnivartante tadvaktuṃ kena śakyate
prapañco yadi vaktavyaḥ so'pi śabdavivarjitaḥ || 108 ||
Vaacho yasmaannivartante tadvaktum kena shakyate prapancho yadi vaktavyah so'pi shabdavivarjitah
जिससे वाणी लौट आती है, उसे किसके द्वारा कहा जा सकता है? और यदि प्रपंच को कहना हो, तो वह भी (मूलतः) शब्द से रहित है।
That from which words turn back — by what can it be spoken? And if the world is to be spoken of, that too is beyond words.
इति वा तद्भवेन्मौनं सतां सहजसंज्ञितम्
गिरां मौनं तु बालानां प्रयुक्तं ब्रह्मवादिभिः ॥ १०९ ॥
iti vā tadbhavenmaunaṃ satāṃ sahajasaṃjñitam
girāṃ maunaṃ tu bālānāṃ prayuktaṃ brahmavādibhiḥ || 109 ||
Iti vaa tadbhavenmaunam sataam sahajasamjnitam giraam maunam tu baalaanaam prayuktam brahmavaadibhih
इस प्रकार का जो मौन है, वह सन्तों का 'सहज' मौन कहलाता है; वाणी का मौन तो ब्रह्मवादियों ने बालकों (अपरिपक्व साधकों) के लिए बताया है।
Silence of this kind is called the natural silence of the good; silence of speech is what the teachers of Brahman prescribe for beginners.
आदावन्ते च मध्ये च जनो यस्मिन्न विद्यते
येनेदं सततं व्याप्तं स देशो विजनः स्मृतः ॥ ११० ॥
ādāvante ca madhye ca jano yasminna vidyate
yenedaṃ satataṃ vyāptaṃ sa deśo vijanaḥ smṛtaḥ || 110 ||
Aadaavante cha madhye cha jano yasminna vidyate yenedam satatam vyaaptam sa desho vijanah smritah
जिसमें आदि, मध्य और अन्त में कोई जन नहीं है, और जिससे यह सब सदा व्याप्त है — वही 'विजन' (एकान्त) देश कहा गया है।
That in which there is no person at the beginning, middle or end, and by which all this is always pervaded — that is called the solitary place.
कलनात् सर्वभूतानां ब्रह्मादीनां निमेषतः
कालशब्देन निर्दिष्टो ह्यखण्डानन्दकोऽद्वयः ॥ १११ ॥
kalanāt sarvabhūtānāṃ brahmādīnāṃ nimeṣataḥ
kālaśabdena nirdiṣṭo hyakhaṇḍānandako'dvayaḥ || 111 ||
Kalanaat sarvabhuutaanaam brahmaadiinaam nimeshatah kaalashabdena nirdishto hyakhandaanandako'dvayah
ब्रह्मा आदि सभी भूतों की गणना (और क्षय) पलक झपकने-भर में जो करता है, वह 'काल' शब्द से कहा गया है — अखण्ड आनन्द-रूप और अद्वितीय।
That which in the twinkling of an eye reckons up all beings from Brahmā downwards is denoted by the word 'time' — undivided bliss, without a second.
सुखेनैव भवेद्यस्मिन्नजस्रं ब्रह्मचिन्तनम्
आसनं तद्विजानीयान्नेतरत्सुखनाशनम् ॥ ११२ ॥
sukhenaiva bhavedyasminnajasraṃ brahmacintanam
āsanaṃ tadvijānīyānnetaratsukhanāśanam || 112 ||
Sukhenaiva bhavedyasminnajasram brahmachintanam aasanam tadvijaaniiyaannetaratsukhanaashanam
जिसमें सुखपूर्वक निरन्तर ब्रह्म का चिन्तन हो सके, उसी को आसन जानना चाहिए; दूसरा नहीं, जो सुख को नष्ट कर देता है।
That in which contemplation of Brahman flows on easily and without break should be known as the posture; not another, which destroys ease.
सिद्धं यत्सर्वभूतादि विश्वाधिष्ठानमव्ययम्
यस्मिन्सिद्धाः समाविष्टास्तद्वै सिद्धासनं विदुः ॥ ११३ ॥
siddhaṃ yatsarvabhūtādi viśvādhiṣṭhānamavyayam
yasminsiddhāḥ samāviṣṭāstadvai siddhāsanaṃ viduḥ || 113 ||
Siddham yatsarvabhuutaadi vishvaadhishthaanamavyayam yasminsiddhaah samaavishtaastadvai siddhaasanam viduh
जो सब भूतों का आदि-कारण सिद्ध है, विश्व का अधिष्ठान और अविनाशी है, जिसमें सिद्ध लोग स्थित हैं — उसी को 'सिद्धासन' जानते हैं।
That which is the established source of all beings, the support of the universe and imperishable, in which the perfected are settled — that they know as the perfect posture.
यन्मूलं सर्वभूतानां यन्मूलं चित्तबन्धनम्
मूलबन्धः सदा सेव्यो योग्योऽसौ राजयोगिनाम् ॥ ११४ ॥
yanmūlaṃ sarvabhūtānāṃ yanmūlaṃ cittabandhanam
mūlabandhaḥ sadā sevyo yogyo'sau rājayoginām || 114 ||
Yanmuulam sarvabhuutaanaam yanmuulam chittabandhanam muulabandhah sadaa sevyo yogyo'sau raajayoginaam
जो सब भूतों का मूल है और जो चित्त के बन्धन का भी मूल है, उसका सदा सेवन करना ही 'मूलबन्ध' है; यह राजयोगियों के योग्य है।
That which is the root of all beings and the root of the binding of the mind — resorting to it always is the root-lock, fit for royal yogīs.
अङ्गानां समतां विद्यात्समे ब्रह्मणि लीनताम्
नो चेन्नैव समानत्वमृजुत्वं शुष्कवृक्षवत् ॥ ११५ ॥
aṅgānāṃ samatāṃ vidyātsame brahmaṇi līnatām
no cennaiva samānatvamṛjutvaṃ śuṣkavṛkṣavat || 115 ||
Angaanaam samataam vidyaatsame brahmani liinataam no chennaiva samaanatvamrijutvam shushkavrikshavat
अंगों की समता का अर्थ है सम ब्रह्म में लीनता; ऐसा न हो तो केवल सूखे वृक्ष की-सी सीधी स्थिति समानता नहीं है।
By evenness of the limbs know absorption in the even Brahman; otherwise mere straightness, like that of a dry tree, is not evenness.
दृष्टिं ज्ञानमयीं कृत्वा पश्येद्ब्रह्ममयं जगत्
सा दृष्टिः परमोदारा न नासाग्रावलोकिनी ॥ ११६ ॥
dṛṣṭiṃ jñānamayīṃ kṛtvā paśyedbrahmamayaṃ jagat
sā dṛṣṭiḥ paramodārā na nāsāgrāvalokinī || 116 ||
Drishtim jnaanamayiim kritvaa pashyedbrahmamayam jagat saa drishtih paramodaaraa na naasaagraavalokinii
दृष्टि को ज्ञानमयी बनाकर जगत् को ब्रह्ममय देखे; वही दृष्टि परम उदार है — नाक की नोक पर टिकी दृष्टि नहीं।
Making one's vision full of knowledge, one should see the world as Brahman; that vision is the noblest — not the gazing at the tip of the nose.
द्रष्टृदर्शनदृश्यानां विरामो यत्र वा भवेत्
दृष्टिस्तत्रैव कर्तव्या न नासाग्रावलोकिनी ॥ ११७ ॥
draṣṭṛdarśanadṛśyānāṃ virāmo yatra vā bhavet
dṛṣṭistatraiva kartavyā na nāsāgrāvalokinī || 117 ||
Drashtridarshanadrishyaanaam viraamo yatra vaa bhavet drishtistatraiva kartavyaa na naasaagraavalokinii
अथवा जहाँ द्रष्टा, दर्शन और दृश्य का विराम हो जाए, वहीं दृष्टि लगानी चाहिए — नाक की नोक पर नहीं।
Or the gaze should be fixed there where seer, seeing and seen come to rest — not on the tip of the nose.
चित्तादिसर्वभावेषु ब्रह्मत्वेनैव भावनात्
निरोधः सर्ववृत्तीनां प्राणायामः स उच्यते ॥ ११८ ॥
cittādisarvabhāveṣu brahmatvenaiva bhāvanāt
nirodhaḥ sarvavṛttīnāṃ prāṇāyāmaḥ sa ucyate || 118 ||
Chittaadisarvabhaaveshu brahmatvenaiva bhaavanaat nirodhah sarvavrittiinaam praanaayaamah sa uchyate
चित्त आदि सभी भावों में ब्रह्म-भावना से सब वृत्तियों का निरोध होना ही 'प्राणायाम' कहलाता है।
The stopping of all mental movements through thinking of mind and all else as Brahman is what is called prāṇāyāma.
निषेधनं प्रपञ्चस्य रेचकाख्यः समीरणः
ब्रह्मैवास्मीति या वृत्तिः पूरको वायुरीरितः ॥ ११९ ॥
niṣedhanaṃ prapañcasya recakākhyaḥ samīraṇaḥ
brahmaivāsmīti yā vṛttiḥ pūrako vāyurīritaḥ || 119 ||
Nishedhanam prapanchasya rechakaakhyah samiiranah brahmaivaasmiiti yaa vrittih puurako vaayuriiritah
प्रपंच का निषेध ही 'रेचक' वायु है; 'मैं ब्रह्म ही हूँ' — यह वृत्ति 'पूरक' वायु कही गई है।
The denial of the world is the out-breath; the thought 'I am Brahman alone' is called the in-breath.
ततस्तद्वृत्तिनैश्चल्यं कुंभकः प्राणसंयमः
अयं चापि प्रबुद्धानामज्ञानां घ्राणपीडनम् ॥ १२० ॥
tatastadvṛttinaiścalyaṃ kuṃbhakaḥ prāṇasaṃyamaḥ
ayaṃ cāpi prabuddhānāmajñānāṃ ghrāṇapīḍanam || 120 ||
Tatastadvrittinaishchalyam kumbhakah praanasamyamah ayam chaapi prabuddhaanaamajnaanaam ghraanapiidanam
फिर उस वृत्ति की निश्चलता ही 'कुम्भक' है — यही प्राण का संयम है। यह प्रबुद्धों का (प्राणायाम) है; अज्ञानियों का तो नाक दबाना मात्र है।
Then the steadiness of that thought is the retention — this is control of the breath. This is for the awakened; for the ignorant it is mere pinching of the nose.
विषयेष्वात्मतां दृष्ट्वा मनसश्चिति मज्जनम्
प्रत्याहारः स विज्ञेयोऽभ्यसनीयो मुमुक्षुभिः ॥ १२१ ॥
viṣayeṣvātmatāṃ dṛṣṭvā manasaściti majjanam
pratyāhāraḥ sa vijñeyo'bhyasanīyo mumukṣubhiḥ || 121 ||
Vishayeshvaatmataam drishtvaa manasashchiti majjanam pratyaahaarah sa vijneyo'bhyasaniiyo mumukshubhih
विषयों में आत्मा को ही देखकर मन का चैतन्य में डूब जाना — उसी को 'प्रत्याहार' जानना चाहिए; मुमुक्षुओं को इसका अभ्यास करना चाहिए।
Seeing the Self in all objects, the sinking of the mind into consciousness — that should be known as withdrawal, and seekers should practise it.
यत्र यत्र मनो याति ब्रह्मणस्तत्र दर्शनात्
मनसो धारणं चैव धारणा सा परा मता ॥ १२२ ॥
yatra yatra mano yāti brahmaṇastatra darśanāt
manaso dhāraṇaṃ caiva dhāraṇā sā parā matā || 122 ||
Yatra yatra mano yaati brahmanastatra darshanaat manaso dhaaranam chaiva dhaaranaa saa paraa mataa
मन जहाँ-जहाँ जाए, वहाँ-वहाँ ब्रह्म का ही दर्शन करके मन को टिकाए रखना — यही परम 'धारणा' मानी गई है।
Wherever the mind goes, to see Brahman there and to hold the mind there — that is regarded as the highest concentration.
ब्रह्मैवास्मीति सद्वृत्त्या निरालम्बतया स्थितिः
ध्यानशब्देन विख्याता परमानन्ददायिनी ॥ १२३ ॥
brahmaivāsmīti sadvṛttyā nirālambatayā sthitiḥ
dhyānaśabdena vikhyātā paramānandadāyinī || 123 ||
Brahmaivaasmiiti sadvrittyaa niraalambatayaa sthitih dhyaanashabdena vikhyaataa paramaanandadaayinii
'मैं ब्रह्म ही हूँ' — इस सत्-वृत्ति से निरालम्ब (बिना किसी आलम्बन के) स्थित रहना ही 'ध्यान' नाम से प्रसिद्ध है; यह परम आनन्द देने वाला है।
Standing without any support in the true thought 'I am Brahman alone' is known by the word meditation; it gives the highest joy.
निर्विकारतया वृत्त्या ब्रह्माकारतया पुनः
वृत्तिविस्मरणं सम्यक्समाधिर्ज्ञानसंज्ञकः ॥ १२४ ॥
nirvikāratayā vṛttyā brahmākāratayā punaḥ
vṛttivismaraṇaṃ samyaksamādhirjñānasaṃjñakaḥ || 124 ||
Nirvikaaratayaa vrittyaa brahmaakaaratayaa punah vrittivismaranam samyaksamaadhirjnaanasamjnakah
वृत्ति के निर्विकार होकर ब्रह्माकार हो जाने पर, फिर उस वृत्ति का भी सम्यक् विस्मरण हो जाना — वही 'समाधि' है, जिसे ज्ञान भी कहते हैं।
When the mental movement, free of change, has taken the form of Brahman, and then that movement itself is completely forgotten — that is absorption, also called knowledge.
एवञ्चाकृत्रिमानन्दं तावत्साधु समभ्यसेत्
वश्यो यावत्क्षणात्पुंसः प्रयुक्तः सन् भवेत्स्वयम् ॥ १२५ ॥
evañcākṛtrimānandaṃ tāvatsādhu samabhyaset
vaśyo yāvatkṣaṇātpuṃsaḥ prayuktaḥ san bhavetsvayam || 125 ||
Evanchaakritrimaanandam taavatsaadhu samabhyaset vashyo yaavatkshanaatpumsah prayuktah san bhavetsvayam
इस प्रकार अकृत्रिम आनन्द का तब तक अच्छी तरह अभ्यास करे, जब तक वह क्षण-भर में वश में होकर स्वयं ही प्रकट न होने लगे।
One should practise this uncontrived bliss well until it comes under control in a moment and arises of itself.
ततः साधननिर्मुक्तः सिद्धो भवति योगिराट्
तत्स्वरूपं न चैकस्य विषयो मनसो गिराम् ॥ १२६ ॥
tataḥ sādhananirmuktaḥ siddho bhavati yogirāṭ
tatsvarūpaṃ na caikasya viṣayo manaso girām || 126 ||
Tatah saadhananirmuktah siddho bhavati yogiraat tatsvaruupam na chaikasya vishayo manaso giraam
तब साधनों से मुक्त होकर वह सिद्ध, योगियों का राजा हो जाता है; उसका स्वरूप किसी के मन या वाणी का विषय नहीं है।
Then, free of all means, he becomes perfected, a king among yogīs; his nature is no object of anyone's mind or speech.
समाधौ क्रियमाणे तु विघ्नान्यायान्ति वै बलात्
अनुसन्धानराहित्यमालस्यं भोगलालसम् ॥ १२७ ॥
samādhau kriyamāṇe tu vighnānyāyānti vai balāt
anusandhānarāhityamālasyaṃ bhogalālasam || 127 ||
Samaadhau kriyamaane tu vighnaanyaayaanti vai balaat anusandhaanaraahityamaalasyam bhogalaalasam
समाधि करते समय बलपूर्वक विघ्न आते हैं: अनुसन्धान का अभाव, आलस्य, भोग की लालसा,
While absorption is being practised, obstacles come by force: lack of attentive continuity, sloth, longing for enjoyment,
लयस्तमश्च विक्षेपो रसास्वादश्च शून्यता
एवं यद्विघ्नबाहुल्यं त्याज्यं ब्रह्मविदा शनैः ॥ १२८ ॥
layastamaśca vikṣepo rasāsvādaśca śūnyatā
evaṃ yadvighnabāhulyaṃ tyājyaṃ brahmavidā śanaiḥ || 128 ||
Layastamashcha vikshepo rasaasvaadashcha shuunyataa evam yadvighnabaahulyam tyaajyam brahmavidaa shanaih
लय, तमस्, विक्षेप, रसास्वाद और शून्यता — इस प्रकार के अनेक विघ्नों को ब्रह्मवेत्ता धीरे-धीरे त्याग दे।
dullness, darkness, distraction, the savouring of bliss and blankness — the knower of Brahman should gradually give up this host of obstacles.
भाववृत्त्या हि भावत्वं शून्यवृत्त्या हि शून्यता
ब्रह्मवृत्त्या हि पूर्णत्वं तथा पूर्णत्वमभ्यसेत् ॥ १२९ ॥
bhāvavṛttyā hi bhāvatvaṃ śūnyavṛttyā hi śūnyatā
brahmavṛttyā hi pūrṇatvaṃ tathā pūrṇatvamabhyaset || 129 ||
Bhaavavrittyaa hi bhaavatvam shuunyavrittyaa hi shuunyataa brahmavrittyaa hi puurnatvam tathaa puurnatvamabhyaset
भाव की वृत्ति से भाव-रूपता होती है और शून्य की वृत्ति से शून्यता; इसी प्रकार ब्रह्म की वृत्ति से पूर्णता होती है — अतः पूर्णता का ही अभ्यास करे।
By dwelling on things one becomes full of things, by dwelling on the void, empty; by dwelling on Brahman one becomes full — so one should practise fullness.
ये हि वृत्तिं जहत्येनां ब्रह्माख्यां पावनीं पराम्
वृथैव ते तु जीवन्ति पशुभिश्च समा नराः ॥ १३० ॥
ye hi vṛttiṃ jahatyenāṃ brahmākhyāṃ pāvanīṃ parām
vṛthaiva te tu jīvanti paśubhiśca samā narāḥ || 130 ||
Ye hi vrittim jahatyenaam brahmaakhyaam paavaniim paraam vrithaiva te tu jiivanti pashubhishcha samaa naraah
जो ब्रह्म नाम वाली इस पावन और परम वृत्ति को छोड़ देते हैं, वे मनुष्य व्यर्थ ही जीते हैं और पशुओं के समान हैं।
Those who give up this holy and highest thought, called Brahman, live in vain; such people are the equals of beasts.
ये हि वृत्तिं विजानन्ति ज्ञात्वापि वर्धयन्ति ये
ते वै सत्पुरुषा धन्या वन्द्यास्ते भुवनत्रये ॥ १३१ ॥
ye hi vṛttiṃ vijānanti jñātvāpi vardhayanti ye
te vai satpuruṣā dhanyā vandyāste bhuvanatraye || 131 ||
Ye hi vrittim vijaananti jnaatvaapi vardhayanti ye te vai satpurushaa dhanyaa vandyaaste bhuvanatraye
जो इस वृत्ति को जानते हैं और जानकर उसे बढ़ाते भी हैं, वे ही सत्पुरुष धन्य हैं और तीनों लोकों में वन्दनीय हैं।
Those who know this thought, and having known it also make it grow — they are the good and the blessed, to be honoured in the three worlds.
येषां वृत्तिः समावृद्धा परिपक्वा च सा पुनः
ते वै सद्ब्रह्मतां प्राप्ता नेतरे शब्दवादिनः ॥ १३२ ॥
yeṣāṃ vṛttiḥ samāvṛddhā paripakvā ca sā punaḥ
te vai sadbrahmatāṃ prāptā netare śabdavādinaḥ || 132 ||
Yeshaam vrittih samaavriddhaa paripakvaa cha saa punah te vai sadbrahmataam praaptaa netare shabdavaadinah
जिनकी यह वृत्ति भली-भाँति बढ़ी और फिर परिपक्व भी हो गई, वे ही सत्-ब्रह्म-भाव को प्राप्त हुए हैं; शब्दों के वादी दूसरे लोग नहीं।
Those in whom this thought has grown full and then ripened have attained the state of Brahman; not others, who argue about words.
कुशला ब्रह्मवार्तायां वृत्तिहीनाः सुरागिणः
तेऽप्यज्ञानतया नूनं पुनरायान्ति यान्ति च ॥ १३३ ॥
kuśalā brahmavārtāyāṃ vṛttihīnāḥ surāgiṇaḥ
te'pyajñānatayā nūnaṃ punarāyānti yānti ca || 133 ||
Kushalaa brahmavaartaayaam vrittihiinaah suraaginah te'pyajnaanatayaa nuunam punaraayaanti yaanti cha
जो ब्रह्म की चर्चा में तो कुशल हैं पर (ब्रह्म-) वृत्ति से रहित और रागी हैं, वे निश्चय ही अज्ञान के कारण बार-बार आते-जाते रहते हैं।
Those skilled in talk about Brahman but without this thought, and full of attachment, surely come and go again and again, through ignorance.
निमेषार्धं न तिष्ठन्ति वृत्तिं ब्रह्ममयीं विना
यथा तिष्ठन्ति ब्रह्माद्याः सनकाद्याः शुकादयः ॥ १३४ ॥
nimeṣārdhaṃ na tiṣṭhanti vṛttiṃ brahmamayīṃ vinā
yathā tiṣṭhanti brahmādyāḥ sanakādyāḥ śukādayaḥ || 134 ||
Nimeshaardham na tishthanti vrittim brahmamayiim vinaa yathaa tishthanti brahmaadyaah sanakaadyaah shukaadayah
जैसे ब्रह्मा आदि, सनक आदि और शुक आदि रहते हैं, वैसे ही (ज्ञानी) आधे निमेष के लिए भी ब्रह्ममयी वृत्ति के बिना नहीं रहते।
They do not remain even for half a moment without the thought of Brahman — as Brahmā and the rest, Sanaka and the rest, and Śuka and the rest remain.
कार्ये कारणताऽऽयाता कारणे न हि कार्यता
कारणत्वं ततो गच्छेत्कार्याभावे विचारतः ॥ १३५ ॥
kārye kāraṇatā''yātā kāraṇe na hi kāryatā
kāraṇatvaṃ tato gacchetkāryābhāve vicārataḥ || 135 ||
Kaarye kaaranataa''yaataa kaarane na hi kaaryataa kaaranatvam tato gachchhetkaaryaabhaave vichaaratah
कार्य में कारणता आ जाती है, पर कारण में कार्यता नहीं होती; विचार करने पर कार्य के अभाव में कारणत्व भी चला जाता है।
Causality belongs to the cause as seen in the effect, but the effect's nature does not belong to the cause; when, on enquiry, the effect is absent, causality too departs.
अथ शुद्धं भवेद्वस्तु यद्वै वाचामगोचरम्
द्रष्टव्यं मृद्घटेनैव दृष्टान्तेन पुनः पुनः ॥ १३६ ॥
atha śuddhaṃ bhavedvastu yadvai vācāmagocaram
draṣṭavyaṃ mṛdghaṭenaiva dṛṣṭāntena punaḥ punaḥ || 136 ||
Atha shuddham bhavedvastu yadvai vaachaamagocharam drashtavyam mridghatenaiva drishtaantena punah punah
तब वह शुद्ध वस्तु शेष रहती है, जो वाणी का विषय नहीं है; मिट्टी और घड़े के दृष्टान्त से ही उसे बार-बार देखना चाहिए।
Then the pure reality remains, which is beyond the reach of words; it should be seen again and again through the example of clay and pot.
अनेनैव प्रकारेण वृत्तिर्ब्रह्मात्मिका भवेत्
उदेति शुद्धचित्तानां वृत्तिज्ञानं ततः परम् ॥ १३७ ॥
anenaiva prakāreṇa vṛttirbrahmātmikā bhavet
udeti śuddhacittānāṃ vṛttijñānaṃ tataḥ param || 137 ||
Anenaiva prakaarena vrittirbrahmaatmikaa bhavet udeti shuddhachittaanaam vrittijnaanam tatah param
इसी प्रकार से वृत्ति ब्रह्म-रूप हो जाती है; शुद्ध चित्त वालों को इसके बाद उस वृत्ति से भी परे का ज्ञान उदित होता है।
In this way the mental movement becomes Brahman itself; and in those of pure mind there then arises the knowledge that is beyond that movement.
कारणं व्यतिरेकेण पुमानादौ विलोकयेत्
अन्वयेन पुनस्तद्धि कार्ये नित्यं प्रपश्यति ॥ १३८ ॥
kāraṇaṃ vyatirekeṇa pumānādau vilokayet
anvayena punastaddhi kārye nityaṃ prapaśyati || 138 ||
Kaaranam vyatirekena pumaanaadau vilokayet anvayena punastaddhi kaarye nityam prapashyati
पुरुष पहले व्यतिरेक (भेद) से कारण को देखे; फिर अन्वय (अनुगम) से उसी को कार्य में नित्य देखे।
First a person should see the cause by way of its difference from the effect; then, by way of its presence, he sees it always in the effect.
कार्ये हि कारणं पश्येत्पश्चात्कार्यं विसर्जयेत्
कारणत्वं ततो नश्येदवशिष्टं भवेन्मुनिः ॥ १३९ ॥
kārye hi kāraṇaṃ paśyetpaścātkāryaṃ visarjayet
kāraṇatvaṃ tato naśyedavaśiṣṭaṃ bhavenmuniḥ || 139 ||
Kaarye hi kaaranam pashyetpashchaatkaaryam visarjayet kaaranatvam tato nashyedavashishtam bhavenmunih
कार्य में कारण को देखे, फिर कार्य को छोड़ दे; तब कारणत्व भी नष्ट हो जाता है और जो शेष रहता है, वही मुनि हो जाता है।
One should see the cause in the effect, and then let the effect go; causality too then falls away, and what remains, that the sage becomes.
भावितं तीव्रवेगेन यद्वस्तु निश्चयात्मना
पुमांस्तद्धि भवेच्छीघ्रं ज्ञेयं भ्रमरकीटवत् ॥ १४० ॥
bhāvitaṃ tīvravegena yadvastu niścayātmanā
pumāṃstaddhi bhavecchīghraṃ jñeyaṃ bhramarakīṭavat || 140 ||
Bhaavitam tiivravegena yadvastu nishchayaatmanaa pumaamstaddhi bhavechchhiighram jneyam bhramarakiitavat
जिस वस्तु की निश्चय-पूर्वक तीव्र वेग से भावना की जाती है, पुरुष शीघ्र ही वही हो जाता है — यह भ्रमर-कीट के दृष्टान्त से जानना चाहिए।
Whatever a person contemplates with great intensity and firm conviction, that he quickly becomes — as is known from the example of the wasp and the grub.
अदृश्यं भावरूपञ्च सर्वमेतत् चिदात्मकम्
सावधानतया नित्यं स्वात्मानं भावयेद्बुधः ॥ १४१ ॥
adṛśyaṃ bhāvarūpañca sarvametat cidātmakam
sāvadhānatayā nityaṃ svātmānaṃ bhāvayedbudhaḥ || 141 ||
Adrishyam bhaavaruupancha sarvametat chidaatmakam saavadhaanatayaa nityam svaatmaanam bhaavayedbudhah
अदृश्य और भाव-रूप — यह सब चिदात्मक ही है; इसलिए बुद्धिमान् सावधानी से सदा अपने आत्मा की ही भावना करे।
What is unseen and what has form — all this is of the nature of consciousness; so the wise should attentively and always contemplate his own Self.
दृश्यं ह्यदृश्यतां नीत्वा ब्रह्माकारेण चिन्तयेत्
विद्वान्नित्यसुखे तिष्ठेद्धिया चिद्रसपूर्णया ॥ १४२ ॥
dṛśyaṃ hyadṛśyatāṃ nītvā brahmākāreṇa cintayet
vidvānnityasukhe tiṣṭheddhiyā cidrasapūrṇayā || 142 ||
Drishyam hyadrishyataam niitvaa brahmaakaarena chintayet vidvaannityasukhe tishtheddhiyaa chidrasapuurnayaa
दृश्य को अदृश्य बनाकर उसे ब्रह्म-आकार में चिन्तन करे; विद्वान् चैतन्य-रस से भरी बुद्धि के साथ नित्य सुख में स्थित रहे।
Reducing the seen to the unseen, one should think of it as Brahman; the wise should abide in eternal happiness, with a mind filled with the savour of consciousness.
एभिरङ्गैः समायुक्तो राजयोग उदाहृतः
किञ्चित्पक्वकषायाणां हठयोगेन संयुतः ॥ १४३ ॥
ebhiraṅgaiḥ samāyukto rājayoga udāhṛtaḥ
kiñcitpakvakaṣāyāṇāṃ haṭhayogena saṃyutaḥ || 143 ||
Ebhirangaih samaayukto raajayoga udaahritah kinchitpakvakashaayaanaam hathayogena samyutah
इन अंगों से युक्त यह 'राजयोग' कहा गया है; जिनके कषाय (मल) कुछ ही पके हैं, उनके लिए यह हठयोग के साथ भी (किया जाता है)।
Endowed with these limbs, this is called the royal yoga; for those whose impurities are only partly ripened, it is joined with haṭha yoga.
परिपक्वं मनो येषां केवलोऽयं च सिद्धिदः
गुरुदैवतभक्तानां सर्वेषां सुलभो जवात् ॥ १४४ ॥
paripakvaṃ mano yeṣāṃ kevalo'yaṃ ca siddhidaḥ
gurudaivatabhaktānāṃ sarveṣāṃ sulabho javāt || 144 ||
Paripakvam mano yeshaam kevalo'yam cha siddhidah gurudaivatabhaktaanaam sarveshaam sulabho javaat
जिनका मन परिपक्व है, उनके लिए यह अकेला ही सिद्धि देने वाला है; और गुरु तथा देवता के सभी भक्तों को यह शीघ्र ही सुलभ है।
For those whose minds are ripe this alone gives perfection; and for all who are devoted to their teacher and to God it is easily and quickly attained.