←Backवापस

कठोपनिषद्

Katha Upanishad

Kṛṣṇa Yajurveda — Kaṭha (Kāṭhaka) śākhā

Continue exploring · आगे पढ़ें

The Kaṭha Upaniṣad belongs to the Kaṭha (Kāṭhaka) school of the Kṛṣṇa Yajurveda and is one of the ten Upaniṣads on which Śaṅkara wrote a commentary. Its frame is a story: Naciketas, a boy given away to Death by his father in a moment of anger, waits three nights unfed at Yama's door and is offered three boons in recompense. With the first he asks that his father's anger be stilled; with the second, the fire-altar that leads to heaven; with the third — which Yama tries hard to refuse him — he asks what becomes of a person after death. The rest of the text is the answer. It sets the good (śreya) against the merely pleasant (preya) and says the discerning choose the first; it gives the image of the body as a chariot, the senses as horses, the mind as reins and the Self as the rider; it describes the aśvattha tree whose root is above and branches below; and it states, in a line quoted ever since, that the Self is not won by argument, by learning, or by much hearing, but reveals itself to the one whom it chooses. 119 mantras in six vallīs, arranged in two adhyāyas.

कठोपनिषद् कृष्ण यजुर्वेद की कठ (काठक) शाखा से सम्बद्ध है और उन दस उपनिषदों में है जिन पर शङ्कराचार्य ने भाष्य लिखा। इसकी कथा नचिकेता की है — पिता ने क्रोध में जिस बालक को मृत्यु को दे दिया। नचिकेता यम के द्वार पर तीन रात बिना अन्न के प्रतीक्षा करता है, और यम उसे तीन वर देते हैं। पहले वर से वह पिता का क्रोध शान्त माँगता है, दूसरे से स्वर्ग की ओर ले जाने वाली अग्नि का ज्ञान, और तीसरे से — जिसे यम बार-बार टालना चाहते हैं — यह कि मरण के पश्चात् मनुष्य का क्या होता है। शेष उपनिषद् उसी प्रश्न का उत्तर है। इसमें श्रेय और प्रेय का भेद बताया गया है; शरीर को रथ, इन्द्रियों को अश्व, मन को लगाम और आत्मा को रथी कहा गया है; ऊर्ध्वमूल अश्वत्थ का रूपक दिया गया है; और यह कहा गया है कि आत्मा न तर्क से, न बुद्धि से, न बहुत सुनने से प्राप्त होती है — वह उसी को स्वयं प्रकट होती है जिसे वह वरण करती है। छह वल्लियों में, दो अध्यायों में, कुल ११९ मन्त्र।

Textual source · पाठ-स्रोत

This is the complete Kaṭha Upaniṣad of the Kṛṣṇa Yajurveda, 119 mantras in six vallīs. The Sanskrit follows Sanskrit Wikisource, कठोपनिषत्, a public-domain text. It has been checked mantra by mantra against two electronic texts held by GRETIL and used for comparison only: the Upaniṣad with Śaṅkara's commentary (Motilal Banarsidass edition) and the text in Patrick Olivelle's The Early Upaniṣads (1998); neither is reproduced here. At two places, 1.1.13 (तं) and 2.3.15 (यदा), the reading given here follows both comparison texts and Śaṅkara's commentary. The English and Hindi introductions above are original writing by AdiVeda; they give context and summary, not a translation of the Sanskrit and not a traditional commentary.

Verse meanings · श्लोकार्थ

प्रत्येक श्लोक के नीचे दिया गया हिन्दी और अंग्रेज़ी अर्थ AdiVeda का अपना सम्पादकीय अनुवाद है, जो ऊपर दिए गए संस्कृत पाठ से सीधे इस संस्करण के लिए किया गया है। यह पाठ को समझने में सहायता के लिए है — यह किसी प्रकाशित अनुवाद का उद्धरण या कोई पारम्परिक भाष्य नहीं है। जहाँ विभिन्न परम्पराएँ किसी अंश को अलग ढंग से पढ़ती हैं, वहाँ संक्षेप में यह बताया गया है।

The Hindi and English meaning under each verse is AdiVeda's own editorial translation, made directly from the Sanskrit printed here for this edition. It is meant to help you follow the text — it is not quoted from any published translation and it is not a traditional commentary. Where traditions read a passage differently, the meaning says so briefly.

अध्याय 1 · प्रथमा वल्ली — Naciketas and the Three Boons

ॐ उशन् ह वै वाजश्रवसः सर्ववेदसं ददौ ।
तस्य ह नचिकेता नाम पुत्र आस ॥

oṃ uśan ha vai vājaśravasaḥ sarvavedasaṃ dadau,
tasya ha naciketā nāma putra āsa.

Om ushan ha vai vaajashravasah sarvavedasam dadau, tasya ha nachiketaa naama putra aasa.

ॐ। फल की इच्छा से वाजश्रवस ने अपना सारा धन दान कर दिया। उसका नचिकेता नाम का एक पुत्र था।

Oṃ. Eager for the reward [of the rite], Vājaśravasa gave away everything he owned. He had a son named Naciketas.

तँ ह कुमारँ सन्तं दक्षिणासु
नीयमानासु श्रद्धाविवेश सोऽमन्यत ॥

taṃ ha kumāraṃ santaṃ dakṣiṇāsu
nīyamānāsu śraddhāviveśa so'manyata.

Tam ha kumaaram santam dakshinaasu niiyamaanaasu shraddhaavivesha so'manyata.

वह अभी बालक ही था, फिर भी जब दक्षिणा की गौएँ ले जाई जा रही थीं, उसके भीतर श्रद्धा जाग उठी और वह सोचने लगा—

Though still only a boy, as the gift-cows for the priests were being led away, faith took hold of him, and he reflected:

पीतोदका जग्धतृणा दुग्धदोहा निरिन्द्रियाः ।
अनन्दा नाम ते लोकास्तान् स गच्छति ता ददत् ॥

pītodakā jagdhatṛṇā dugdhadohā nirindriyāḥ,
anandā nāma te lokāstān sa gacchati tā dadat.

Piitodakaa jagdhatrinaa dugdhadohaa nirindriyaah, anandaa naama te lokaastaan sa gachchhati taa dadat.

“ये गौएँ जितना पानी पीना था पी चुकीं, घास खा चुकीं, दूध दे चुकीं, और अब इनमें प्रजनन-शक्ति भी नहीं रही। ऐसी गौएँ देने वाला उन लोकों में जाता है जो आनंदरहित कहे जाते हैं।”

“These cows have drunk their last water, eaten their last grass, given their last milk, and are past bearing. Joyless indeed are the worlds reached by one who gives such gifts.”

स होवाच पितरं तत कस्मै मां दास्यसीति ।
द्वितीयं तृतीयं तँ होवाच मृत्यवे त्वा ददामीति ॥

sa hovāca pitaraṃ tata kasmai māṃ dāsyasīti,
dvitīyaṃ tṛtīyaṃ taṃ hovāca mṛtyave tvā dadāmīti.

Sa hovaacha pitaram tata kasmai maam daasyasiiti, dvitiiyam tritiiyam tam hovaacha mrityave tvaa dadaamiiti.

उसने पिता से कहा, “तात, आप मुझे किसे देंगे?” उसने यह दूसरी बार पूछा, फिर तीसरी बार। तब पिता ने उससे कहा, “तुझे मैं मृत्यु को देता हूँ!”

He said to his father, “Father, to whom will you give me?” He asked a second time, and a third. Then his father told him, “To Death I give you!”

बहूनामेमि प्रथमो बहूनामेमि मध्यमः ।
किँ स्विद्यमस्य कर्तव्यं यन्मयाऽद्य करिष्यति ॥

bahūnāmemi prathamo bahūnāmemi madhyamaḥ,
kiṃ svidyamasya kartavyaṃ yanmayā'dya kariṣyati.

Bahuunaamemi prathamo bahuunaamemi madhyamah, kim svidyamasya kartavyam yanmayaa'dya karishyati.

[नचिकेता ने सोचा—] “बहुतों में मैं पहली श्रेणी में आता हूँ, बहुतों में मध्यम श्रेणी में। यम का ऐसा कौन-सा काम है जिसे पिताजी आज मुझे देकर पूरा करेंगे?”

[Naciketas thought:] “Among many I rank first; among many I rank in the middle. What task of Yama's can my father accomplish today by giving me to him?”

अनुपश्य यथा पूर्वे प्रतिपश्य तथाऽपरे ।
सस्यमिव मर्त्यः पच्यते सस्यमिवाजायते पुनः ॥

anupaśya yathā pūrve pratipaśya tathā'pare,
sasyamiva martyaḥ pacyate sasyamivājāyate punaḥ.

Anupashya yathaa puurve pratipashya tathaa'pare, sasyamiva martyah pachyate sasyamivaajaayate punah.

“देखिए, हमारे पूर्वज किस तरह चले, और देखिए, आज के सज्जन कैसे चलते हैं। मनुष्य अनाज की तरह पकता है और अनाज की ही तरह फिर उग आता है।”

“Consider how those before us acted, and see how those who come after act. A mortal ripens like grain and, like grain, springs up once more.”

वैश्वानरः प्रविशत्यतिथिर्ब्राह्मणो गृहान् ।
तस्यैताँ शान्तिं कुर्वन्ति हर वैवस्वतोदकम् ॥

vaiśvānaraḥ praviśatyatithirbrāhmaṇo gṛhān,
tasyaitāṃ śāntiṃ kurvanti hara vaivasvatodakam.

Vaishvaanarah pravishatyatithirbraahmano grihaan, tasyaitaam shaantim kurvanti hara vaivasvatodakam.

“ब्राह्मण अतिथि घर में साक्षात् अग्नि (वैश्वानर) बनकर प्रवेश करता है। लोग इसी प्रकार उसे शांत करते हैं—हे वैवस्वत (यम), जल ले आइए।”

“A brāhmaṇa guest enters a home as fire itself [Vaiśvānara]. This is how people pacify him: bring water, O Vaivasvata [Yama]!”

आशाप्रतीक्षे संगतँ सूनृतां
चेष्टापूर्ते पुत्रपशूँश्च सर्वान् ।
एतद्वृङ्क्ते पुरुषस्याल्पमेधसो
यस्यानश्नन्वसति ब्राह्मणो गृहे ॥

āśāpratīkṣe saṃgataṃ sūnṛtāṃ
ceṣṭāpūrte putrapaśūṃśca sarvān,
etadvṛṅkte puruṣasyālpamedhaso
yasyānaśnanvasati brāhmaṇo gṛhe.

Aashaapratiikshe samgatam suunritaam cheshtaapuurte putrapashuumshcha sarvaan, etadvrinkte purushasyaalpamedhaso yasyaanashnanvasati braahmano grihe.

“जिस अल्पबुद्धि मनुष्य के घर में ब्राह्मण भूखा रहकर ठहरता है, उसकी आशाएँ और प्रतीक्षाएँ, सत्संग और मधुर वाणी का फल, यज्ञ और परोपकार के कर्म, तथा सारे पुत्र और पशु—सब नष्ट हो जाते हैं।”

“Hopes and expectations, the rewards of good company and kind speech, sacrifices and charitable works, sons and cattle, all of them—these are torn away from the foolish man in whose house a brāhmaṇa stays without eating.”

तिस्रो रात्रीर्यदवात्सीर्गृहे मेऽनश्नन् ब्रह्मन्नतिथिर्नमस्यः ।
नमस्तेऽस्तु ब्रह्मन् स्वस्ति मेऽस्तु
तस्मात्प्रति त्रीन्वरान्वृणीष्व ॥

tisro rātrīryadavātsīrgṛhe me'naśnan brahmannatithirnamasyaḥ,
namaste'stu brahman svasti me'stu
tasmātprati trīnvarānvṛṇīṣva.

Tisro raatriiryadavaatsiirgrihe me'nashnan brahmannatithirnamasyah, namaste'stu brahman svasti me'stu tasmaatprati triinvaraanvriniishva.

[यम ने कहा—] “हे ब्राह्मण, आप वंदनीय अतिथि होकर तीन रातें मेरे घर में बिना भोजन के रहे। आपको नमस्कार है, मेरा कल्याण हो। इसके बदले आप तीन वर माँग लीजिए।”

[Yama said:] “O brāhmaṇa, you, a guest deserving reverence, have spent three nights in my house without food. Homage to you, and may I be spared harm. In return, choose three boons, one for each night.”

शान्तसंकल्पः सुमना यथा स्याद्
वीतमन्युर्गौतमो माऽभि मृत्यो ।
त्वत्प्रसृष्टं माऽभिवदेत्प्रतीत
एतत् त्रयाणां प्रथमं वरं वृणे ॥

śāntasaṃkalpaḥ sumanā yathā syād
vītamanyurgautamo mā'bhi mṛtyo,
tvatprasṛṣṭaṃ mā'bhivadetpratīta
etat trayāṇāṃ prathamaṃ varaṃ vṛṇe.

Shaantasamkalpah sumanaa yathaa syaad viitamanyurgautamo maa'bhi mrityo, tvatprasrishtam maa'bhivadetpratiita etat trayaanaam prathamam varam vrine.

[नचिकेता—] “हे मृत्यु, मेरे पिता गौतम की चिंता शांत हो, मन प्रसन्न हो और मेरे प्रति उनका क्रोध मिट जाए; आपके द्वारा लौटाए जाने पर वे मुझे पहचानकर मुझसे बात करें। तीन वरों में से यह पहला वर मैं माँगता हूँ।”

[Naciketas:] “O Death, may Gautama, my father, be settled in mind and glad at heart, his anger toward me gone; and when you send me back, may he know me and speak to me. This I choose as the first of the three boons.”

यथा पुरस्ताद् भविता प्रतीत
औद्दालकिरारुणिर्मत्प्रसृष्टः ।
सुखँ रात्रीः शयिता वीतमन्युः
त्वां ददृशिवान्मृत्युमुखात् प्रमुक्तम् ॥

yathā purastād bhavitā pratīta
auddālakirāruṇirmatprasṛṣṭaḥ,
sukhaṃ rātrīḥ śayitā vītamanyuḥ
tvāṃ dadṛśivānmṛtyumukhāt pramuktam.

Yathaa purastaad bhavitaa pratiita auddaalakiraarunirmatprasrishtah, sukham raatriih shayitaa viitamanyuh tvaam dadrishivaanmrityumukhaat pramuktam.

[यम—] “मेरी प्रेरणा से औद्दालकि आरुणि तुम्हें पहले की ही तरह पहचान लेंगे। तुम्हें मृत्यु के मुख से छूटा हुआ देखकर उनका क्रोध जाता रहेगा और वे रातों को सुख से सोएँगे।”

[Yama:] “Released by me, Auddālaki Āruṇi will know you just as he did before. Seeing you set free from the jaws of death, he will lose his anger and sleep peacefully at night.”

स्वर्गे लोके न भयं किंचनास्ति
न तत्र त्वं न जरया बिभेति ।
उभे तीर्त्वाऽशनायापिपासे
शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके ॥

svarge loke na bhayaṃ kiṃcanāsti
na tatra tvaṃ na jarayā bibheti,
ubhe tīrtvā'śanāyāpipāse
śokātigo modate svargaloke.

Svarge loke na bhayam kimchanaasti na tatra tvam na jarayaa bibheti, ubhe tiirtvaa'shanaayaapipaase shokaatigo modate svargaloke.

[नचिकेता—] “स्वर्गलोक में कोई भय नहीं है। वहाँ आप (मृत्यु) नहीं हैं, और कोई बुढ़ापे से नहीं डरता। भूख और प्यास दोनों को पार करके, शोक से परे होकर, मनुष्य स्वर्गलोक में आनंद करता है।”

[Naciketas:] “In the world of heaven there is no fear at all. You are not there, and no one is afraid of old age. Having crossed beyond both hunger and thirst, and past all sorrow, one rejoices in heaven.”

स त्वमग्निँ स्वर्ग्यमध्येषि मृत्यो
प्रब्रूहि तँ श्रद्दधानाय मह्यम् ।
स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्त
एतद् द्वितीयेन वृणे वरेण ॥

sa tvamagniṃ svargyamadhyeṣi mṛtyo
prabrūhi taṃ śraddadhānāya mahyam,
svargalokā amṛtatvaṃ bhajanta
etad dvitīyena vṛṇe vareṇa.

Sa tvamagnim svargyamadhyeshi mrityo prabruuhi tam shraddadhaanaaya mahyam, svargalokaa amritatvam bhajanta etad dvitiiyena vrine varena.

“हे मृत्यु, आप स्वर्ग दिलाने वाली अग्नि को जानते हैं। मुझ श्रद्धालु को उसका उपदेश दीजिए। स्वर्गलोक में रहने वाले अमरत्व पाते हैं। यही मैं दूसरे वर के रूप में माँगता हूँ।”

“You know, O Death, the fire that leads to heaven. Explain it to me, for I have faith. Those who live in heaven share in immortality. This I choose as my second boon.”

प्र ते ब्रवीमि तदु मे निबोध
स्वर्ग्यमग्निं नचिकेतः प्रजानन् ।
अनन्तलोकाप्तिमथो प्रतिष्ठां
विद्धि त्वमेतं निहितं गुहायाम् ॥

pra te bravīmi tadu me nibodha
svargyamagniṃ naciketaḥ prajānan,
anantalokāptimatho pratiṣṭhāṃ
viddhi tvametaṃ nihitaṃ guhāyām.

Pra te braviimi tadu me nibodha svargyamagnim nachiketah prajaanan, anantalokaaptimatho pratishthaam viddhi tvametam nihitam guhaayaam.

[यम—] “हे नचिकेता, स्वर्ग दिलाने वाली अग्नि को मैं भलीभाँति जानता हूँ; मैं तुम्हें बताता हूँ, ध्यान से समझो। यह अग्नि अनंत लोक की प्राप्ति का साधन है और उसका आधार भी; जानो कि यह गुहा (हृदय) में छिपी हुई है।”

[Yama:] “I know well the fire that leads to heaven, Naciketas; I will explain it to you, so listen closely. Understand that this fire is the way to the endless world and its foundation as well, and that it lies hidden in the secret cave [of the heart].”

लोकादिमग्निं तमुवाच तस्मै
या इष्टका यावतीर्वा यथा वा ।
स चापि तत्प्रत्यवदद्यथोक्तं
अथास्य मृत्युः पुनरेवाह तुष्टः ॥

lokādimagniṃ tamuvāca tasmai
yā iṣṭakā yāvatīrvā yathā vā,
sa cāpi tatpratyavadadyathoktaṃ
athāsya mṛtyuḥ punarevāha tuṣṭaḥ.

Lokaadimagnim tamuvaacha tasmai yaa ishtakaa yaavatiirvaa yathaa vaa, sa chaapi tatpratyavadadyathoktam athaasya mrityuh punarevaaha tushtah.

तब मृत्यु ने उसे लोकों के आदिकारण उस अग्नि का उपदेश दिया—कौन-सी ईंटें लगती हैं, कितनी लगती हैं और किस विधि से। नचिकेता ने भी जैसा कहा गया था वैसा ही दोहरा दिया। इससे संतुष्ट होकर मृत्यु फिर बोले।

Death then taught him that fire, the beginning of the worlds: what bricks are used, how many, and in what way they are laid. Naciketas recited it back exactly as he had been told, and Death, satisfied, spoke to him again.

तमब्रवीत् प्रीयमाणो महात्मा
वरं तवेहाद्य ददामि भूयः ।
तवैव नाम्ना भविताऽयमग्निः
सृङ्कां चेमामनेकरूपां गृहाण ॥

tamabravīt prīyamāṇo mahātmā
varaṃ tavehādya dadāmi bhūyaḥ,
tavaiva nāmnā bhavitā'yamagniḥ
sṛṅkāṃ cemāmanekarūpāṃ gṛhāṇa.

Tamabraviit priiyamaano mahaatmaa varam tavehaadya dadaami bhuuyah, tavaiva naamnaa bhavitaa'yamagnih srinkaam chemaamanekaruupaam grihaana.

प्रसन्न होकर महात्मा यम ने उससे कहा—“मैं आज यहीं तुम्हें एक और वर देता हूँ। यह अग्नि तुम्हारे ही नाम से प्रसिद्ध होगी। और यह अनेक रूपों वाली माला भी स्वीकार करो।”

Well pleased, the great-souled one said to him: “Here and now I give you one more boon. This fire will be known by your name. And take this many-hued chain as well.”

त्रिणाचिकेतस्त्रिभिरेत्य सन्धिं
त्रिकर्मकृत्तरति जन्ममृत्यू ।
ब्रह्मजज्ञं देवमीड्यं विदित्वा
निचाय्येमाँ शान्तिमत्यन्तमेति ॥

triṇāciketastribhiretya sandhiṃ
trikarmakṛttarati janmamṛtyū,
brahmajajñaṃ devamīḍyaṃ viditvā
nicāyyemāṃ śāntimatyantameti.

Trinaachiketastribhiretya sandhim trikarmakrittarati janmamrityuu, brahmajajnam devamiidyam viditvaa nichaayyemaam shaantimatyantameti.

“जो तीन बार नाचिकेत अग्नि का चयन करता है, तीनों से (व्याख्याकार इसे भिन्न-भिन्न रूप में समझते हैं) संबंध जोड़ता है और तीन कर्म (यज्ञ, अध्ययन, दान) करता है, वह जन्म और मृत्यु को पार कर जाता है। ब्रह्म से उत्पन्न, सर्वज्ञ, स्तुत्य देव को जानकर और उसका साक्षात्कार करके वह इस शांति को पूर्ण रूप से प्राप्त करता है।”

“One who has kindled the Nāciketa fire three times, who has come into union with the three (commentators differ on who or what they are), and who performs the three duties [sacrifice, study and giving], crosses over birth and death. Knowing the radiant, praiseworthy, all-knowing one born of Brahman, and beholding him, he reaches this peace completely.”

त्रिणाचिकेतस्त्रयमेतद्विदित्वा
य एवं विद्वाँश्चिनुते नाचिकेतम् ।
स मृत्युपाशान् पुरतः प्रणोद्य
शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके ॥

triṇāciketastrayametadviditvā
ya evaṃ vidvāṃścinute nāciketam,
sa mṛtyupāśān purataḥ praṇodya
śokātigo modate svargaloke.

Trinaachiketastrayametadviditvaa ya evam vidvaamshchinute naachiketam, sa mrityupaashaan puratah pranodya shokaatigo modate svargaloke.

“जो तीन बार नाचिकेत अग्नि का चयन कर इन तीनों बातों को जान लेता है और इस ज्ञान के साथ नाचिकेत अग्नि का चयन करता है, वह देह छूटने से पहले ही मृत्यु के पाशों को हटाकर, शोक से पार होकर स्वर्गलोक में आनंद करता है।”

“Whoever has thrice kindled the Nāciketa fire, understood these three things, and builds the Nāciketa fire with that understanding, throws off the nooses of death before him, passes beyond grief, and rejoices in the world of heaven.”

एष तेऽग्निर्नचिकेतः स्वर्ग्यो
यमवृणीथा द्वितीयेन वरेण ।
एतमग्निं तवैव प्रवक्ष्यन्ति जनासः
तृतीयं वरं नचिकेतो वृणीष्व ॥

eṣa te'gnirnaciketaḥ svargyo
yamavṛṇīthā dvitīyena vareṇa,
etamagniṃ tavaiva pravakṣyanti janāsaḥ
tṛtīyaṃ varaṃ naciketo vṛṇīṣva.

Esha te'gnirnachiketah svargyo yamavriniithaa dvitiiyena varena, etamagnim tavaiva pravakshyanti janaasah tritiiyam varam nachiketo vriniishva.

“हे नचिकेता, यह है तुम्हारी स्वर्ग दिलाने वाली अग्नि, जिसे तुमने दूसरे वर से माँगा था। लोग इस अग्नि को तुम्हारे ही नाम से पुकारेंगे। अब, नचिकेता, तीसरा वर माँगो।”

“This, Naciketas, is your heaven-bestowing fire, which you asked for with your second boon. People will call this fire by your name. Now, Naciketas, choose the third boon.”

येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्येऽस्तीत्येके नायमस्तीति चैके ।
एतद्विद्यामनुशिष्टस्त्वयाऽहं
वराणामेष वरस्तृतीयः ॥

yeyaṃ prete vicikitsā manuṣye'stītyeke nāyamastīti caike,
etadvidyāmanuśiṣṭastvayā'haṃ
varāṇāmeṣa varastṛtīyaḥ.

Yeyam prete vichikitsaa manushye'stiityeke naayamastiiti chaike, etadvidyaamanushishtastvayaa'ham varaanaamesha varastritiiyah.

[नचिकेता—] “मनुष्य के मर जाने पर यह संशय रहता है—कुछ कहते हैं ‘वह रहता है’, और कुछ कहते हैं ‘वह नहीं रहता’। आपसे शिक्षा पाकर मैं इसे जानना चाहता हूँ। वरों में यह मेरा तीसरा वर है।”

[Naciketas:] “When a person has died there is this doubt: some say ‘he is’, and some say ‘he is not’. Instructed by you, I want to know this. Of my boons, this is the third.”

देवैरत्रापि विचिकित्सितं पुरा
न हि सुविज्ञेयमणुरेष धर्मः ।
अन्यं वरं नचिकेतो वृणीष्व
मा मोपरोत्सीरति मा सृजैनम् ॥

devairatrāpi vicikitsitaṃ purā
na hi suvijñeyamaṇureṣa dharmaḥ,
anyaṃ varaṃ naciketo vṛṇīṣva
mā moparotsīrati mā sṛjainam.

Devairatraapi vichikitsitam puraa na hi suvijneyamanuresha dharmah, anyam varam nachiketo vriniishva maa moparotsiirati maa srijainam.

[यम—] “इस विषय में पहले देवताओं को भी संशय हुआ था। यह तत्त्व अत्यंत सूक्ष्म है, सहज समझ में नहीं आता। हे नचिकेता, कोई और वर माँग लो। मुझ पर दबाव मत डालो; यह वर मुझसे छोड़ दो।”

[Yama:] “Even the gods were once in doubt about this; it is not easy to grasp, so subtle is the matter. Choose some other boon, Naciketas. Do not hold me to this; let me off from it.”

देवैरत्रापि विचिकित्सितं किल
त्वं च मृत्यो यन्न सुज्ञेयमात्थ ।
वक्ता चास्य त्वादृगन्यो न लभ्यो
नान्यो वरस्तुल्य एतस्य कश्चित् ॥

devairatrāpi vicikitsitaṃ kila
tvaṃ ca mṛtyo yanna sujñeyamāttha,
vaktā cāsya tvādṛganyo na labhyo
nānyo varastulya etasya kaścit.

Devairatraapi vichikitsitam kila tvam cha mrityo yanna sujneyamaattha, vaktaa chaasya tvaadriganyo na labhyo naanyo varastulya etasya kashchit.

[नचिकेता—] “आप कहते हैं कि इस पर देवताओं को भी संशय हुआ, और हे मृत्यु, आप स्वयं इसे दुर्ज्ञेय बताते हैं। पर इसे समझाने वाला आप जैसा कोई दूसरा नहीं मिल सकता, और इसके बराबर कोई दूसरा वर भी नहीं है।”

[Naciketas:] “Even the gods doubted it, so it seems, and you yourself, O Death, say it is hard to know. But no other teacher of it like you is to be found, and no other boon can match this one.”

शतायुषः पुत्रपौत्रान्वृणीष्वा
बहून्पशून् हस्तिहिरण्यमश्वान् ।
भूमेर्महदायतनं वृणीष्व
स्वयं च जीव शरदो यावदिच्छसि ॥

śatāyuṣaḥ putrapautrānvṛṇīṣvā
bahūnpaśūn hastihiraṇyamaśvān,
bhūmermahadāyatanaṃ vṛṇīṣva
svayaṃ ca jīva śarado yāvadicchasi.

Shataayushah putrapautraanvriniishvaa bahuunpashuun hastihiranyamashvaan, bhuumermahadaayatanam vriniishva svayam cha jiiva sharado yaavadichchhasi.

[यम—] “सौ वर्ष जीने वाले पुत्र-पौत्र माँग लो, बहुत-से पशु, हाथी, सोना और घोड़े माँग लो। पृथ्वी का विशाल भूभाग माँग लो, और स्वयं भी जितने वर्ष चाहो उतने जियो।”

[Yama:] “Ask for sons and grandsons who will live a hundred years, for plenty of cattle, elephants, gold and horses. Ask for a great stretch of land, and live yourself for as many autumns as you like.”

एतत्तुल्यं यदि मन्यसे वरं
वृणीष्व वित्तं चिरजीविकां च ।
महाभूमौ नचिकेतस्त्वमेधि
कामानां त्वा कामभाजं करोमि ॥

etattulyaṃ yadi manyase varaṃ
vṛṇīṣva vittaṃ cirajīvikāṃ ca,
mahābhūmau naciketastvamedhi
kāmānāṃ tvā kāmabhājaṃ karomi.

Etattulyam yadi manyase varam vriniishva vittam chirajiivikaam cha, mahaabhuumau nachiketastvamedhi kaamaanaam tvaa kaamabhaajam karomi.

“यदि इसके समान कोई वर तुम्हें सूझता हो तो वह माँग लो—धन और दीर्घ जीवन। हे नचिकेता, इस विशाल पृथ्वी पर तुम फलो-फूलो; मैं तुम्हें सब कामनाओं का भोगी बना दूँगा।”

“If you can think of a boon equal to this, choose it—wealth and a long life. Prosper on this wide earth, Naciketas; I will make you one who enjoys every desire.”

ये ये कामा दुर्लभा मर्त्यलोके
सर्वान् कामाँश्छन्दतः प्रार्थयस्व ।
इमा रामाः सरथाः सतूर्या
न हीदृशा लम्भनीया मनुष्यैः ।
आभिर्मत्प्रत्ताभिः परिचारयस्व
नचिकेतो मरणं माऽनुप्राक्षीः ॥

ye ye kāmā durlabhā martyaloke
sarvān kāmāṃśchandataḥ prārthayasva,
imā rāmāḥ sarathāḥ satūryā
na hīdṛśā lambhanīyā manuṣyaiḥ,
ābhirmatprattābhiḥ paricārayasva
naciketo maraṇaṃ mā'nuprākṣīḥ.

Ye ye kaamaa durlabhaa martyaloke sarvaan kaamaamshchhandatah praarthayasva, imaa raamaah sarathaah satuuryaa na hiidrishaa lambhaniiyaa manushyaih, aabhirmatprattaabhih parichaarayasva nachiketo maranam maa'nupraakshiih.

“मर्त्यलोक में जो-जो भोग दुर्लभ हैं, वे सब इच्छानुसार माँग लो। रथों और वाद्यों के साथ ये सुंदर स्त्रियाँ हैं; ऐसी स्त्रियाँ मनुष्यों को नहीं मिलतीं। मेरी दी हुई इनसे अपनी सेवा कराओ। पर हे नचिकेता, मृत्यु के विषय में मत पूछो।”

“Whatever pleasures are hard to come by in the world of mortals, ask for them all as you wish. Here are lovely women with chariots and music; such as these are beyond the reach of men. Let them, my gift, wait upon you. But do not ask about death, Naciketas.”

श्वोभावा मर्त्यस्य यदन्तकैतत्
सर्वेंद्रियाणां जरयंति तेजः ।
अपि सर्वं जीवितमल्पमेव
तवैव वाहास्तव नृत्यगीते ॥

śvobhāvā martyasya yadantakaitat
sarveṃdriyāṇāṃ jarayaṃti tejaḥ,
api sarvaṃ jīvitamalpameva
tavaiva vāhāstava nṛtyagīte.

Shvobhaavaa martyasya yadantakaitat sarvemdriyaanaam jarayamti tejah, api sarvam jiivitamalpameva tavaiva vaahaastava nrityagiite.

[नचिकेता—] “हे अंतक, ये सब कल तक ही टिकने वाले हैं, और मनुष्य की सब इंद्रियों का तेज क्षीण कर देते हैं। पूरा जीवन भी थोड़ा ही है। आपके वाहन और आपके नाच-गान आपके ही पास रहें।”

[Naciketas:] “These last only until tomorrow, O Ender, and they wear down the vigour of all a mortal's senses. Even an entire life is short. Keep your vehicles; keep your dancing and singing.”

न वित्तेन तर्पणीयो मनुष्यो
लप्स्यामहे वित्तमद्राक्ष्म चेत्त्वा ।
जीविष्यामो यावदीशिष्यसि त्वं
वरस्तु मे वरणीयः स एव ॥

na vittena tarpaṇīyo manuṣyo
lapsyāmahe vittamadrākṣma cettvā,
jīviṣyāmo yāvadīśiṣyasi tvaṃ
varastu me varaṇīyaḥ sa eva.

Na vittena tarpaniiyo manushyo lapsyaamahe vittamadraakshma chettvaa, jiivishyaamo yaavadiishishyasi tvam varastu me varaniiyah sa eva.

“धन से मनुष्य कभी तृप्त नहीं होता। आपके दर्शन हो गए हैं तो धन तो हमें मिल ही जाएगा, और जब तक आप शासन करेंगे तब तक हम जिएँगे भी। पर मेरे माँगने योग्य वर तो वही है।”

“No one is ever satisfied by wealth. Now that we have seen you, we will have wealth, and we will live as long as you hold sway. The boon worth choosing for me is that one alone.”

अजीर्यताममृतानामुपेत्य
जीर्यन्मर्त्यः क्वधःस्थः प्रजानन् ।
अभिध्यायन् वर्णरतिप्रमोदान्
अतिदीर्घे जीविते को रमेत ॥

ajīryatāmamṛtānāmupetya
jīryanmartyaḥ kvadhaḥsthaḥ prajānan,
abhidhyāyan varṇaratipramodān
atidīrghe jīvite ko rameta.

Ajiiryataamamritaanaamupetya jiiryanmartyah kvadhahsthah prajaanan, abhidhyaayan varnaratipramodaan atidiirghe jiivite ko rameta.

“अजर-अमर देवताओं के समीप पहुँचकर, नीचे पृथ्वी पर रहने वाला कौन जरणशील मनुष्य, यह बात समझ लेने पर, रूप और रति के सुखों का चिंतन करते हुए बहुत लंबे जीवन में रमेगा?”

“Having come close to the ageless immortals, what ageing mortal living on the earth below, once he understands, would take delight in a very long life, brooding on the pleasures of beauty and love?”

यस्मिन्निदं विचिकित्सन्ति मृत्यो
यत्साम्पराये महति ब्रूहि नस्तत् ।
योऽयं वरो गूढमनुप्रविष्टो
नान्यं तस्मान्नचिकेता वृणीते ॥

yasminnidaṃ vicikitsanti mṛtyo
yatsāmparāye mahati brūhi nastat,
yo'yaṃ varo gūḍhamanupraviṣṭo
nānyaṃ tasmānnaciketā vṛṇīte.

Yasminnidam vichikitsanti mrityo yatsaamparaaye mahati bruuhi nastat, yo'yam varo guudhamanupravishto naanyam tasmaannachiketaa vriniite.

“हे मृत्यु, जिस विषय में लोग संशय करते हैं, महान परलोक के संबंध में जो सत्य है, वह हमें बताइए। यह वर जो गूढ़ रहस्य में प्रवेश करता है—नचिकेता इसके सिवा कोई दूसरा वर नहीं माँगता।”

“That over which people doubt, O Death—what lies in the great passage beyond—tell us that. This boon reaches into what is hidden; Naciketas chooses no other.”

↑ All sections

अध्याय 1 · द्वितीया वल्ली — The Good and the Pleasant

अन्यच्छ्रेयोऽन्यदुतैव प्रेयस्ते उभे नानार्थे पुरुषँ सिनीतः ।
तयोः श्रेय आददानस्य साधु
भवति हीयतेऽर्थाद्य उ प्रेयो वृणीते ॥

anyacchreyo'nyadutaiva preyaste ubhe nānārthe puruṣaṃ sinītaḥ,
tayoḥ śreya ādadānasya sādhu
bhavati hīyate'rthādya u preyo vṛṇīte.

Anyachchhreyo'nyadutaiva preyaste ubhe naanaarthe purusham siniitah, tayoh shreya aadadaanasya saadhu bhavati hiiyate'rthaadya u preyo vriniite.

[यम—] “श्रेय (कल्याणकारी) एक है और प्रेय (प्रिय लगने वाला) बिल्कुल दूसरा। ये दोनों भिन्न-भिन्न प्रयोजनों से मनुष्य को बाँधते हैं। इनमें जो श्रेय को ग्रहण करता है उसका भला होता है; जो प्रेय को चुनता है वह परम लक्ष्य से चूक जाता है।”

[Yama:] “The good [śreya] is one thing, and the pleasant [preya] quite another; both, pointing to different ends, take hold of a person. Of the two, it goes well with the one who takes up the good; the one who chooses the pleasant misses the goal.”

श्रेयश्च प्रेयश्च मनुष्यमेतः
तौ सम्परीत्य विविनक्ति धीरः ।
श्रेयो हि धीरोऽभि प्रेयसो वृणीते
प्रेयो मन्दो योगक्षेमाद्वृणीते ॥

śreyaśca preyaśca manuṣyametaḥ
tau samparītya vivinakti dhīraḥ,
śreyo hi dhīro'bhi preyaso vṛṇīte
preyo mando yogakṣemādvṛṇīte.

Shreyashcha preyashcha manushyametah tau sampariitya vivinakti dhiirah, shreyo hi dhiiro'bhi preyaso vriniite preyo mando yogakshemaadvriniite.

“श्रेय और प्रेय दोनों ही मनुष्य के सामने आते हैं। धीर पुरुष दोनों को भली-भाँति परखकर उनमें भेद करता है। धीर प्रेय की अपेक्षा श्रेय को चुनता है, जबकि मंदबुद्धि योगक्षेम (पाने और बचाए रखने) के लोभ से प्रेय को चुनता है।”

“Both the good and the pleasant come to a person. The wise one looks them over carefully and sets them apart. The wise choose the good over the pleasant; the dull choose the pleasant for the sake of gain and security.”

स त्वं प्रियान्प्रियरूपांश्च कामान्
अभिध्यायन्नचिकेतोऽत्यस्राक्षीः ।
नैतां सृङ्कां वित्तमयीमवाप्तो
यस्यां मज्जन्ति बहवो मनुष्याः ॥

sa tvaṃ priyānpriyarūpāṃśca kāmān
abhidhyāyannaciketo'tyasrākṣīḥ,
naitāṃ sṛṅkāṃ vittamayīmavāpto
yasyāṃ majjanti bahavo manuṣyāḥ.

Sa tvam priyaanpriyaruupaamshcha kaamaan abhidhyaayannachiketo'tyasraakshiih, naitaam srinkaam vittamayiimavaapto yasyaam majjanti bahavo manushyaah.

“पर हे नचिकेता, तुमने प्रिय और प्रिय दिखने वाले भोगों पर भली-भाँति विचार करके उन्हें त्याग दिया। तुमने धन की उस साँकल को नहीं अपनाया जिसमें बहुत-से मनुष्य डूब जाते हैं।”

“But you, Naciketas, after thinking over pleasures that are dear and that look dear, have given them up. You did not take this chain of riches in which so many people go under.”

दूरमेते विपरीते विषूची
अविद्या या च विद्येति ज्ञाता ।
विद्याभीप्सिनं नचिकेतसं मन्ये
न त्वा कामा बहवोऽलोलुपन्त ॥

dūramete viparīte viṣūcī
avidyā yā ca vidyeti jñātā,
vidyābhīpsinaṃ naciketasaṃ manye
na tvā kāmā bahavo'lolupanta.

Duuramete vipariite vishuuchii avidyaa yaa cha vidyeti jnaataa, vidyaabhiipsinam nachiketasam manye na tvaa kaamaa bahavo'lolupanta.

“अविद्या और विद्या नाम से जाने जाने वाले ये दोनों एक-दूसरे से बहुत दूर हैं, विपरीत हैं और अलग-अलग दिशाओं में ले जाते हैं। मैं नचिकेता को विद्या का अभिलाषी मानता हूँ, क्योंकि अनेक भोग भी तुम्हें लुभा न सके।”

“Wide apart, opposed and heading different ways are these two, known as ignorance and knowledge. I regard Naciketas as one who seeks knowledge, for all those pleasures did not tempt you.”

अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः
स्वयं धीराः पण्डितंमन्यमानाः ।
दन्द्रम्यमाणाः परियन्ति मूढा
अन्धेनैव नीयमाना यथान्धाः ॥

avidyāyāmantare vartamānāḥ
svayaṃ dhīrāḥ paṇḍitaṃmanyamānāḥ,
dandramyamāṇāḥ pariyanti mūḍhā
andhenaiva nīyamānā yathāndhāḥ.

Avidyaayaamantare vartamaanaah svayam dhiiraah panditammanyamaanaah, dandramyamaanaah pariyanti muudhaa andhenaiva niiyamaanaa yathaandhaah.

“अविद्या के बीच रहते हुए भी स्वयं को धीर और पंडित मानने वाले मूढ़ लोग ठोकरें खाते हुए इधर-उधर भटकते रहते हैं, जैसे अंधे के पीछे चलते अंधे।”

“Living in the midst of ignorance yet thinking themselves wise and learned, the deluded stagger about in circles, like blind people led by one who is blind.”

न साम्परायः प्रतिभाति बालं
प्रमाद्यन्तं वित्तमोहेन मूढम् ।
अयं लोको नास्ति पर इति मानी
पुनः पुनर्वशमापद्यते मे ॥

na sāmparāyaḥ pratibhāti bālaṃ
pramādyantaṃ vittamohena mūḍham,
ayaṃ loko nāsti para iti mānī
punaḥ punarvaśamāpadyate me.

Na saamparaayah pratibhaati baalam pramaadyantam vittamohena muudham, ayam loko naasti para iti maanii punah punarvashamaapadyate me.

“जो बालबुद्धि है, असावधान है और धन के मोह से मूढ़ हो गया है, उसे परलोक का मार्ग नहीं सूझता। ‘यही लोक है, दूसरा कोई नहीं’—ऐसा मानने वाला बार-बार मेरे वश में आता है।”

“The passage beyond does not occur to the childish, the heedless, the one dazed by the lure of wealth. Thinking ‘This world is all; there is no other’, he comes under my power again and again.”

श्रवणायापि बहुभिर्यो न लभ्यः
शृण्वन्तोऽपि बहवो यं न विद्युः ।
आश्चर्यो वक्ता कुशलोऽस्य लब्धा
आश्चर्यो ज्ञाता कुशलानुशिष्टः ॥

śravaṇāyāpi bahubhiryo na labhyaḥ
śṛṇvanto'pi bahavo yaṃ na vidyuḥ,
āścaryo vaktā kuśalo'sya labdhā
āścaryo jñātā kuśalānuśiṣṭaḥ.

Shravanaayaapi bahubhiryo na labhyah shrinvanto'pi bahavo yam na vidyuh, aashcharyo vaktaa kushalo'sya labdhaa aashcharyo jnaataa kushalaanushishtah.

“बहुतों को तो इस (आत्मा) के विषय में सुनने को भी नहीं मिलता, और बहुत-से सुनकर भी इसे नहीं जान पाते। इसका उपदेश करने वाला आश्चर्यमय है, इसे पाने वाला कुशल है, और कुशल आचार्य से सीखकर इसे जानने वाला भी आश्चर्यमय है।”

“Many do not even get to hear of it [the Self]; many, though they hear, do not understand it. A marvel is the one who speaks of it, and skilled the one who gains it; a marvel is the one who knows it, taught by the skilled.”

न नरेणावरेण प्रोक्त एष
सुविज्ञेयो बहुधा चिन्त्यमानः ।
अनन्यप्रोक्ते गतिरत्र नास्ति
अणीयान् ह्यतर्क्यमणुप्रमाणात् ॥

na nareṇāvareṇa prokta eṣa
suvijñeyo bahudhā cintyamānaḥ,
ananyaprokte gatiratra nāsti
aṇīyān hyatarkyamaṇupramāṇāt.

Na narenaavarena prokta esha suvijneyo bahudhaa chintyamaanah, ananyaprokte gatiratra naasti aniiyaan hyatarkyamanupramaanaat.

“किसी साधारण व्यक्ति के कहने पर, अनेक प्रकार से सोचे जाने पर भी, यह आत्मा ठीक से नहीं जाना जाता। किसी दूसरे (अनुभवी) के बताए बिना यहाँ कोई मार्ग नहीं है, क्योंकि यह अणु से भी सूक्ष्म और तर्क से परे है।”

“Taught by a lesser person, this [Self] is not truly understood, however much it is pondered. Unless another [who knows] teaches it, there is no access to it, for it is finer than the finest and lies beyond reasoning. (Traditions also read the third line as: when taught by one who sees no other, there is no more going round.)”

नैषा तर्केण मतिरापनेया
प्रोक्तान्येनैव सुज्ञानाय प्रेष्ठ ।
यां त्वमापः सत्यधृतिर्बतासि
त्वादृङ्नो भूयान्नचिकेतः प्रष्टा ॥

naiṣā tarkeṇa matirāpaneyā
proktānyenaiva sujñānāya preṣṭha,
yāṃ tvamāpaḥ satyadhṛtirbatāsi
tvādṛṅno bhūyānnaciketaḥ praṣṭā.

Naishaa tarkena matiraapaneyaa proktaanyenaiva sujnaanaaya preshtha, yaam tvamaapah satyadhritirbataasi tvaadrinno bhuuyaannachiketah prashtaa.

“यह बुद्धि तर्क से प्राप्त नहीं होती। हे प्रियतम, किसी दूसरे (ज्ञानी) के द्वारा कहे जाने पर ही यह भली-भाँति समझ में आती है। तुमने इसे पा लिया है, क्योंकि तुम सचमुच सत्य में दृढ़ हो। हे नचिकेता, हमें तुम जैसे ही जिज्ञासु मिलें।”

“This insight is not to be reached by argument; taught by another, dearest one, it is truly understood. You have gained it, for you are firm in truth indeed. May we have questioners like you, Naciketas!”

जानाम्यहं शेवधिरित्यनित्यं
न ह्यध्रुवैः प्राप्यते हि ध्रुवं तत् ।
ततो मया नाचिकेतश्चितोऽग्निः
अनित्यैर्द्रव्यैः प्राप्तवानस्मि नित्यम् ॥

jānāmyahaṃ śevadhirityanityaṃ
na hyadhruvaiḥ prāpyate hi dhruvaṃ tat,
tato mayā nāciketaścito'gniḥ
anityairdravyaiḥ prāptavānasmi nityam.

Jaanaamyaham shevadhirityanityam na hyadhruvaih praapyate hi dhruvam tat, tato mayaa naachiketashchito'gnih anityairdravyaih praaptavaanasmi nityam.

“मैं जानता हूँ कि जिसे निधि कहा जाता है वह अनित्य है, क्योंकि अस्थिर वस्तुओं से वह स्थिर तत्त्व नहीं मिलता। फिर भी मैंने नाचिकेत अग्नि का चयन किया, और अनित्य साधनों से मैंने (अपेक्षाकृत) नित्य पद पाया है।”

“I know that what is called treasure does not last, for the lasting is not gained through what is fleeting. Even so, I built the Nāciketa fire, and with passing materials I have attained what endures [my own long-lasting station, as many take it].”

कामस्याप्तिं जगतः प्रतिष्ठां
क्रतोरानन्त्यमभयस्य पारम् ।
स्तोममहदुरुगायं प्रतिष्ठां दृष्ट्वा
धृत्या धीरो नचिकेतोऽत्यस्राक्षीः ॥

kāmasyāptiṃ jagataḥ pratiṣṭhāṃ
kratorānantyamabhayasya pāram,
stomamahadurugāyaṃ pratiṣṭhāṃ dṛṣṭvā
dhṛtyā dhīro naciketo'tyasrākṣīḥ.

Kaamasyaaptim jagatah pratishthaam kratoraanantyamabhayasya paaram, stomamahadurugaayam pratishthaam drishtvaa dhrityaa dhiiro nachiketo'tyasraakshiih.

“कामनाओं की पूर्ति, जगत् का आधार, यज्ञ का अनंत फल, निर्भयता का परला किनारा, स्तुतियों से गाया जाने वाला महान और विस्तीर्ण पद, और प्रतिष्ठा—इन सबको देखकर भी, हे धीर नचिकेता, तुमने दृढ़तापूर्वक इन्हें त्याग दिया।”

“The fulfilment of every desire, the ground of the world, the endless reward of ritual, the far shore of fearlessness, the great state praised in hymns and widely sung, a firm foundation—you saw all this, wise Naciketas, and with resolve you let it go.”

तं दुर्दर्शं गूढमनुप्रविष्टं
गुहाहितं गह्वरेष्ठं पुराणम् ।
अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं
मत्वा धीरो हर्षशोकौ जहाति ॥

taṃ durdarśaṃ gūḍhamanupraviṣṭaṃ
guhāhitaṃ gahvareṣṭhaṃ purāṇam,
adhyātmayogādhigamena devaṃ
matvā dhīro harṣaśokau jahāti.

Tam durdarsham guudhamanupravishtam guhaahitam gahvareshtham puraanam, adhyaatmayogaadhigamena devam matvaa dhiiro harshashokau jahaati.

“वह कठिनाई से दिखने वाला, गूढ़, भीतर प्रविष्ट, हृदय-गुहा में स्थित, गहनतम में रहने वाला और पुरातन है। अध्यात्मयोग के द्वारा उस देव को जानकर धीर पुरुष हर्ष और शोक दोनों को छोड़ देता है।”

“That ancient one, hard to see, deeply hidden, dwelling within, set in the cave [of the heart], abiding in the depths—realising that divine one through inward yoga, the wise leave both joy and grief behind.”

एतच्छ्रुत्वा सम्परिगृह्य मर्त्यः
प्रवृह्य धर्म्यमणुमेतमाप्य ।
स मोदते मोदनीयँ हि लब्ध्वा
विवृतँ सद्म नचिकेतसं मन्ये ॥

etacchrutvā samparigṛhya martyaḥ
pravṛhya dharmyamaṇumetamāpya,
sa modate modanīyaṃ hi labdhvā
vivṛtaṃ sadma naciketasaṃ manye.

Etachchhrutvaa samparigrihya martyah pravrihya dharmyamanumetamaapya, sa modate modaniiyam hi labdhvaa vivritam sadma nachiketasam manye.

“इसे सुनकर, भली-भाँति ग्रहण करके, इस धर्ममय सूक्ष्म तत्त्व को (देह आदि से) अलग करके और इसे पाकर मनुष्य आनंदित होता है, क्योंकि उसे आनंद का सच्चा आधार मिल गया। मुझे लगता है कि नचिकेता के लिए वह धाम खुला हुआ है।”

“A mortal who hears this and embraces it fully, who draws out this subtle essence, in accord with dharma, and reaches it, rejoices, for he has gained what is truly worth rejoicing in. The dwelling [of Brahman], I believe, stands open to Naciketas.”

अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादन्यत्रास्मात्कृताकृतात् ।
अन्यत्र भूताच्च भव्याच्च
यत्तत्पश्यसि तद्वद ॥

anyatra dharmādanyatrādharmādanyatrāsmātkṛtākṛtāt,
anyatra bhūtācca bhavyācca
yattatpaśyasi tadvada.

Anyatra dharmaadanyatraadharmaadanyatraasmaatkritaakritaat, anyatra bhuutaachcha bhavyaachcha yattatpashyasi tadvada.

[नचिकेता—] “जो धर्म से भिन्न है, अधर्म से भिन्न है, इस किए और न किए से भिन्न है, भूत और भविष्य से भी भिन्न है—ऐसा जो आप देखते हैं, वह बताइए।”

[Naciketas:] “What you see as apart from dharma and apart from adharma, apart from all that is done and left undone, apart from what has been and what will be—tell me that.”

सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति
तपाँसि सर्वाणि च यद्वदन्ति ।
यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति
तत्ते पदँ संग्रहेण ब्रवीम्योमित्येतत् ॥

sarve vedā yatpadamāmananti
tapāṃsi sarvāṇi ca yadvadanti,
yadicchanto brahmacaryaṃ caranti
tatte padaṃ saṃgraheṇa bravīmyomityetat.

Sarve vedaa yatpadamaamananti tapaamsi sarvaani cha yadvadanti, yadichchhanto brahmacharyam charanti tatte padam samgrahena braviimyomityetat.

[यम—] “सभी वेद जिस पद का वर्णन करते हैं, सब तप जिसकी ओर संकेत करते हैं, और जिसकी इच्छा से लोग ब्रह्मचर्य का पालन करते हैं, वह पद मैं तुम्हें संक्षेप में बताता हूँ—वह ‘ॐ’ है।”

[Yama:] “The goal that all the Vedas declare, that every austerity points to, and in longing for which people practise brahmacarya—that goal I will state for you in brief: it is Oṃ.”

एतद्ध्येवाक्षरं ब्रह्म एतद्ध्येवाक्षरं परम् ।
एतद्ध्येवाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत् ॥

etaddhyevākṣaraṃ brahma etaddhyevākṣaraṃ param,
etaddhyevākṣaraṃ jñātvā yo yadicchati tasya tat.

Etaddhyevaaksharam brahma etaddhyevaaksharam param, etaddhyevaaksharam jnaatvaa yo yadichchhati tasya tat.

“यह अक्षर ही ब्रह्म है, यही अक्षर परम है। इस अक्षर को जानकर जो जिस वस्तु की इच्छा करता है, वह उसे मिल जाती है।”

“This syllable is Brahman; this syllable is the highest. Whoever knows this syllable, whatever he seeks becomes his.”

एतदालम्बनँ श्रेष्ठमेतदालम्बनं परम् ।
एतदालम्बनं ज्ञात्वा ब्रह्मलोके महीयते ॥

etadālambanaṃ śreṣṭhametadālambanaṃ param,
etadālambanaṃ jñātvā brahmaloke mahīyate.

Etadaalambanam shreshthametadaalambanam param, etadaalambanam jnaatvaa brahmaloke mahiiyate.

“यही श्रेष्ठ आलंबन है, यही परम आलंबन है। इस आलंबन को जानकर मनुष्य ब्रह्मलोक में महिमा पाता है।”

“This is the finest support; this is the supreme support. Knowing this support, one is held in honour in the world of Brahman.”

न जायते म्रियते वा विपश्चिन्
नायं कुतश्चिन्न बभूव कश्चित् ।
अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो
न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥

na jāyate mriyate vā vipaścin
nāyaṃ kutaścinna babhūva kaścit,
ajo nityaḥ śāśvato'yaṃ purāṇo
na hanyate hanyamāne śarīre.

Na jaayate mriyate vaa vipashchin naayam kutashchinna babhuuva kashchit, ajo nityah shaashvato'yam puraano na hanyate hanyamaane shariire.

“यह चेतन आत्मा न जन्म लेता है, न मरता है। न यह किसी से उत्पन्न हुआ, न स्वयं कुछ बना। यह अजन्मा, नित्य, शाश्वत और पुरातन है; शरीर के मारे जाने पर भी यह नहीं मारा जाता।”

“The knowing one is never born and never dies. It has not come from anything, nor has it turned into anything. Unborn, constant, everlasting, primeval, it is not killed when the body is killed.”

हन्ता चेन्मन्यते हन्तुँ हतश्चेन्मन्यते हतम् ।
उभौ तौ न विजानीतो नायँ हन्ति न हन्यते ॥

hantā cenmanyate hantuṃ hataścenmanyate hatam,
ubhau tau na vijānīto nāyaṃ hanti na hanyate.

Hantaa chenmanyate hantum hatashchenmanyate hatam, ubhau tau na vijaaniito naayam hanti na hanyate.

“यदि मारने वाला समझता है कि वह मारता है, और मारा जाने वाला समझता है कि वह मारा गया, तो दोनों ही सत्य नहीं जानते। यह आत्मा न मारता है, न मारा जाता है।”

“If the killer imagines that he kills, and the killed imagines that he is killed, both are mistaken: this one neither kills nor is killed.”

अणोरणीयान्महतो महीयानात्माऽस्य जन्तोर्निहितो गुहायाम् ।
तमक्रतुः पश्यति वीतशोको
धातुप्रसादान्महिमानमात्मनः ॥

aṇoraṇīyānmahato mahīyānātmā'sya jantornihito guhāyām,
tamakratuḥ paśyati vītaśoko
dhātuprasādānmahimānamātmanaḥ.

Anoraniiyaanmahato mahiiyaanaatmaa'sya jantornihito guhaayaam, tamakratuh pashyati viitashoko dhaatuprasaadaanmahimaanamaatmanah.

“आत्मा सूक्ष्म से भी सूक्ष्म और महान से भी महान है, और हर प्राणी की हृदय-गुहा में स्थित है। कामनारहित पुरुष मन और इंद्रियों की निर्मलता से (कुछ परंपराओं के अनुसार: विधाता की कृपा से) आत्मा की उस महिमा को देखता है और शोक से मुक्त हो जाता है।”

“Finer than the finest, vaster than the vast, the Self lies in the heart of every creature. One free of desire sees that greatness of the Self through the clarity of mind and senses, and is rid of sorrow. (Some traditions read dhātuprasāda as ‘by the grace of the Creator’.)”

आसीनो दूरं व्रजति शयानो याति सर्वतः ।
कस्तं मदामदं देवं मदन्यो ज्ञातुमर्हति ॥

āsīno dūraṃ vrajati śayāno yāti sarvataḥ,
kastaṃ madāmadaṃ devaṃ madanyo jñātumarhati.

Aasiino duuram vrajati shayaano yaati sarvatah, kastam madaamadam devam madanyo jnaatumarhati.

“बैठा हुआ भी वह दूर तक जाता है, लेटा हुआ भी सब ओर पहुँचता है। आनंदयुक्त भी और आनंद से परे भी—उस देव को मेरे सिवा और कौन जान सकता है?”

“Seated, it travels far; lying down, it goes everywhere. Who but me can know that god, joyful and beyond joy?”

अशरीरँ शरीरेष्वनवस्थेष्ववस्थितम् ।
महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति ॥

aśarīraṃ śarīreṣvanavastheṣvavasthitam,
mahāntaṃ vibhumātmānaṃ matvā dhīro na śocati.

Ashariiram shariireshvanavastheshvavasthitam, mahaantam vibhumaatmaanam matvaa dhiiro na shochati.

“शरीरों में रहते हुए भी अशरीरी, अस्थिर वस्तुओं के बीच स्थिर, महान और सर्वव्यापी आत्मा को जानकर धीर पुरुष शोक नहीं करता।”

“Knowing the Self—bodiless within bodies, stable among things that are unstable, great and all-pervading—the wise one grieves no more.”

नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो
न मेधया न बहुना श्रुतेन ।
यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः
तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूँ स्वाम् ॥

nāyamātmā pravacanena labhyo
na medhayā na bahunā śrutena,
yamevaiṣa vṛṇute tena labhyaḥ
tasyaiṣa ātmā vivṛṇute tanūṃ svām.

Naayamaatmaa pravachanena labhyo na medhayaa na bahunaa shrutena, yamevaisha vrinute tena labhyah tasyaisha aatmaa vivrinute tanuum svaam.

“यह आत्मा न प्रवचन से मिलता है, न बुद्धि से, न बहुत शास्त्र सुनने से। जिसे यह स्वयं चुन लेता है, उसी को यह प्राप्त होता है; उसके सामने यह आत्मा अपना स्वरूप प्रकट कर देता है।”

“This Self cannot be gained by discourse, nor by cleverness, nor by much learning. It is gained by the one it chooses; to that one the Self discloses its own nature.”

नाविरतो दुश्चरितान्नाशान्तो नासमाहितः ।
नाशान्तमानसो वाऽपि प्रज्ञानेनैनमाप्नुयात् ॥

nāvirato duścaritānnāśānto nāsamāhitaḥ,
nāśāntamānaso vā'pi prajñānenainamāpnuyāt.

Naavirato dushcharitaannaashaanto naasamaahitah, naashaantamaanaso vaa'pi prajnaanenainamaapnuyaat.

“जो दुराचार से नहीं हटा, जो शांत नहीं है, एकाग्र नहीं है, और जिसका मन अशांत है, वह केवल ज्ञान के सहारे इसे नहीं पा सकता।”

“One who has not turned from wrong conduct, who is not calm, not composed, whose mind is not at rest, cannot reach it by knowledge alone.”

यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च उभे भवत ओदनः ।
मृत्युर्यस्योपसेचनं क इत्था वेद यत्र सः ॥

yasya brahma ca kṣatraṃ ca ubhe bhavata odanaḥ,
mṛtyuryasyopasecanaṃ ka itthā veda yatra saḥ.

Yasya brahma cha kshatram cha ubhe bhavata odanah, mrityuryasyopasechanam ka itthaa veda yatra sah.

“जिसके लिए ब्राह्मण और क्षत्रिय दोनों भोजन (भात) के समान हैं, और मृत्यु जिसके लिए उस पर डाली जाने वाली चटनी के समान है—वह कहाँ है, इसे ठीक-ठीक कौन जानता है?”

“For whom priesthood and warrior class alike are but rice, and death merely the relish poured over it—who truly knows where he is?”

↑ All sections

अध्याय 1 · तृतीया वल्ली — The Chariot of the Self

ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके
गुहां प्रविष्टौ परमे परार्धे ।
छायातपौ ब्रह्मविदो वदन्ति
पञ्चाग्नयो ये च त्रिणाचिकेताः ॥

ṛtaṃ pibantau sukṛtasya loke
guhāṃ praviṣṭau parame parārdhe,
chāyātapau brahmavido vadanti
pañcāgnayo ye ca triṇāciketāḥ.

Ritam pibantau sukritasya loke guhaam pravishtau parame paraardhe, chhaayaatapau brahmavido vadanti panchaagnayo ye cha trinaachiketaah.

“सत्कर्मों के लोक में अपने कर्मों के ऋत (सत्य फल) का पान करने वाले दो हैं, जो हृदय-गुहा के परम श्रेष्ठ स्थान में प्रविष्ट हैं। ब्रह्मवेत्ता उन्हें छाया और धूप कहते हैं; पंचाग्नि की उपासना करने वाले और तीन बार नाचिकेत अग्नि का चयन करने वाले भी ऐसा ही कहते हैं।”

“There are two who drink the truth [the due fruit] of good deeds in the world of their works, both lodged in the cave, the highest and loftiest place. Knowers of Brahman call them shade and sunlight, as do those who tend the five fires and those who have thrice built the Nāciketa fire.”

यः सेतुरीजानानामक्षरं ब्रह्म यत् परम् ।
अभयं तितीर्षतां पारं नाचिकेतँ शकेमहि ॥

yaḥ seturījānānāmakṣaraṃ brahma yat param,
abhayaṃ titīrṣatāṃ pāraṃ nāciketaṃ śakemahi.

Yah seturiijaanaanaamaksharam brahma yat param, abhayam titiirshataam paaram naachiketam shakemahi.

“यज्ञ करने वालों के लिए सेतु रूप नाचिकेत अग्नि को, और पार जाने के इच्छुकों के लिए निर्भय परला किनारा उस अविनाशी परम ब्रह्म को भी हम जान सकें।”

“May we master the Nāciketa fire, the bridge for those who sacrifice, and that imperishable, supreme Brahman, the fearless far shore for those who long to cross.”

आत्मानँ रथिनं विद्धि शरीरँ रथमेव तु ।
बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च ॥

ātmānaṃ rathinaṃ viddhi śarīraṃ rathameva tu,
buddhiṃ tu sārathiṃ viddhi manaḥ pragrahameva ca.

Aatmaanam rathinam viddhi shariiram rathameva tu, buddhim tu saarathim viddhi manah pragrahameva cha.

“आत्मा को रथ का स्वामी जानो और शरीर को रथ। बुद्धि को सारथि जानो और मन को लगाम।”

“Know the Self as the rider and the body as the chariot. Know the intellect [buddhi] as the driver and the mind as the reins.”

इन्द्रियाणि हयानाहुर्विषयाँस्तेषु गोचरान् ।
आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः ॥

indriyāṇi hayānāhurviṣayāṃsteṣu gocarān,
ātmendriyamanoyuktaṃ bhoktetyāhurmanīṣiṇaḥ.

Indriyaani hayaanaahurvishayaamsteshu gocharaan, aatmendriyamanoyuktam bhoktetyaahurmaniishinah.

“इंद्रियों को घोड़े कहा गया है और विषयों को उनके विचरने के मार्ग। शरीर, इंद्रियों और मन से युक्त आत्मा को मनीषी ‘भोक्ता’ कहते हैं।”

“The senses, they say, are the horses, and the sense-objects the ground they range over. The Self joined with body, senses and mind is what the wise call the experiencer.”

यस्त्वविज्ञानवान्भवत्ययुक्तेन मनसा सदा ।
तस्येन्द्रियाण्यवश्यानि दुष्टाश्वा इव सारथेः ॥

yastvavijñānavānbhavatyayuktena manasā sadā,
tasyendriyāṇyavaśyāni duṣṭāśvā iva sāratheḥ.

Yastvavijnaanavaanbhavatyayuktena manasaa sadaa, tasyendriyaanyavashyaani dushtaashvaa iva saaratheh.

“जो विवेकहीन है और जिसका मन सदा असंयत रहता है, उसकी इंद्रियाँ वश में नहीं रहतीं, जैसे सारथि के दुष्ट घोड़े।”

“For one who lacks discernment, whose mind is never held in check, the senses run wild, like a driver's vicious horses.”

यस्तु विज्ञानवान्भवति युक्तेन मनसा सदा ।
तस्येन्द्रियाणि वश्यानि सदश्वा इव सारथेः ॥

yastu vijñānavānbhavati yuktena manasā sadā,
tasyendriyāṇi vaśyāni sadaśvā iva sāratheḥ.

Yastu vijnaanavaanbhavati yuktena manasaa sadaa, tasyendriyaani vashyaani sadashvaa iva saaratheh.

“पर जो विवेकवान है और जिसका मन सदा संयत रहता है, उसकी इंद्रियाँ वश में रहती हैं, जैसे सारथि के अच्छे घोड़े।”

“But for one who has discernment, whose mind is always held in check, the senses obey, like a driver's well-trained horses.”

यस्त्वविज्ञानवान्भवत्यमनस्कः सदाऽशुचिः ।
न स तत्पदमाप्नोति संसारं चाधिगच्छति ॥

yastvavijñānavānbhavatyamanaskaḥ sadā'śuciḥ,
na sa tatpadamāpnoti saṃsāraṃ cādhigacchati.

Yastvavijnaanavaanbhavatyamanaskah sadaa'shuchih, na sa tatpadamaapnoti samsaaram chaadhigachchhati.

जो विवेकहीन है, जिसका मन वश में नहीं और जो सदा अशुद्ध रहता है, वह उस परम पद तक नहीं पहुँचता, बल्कि बार-बार संसार (जन्म-मृत्यु के चक्र) में ही लौटता है।

One who lacks discernment, whose mind is unrestrained and who is always impure, does not reach that goal; he returns again into saṃsāra, the round of births.

यस्तु विज्ञानवान्भवति समनस्कः सदा शुचिः ।
स तु तत्पदमाप्नोति यस्माद्भूयो न जायते ॥

yastu vijñānavānbhavati samanaskaḥ sadā śuciḥ,
sa tu tatpadamāpnoti yasmādbhūyo na jāyate.

Yastu vijnaanavaanbhavati samanaskah sadaa shuchih, sa tu tatpadamaapnoti yasmaadbhuuyo na jaayate.

परंतु जो विवेकवान है, जिसका मन संयत है और जो सदा पवित्र रहता है, वह उस पद को पा लेता है जहाँ से फिर जन्म नहीं होता।

But one who has discernment, a controlled mind and constant purity reaches that goal from which he is not born again.

विज्ञानसारथिर्यस्तु मनः प्रग्रहवान्नरः ।
सोऽध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥

vijñānasārathiryastu manaḥ pragrahavānnaraḥ,
so'dhvanaḥ pāramāpnoti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam.

Vijnaanasaarathiryastu manah pragrahavaannarah, so'dhvanah paaramaapnoti tadvishnoh paramam padam.

जिस मनुष्य का सारथी विवेक है और जिसने मन रूपी लगाम को दृढ़ता से थाम रखा है, वह मार्ग के पार पहुँच जाता है — वही विष्णु का परम पद है।

The person whose charioteer is understanding and who holds the reins of the mind firmly reaches the end of the road — that highest abode of Viṣṇu.

इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यश्च परं मनः ।
मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा महान्परः ॥

indriyebhyaḥ parā hyarthā arthebhyaśca paraṃ manaḥ,
manasastu parā buddhirbuddherātmā mahānparaḥ.

Indriyebhyah paraa hyarthaa arthebhyashcha param manah, manasastu paraa buddhirbuddheraatmaa mahaanparah.

इन्द्रियों से परे (सूक्ष्मतर) उनके विषय हैं, विषयों से परे मन है, मन से परे बुद्धि है और बुद्धि से भी परे महान् आत्मा है।

Beyond the senses are their objects; beyond the objects is the mind; beyond the mind is the intellect; and beyond the intellect is the great self (mahān ātmā).

महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः ।
पुरुषान्न परं किंचित्सा काष्ठा सा परा गतिः ॥

mahataḥ paramavyaktamavyaktātpuruṣaḥ paraḥ,
puruṣānna paraṃ kiṃcitsā kāṣṭhā sā parā gatiḥ.

Mahatah paramavyaktamavyaktaatpurushah parah, purushaanna param kimchitsaa kaashthaa saa paraa gatih.

महत् से परे अव्यक्त है और अव्यक्त से परे पुरुष। पुरुष से परे कुछ भी नहीं — वही अंतिम सीमा है, वही परम गति है।

Beyond the great self is the unmanifest (avyakta); beyond the unmanifest is the puruṣa. Beyond the puruṣa there is nothing at all: that is the final limit, that the highest goal.

एष सर्वेषु भूतेषु गूढोऽऽत्मा न प्रकाशते ।
दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः ॥

eṣa sarveṣu bhūteṣu gūḍho''tmā na prakāśate,
dṛśyate tvagryayā buddhyā sūkṣmayā sūkṣmadarśibhiḥ.

Esha sarveshu bhuuteshu guudho''tmaa na prakaashate, drishyate tvagryayaa buddhyaa suukshmayaa suukshmadarshibhih.

यह आत्मा सब प्राणियों में छिपा हुआ है, इसलिए प्रकट नहीं होता। पर सूक्ष्म को देखने वाले इसे अपनी तीक्ष्ण और सूक्ष्म बुद्धि से देख लेते हैं।

This Self lies hidden in all beings and does not shine forth openly; yet those who see subtle things perceive it with a keen and subtle intellect.

यच्छेद्वाङ्मनसी प्राज्ञस्तद्यच्छेज्ज्ञान आत्मनि ।
ज्ञानमात्मनि महति नियच्छेत्तद्यच्छेच्छान्त आत्मनि ॥

yacchedvāṅmanasī prājñastadyacchejjñāna ātmani,
jñānamātmani mahati niyacchettadyacchecchānta ātmani.

Yachchhedvaanmanasii praajnastadyachchhejjnaana aatmani, jnaanamaatmani mahati niyachchhettadyachchhechchhaanta aatmani.

समझदार व्यक्ति वाणी को मन में लीन करे, मन को ज्ञानस्वरूप आत्मा (बुद्धि) में, उस ज्ञान को महान् आत्मा में, और उसे शान्त आत्मा में लीन कर दे।

Let the wise person draw speech back into the mind, the mind into the knowing self [the intellect], the intellect into the great self, and that into the tranquil Self.

उत्तिष्ठत जाग्रत
प्राप्य वरान्निबोधत ।
क्षुरस्य धारा निशिता दुरत्यया
दुर्गं पथस्तत्कवयो वदन्ति ॥

uttiṣṭhata jāgrata
prāpya varānnibodhata,
kṣurasya dhārā niśitā duratyayā
durgaṃ pathastatkavayo vadanti.

Uttishthata jaagrata praapya varaannibodhata, kshurasya dhaaraa nishitaa duratyayaa durgam pathastatkavayo vadanti.

उठो, जागो! श्रेष्ठ गुरुओं के पास जाकर इसे समझो। ज्ञानी कहते हैं कि यह मार्ग छुरे की तेज़ धार के समान है — उस पर चलना कठिन है, वह दुर्गम है।

Arise! Awake! Go to the worthy ones and learn. The sages say this path is hard to tread, like the sharpened edge of a razor, difficult to cross.

अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं
तथाऽरसं नित्यमगन्धवच्च यत् ।
अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं
निचाय्य तन्मृत्युमुखात् प्रमुच्यते ॥

aśabdamasparśamarūpamavyayaṃ
tathā'rasaṃ nityamagandhavacca yat,
anādyanantaṃ mahataḥ paraṃ dhruvaṃ
nicāyya tanmṛtyumukhāt pramucyate.

Ashabdamasparshamaruupamavyayam tathaa'rasam nityamagandhavachcha yat, anaadyanantam mahatah param dhruvam nichaayya tanmrityumukhaat pramuchyate.

जो शब्द, स्पर्श, रूप, रस और गंध से रहित है, जो अविनाशी और नित्य है, जिसका न आदि है न अन्त, जो महत् से भी परे और अटल है — उसे जानकर मनुष्य मृत्यु के मुख से छूट जाता है।

That which is without sound, touch or form, without taste or smell, undecaying and eternal, without beginning or end, beyond the great self and unchanging — by realizing it one is freed from the jaws of death.

नाचिकेतमुपाख्यानं मृत्युप्रोक्तँ सनातनम् ।
उक्त्वा श्रुत्वा च मेधावी ब्रह्मलोके महीयते ॥

nāciketamupākhyānaṃ mṛtyuproktaṃ sanātanam,
uktvā śrutvā ca medhāvī brahmaloke mahīyate.

Naachiketamupaakhyaanam mrityuproktam sanaatanam, uktvaa shrutvaa cha medhaavii brahmaloke mahiiyate.

मृत्यु (यम) द्वारा कहे गए नचिकेता के इस सनातन आख्यान को कहकर और सुनकर बुद्धिमान व्यक्ति ब्रह्मलोक में सम्मान पाता है।

The intelligent person who tells and hears this ancient story of Naciketas, as spoken by Death, is honoured in the world of Brahman.

य इमं परमं गुह्यं श्रावयेद् ब्रह्मसंसदि ।
प्रयतः श्राद्धकाले वा तदानन्त्याय कल्पते ।
तदानन्त्याय कल्पत इति ॥

ya imaṃ paramaṃ guhyaṃ śrāvayed brahmasaṃsadi,
prayataḥ śrāddhakāle vā tadānantyāya kalpate,
tadānantyāya kalpata iti.

Ya imam paramam guhyam shraavayed brahmasamsadi, prayatah shraaddhakaale vaa tadaanantyaaya kalpate, tadaanantyaaya kalpata iti.

जो पवित्र होकर इस परम गूढ़ उपदेश को ब्राह्मणों की सभा में या श्राद्ध के समय सुनाता है, वह कर्म अनन्त फल वाला होता है — सचमुच अनन्त फल वाला होता है।

Whoever, with care and purity, recites this supreme secret in an assembly of Brahmins or at the time of the śrāddha rite for the ancestors — that act becomes fit for the infinite; it becomes fit for the infinite.

↑ All sections

अध्याय 2 · चतुर्थी वल्ली — The Self Within All

पराञ्चि खानि व्यतृणत् स्वयम्भूस्तस्मात्पराङ्पश्यति नान्तरात्मन् ।
कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्षदावृत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन् ॥

parāñci khāni vyatṛṇat svayambhūstasmātparāṅpaśyati nāntarātman,
kaściddhīraḥ pratyagātmānamaikṣadāvṛttacakṣuramṛtatvamicchan.

Paraanchi khaani vyatrinat svayambhuustasmaatparaanpashyati naantaraatman, kashchiddhiirah pratyagaatmaanamaikshadaavrittachakshuramritatvamichchhan.

स्वयम्भू (स्वयं प्रकट परमेश्वर) ने इन्द्रियों के द्वार बाहर की ओर खोले, इसलिए मनुष्य बाहर ही देखता है, भीतर के आत्मा को नहीं। कोई विरला धीर पुरुष ही अमरत्व की इच्छा से दृष्टि भीतर मोड़कर अन्तरात्मा को देखता है।

The Self-existent pierced the openings of the senses outward, so one looks outward and not at the Self within. Some rare steady soul, longing for immortality, turns the gaze inward and beholds the inner Self.

पराचः कामाननुयन्ति बालास्ते मृत्योर्यन्ति विततस्य पाशम् ।
अथ धीरा अमृतत्वं विदित्वा
ध्रुवमध्रुवेष्विह न प्रार्थयन्ते ॥

parācaḥ kāmānanuyanti bālāste mṛtyoryanti vitatasya pāśam,
atha dhīrā amṛtatvaṃ viditvā
dhruvamadhruveṣviha na prārthayante.

Paraachah kaamaananuyanti baalaaste mrityoryanti vitatasya paasham, atha dhiiraa amritatvam viditvaa dhruvamadhruveshviha na praarthayante.

नासमझ लोग बाहरी भोगों के पीछे भागते हैं और मृत्यु के फैले हुए जाल में जा फँसते हैं। पर धीर पुरुष अमरत्व को ही स्थिर जानकर इस संसार की अस्थिर वस्तुओं में उसकी खोज नहीं करते।

The immature chase after outward pleasures and walk into the wide-spread snare of death. But the steady, knowing what is truly immortal, do not seek the lasting among things that do not last.

येन रूपं रसं गन्धं शब्दान् स्पर्शाँश्च मैथुनान् ।
एतेनैव विजानाति किमत्र परिशिष्यते ।
एतद्वै तत् ॥

yena rūpaṃ rasaṃ gandhaṃ śabdān sparśāṃśca maithunān,
etenaiva vijānāti kimatra pariśiṣyate,
etadvai tat.

Yena ruupam rasam gandham shabdaan sparshaamshcha maithunaan, etenaiva vijaanaati kimatra parishishyate, etadvai tat.

जिसके द्वारा मनुष्य रूप, रस, गंध, शब्द, स्पर्श और मैथुन-सुख को जानता है, उसी से वह सब जानता है — फिर यहाँ जानने से बचता ही क्या है? यही वह (ब्रह्म) है।

That by which one knows form, taste, smell, sounds, touches and sexual pleasure — by that alone one knows. What remains here beyond it? This, truly, is That.

स्वप्नान्तं जागरितान्तं चोभौ येनानुपश्यति ।
महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति ॥

svapnāntaṃ jāgaritāntaṃ cobhau yenānupaśyati,
mahāntaṃ vibhumātmānaṃ matvā dhīro na śocati.

Svapnaantam jaagaritaantam chobhau yenaanupashyati, mahaantam vibhumaatmaanam matvaa dhiiro na shochati.

जिसके द्वारा मनुष्य स्वप्न और जाग्रत — दोनों अवस्थाओं को देखता है, उस महान् और सर्वव्यापी आत्मा को जानकर धीर पुरुष शोक नहीं करता।

Knowing as the great, all-pervading Self that by which one witnesses both the dream state and the waking state, the wise one grieves no more.

य इमं मध्वदं वेद आत्मानं जीवमन्तिकात् ।
ईशानं भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते ।
एतद्वै तत् ॥

ya imaṃ madhvadaṃ veda ātmānaṃ jīvamantikāt,
īśānaṃ bhūtabhavyasya na tato vijugupsate,
etadvai tat.

Ya imam madhvadam veda aatmaanam jiivamantikaat, iishaanam bhuutabhavyasya na tato vijugupsate, etadvai tat.

जो कर्मफल भोगने वाले इस जीवात्मा को, जो भूत और भविष्य का स्वामी है, अत्यन्त निकट से आत्मा रूप में जान लेता है, वह फिर किसी से छिपना या घृणा करना नहीं चाहता। यही वह है।

One who knows this experiencer of honey [the fruits of action], the living self, as the Self close at hand, the lord of past and future, no longer shrinks away from anything. This, truly, is That.

यः पूर्वं तपसो जातमद्भ्यः पूर्वमजायत ।
गुहां प्रविश्य तिष्ठन्तं यो भूतेभिर्व्यपश्यत ।
एतद्वै तत् ॥

yaḥ pūrvaṃ tapaso jātamadbhyaḥ pūrvamajāyata,
guhāṃ praviśya tiṣṭhantaṃ yo bhūtebhirvyapaśyata,
etadvai tat.

Yah puurvam tapaso jaatamadbhyah puurvamajaayata, guhaam pravishya tishthantam yo bhuutebhirvyapashyata, etadvai tat.

जो आदि में तप से उत्पन्न हुआ, जो जल से भी पहले प्रकट हुआ, जो हृदय-गुहा में प्रवेश करके प्राणियों के साथ स्थित है — उसे जो देखता है (वह ब्रह्म को देखता है)। यही वह है।

He who was born of austerity in the beginning, who arose before the waters, who has entered the cave [of the heart] and dwells there with the elements — whoever sees him [sees Brahman]. This, truly, is That.

या प्राणेन संभवत्यदितिर्देवतामयी ।
गुहां प्रविश्य तिष्ठन्तीं या भूतेभिर्व्यजायत ।
एतद्वै तत् ॥

yā prāṇena saṃbhavatyaditirdevatāmayī,
guhāṃ praviśya tiṣṭhantīṃ yā bhūtebhirvyajāyata,
etadvai tat.

Yaa praanena sambhavatyaditirdevataamayii, guhaam pravishya tishthantiim yaa bhuutebhirvyajaayata, etadvai tat.

जो देवताओं से युक्त अदिति प्राण के रूप में प्रकट होती है, जो गुहा में प्रवेश करके स्थित रहती है और प्राणियों के साथ उत्पन्न हुई है — (उसे जो देखता है वह ब्रह्म को देखता है)। यही वह है।

Aditi, who comes forth as life-breath, containing all the deities, who has entered the cave and dwells there, and who was born together with the beings — [whoever sees her sees Brahman]. This, truly, is That.

अरण्योर्निहितो जातवेदा गर्भ इव सुभृतो गर्भिणीभिः ।
दिवे दिवे ईड्यो जागृवद्भिर्हविष्मद्भिर्मनुष्येभिरग्निः ।
एतद्वै तत् ॥

araṇyornihito jātavedā garbha iva subhṛto garbhiṇībhiḥ,
dive dive īḍyo jāgṛvadbhirhaviṣmadbhirmanuṣyebhiragniḥ,
etadvai tat.

Aranyornihito jaatavedaa garbha iva subhrito garbhiniibhih, dive dive iidyo jaagrivadbhirhavishmadbhirmanushyebhiragnih, etadvai tat.

दो अरणियों (मंथन की लकड़ियों) में छिपा हुआ जातवेदा अग्नि, जैसे गर्भिणियाँ गर्भ को सावधानी से धारण करती हैं वैसे सुरक्षित है; जागरूक और आहुति देने वाले मनुष्य प्रतिदिन उसकी स्तुति करते हैं। यही वह है।

Jātavedas, the fire hidden in the two fire-sticks, well guarded as an unborn child by expectant mothers, is to be praised day after day by watchful people bearing offerings. This, truly, is That.

यतश्चोदेति सूर्योऽस्तं यत्र च गच्छति ।
तं देवाः सर्वेऽर्पितास्तदु नात्येति कश्चन ।
एतद्वै तत् ॥

yataścodeti sūryo'staṃ yatra ca gacchati,
taṃ devāḥ sarve'rpitāstadu nātyeti kaścana,
etadvai tat.

Yatashchodeti suuryo'stam yatra cha gachchhati, tam devaah sarve'rpitaastadu naatyeti kashchana, etadvai tat.

जहाँ से सूर्य उदय होता है और जहाँ वह अस्त होता है, उसी में सब देवता स्थापित हैं; उसका अतिक्रमण कोई नहीं कर सकता। यही वह है।

That from which the sun rises and into which it sets — in it all the gods are fixed, and no one ever goes beyond it. This, truly, is That.

यदेवेह तदमुत्र यदमुत्र तदन्विह ।
मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति ॥

yadeveha tadamutra yadamutra tadanviha,
mṛtyoḥ sa mṛtyumāpnoti ya iha nāneva paśyati.

Yadeveha tadamutra yadamutra tadanviha, mrityoh sa mrityumaapnoti ya iha naaneva pashyati.

जो यहाँ है वही वहाँ है, और जो वहाँ है वही यहाँ है। जो यहाँ भेद-सा देखता है, वह मृत्यु से मृत्यु को प्राप्त होता रहता है।

What is here is there, and what is there is also here. One who sees as if there were difference here goes from death to death.

मनसैवेदमाप्तव्यं नेह नानाऽस्ति किंचन ।
मृत्योः स मृत्युं गच्छति य इह नानेव पश्यति ॥

manasaivedamāptavyaṃ neha nānā'sti kiṃcana,
mṛtyoḥ sa mṛtyuṃ gacchati ya iha nāneva paśyati.

Manasaivedamaaptavyam neha naanaa'sti kimchana, mrityoh sa mrityum gachchhati ya iha naaneva pashyati.

यह (एकत्व) मन से ही पाया जा सकता है; यहाँ अनेकता कुछ भी नहीं है। जो यहाँ भेद-सा देखता है, वह मृत्यु से मृत्यु की ओर जाता है।

By the mind alone is this to be attained: there is no diversity here at all. One who sees as if there were difference here goes from death to death.

अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति ।
ईशानं भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते ।
एतद्वै तत् ॥

aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo madhya ātmani tiṣṭhati,
īśānaṃ bhūtabhavyasya na tato vijugupsate,
etadvai tat.

Angushthamaatrah purusho madhya aatmani tishthati, iishaanam bhuutabhavyasya na tato vijugupsate, etadvai tat.

अँगूठे के आकार का पुरुष शरीर के मध्य (हृदय) में स्थित है। उसे भूत और भविष्य का स्वामी जान लेने पर मनुष्य फिर किसी से भयभीत होकर छिपना नहीं चाहता। यही वह है।

The puruṣa, the size of a thumb, dwells in the middle of the body. Knowing him as lord of past and future, one no longer shrinks from anything. This, truly, is That.

अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो ज्योतिरिवाधूमकः ।
ईशानो भूतभव्यस्य स एवाद्य स उ श्वः ।
एतद्वै तत् ॥

aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo jyotirivādhūmakaḥ,
īśāno bhūtabhavyasya sa evādya sa u śvaḥ,
etadvai tat.

Angushthamaatrah purusho jyotirivaadhuumakah, iishaano bhuutabhavyasya sa evaadya sa u shvah, etadvai tat.

अँगूठे के आकार का वह पुरुष धुएँ से रहित ज्योति के समान है। वह भूत और भविष्य का स्वामी है; वही आज है और वही कल भी रहेगा। यही वह है।

The thumb-sized puruṣa is like a flame without smoke, lord of what was and what will be. He alone is today, and he alone tomorrow. This, truly, is That.

यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति ।
एवं धर्मान् पृथक् पश्यंस्तानेवानुविधावति ॥

yathodakaṃ durge vṛṣṭaṃ parvateṣu vidhāvati,
evaṃ dharmān pṛthak paśyaṃstānevānuvidhāvati.

Yathodakam durge vrishtam parvateshu vidhaavati, evam dharmaan prithak pashyamstaanevaanuvidhaavati.

जैसे ऊँचे दुर्गम स्थान पर बरसा हुआ पानी पहाड़ों पर इधर-उधर बिखरकर बह जाता है, वैसे ही जो गुणों (धर्मों) को आत्मा से अलग-अलग देखता है, वह उन्हीं के पीछे भटकता रहता है।

As rain falling on a high rugged place runs off in all directions down the hills, so one who sees the qualities (dharmas) as separate runs after them in scattered ways.

यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्तं तादृगेव भवति ।
एवं मुनेर्विजानत आत्मा भवति गौतम ॥

yathodakaṃ śuddhe śuddhamāsiktaṃ tādṛgeva bhavati,
evaṃ munervijānata ātmā bhavati gautama.

Yathodakam shuddhe shuddhamaasiktam taadrigeva bhavati, evam munervijaanata aatmaa bhavati gautama.

हे गौतम (नचिकेता)! जैसे शुद्ध जल में डाला गया शुद्ध जल वैसा ही हो जाता है, वैसे ही जानने वाले मुनि का आत्मा (ब्रह्म के साथ एक) हो जाता है।

As pure water poured into pure water becomes just the same, so, O Gautama, becomes the self of the sage who knows.

↑ All sections

अध्याय 2 · पञ्चमी वल्ली — The City of Eleven Gates

पुरमेकादशद्वारमजस्यावक्रचेतसः ।
अनुष्ठाय न शोचति विमुक्तश्च विमुच्यते ।
एतद्वै तत् ॥

puramekādaśadvāramajasyāvakracetasaḥ,
anuṣṭhāya na śocati vimuktaśca vimucyate,
etadvai tat.

Puramekaadashadvaaramajasyaavakrachetasah, anushthaaya na shochati vimuktashcha vimuchyate, etadvai tat.

अजन्मा और सरल-चित्त (आत्मा) का यह शरीर ग्यारह द्वारों वाला नगर है। उसका ध्यान करके मनुष्य शोक नहीं करता; जीते-जी मुक्त होकर वह शरीर छूटने पर पूर्ण रूप से मुक्त हो जाता है। यही वह है।

The body is a city of eleven gates belonging to the Unborn, whose awareness is never crooked. Meditating on him, one grieves no more; freed already, one is freed completely. This, truly, is That.

हँसः शुचिषद्वसुरान्तरिक्षसद्होता वेदिषदतिथिर्दुरोणसत् ।
नृषद्वरसदृतसद्व्योमसद्
अब्जा गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋतं बृहत् ॥

haṃsaḥ śuciṣadvasurāntarikṣasadhotā vediṣadatithirduroṇasat,
nṛṣadvarasadṛtasadvyomasad
abjā gojā ṛtajā adrijā ṛtaṃ bṛhat.

Hamsah shuchishadvasuraantarikshasadhotaa vedishadatithirduronasat, nrishadvarasadritasadvyomasad abjaa gojaa ritajaa adrijaa ritam brihat.

वह हंस (सूर्य) है जो प्रकाशमय आकाश में रहता है; वह वसु है जो अन्तरिक्ष में रहता है; वह होता है जो वेदी पर बैठता है; वह अतिथि है जो घर में रहता है। वह मनुष्यों में, श्रेष्ठों में, सत्य में और आकाश में निवास करता है। वह जल से, पृथ्वी से, यज्ञ से और पर्वतों से उत्पन्न होता है — वही महान् सत्य है।

He is the swan dwelling in the bright sky, the Vasu dwelling in the mid-air, the priest seated at the altar, the guest dwelling in the house. He dwells in humans, in the exalted, in truth, in the heavens; he is born of the waters, of the earth, of the sacrifice, of the mountains — he is the great Truth (ṛta).

ऊर्ध्वं प्राणमुन्नयत्यपानं प्रत्यगस्यति ।
मध्ये वामनमासीनं विश्वे देवा उपासते ॥

ūrdhvaṃ prāṇamunnayatyapānaṃ pratyagasyati,
madhye vāmanamāsīnaṃ viśve devā upāsate.

Uurdhvam praanamunnayatyapaanam pratyagasyati, madhye vaamanamaasiinam vishve devaa upaasate.

वह प्राण को ऊपर ले जाता है और अपान को नीचे की ओर फेंकता है। बीच में बैठे उस वामन (छोटे, पूज्य) की सभी देवता (इन्द्रियाँ) उपासना करते हैं।

He drives the in-breath (prāṇa) upward and casts the out-breath (apāna) downward. All the gods [the senses] worship that small one seated in the middle.

अस्य विस्रंसमानस्य शरीरस्थस्य देहिनः ।
देहाद्विमुच्यमानस्य किमत्र परिशिष्यते ।
एतद्वै तत् ॥

asya visraṃsamānasya śarīrasthasya dehinaḥ,
dehādvimucyamānasya kimatra pariśiṣyate,
etadvai tat.

Asya visramsamaanasya shariirasthasya dehinah, dehaadvimuchyamaanasya kimatra parishishyate, etadvai tat.

शरीर में रहने वाला यह देही जब शरीर से ढीला होकर अलग होता है और देह से मुक्त हो जाता है, तब यहाँ क्या शेष रहता है? यही वह है।

When this embodied one dwelling in the body slips away and is released from the body, what remains here? This, truly, is That.

न प्राणेन नापानेन मर्त्यो जीवति कश्चन ।
इतरेण तु जीवन्ति यस्मिन्नेतावुपाश्रितौ ॥

na prāṇena nāpānena martyo jīvati kaścana,
itareṇa tu jīvanti yasminnetāvupāśritau.

Na praanena naapaanena martyo jiivati kashchana, itarena tu jiivanti yasminnetaavupaashritau.

कोई भी मरणशील प्राणी न प्राण से जीता है, न अपान से। सब किसी अन्य के सहारे जीते हैं, जिस पर ये दोनों टिके हुए हैं।

No mortal lives by the in-breath or by the out-breath. People live by something else, on which these two depend.

हन्त त इदं प्रवक्ष्यामि गुह्यं ब्रह्म सनातनम् ।
यथा च मरणं प्राप्य आत्मा भवति गौतम ॥

hanta ta idaṃ pravakṣyāmi guhyaṃ brahma sanātanam,
yathā ca maraṇaṃ prāpya ātmā bhavati gautama.

Hanta ta idam pravakshyaami guhyam brahma sanaatanam, yathaa cha maranam praapya aatmaa bhavati gautama.

हे गौतम! अब मैं तुम्हें यह गूढ़ और सनातन ब्रह्म बताऊँगा, और यह भी कि मृत्यु के बाद आत्मा का क्या होता है।

Now, O Gautama, I will tell you of this secret, eternal Brahman, and also what becomes of the self after reaching death.

योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः ।
स्थाणुमन्येऽनुसंयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम् ॥

yonimanye prapadyante śarīratvāya dehinaḥ,
sthāṇumanye'nusaṃyanti yathākarma yathāśrutam.

Yonimanye prapadyante shariiratvaaya dehinah, sthaanumanye'nusamyanti yathaakarma yathaashrutam.

अपने कर्म और ज्ञान के अनुसार कुछ देहधारी नया शरीर पाने के लिए गर्भ में प्रवेश करते हैं, और कुछ स्थावर (वृक्ष आदि अचल) रूप को प्राप्त होते हैं।

Some embodied beings enter a womb to take on a body; others pass into stationary things — each according to their deeds and according to their knowledge.

य एष सुप्तेषु जागर्ति कामं कामं पुरुषो निर्मिमाणः ।
तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते ।
तस्मिँल्लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चन ।
एतद्वै तत् ॥

ya eṣa supteṣu jāgarti kāmaṃ kāmaṃ puruṣo nirmimāṇaḥ,
tadeva śukraṃ tadbrahma tadevāmṛtamucyate,
tasmiṃllokāḥ śritāḥ sarve tadu nātyeti kaścana,
etadvai tat.

Ya esha supteshu jaagarti kaamam kaamam purusho nirmimaanah, tadeva shukram tadbrahma tadevaamritamuchyate, tasmimllokaah shritaah sarve tadu naatyeti kashchana, etadvai tat.

जो पुरुष सबके सो जाने पर भी जागता रहता है और एक-एक कामना को रचता जाता है, वही शुद्ध (प्रकाशमय) है, वही ब्रह्म है, वही अमृत कहलाता है। सारे लोक उसी में टिके हैं; उसका अतिक्रमण कोई नहीं करता। यही वह है।

The puruṣa who stays awake in those who sleep, shaping one desire after another — that alone is the bright, that is Brahman, that alone is called the immortal. All worlds rest in it, and no one goes beyond it. This, truly, is That.

अग्निर्यथैको भुवनं प्रविष्टो
रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव ।
एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा
रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्च ॥

agniryathaiko bhuvanaṃ praviṣṭo
rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo babhūva,
ekastathā sarvabhūtāntarātmā
rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo bahiśca.

Agniryathaiko bhuvanam pravishto ruupam ruupam pratiruupo babhuuva, ekastathaa sarvabhuutaantaraatmaa ruupam ruupam pratiruupo bahishcha.

जैसे एक ही अग्नि संसार में प्रवेश करके हर वस्तु के रूप के अनुसार उसी रूप की हो जाती है, वैसे ही सब प्राणियों का एक अन्तरात्मा हर रूप के अनुरूप हो जाता है, और उनसे बाहर भी है।

As the one fire, entering the world, takes the shape of each form it meets, so the one Self within all beings takes the shape of each form — and is also beyond them.

वायुर्यथैको भुवनं प्रविष्टो
रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव ।
एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा
रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्च ॥

vāyuryathaiko bhuvanaṃ praviṣṭo
rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo babhūva,
ekastathā sarvabhūtāntarātmā
rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo bahiśca.

Vaayuryathaiko bhuvanam pravishto ruupam ruupam pratiruupo babhuuva, ekastathaa sarvabhuutaantaraatmaa ruupam ruupam pratiruupo bahishcha.

जैसे एक ही वायु संसार में प्रवेश करके हर रूप के अनुसार वैसा ही रूप धारण कर लेती है, वैसे ही सब प्राणियों का एक अन्तरात्मा हर रूप के अनुरूप हो जाता है, और बाहर भी है।

As the one wind, entering the world, takes the shape of each form it meets, so the one Self within all beings takes the shape of each form — and is also beyond them.

सूर्यो यथा सर्वलोकस्य चक्षुः
न लिप्यते चाक्षुषैर्बाह्यदोषैः ।
एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा
न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः ॥

sūryo yathā sarvalokasya cakṣuḥ
na lipyate cākṣuṣairbāhyadoṣaiḥ,
ekastathā sarvabhūtāntarātmā
na lipyate lokaduḥkhena bāhyaḥ.

Suuryo yathaa sarvalokasya chakshuh na lipyate chaakshushairbaahyadoshaih, ekastathaa sarvabhuutaantaraatmaa na lipyate lokaduhkhena baahyah.

जैसे सूर्य, जो सारे जगत् का नेत्र है, आँखों से देखे जाने वाले बाहरी दोषों से लिप्त नहीं होता, वैसे ही सब प्राणियों का एक अन्तरात्मा संसार के दुःख से लिप्त नहीं होता, क्योंकि वह उससे परे है।

As the sun, the eye of the whole world, is not stained by the external flaws of what the eyes see, so the one Self within all beings is not stained by the sorrow of the world, for it stands apart.

एको वशी सर्वभूतान्तरात्मा
एकं रूपं बहुधा यः करोति ।
तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीराः
तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषाम् ॥

eko vaśī sarvabhūtāntarātmā
ekaṃ rūpaṃ bahudhā yaḥ karoti,
tamātmasthaṃ ye'nupaśyanti dhīrāḥ
teṣāṃ sukhaṃ śāśvataṃ netareṣām.

Eko vashii sarvabhuutaantaraatmaa ekam ruupam bahudhaa yah karoti, tamaatmastham ye'nupashyanti dhiiraah teshaam sukham shaashvatam netareshaam.

जो एक, सबको वश में रखने वाला, सब प्राणियों का अन्तरात्मा अपने एक रूप को अनेक प्रकार का बना देता है — उसे जो धीर पुरुष अपने भीतर स्थित देखते हैं, शाश्वत सुख उन्हीं को मिलता है, दूसरों को नहीं।

The one controller, the inner Self of all beings, who makes his single form manifold — the steady ones who see him dwelling within themselves have lasting happiness, and not others.

नित्योऽनित्यानां चेतनश्चेतनानाम्
एको बहूनां यो विदधाति कामान् ।
तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीराः
तेषां शान्तिः शाश्वती नेतरेषाम् ॥

nityo'nityānāṃ cetanaścetanānām
eko bahūnāṃ yo vidadhāti kāmān,
tamātmasthaṃ ye'nupaśyanti dhīrāḥ
teṣāṃ śāntiḥ śāśvatī netareṣām.

Nityo'nityaanaam chetanashchetanaanaam eko bahuunaam yo vidadhaati kaamaan, tamaatmastham ye'nupashyanti dhiiraah teshaam shaantih shaashvatii netareshaam.

जो अनित्य वस्तुओं में नित्य है, चेतनों में चेतना है, और जो अकेला ही अनेकों की कामनाएँ पूरी करता है — उसे जो धीर पुरुष अपने भीतर स्थित देखते हैं, शाश्वत शान्ति उन्हीं को मिलती है, दूसरों को नहीं।

The eternal among the transient, the consciousness of the conscious, the one who grants the desires of the many — the steady ones who see him dwelling within themselves have lasting peace, and not others.

तदेतदिति मन्यन्तेऽनिर्देश्यं परमं सुखम् ।
कथं नु तद्विजानीयां किमु भाति विभाति वा ॥

tadetaditi manyante'nirdeśyaṃ paramaṃ sukham,
kathaṃ nu tadvijānīyāṃ kimu bhāti vibhāti vā.

Tadetaditi manyante'nirdeshyam paramam sukham, katham nu tadvijaaniiyaam kimu bhaati vibhaati vaa.

ज्ञानी उस अवर्णनीय परम आनन्द को 'यही वह है' — ऐसा अनुभव करते हैं। मैं उसे कैसे जानूँ? क्या वह स्वयं प्रकाशित होता है, या किसी और के प्रकाश से चमकता है?

They know that indescribable highest bliss as 'This is That'. How, then, may I know it? Does it shine by itself, or does it shine by reflection?

न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं
नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः ।
तमेव भान्तमनुभाति सर्वं
तस्य भासा सर्वमिदं विभाति ॥

na tatra sūryo bhāti na candratārakaṃ
nemā vidyuto bhānti kuto'yamagniḥ,
tameva bhāntamanubhāti sarvaṃ
tasya bhāsā sarvamidaṃ vibhāti.

Na tatra suuryo bhaati na chandrataarakam nemaa vidyuto bhaanti kuto'yamagnih, tameva bhaantamanubhaati sarvam tasya bhaasaa sarvamidam vibhaati.

वहाँ न सूर्य चमकता है, न चन्द्रमा और तारे, न ये बिजलियाँ चमकती हैं — फिर इस अग्नि की तो बात ही क्या! उसी के चमकने से सब कुछ चमकता है; उसी के प्रकाश से यह सारा जगत् प्रकाशित है।

There the sun does not shine, nor the moon and stars; these lightnings do not shine there — how then this fire? Everything shines only after him as he shines; by his light all this is lit.

↑ All sections

अध्याय 2 · षष्ठी वल्ली — The Aśvattha and the Highest Path

ऊर्ध्वमूलोऽवाक्शाख एषोऽश्वत्थः सनातनः ।
तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते ।
तस्मिँल्लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चन ।
एतद्वै तत् ॥

ūrdhvamūlo'vākśākha eṣo'śvatthaḥ sanātanaḥ,
tadeva śukraṃ tadbrahma tadevāmṛtamucyate,
tasmiṃllokāḥ śritāḥ sarve tadu nātyeti kaścana,
etadvai tat.

Uurdhvamuulo'vaakshaakha esho'shvatthah sanaatanah, tadeva shukram tadbrahma tadevaamritamuchyate, tasmimllokaah shritaah sarve tadu naatyeti kashchana, etadvai tat.

यह सनातन अश्वत्थ वृक्ष है जिसकी जड़ ऊपर और शाखाएँ नीचे हैं। वही शुद्ध है, वही ब्रह्म है, वही अमृत कहलाता है। सारे लोक उसी में टिके हैं; उसका अतिक्रमण कोई नहीं करता। यही वह है।

This is the eternal aśvattha tree, with its root above and branches below. That alone is the bright, that is Brahman, that alone is called the immortal. All worlds rest in it, and no one goes beyond it. This, truly, is That.

यदिदं किं च जगत् सर्वं प्राण एजति निःसृतम् ।
महद्भयं वज्रमुद्यतं य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥

yadidaṃ kiṃ ca jagat sarvaṃ prāṇa ejati niḥsṛtam,
mahadbhayaṃ vajramudyataṃ ya etadviduramṛtāste bhavanti.

Yadidam kim cha jagat sarvam praana ejati nihsritam, mahadbhayam vajramudyatam ya etadviduramritaaste bhavanti.

यह जो कुछ भी जगत् है, सब प्राण (ब्रह्म) से निकलकर उसी में स्पन्दित होता है। वह उठे हुए वज्र के समान महान् भय का कारण है। जो इसे जानते हैं, वे अमर हो जाते हैं।

This whole world, whatever there is, has come forth from prāṇa and moves within it. It is a great terror, like a raised thunderbolt. Those who know it become immortal.

भयादस्याग्निस्तपति भयात्तपति सूर्यः ।
भयादिन्द्रश्च वायुश्च मृत्युर्धावति पञ्चमः ॥

bhayādasyāgnistapati bhayāttapati sūryaḥ,
bhayādindraśca vāyuśca mṛtyurdhāvati pañcamaḥ.

Bhayaadasyaagnistapati bhayaattapati suuryah, bhayaadindrashcha vaayushcha mrityurdhaavati panchamah.

उसी के भय से अग्नि तपती है, उसी के भय से सूर्य तपता है; उसी के भय से इन्द्र और वायु, और पाँचवाँ मृत्यु भी दौड़ते हैं (अपना काम करते हैं)।

From fear of him fire burns; from fear of him the sun gives heat; from fear of him Indra and Wind, and Death as the fifth, rush about their work.

इह चेदशकद्बोद्धुं प्राक्शरीरस्य विस्रसः ।
ततः सर्गेषु लोकेषु शरीरत्वाय कल्पते ॥

iha cedaśakadboddhuṃ prākśarīrasya visrasaḥ,
tataḥ sargeṣu lokeṣu śarīratvāya kalpate.

Iha chedashakadboddhum praakshariirasya visrasah, tatah sargeshu lokeshu shariiratvaaya kalpate.

यदि मनुष्य शरीर के छूटने से पहले यहीं उसे जान सका (तो मुक्त हो जाता है); नहीं तो वह सृष्ट लोकों में फिर शरीर धारण करने योग्य होता है।

If one is able to know him here, before the body falls away, [one is freed]; if not, one becomes fit for embodiment again in the created worlds.

यथाऽऽदर्शे तथाऽऽत्मनि यथा स्वप्ने तथा पितृलोके ।
यथाऽप्सु परीव ददृशे तथा गन्धर्वलोके
छायातपयोरिव ब्रह्मलोके ॥

yathā''darśe tathā''tmani yathā svapne tathā pitṛloke,
yathā'psu parīva dadṛśe tathā gandharvaloke
chāyātapayoriva brahmaloke.

Yathaa''darshe tathaa''tmani yathaa svapne tathaa pitriloke, yathaa'psu pariiva dadrishe tathaa gandharvaloke chhaayaatapayoriva brahmaloke.

जैसे दर्पण में, वैसे ही शुद्ध अन्तःकरण में (ब्रह्म स्पष्ट दिखता है); जैसे स्वप्न में, वैसे पितृलोक में; जैसे जल में (प्रतिबिम्ब) धुँधला-सा दिखता है, वैसे गन्धर्वलोक में; और जैसे छाया और धूप (अलग-अलग स्पष्ट), वैसे ब्रह्मलोक में।

As in a mirror, so [Brahman is seen] in one's own self; as in a dream, so in the world of the ancestors; as something glimpsed in water, so in the world of the gandharvas; as shade and sunlight, so in the world of Brahmā.

इन्द्रियाणां पृथग्भावमुदयास्तमयौ च यत् ।
पृथगुत्पद्यमानानां मत्वा धीरो न शोचति ॥

indriyāṇāṃ pṛthagbhāvamudayāstamayau ca yat,
pṛthagutpadyamānānāṃ matvā dhīro na śocati.

Indriyaanaam prithagbhaavamudayaastamayau cha yat, prithagutpadyamaanaanaam matvaa dhiiro na shochati.

इन्द्रियाँ अलग-अलग उत्पन्न होती हैं, उनका अलग अस्तित्व है और उनका उदय और अस्त होता है — यह समझकर (कि आत्मा इनसे भिन्न है) धीर पुरुष शोक नहीं करता।

Understanding that the senses, arising separately, have their separate nature, their rising and their setting, the wise one grieves no more.

इन्द्रियेभ्यः परं मनो मनसः सत्त्वमुत्तमम् ।
सत्त्वादधि महानात्मा महतोऽव्यक्तमुत्तमम् ॥

indriyebhyaḥ paraṃ mano manasaḥ sattvamuttamam,
sattvādadhi mahānātmā mahato'vyaktamuttamam.

Indriyebhyah param mano manasah sattvamuttamam, sattvaadadhi mahaanaatmaa mahato'vyaktamuttamam.

इन्द्रियों से परे मन है, मन से उत्तम सत्त्व (बुद्धि) है, सत्त्व से ऊपर महान् आत्मा है और महत् से उत्तम अव्यक्त है।

Beyond the senses is the mind; higher than the mind is sattva [the intellect]; above sattva is the great self; higher than the great is the unmanifest.

अव्यक्तात्तु परः पुरुषो व्यापकोऽलिङ्ग एव च ।
यं ज्ञात्वा मुच्यते जन्तुरमृतत्वं च गच्छति ॥

avyaktāttu paraḥ puruṣo vyāpako'liṅga eva ca,
yaṃ jñātvā mucyate janturamṛtatvaṃ ca gacchati.

Avyaktaattu parah purusho vyaapako'linga eva cha, yam jnaatvaa muchyate janturamritatvam cha gachchhati.

अव्यक्त से भी परे वह पुरुष है जो सर्वव्यापी है और जिसका कोई चिह्न नहीं। उसे जानकर प्राणी मुक्त हो जाता है और अमरत्व को प्राप्त करता है।

Beyond the unmanifest is the puruṣa, all-pervading and without any mark. Knowing him, a living being is set free and attains immortality.

न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य
न चक्षुषा पश्यति कश्चनैनम् ।
हृदा मनीषा मनसाऽभिक्लृप्तो
य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥

na saṃdṛśe tiṣṭhati rūpamasya
na cakṣuṣā paśyati kaścanainam,
hṛdā manīṣā manasā'bhiklṛpto
ya etadviduramṛtāste bhavanti.

Na samdrishe tishthati ruupamasya na chakshushaa pashyati kashchanainam, hridaa maniishaa manasaa'bhiklripto ya etadviduramritaaste bhavanti.

उसका रूप दृष्टि के सामने नहीं ठहरता; कोई भी उसे आँख से नहीं देख सकता। वह हृदय से, बुद्धि से और मन से प्रकट होता है। जो इसे जानते हैं, वे अमर हो जाते हैं।

His form does not stand within the field of sight; no one sees him with the eye. He is disclosed by the heart, by insight and by the mind. Those who know this become immortal.

यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह ।
बुद्धिश्च न विचेष्टते तामाहुः परमां गतिम् ॥

yadā pañcāvatiṣṭhante jñānāni manasā saha,
buddhiśca na viceṣṭate tāmāhuḥ paramāṃ gatim.

Yadaa panchaavatishthante jnaanaani manasaa saha, buddhishcha na vicheshtate taamaahuh paramaam gatim.

जब पाँचों ज्ञानेन्द्रियाँ मन के साथ स्थिर हो जाती हैं और बुद्धि भी कोई चेष्टा नहीं करती, उस अवस्था को परम गति कहते हैं।

When the five senses of knowledge rest together with the mind, and the intellect too does not stir — that, they say, is the highest state.

तां योगमिति मन्यन्ते स्थिरामिन्द्रियधारणाम् ।
अप्रमत्तस्तदा भवति योगो हि प्रभवाप्ययौ ॥

tāṃ yogamiti manyante sthirāmindriyadhāraṇām,
apramattastadā bhavati yogo hi prabhavāpyayau.

Taam yogamiti manyante sthiraamindriyadhaaranaam, apramattastadaa bhavati yogo hi prabhavaapyayau.

इन्द्रियों की उस स्थिर धारणा को योग माना जाता है। तब मनुष्य प्रमाद-रहित (सजग) हो जाता है, क्योंकि योग का उदय भी होता है और क्षय भी।

This steady holding of the senses is what they call yoga. Then one becomes vigilant, for yoga comes and goes.

नैव वाचा न मनसा प्राप्तुं शक्यो न चक्षुषा ।
अस्तीति ब्रुवतोऽन्यत्र कथं तदुपलभ्यते ॥

naiva vācā na manasā prāptuṃ śakyo na cakṣuṣā,
astīti bruvato'nyatra kathaṃ tadupalabhyate.

Naiva vaachaa na manasaa praaptum shakyo na chakshushaa, astiiti bruvato'nyatra katham tadupalabhyate.

वह न वाणी से, न मन से और न आँख से पाया जा सकता है। 'वह है' — ऐसा कहने वाले के सिवा किसी और को वह कैसे उपलब्ध हो सकता है?

He cannot be reached by speech, by mind or by the eye. How can he be grasped except by one who says, 'He is'?

अस्तीत्येवोपलब्धव्यस्तत्त्वभावेन चोभयोः ।
अस्तीत्येवोपलब्धस्य तत्त्वभावः प्रसीदति ॥

astītyevopalabdhavyastattvabhāvena cobhayoḥ,
astītyevopalabdhasya tattvabhāvaḥ prasīdati.

Astiityevopalabdhavyastattvabhaavena chobhayoh, astiityevopalabdhasya tattvabhaavah prasiidati.

पहले उसे 'वह है' — इस रूप में ही ग्रहण करना चाहिए, और फिर उसके तत्त्वरूप में; दोनों में से 'है' के रूप में ग्रहण करने वाले के लिए उसका तत्त्वस्वरूप स्वयं प्रकट हो जाता है।

He is to be grasped first as 'He is', and then in his true nature — of the two. For one who has grasped him as 'He is', his true nature becomes clear.

यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि श्रिताः ।
अथ मर्त्योऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुते ॥

yadā sarve pramucyante kāmā ye'sya hṛdi śritāḥ,
atha martyo'mṛto bhavatyatra brahma samaśnute.

Yadaa sarve pramuchyante kaamaa ye'sya hridi shritaah, atha martyo'mrito bhavatyatra brahma samashnute.

जब इसके हृदय में बसी सारी कामनाएँ छूट जाती हैं, तब मरणशील मनुष्य अमर हो जाता है और यहीं ब्रह्म को प्राप्त कर लेता है।

When all the desires lodged in one's heart are released, then the mortal becomes immortal and attains Brahman even here.

यदा सर्वे प्रभिद्यन्ते हृदयस्येह ग्रन्थयः ।
अथ मर्त्योऽमृतो भवत्येतावद्ध्यनुशासनम् ॥

yadā sarve prabhidyante hṛdayasyeha granthayaḥ,
atha martyo'mṛto bhavatyetāvaddhyanuśāsanam.

Yadaa sarve prabhidyante hridayasyeha granthayah, atha martyo'mrito bhavatyetaavaddhyanushaasanam.

जब यहाँ हृदय की सारी गाँठें खुल जाती हैं, तब मरणशील मनुष्य अमर हो जाता है। उपदेश का सार बस इतना ही है।

When all the knots of the heart are cut here, then the mortal becomes immortal. This much is the whole of the teaching.

शतं चैका च हृदयस्य नाड्यस्तासां मूर्धानमभिनिःसृतैका ।
तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति
विष्वङ्ङन्या उत्क्रमणे भवन्ति ॥

śataṃ caikā ca hṛdayasya nāḍyastāsāṃ mūrdhānamabhiniḥsṛtaikā,
tayordhvamāyannamṛtatvameti
viṣvaṅṅanyā utkramaṇe bhavanti.

Shatam chaikaa cha hridayasya naadyastaasaam muurdhaanamabhinihsritaikaa, tayordhvamaayannamritatvameti vishvannanyaa utkramane bhavanti.

हृदय की एक सौ एक नाड़ियाँ हैं; उनमें से एक सिर (मूर्धा) की ओर निकलती है। उससे ऊपर जाकर मनुष्य अमरत्व को पाता है; बाकी नाड़ियाँ प्राण निकलते समय अलग-अलग दिशाओं में ले जाती हैं।

There are a hundred and one channels of the heart; one of them passes up to the crown of the head. Going upward by it, one reaches immortality; the others lead in various directions at the time of departure.

अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा
सदा जनानां हृदये संनिविष्टः ।
तं स्वाच्छरीरात्प्रवृहेन्मुञ्जादिवेषीकां धैर्येण ।
तं विद्याच्छुक्रममृतं तं विद्याच्छुक्रममृतमिति ॥

aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo'ntarātmā
sadā janānāṃ hṛdaye saṃniviṣṭaḥ,
taṃ svāccharīrātpravṛhenmuñjādiveṣīkāṃ dhairyeṇa,
taṃ vidyācchukramamṛtaṃ taṃ vidyācchukramamṛtamiti.

Angushthamaatrah purusho'ntaraatmaa sadaa janaanaam hridaye samnivishtah, tam svaachchhariiraatpravrihenmunjaadiveshiikaam dhairyena, tam vidyaachchhukramamritam tam vidyaachchhukramamritamiti.

अँगूठे के आकार का पुरुष, अन्तरात्मा, सदा लोगों के हृदय में स्थित रहता है। जैसे मूँज से सींक को अलग किया जाता है, वैसे ही धैर्य के साथ उसे अपने शरीर से अलग करके जानना चाहिए। उसे शुद्ध और अमृत जानो — उसे शुद्ध और अमृत जानो।

The thumb-sized puruṣa, the inner Self, always dwells in the hearts of people. One should draw him out from one's own body with patience, as a stalk is drawn from muñja grass. Know him as the bright, the immortal; know him as the bright, the immortal.

मृत्युप्रोक्तां नचिकेतोऽथ लब्ध्वा
विद्यामेतां योगविधिं च कृत्स्नम् ।
ब्रह्मप्राप्तो विरजोऽभूद्विमृत्युरन्योऽप्येवं यो विदध्यात्ममेव ॥

mṛtyuproktāṃ naciketo'tha labdhvā
vidyāmetāṃ yogavidhiṃ ca kṛtsnam,
brahmaprāpto virajo'bhūdvimṛtyuranyo'pyevaṃ yo vidadhyātmameva.

Mrityuproktaam nachiketo'tha labdhvaa vidyaametaam yogavidhim cha kritsnam, brahmapraapto virajo'bhuudvimrityuranyo'pyevam yo vidadhyaatmameva.

मृत्यु द्वारा बताई गई इस विद्या और सम्पूर्ण योग-विधि को प्राप्त करके नचिकेता ब्रह्म को पा गया, मलिनता और मृत्यु से मुक्त हो गया। जो कोई और भी आत्मा को इसी प्रकार जानता है, वह भी ऐसा ही हो जाता है।

Having received this knowledge taught by Death, together with the whole discipline of yoga, Naciketas attained Brahman and became free of stain and free of death. So too will anyone else who knows the Self in this way.

Text source & editorial review

Source of this text
Kṛṣṇa Yajurveda — Kaṭha (Kāṭhaka) śākhā
Last reviewed
What was reviewed
On 13 October 2026 every verse of this text was re-checked: the Devanagari for script and encoding errors, the IAST line letter by letter against the Devanagari, and the pronunciation line and the Hindi and English meanings for completeness. The Hindi and English meanings of every verse were also read against the original, and the errors found were corrected. A few readings in this text are still awaiting verification against a printed source; until then they are shown unchanged.

How we source and check these texts

Frequently asked questions

What is the Katha Upanishad?

Katha Upanishad (कठोपनिषद्) is an Upaniṣad. An Upaniṣad is one of the philosophical texts that close the Vedas (the Vedānta); its subject is the Self (ātman) and ultimate reality (Brahman).

Is the Katha Upanishad available in Hindi and English?

Yes. On Adiveda the Katha Upanishad is given verse by verse in Devanagari (the script used for Sanskrit and Hindi) with Roman (IAST) transliteration, simple phonetics, and Hindi and English meanings, so you can read, pronounce and understand every line.

What is the source of the Katha Upanishad?

The Katha Upanishad is drawn from Kṛṣṇa Yajurveda — Kaṭha (Kāṭhaka) śākhā.

Can I read the Katha Upanishad online for free?

Yes - the Katha Upanishad is free to read online at Adiveda, formatted for mobile, for devotees in India and around the world.