Verse meanings · श्लोकार्थप्रत्येक श्लोक के नीचे दिया गया हिन्दी और अंग्रेज़ी अर्थ AdiVeda का अपना सम्पादकीय अनुवाद है, जो ऊपर दिए गए संस्कृत पाठ से सीधे इस संस्करण के लिए किया गया है। यह पाठ को समझने में सहायता के लिए है — यह किसी प्रकाशित अनुवाद का उद्धरण या कोई पारम्परिक भाष्य नहीं है। जहाँ विभिन्न परम्पराएँ किसी अंश को अलग ढंग से पढ़ती हैं, वहाँ संक्षेप में यह बताया गया है।
The Hindi and English meaning under each verse is AdiVeda's own editorial translation, made directly from the Sanskrit printed here for this edition. It is meant to help you follow the text — it is not quoted from any published translation and it is not a traditional commentary. Where traditions read a passage differently, the meaning says so briefly.
कलाभ्यां चूडालंकृतशशिकलाभ्यां निजतपः-
फलाभ्यां भक्तेषु प्रकटितफलाभ्यां भवतु मे ।
शिवाभ्यामस्तोकत्रिभुवनशिवाभ्यां हृदि पुन-
र्भवाभ्यामानन्दस्फुरदनुभवाभ्यां नतिरियम् ॥ १ ॥
kalābhyāṃ cūḍālaṃkṛtaśaśikalābhyāṃ nijatapaḥ-
phalābhyāṃ bhakteṣu prakaṭitaphalābhyāṃ bhavatu me,
śivābhyāmastokatribhuvanaśivābhyāṃ hṛdi puna-
rbhavābhyāmānandasphuradanubhavābhyāṃ natiriyam || 1 ||
Kalaabhyaam chuudaalamkritashashikalaabhyaam nijatapah- phalaabhyaam bhakteshu prakatitaphalaabhyaam bhavatu me, shivaabhyaamastokatribhuvanashivaabhyaam hridi puna- rbhavaabhyaamaanandasphuradanubhavaabhyaam natiriyam
जिनके चूड़ामणि के रूप में चन्द्रमा की कला सुशोभित है, जो एक-दूसरे की तपस्या के फल हैं, जो भक्तों को फल प्रकट करके देते हैं, जो तीनों लोकों के लिए अपार मंगल हैं, और जो हृदय में बार-बार प्रकट होकर आनन्द से स्फुरित अनुभव बनते हैं — उन दोनों कलाओं (शिव और पार्वती) को मेरा यह नमस्कार हो।
To the two who are the whole of all the arts, whose crest is adorned with the crescent moon, each the fruit of the other's austerity, who reveal their fruit to devotees, who are boundless auspiciousness for the three worlds, and who arise again and again in the heart as experience throbbing with bliss — to these two, Śiva and Pārvatī, be this my salutation.
गलन्ती शंभो त्वच्चरितसरितः किल्बिषरजो
दलन्ती धीकुल्यासरणिषु पतन्ती विजयताम् ।
दिशन्ती संसारभ्रमणपरितापोपशमनं
वसन्ती मच्चेतोह्रदभुवि शिवानन्दलहरी ॥ २ ॥
galantī śaṃbho tvaccaritasaritaḥ kilbiṣarajo
dalantī dhīkulyāsaraṇiṣu patantī vijayatām,
diśantī saṃsārabhramaṇaparitāpopaśamanaṃ
vasantī maccetohradabhuvi śivānandalaharī || 2 ||
Galantii shambho tvachcharitasaritah kilbisharajo dalantii dhiikulyaasaranishu patantii vijayataam, dishantii samsaarabhramanaparitaapopashamanam vasantii machchetohradabhuvi shivaanandalaharii
हे शम्भो! आपके चरित्र-रूपी नदी से निकलती हुई, पाप-रूपी धूल को धोती हुई, बुद्धि-रूपी नहरों के मार्गों में गिरती हुई, संसार में भटकने के ताप को शान्त करती हुई, और मेरे चित्त-रूपी सरोवर में निवास करती हुई यह 'शिवानन्दलहरी' (शिव-आनन्द की लहर) विजयी हो।
O Śambhu, may this wave of the bliss of Śiva prevail — flowing from the river of your deeds, washing away the dust of sin, falling into the channels of the intellect, bringing relief from the torment of wandering through worldly existence, and coming to rest in the lake of my mind.
त्रयीवेद्यं हृद्यं त्रिपुरहरमाद्यं त्रिनयनं
जटाभारोदारं चलदुरगहारं मृगधरम् ।
महादेवं देवं मयि सदयभावं पशुपतिं
चिदालम्बं साम्बं शिवमतिविडम्बं हृदि भजे ॥ ३ ॥
trayīvedyaṃ hṛdyaṃ tripuraharamādyaṃ trinayanaṃ
jaṭābhārodāraṃ caladuragahāraṃ mṛgadharam,
mahādevaṃ devaṃ mayi sadayabhāvaṃ paśupatiṃ
cidālambaṃ sāmbaṃ śivamativiḍambaṃ hṛdi bhaje || 3 ||
Trayiivedyam hridyam tripuraharamaadyam trinayanam jataabhaarodaaram chaladuragahaaram mrigadharam, mahaadevam devam mayi sadayabhaavam pashupatim chidaalambam saambam shivamatividambam hridi bhaje
तीनों वेदों से जानने योग्य, हृदय को प्रिय, त्रिपुर के संहारक, आदिदेव, तीन नेत्रों वाले, जटाओं के भार से भव्य, हिलते सर्पों की माला पहने, मृग धारण किए, महादेव, पशुपति, चैतन्य के आधार, अम्बा (पार्वती) के साथ रहने वाले, मुझ पर करुणा रखने वाले, (साधारण) अनुकरण से परे उन शिव को मैं हृदय में भजता हूँ।
I worship in my heart Śiva — known through the three Vedas, dear to the heart, destroyer of the three cities, the first, the three-eyed, magnificent with his mass of matted hair, wearing a necklace of moving serpents, holding a deer; the great god, lord of creatures, the ground of consciousness, together with Ambā, kindly disposed towards me, beyond all imitation.
सहस्रं वर्तन्ते जगति विबुधाः क्षुद्रफलदा
न मन्ये स्वप्ने वा तदनुसरणं तत्कृतफलम् ।
हरिब्रह्मादीनामपि निकटभाजामसुलभं
चिरं याचे शंभो शिव तव पदाम्भोजभजनम् ॥ ४ ॥
sahasraṃ vartante jagati vibudhāḥ kṣudraphaladā
na manye svapne vā tadanusaraṇaṃ tatkṛtaphalam,
haribrahmādīnāmapi nikaṭabhājāmasulabhaṃ
ciraṃ yāce śaṃbho śiva tava padāmbhojabhajanam || 4 ||
Sahasram vartante jagati vibudhaah kshudraphaladaa na manye svapne vaa tadanusaranam tatkritaphalam, haribrahmaadiinaamapi nikatabhaajaamasulabham chiram yaache shambho shiva tava padaambhojabhajanam
संसार में तुच्छ फल देने वाले देवता हज़ारों हैं; पर मैं स्वप्न में भी उनका अनुसरण या उनसे मिलने वाले फल को कुछ नहीं समझता। हे शम्भो, हे शिव! जो हरि, ब्रह्मा आदि आपके निकट रहने वालों को भी दुर्लभ है, आपके उस चरण-कमल के भजन को मैं सदा के लिए माँगता हूँ।
There are thousands of gods in the world who give trifling rewards; not even in a dream do I think following them, or what they give, worth anything. O Śambhu, O Śiva, I ask always for the worship of your lotus feet, which is hard to win even for Hari, Brahmā and those who stand close to you.
स्मृतौ शास्त्रे वैद्ये शकुनकवितागानफणितौ
पुराणे मन्त्रे वा स्तुतिनटनहास्येष्वचतुरः ।
कथं राज्ञां प्रीतिर्भवति मयि कोऽहं पशुपते
पशुं मां सर्वज्ञ प्रथित कृपया पालय विभो ॥ ५ ॥
smṛtau śāstre vaidye śakunakavitāgānaphaṇitau
purāṇe mantre vā stutinaṭanahāsyeṣvacaturaḥ,
kathaṃ rājñāṃ prītirbhavati mayi ko'haṃ paśupate
paśuṃ māṃ sarvajña prathita kṛpayā pālaya vibho || 5 ||
Smritau shaastre vaidye shakunakavitaagaanaphanitau puraane mantre vaa stutinatanahaasyeshvachaturah, katham raajnaam priitirbhavati mayi ko'ham pashupate pashum maam sarvajna prathita kripayaa paalaya vibho
मैं स्मृति, शास्त्र, वैद्यक, शकुन-विद्या, कविता, गान, वक्तृता, पुराण, मन्त्र, स्तुति, नृत्य और हास्य — किसी में भी निपुण नहीं हूँ; तो राजाओं की प्रसन्नता मुझ पर कैसे होगी? हे पशुपते, मैं हूँ ही क्या! हे सर्वज्ञ, अपनी प्रसिद्ध कृपा से मुझ पशु की रक्षा कीजिए।
I am not skilled in law, in the śāstras, in medicine, in omens, poetry, song or eloquence, in the Purāṇas or in mantras, in hymns, dance or wit. How then could kings be pleased with me? Who am I, O Lord of creatures? O all-knowing one, famed for your grace, protect me, your creature.
घटो वा मृत्पिण्डोऽप्यणुरपि च धूमोऽग्निरचलः
पटो वा तन्तुर्वा परिहरति किं घोरशमनम् ।
वृथा कण्ठक्षोभं वहसि तरसा तर्कवचसा
पदाम्भोजं शंभोर्भज परमसौख्यं व्रज सुधीः ॥ ६ ॥
ghaṭo vā mṛtpiṇḍo'pyaṇurapi ca dhūmo'gniracalaḥ
paṭo vā tanturvā pariharati kiṃ ghoraśamanam,
vṛthā kaṇṭhakṣobhaṃ vahasi tarasā tarkavacasā
padāmbhojaṃ śaṃbhorbhaja paramasaukhyaṃ vraja sudhīḥ || 6 ||
Ghato vaa mritpindo'pyanurapi cha dhuumo'gnirachalah pato vaa tanturvaa pariharati kim ghorashamanam, vrithaa kanthakshobham vahasi tarasaa tarkavachasaa padaambhojam shambhorbhaja paramasaukhyam vraja sudhiih
घड़ा हो या मिट्टी का पिंड, परमाणु हो, धुआँ, अग्नि या पर्वत, वस्त्र हो या धागा — क्या इनमें से कोई भी भयंकर यम (मृत्यु) को दूर कर सकता है? तर्क के वचनों से व्यर्थ ही गला क्यों थकाते हो? हे बुद्धिमान्, शम्भु के चरण-कमल का भजन करो और परम सुख प्राप्त करो।
The pot or the lump of clay, the atom, smoke and fire on the hill, the cloth or the thread (the stock examples of the logicians) — can any of these keep away dread Death? Why strain your throat for nothing with the words of disputation? O wise one, worship the lotus feet of Śambhu and reach the highest happiness.
मनस्ते पादाब्जे निवसतु वचः स्तोत्रफणितौ
करौ चाभ्यर्चायां श्रुतिरपि कथाकर्णनविधौ ।
तव ध्याने बुद्धिर्नयनयुगलं मूर्तिविभवे
परग्रन्थान्कैर्वा परमशिव जाने परमतः ॥ ७ ॥
manaste pādābje nivasatu vacaḥ stotraphaṇitau
karau cābhyarcāyāṃ śrutirapi kathākarṇanavidhau,
tava dhyāne buddhirnayanayugalaṃ mūrtivibhave
paragranthānkairvā paramaśiva jāne paramataḥ || 7 ||
Manaste paadaabje nivasatu vachah stotraphanitau karau chaabhyarchaayaam shrutirapi kathaakarnanavidhau, tava dhyaane buddhirnayanayugalam muurtivibhave paragranthaankairvaa paramashiva jaane paramatah
मेरा मन आपके चरण-कमलों में बसे, वाणी स्तोत्र-पाठ में, दोनों हाथ पूजा में, कान भी आपकी कथा सुनने में, बुद्धि आपके ध्यान में और दोनों नेत्र आपकी मूर्ति के वैभव में। हे परमशिव, फिर मैं दूसरे ग्रन्थों को किन (इन्द्रियों) से जानूँ?
Let my mind dwell at your lotus feet, my speech in the singing of hymns, my hands in worship, my ears in hearing your stories, my intellect in meditation on you and my eyes in the splendour of your form. With what then, O supreme Śiva, could I come to know other books?
यथा बुद्धिः शुक्तौ रजतमिति काचाश्मनि मणि-
र्जले पैष्टे क्षीरं भवति मृगतृष्णासु सलिलम् ।
तथा देवभ्रान्त्या भजति भवदन्यं जडजनो
महादेवेशं त्वां मनसि च न मत्वा पशुपते ॥ ८ ॥
yathā buddhiḥ śuktau rajatamiti kācāśmani maṇi-
rjale paiṣṭe kṣīraṃ bhavati mṛgatṛṣṇāsu salilam,
tathā devabhrāntyā bhajati bhavadanyaṃ jaḍajano
mahādeveśaṃ tvāṃ manasi ca na matvā paśupate || 8 ||
Yathaa buddhih shuktau rajatamiti kaachaashmani mani- rjale paishte kshiiram bhavati mrigatrishnaasu salilam, tathaa devabhraantyaa bhajati bhavadanyam jadajano mahaadevesham tvaam manasi cha na matvaa pashupate
जैसे सीप में चाँदी, काँच के पत्थर में मणि, आटे के घोल वाले जल में दूध और मृगतृष्णा में जल की बुद्धि हो जाती है, वैसे ही हे पशुपते, जड़ मनुष्य आपको — महादेवों के भी ईश को — मन में न मानकर देवता के भ्रम से आपसे भिन्न (किसी) का भजन करता है।
As one takes mother-of-pearl for silver, glass for a gem, water mixed with flour for milk and a mirage for water, so, O Lord of creatures, the dull person, not holding you — the lord of the great gods — in his mind, mistakes something other than you for God and worships that.
गभीरे कासारे विशति विजने घोरविपिने
विशाले शैले च भ्रमति कुसुमार्थं जडमतिः ।
समर्प्यैकं चेतःसरसिजमुमानाथ भवते
सुखेनावस्थातुं जन इह न जानाति किमहो ॥ ९ ॥
gabhīre kāsāre viśati vijane ghoravipine
viśāle śaile ca bhramati kusumārthaṃ jaḍamatiḥ,
samarpyaikaṃ cetaḥsarasijamumānātha bhavate
sukhenāvasthātuṃ jana iha na jānāti kimaho || 9 ||
Gabhiire kaasaare vishati vijane ghoravipine vishaale shaile cha bhramati kusumaartham jadamatih, samarpyaikam chetahsarasijamumaanaatha bhavate sukhenaavasthaatum jana iha na jaanaati kimaho
मूढ़ मनुष्य फूलों के लिए गहरे सरोवर में उतरता है, निर्जन भयानक वन में जाता है, विशाल पर्वत पर भटकता है। हे उमानाथ! अहो, इस संसार में वह एक चित्त-रूपी कमल आपको अर्पित करके सुख से रहना नहीं जानता।
For the sake of flowers the dull-minded man plunges into deep lakes, enters lonely and fearful forests, wanders over vast mountains. Alas, O Lord of Umā, he does not know how to offer you the one lotus of his heart and live here in peace.
नरत्वं देवत्वं नगवनमृगत्वं मशकता
पशुत्वं कीटत्वं भवतु विहगत्वादि जननम् ।
सदा त्वत्पादाब्जस्मरणपरमानन्दलहरी-
विहारासक्तं चेद्धृदयमिह किं तेन वपुषा ॥ १० ॥
naratvaṃ devatvaṃ nagavanamṛgatvaṃ maśakatā
paśutvaṃ kīṭatvaṃ bhavatu vihagatvādi jananam,
sadā tvatpādābjasmaraṇaparamānandalaharī-
vihārāsaktaṃ ceddhṛdayamiha kiṃ tena vapuṣā || 10 ||
Naratvam devatvam nagavanamrigatvam mashakataa pashutvam kiitatvam bhavatu vihagatvaadi jananam, sadaa tvatpaadaabjasmaranaparamaanandalaharii- vihaaraasaktam cheddhridayamiha kim tena vapushaa
मनुष्य का जन्म हो, देवता का, पर्वत या वन के पशु का, मच्छर का, पशु का, कीड़े का या पक्षी आदि का — जो भी हो। यदि हृदय सदा आपके चरण-कमलों के स्मरण से उठने वाली परम आनन्द की लहरों में क्रीड़ा करने में लगा रहे, तो उस शरीर से क्या (अन्तर पड़ता है)?
Let my birth be as a man or a god, as a beast of the mountains and forests, a mosquito, an animal, an insect or a bird. If my heart is always absorbed in playing in the waves of supreme bliss that come from remembering your lotus feet, what does the body matter?
वटुर्वा गेही वा यतिरपि जटी वा तदितरो
नरो वा यः कश्चिद्भवतु भव किं तेन भवति ।
यदीयं हृत्पद्मं यदि भवदधीनं पशुपते
तदीयस्त्वं शंभो भवसि भवभारं च वहसि ॥ ११ ॥
vaṭurvā gehī vā yatirapi jaṭī vā taditaro
naro vā yaḥ kaścidbhavatu bhava kiṃ tena bhavati,
yadīyaṃ hṛtpadmaṃ yadi bhavadadhīnaṃ paśupate
tadīyastvaṃ śaṃbho bhavasi bhavabhāraṃ ca vahasi || 11 ||
Vaturvaa gehii vaa yatirapi jatii vaa taditaro naro vaa yah kashchidbhavatu bhava kim tena bhavati, yadiiyam hritpadmam yadi bhavadadhiinam pashupate tadiiyastvam shambho bhavasi bhavabhaaram cha vahasi
ब्रह्मचारी हो या गृहस्थ, संन्यासी हो या जटाधारी, या इनसे भिन्न कोई भी मनुष्य — इससे क्या होता है, हे भव? हे पशुपते, जिसका हृदय-कमल आपके अधीन है, हे शम्भो, आप उसी के हो जाते हैं और उसके संसार का भार भी स्वयं उठाते हैं।
Whether one is a student, a householder, a renunciant, one with matted hair or anyone else — what difference does that make, O Bhava? O Lord of creatures, whoever's heart-lotus is given over to you, O Śambhu, to him you belong, and you carry the burden of his worldly life.
गुहायां गेहे वा बहिरपि वने वाद्रिशिखरे
जले वा वह्नौ वा वसतु वसतेः किं वद फलम् ।
सदा यस्यैवान्तःकरणमपि शंभो तव पदे
स्थितं चेद्योगोऽसौ स च परमयोगी स च सुखी ॥ १२ ॥
guhāyāṃ gehe vā bahirapi vane vādriśikhare
jale vā vahnau vā vasatu vasateḥ kiṃ vada phalam,
sadā yasyaivāntaḥkaraṇamapi śaṃbho tava pade
sthitaṃ cedyogo'sau sa ca paramayogī sa ca sukhī || 12 ||
Guhaayaam gehe vaa bahirapi vane vaadrishikhare jale vaa vahnau vaa vasatu vasateh kim vada phalam, sadaa yasyaivaantahkaranamapi shambho tava pade sthitam chedyogo'sau sa cha paramayogii sa cha sukhii
गुफा में रहे या घर में, बाहर वन में या पर्वत की चोटी पर, जल में या अग्नि में — बताइए, कहीं रहने से क्या फल है? हे शम्भो, जिसका अन्तःकरण सदा आपके चरणों में स्थित है, वही योग है, वही परम योगी है और वही सुखी है।
Let one live in a cave or a house, outside in the forest or on a mountain peak, in water or in fire — tell me, what comes of where one lives? O Śambhu, if a person's inner mind is always fixed at your feet, that is yoga; he is the supreme yogī, and he is happy.
असारे संसारे निजभजनदूरे जडधिया
भ्रमन्तं मामन्धं परमकृपया पातुमुचितम् ।
मदन्यः को दीनस्तव कृपणरक्षातिनिपुण-
स्त्वदन्यः को वा मे त्रिजगति शरण्यः पशुपते ॥ १३ ॥
asāre saṃsāre nijabhajanadūre jaḍadhiyā
bhramantaṃ māmandhaṃ paramakṛpayā pātumucitam,
madanyaḥ ko dīnastava kṛpaṇarakṣātinipuṇa-
stvadanyaḥ ko vā me trijagati śaraṇyaḥ paśupate || 13 ||
Asaare samsaare nijabhajanaduure jadadhiyaa bhramantam maamandham paramakripayaa paatumuchitam, madanyah ko diinastava kripanarakshaatinipuna- stvadanyah ko vaa me trijagati sharanyah pashupate
इस सारहीन संसार में, जो आपके भजन से दूर है, मूढ़ बुद्धि से भटकते हुए मुझ अन्धे की रक्षा करना परम कृपा से आपको उचित है। हे पशुपते, मुझसे बढ़कर दीन कौन है, और दीनों की रक्षा में आपसे अधिक निपुण कौन है? तीनों लोकों में मेरे लिए आपके सिवा शरण कौन है?
In this worthless round of existence, far from your worship, I wander blind and dull of mind; it is fitting that you protect me in your great compassion. O Lord of creatures, who is more wretched than I, and who is more skilled than you at rescuing the wretched? Who in the three worlds is my refuge except you?
प्रभुस्त्वं दीनानां खलु परमबन्धुः पशुपते
प्रमुख्योऽहं तेषामपि किमुत बन्धुत्वमनयोः ।
त्वयैव क्षन्तव्याः शिव मदपराधाश्च सकलाः
प्रयत्नात्कर्तव्यं मदवनमियं बन्धुसरणिः ॥ १४ ॥
prabhustvaṃ dīnānāṃ khalu paramabandhuḥ paśupate
pramukhyo'haṃ teṣāmapi kimuta bandhutvamanayoḥ,
tvayaiva kṣantavyāḥ śiva madaparādhāśca sakalāḥ
prayatnātkartavyaṃ madavanamiyaṃ bandhusaraṇiḥ || 14 ||
Prabhustvam diinaanaam khalu paramabandhuh pashupate pramukhyo'ham teshaamapi kimuta bandhutvamanayoh, tvayaiva kshantavyaah shiva madaparaadhaashcha sakalaah prayatnaatkartavyam madavanamiyam bandhusaranih
हे पशुपते, आप दीनों के स्वामी और परम बन्धु हैं; मैं उन दीनों में भी प्रमुख हूँ। तब हम दोनों के बन्धुत्व का तो कहना ही क्या! हे शिव, मेरे सारे अपराध आपको ही क्षमा करने हैं, और यत्नपूर्वक मेरी रक्षा करनी है — यही बन्धुत्व की रीति है।
O Lord of creatures, you are the master and truest kinsman of the wretched, and I am foremost among them; what more need be said of the kinship between us? O Śiva, it is you who must forgive all my faults and take pains to protect me — that is the way of kinsmen.
उपेक्षा नो चेत्किं न हरसि भवद्ध्यानविमुखां
दुराशाभूयिष्ठां विधिलिपिमशक्तो यदि भवान् ।
शिरस्तद्वैधात्रं न न खलु सुवृत्तं पशुपते
कथं वा निर्यत्नं करनखमुखेनैव लुलितम् ॥ १५ ॥
upekṣā no cetkiṃ na harasi bhavaddhyānavimukhāṃ
durāśābhūyiṣṭhāṃ vidhilipimaśakto yadi bhavān,
śirastadvaidhātraṃ na na khalu suvṛttaṃ paśupate
kathaṃ vā niryatnaṃ karanakhamukhenaiva lulitam || 15 ||
Upekshaa no chetkim na harasi bhavaddhyaanavimukhaam duraashaabhuuyishthaam vidhilipimashakto yadi bhavaan, shirastadvaidhaatram na na khalu suvrittam pashupate katham vaa niryatnam karanakhamukhenaiva lulitam
यदि आपकी उपेक्षा नहीं है, तो आपके ध्यान से विमुख, दुराशाओं से भरे मेरे भाग्य-लेख को आप क्यों नहीं मिटा देते? और यदि आप असमर्थ हैं, तो हे पशुपते, ब्रह्मा का वह सुगोल सिर आपने बिना प्रयत्न के केवल नख की नोक से कैसे काट डाला था?
If you are not indifferent to me, why do you not wipe away the writing of fate on my forehead, turned away from meditation on you and full of evil hopes? And if you cannot, then how, O Lord of creatures, did you so easily nip off that well-rounded head of Brahmā with just the tip of your fingernail?
विरिञ्चिर्दीर्घायुर्भवतु भवता तत्परशिर-
श्चतुष्कं संरक्ष्यं स खलु भुवि दैन्यं लिखितवान् ।
विचारः को वा मां विशद कृपया पाति शिव ते
कटाक्षव्यापारः स्वयमपि च दीनावनपरः ॥ १६ ॥
viriñcirdīrghāyurbhavatu bhavatā tatparaśira-
ścatuṣkaṃ saṃrakṣyaṃ sa khalu bhuvi dainyaṃ likhitavān,
vicāraḥ ko vā māṃ viśada kṛpayā pāti śiva te
kaṭākṣavyāpāraḥ svayamapi ca dīnāvanaparaḥ || 16 ||
Virinchirdiirghaayurbhavatu bhavataa tatparashira- shchatushkam samrakshyam sa khalu bhuvi dainyam likhitavaan, vichaarah ko vaa maam vishada kripayaa paati shiva te kataakshavyaapaarah svayamapi cha diinaavanaparah
ब्रह्मा दीर्घायु हों; आप उनके बचे हुए चार सिरों की रक्षा करें — उन्होंने ही तो पृथ्वी पर (मेरे भाग्य में) दीनता लिखी है। हे विशद (निर्मल) शिव, विचार की क्या आवश्यकता? आपकी कटाक्ष-दृष्टि स्वयं ही दीनों की रक्षा में तत्पर है; वही कृपा से मेरी रक्षा करती है।
Long may Brahmā live, and may you guard his remaining four heads — it is he who wrote wretchedness into my fate on earth. Yet what is there to weigh, O pure Śiva? The working of your glance, of its own accord intent on protecting the wretched, protects me in its grace.
फलाद्वा पुण्यानां मयि करुणया वा त्वयि विभो
प्रसन्नेऽपि स्वामिन्भवदमलपादाब्जयुगलम् ।
कथं पश्येयं मां स्थगयति नमःसंभ्रमजुषां
निलिम्पानां श्रेणिर्निजकनकमाणिक्यमकुटैः ॥ १७ ॥
phalādvā puṇyānāṃ mayi karuṇayā vā tvayi vibho
prasanne'pi svāminbhavadamalapādābjayugalam,
kathaṃ paśyeyaṃ māṃ sthagayati namaḥsaṃbhramajuṣāṃ
nilimpānāṃ śreṇirnijakanakamāṇikyamakuṭaiḥ || 17 ||
Phalaadvaa punyaanaam mayi karunayaa vaa tvayi vibho prasanne'pi svaaminbhavadamalapaadaabjayugalam, katham pashyeyam maam sthagayati namahsambhramajushaam nilimpaanaam shrenirnijakanakamaanikyamakutaih
हे विभो, हे स्वामी! पुण्यों के फल से, या मुझ पर आपकी करुणा से, आप प्रसन्न भी हो जाएँ, तब भी मैं आपके निर्मल चरण-कमलों का दर्शन कैसे करूँ? प्रणाम के लिए उतावले देवताओं की पंक्ति अपने सोने और माणिक के मुकुटों से मुझे ढक लेती है।
O Lord, O master, even if you are pleased with me, whether through the fruit of merit or through your compassion, how am I to see your pure lotus feet? The rows of gods, jostling to bow, screen me off with their crowns of gold and rubies.
त्वमेको लोकानां परमफलदो दिव्यपदवीं
वहन्तस्त्वन्मूलां पुनरपि भजन्ते हरिमुखाः ।
कियद्वा दाक्षिण्यं तव शिव मदाशा च कियती
कदा वा मद्रक्षां वहसि करुणापूरितदृशा ॥ १८ ॥
tvameko lokānāṃ paramaphalado divyapadavīṃ
vahantastvanmūlāṃ punarapi bhajante harimukhāḥ,
kiyadvā dākṣiṇyaṃ tava śiva madāśā ca kiyatī
kadā vā madrakṣāṃ vahasi karuṇāpūritadṛśā || 18 ||
Tvameko lokaanaam paramaphalado divyapadaviim vahantastvanmuulaam punarapi bhajante harimukhaah, kiyadvaa daakshinyam tava shiva madaashaa cha kiyatii kadaa vaa madrakshaam vahasi karunaapuuritadrishaa
आप ही लोकों को परम फल देने वाले हैं; हरि आदि देवता आपसे ही मिले दिव्य पद को धारण करते हुए फिर भी आपका भजन करते हैं। हे शिव, आपकी उदारता कितनी है और मेरी आशा कितनी है! आप कब करुणा से भरी दृष्टि से मेरी रक्षा का भार उठाएँगे?
You alone grant the highest fruit to the worlds; Hari and the other gods, holding divine stations that come from you, still worship you. How great is your generosity, O Śiva, and how great my hope! When will you take up my protection with eyes full of compassion?
दुराशाभूयिष्ठे दुरधिपगृहद्वारघटके
दुरन्ते संसारे दुरितनिलये दुःखजनके ।
मदायासं किं न व्यपनयसि कस्योपकृतये
वदेयं प्रीतिश्चेत्तव शिव कृतार्थाः खलु वयम् ॥ १९ ॥
durāśābhūyiṣṭhe duradhipagṛhadvāraghaṭake
durante saṃsāre duritanilaye duḥkhajanake,
madāyāsaṃ kiṃ na vyapanayasi kasyopakṛtaye
vadeyaṃ prītiścettava śiva kṛtārthāḥ khalu vayam || 19 ||
Duraashaabhuuyishthe duradhipagrihadvaaraghatake durante samsaare duritanilaye duhkhajanake, madaayaasam kim na vyapanayasi kasyopakritaye vadeyam priitishchettava shiva kritaarthaah khalu vayam
दुराशाओं से भरे, दुष्ट स्वामियों के घर के द्वार पर ले जाने वाले, कठिन अन्त वाले, पापों के घर, दुःख उत्पन्न करने वाले इस संसार में मेरे परिश्रम को आप क्यों दूर नहीं करते? किसके उपकार के लिए (रोके हैं)? मैं तो यही कहूँगा — हे शिव, यदि इसमें आपकी प्रसन्नता है, तो हम कृतार्थ ही हैं।
In this worldly life — full of evil hopes, bringing one to the doors of bad masters, hard to escape, the home of sin and the source of sorrow — why do you not take my toil away? For whose benefit do you hold back? This I would say: if it pleases you, O Śiva, then indeed we are fulfilled.
सदा मोहाटव्यां चरति युवतीनां कुचगिरौ
नटत्याशाशाखास्वटति झटिति स्वैरमभितः ।
कपालिन् भिक्षो मे हृदयकपिमत्यन्तचपलं
दृढं भक्त्या बद्ध्वा शिव भवदधीनं कुरु विभो ॥ २० ॥
sadā mohāṭavyāṃ carati yuvatīnāṃ kucagirau
naṭatyāśāśākhāsvaṭati jhaṭiti svairamabhitaḥ,
kapālin bhikṣo me hṛdayakapimatyantacapalaṃ
dṛḍhaṃ bhaktyā baddhvā śiva bhavadadhīnaṃ kuru vibho || 20 ||
Sadaa mohaatavyaam charati yuvatiinaam kuchagirau natatyaashaashaakhaasvatati jhatiti svairamabhitah, kapaalin bhiksho me hridayakapimatyantachapalam dridham bhaktyaa baddhvaa shiva bhavadadhiinam kuru vibho
मेरा हृदय-रूपी बन्दर सदा मोह के जंगल में घूमता है, युवतियों के स्तन-रूपी पर्वतों पर नाचता है, आशा की डालियों पर मनमाने ढंग से इधर-उधर झट से कूदता है। हे कपालधारी भिक्षु, इस अत्यन्त चंचल बन्दर को भक्ति की रस्सी से कसकर बाँधकर, हे शिव, अपने अधीन कर लीजिए।
The monkey of my heart roams always in the forest of delusion, dances on the mountains of young women's breasts, and leaps about wherever it likes on the branches of desire. O skull-bearing mendicant, tie this restless monkey fast with devotion and bring it under your control, O Śiva.
धृतिस्तम्भाधारां दृढगुणनिबद्धां सगमनां
विचित्रां पद्माढ्यां प्रतिदिवससन्मार्गघटिताम् ।
स्मरारे मच्चेतःस्फुटपटकुटीं प्राप्य विशदां
जय स्वामिन् शक्त्या सह शिव गणैः सेवित विभो ॥ २१ ॥
dhṛtistambhādhārāṃ dṛḍhaguṇanibaddhāṃ sagamanāṃ
vicitrāṃ padmāḍhyāṃ pratidivasasanmārgaghaṭitām,
smarāre maccetaḥsphuṭapaṭakuṭīṃ prāpya viśadāṃ
jaya svāmin śaktyā saha śiva gaṇaiḥ sevita vibho || 21 ||
Dhritistambhaadhaaraam dridhagunanibaddhaam sagamanaam vichitraam padmaadhyaam pratidivasasanmaargaghatitaam, smaraare machchetahsphutapatakutiim praapya vishadaam jaya svaamin shaktyaa saha shiva ganaih sevita vibho
हे स्मरारि (कामदेव के शत्रु)! धैर्य-रूपी खम्भे पर टिकी, दृढ़ गुणों (रस्सियों/सद्गुणों) से बँधी, चलायमान, विचित्र, कमलों (लक्ष्मी) से सम्पन्न, प्रतिदिन सन्मार्ग पर लगाई जाने वाली मेरे चित्त-रूपी उज्ज्वल वस्त्र की कुटिया को पाकर, हे स्वामी, शक्ति के साथ, गणों से सेवित होकर, विजयी होइए।
O enemy of Kāma, take as your own this bright tent of cloth, my mind — held up on the pole of steadfastness, tied fast with the strong cords of good qualities, able to move, colourful, rich with lotuses, and pitched each day on the right road — and dwell there victorious, O master, with Śakti, served by your attendants.
प्रलोभाद्यैरर्थाहरणपरतन्त्रो धनिगृहे
प्रवेशोद्युक्तः सन्भ्रमति बहुधा तस्करपते ।
इमं चेतश्चोरं कथमिह सहे शंकर विभो
तवाधीनं कृत्वा मयि निरपराधे कुरु कृपाम् ॥ २२ ॥
pralobhādyairarthāharaṇaparatantro dhanigṛhe
praveśodyuktaḥ sanbhramati bahudhā taskarapate,
imaṃ cetaścoraṃ kathamiha sahe śaṃkara vibho
tavādhīnaṃ kṛtvā mayi niraparādhe kuru kṛpām || 22 ||
Pralobhaadyairarthaaharanaparatantro dhanigrihe praveshodyuktah sanbhramati bahudhaa taskarapate, imam chetashchoram kathamiha sahe shamkara vibho tavaadhiinam kritvaa mayi niraparaadhe kuru kripaam
हे चोरों के स्वामी! यह मेरा चित्त-रूपी चोर लोभ आदि से प्रेरित होकर धन हरने के लिए धनियों के घरों में घुसने को उत्सुक, अनेक प्रकार से भटकता रहता है। हे शंकर, हे विभो, इसे मैं कैसे सहूँ? इसे अपने अधीन करके मुझ निरपराध पर कृपा कीजिए।
O lord of thieves (as the Veda calls you), this thief, my mind, driven by greed and the like and bent on taking wealth, prowls about in many ways, eager to break into rich men's houses. How am I to bear it, O Śaṅkara, O Lord? Bring it under your control and have mercy on me, who am blameless.
करोमि त्वत्पूजां सपदि सुखदो मे भव विभो
विधित्वं विष्णुत्वं दिशसि खलु तस्याः फलमिति ।
पुनश्च त्वां द्रष्टुं दिवि भुवि वहन्पक्षिमृगता-
मदृष्ट्वा तत्खेदं कथमिह सहे शंकर विभो ॥ २३ ॥
karomi tvatpūjāṃ sapadi sukhado me bhava vibho
vidhitvaṃ viṣṇutvaṃ diśasi khalu tasyāḥ phalamiti,
punaśca tvāṃ draṣṭuṃ divi bhuvi vahanpakṣimṛgatā-
madṛṣṭvā tatkhedaṃ kathamiha sahe śaṃkara vibho || 23 ||
Karomi tvatpuujaam sapadi sukhado me bhava vibho vidhitvam vishnutvam dishasi khalu tasyaah phalamiti, punashcha tvaam drashtum divi bhuvi vahanpakshimrigataa- madrishtvaa tatkhedam kathamiha sahe shamkara vibho
मैं आपकी पूजा करता हूँ; हे विभो, शीघ्र मुझे सुख देने वाले होइए। पर यदि उसके फल के रूप में आप मुझे ब्रह्मा या विष्णु का पद दे दें, तो फिर आपको देखने के लिए आकाश में पक्षी या पृथ्वी पर पशु (हंस या वराह) बनकर भी न देख पाने का वह दुःख, हे शंकर, मैं कैसे सहूँगा?
I worship you; O Lord, quickly bring me happiness. But if as its fruit you grant me the rank of Brahmā or Viṣṇu, how shall I bear the grief of taking the form of a bird in the sky or a beast on the earth to see you, and still not seeing you, O Śaṅkara?
कदा वा कैलासे कनकमणिसौधे सह गणै-
र्वसञ्शंभोरग्रे स्फुटघटितमूर्धाञ्जलिपुटः ।
विभो साम्ब स्वामिन्परमशिव पाहीति निगद-
न्विधातॄणां कल्पान्क्षणमिव विनेष्यामि सुखतः ॥ २४ ॥
kadā vā kailāse kanakamaṇisaudhe saha gaṇai-
rvasañśaṃbhoragre sphuṭaghaṭitamūrdhāñjalipuṭaḥ,
vibho sāmba svāminparamaśiva pāhīti nigada-
nvidhātṝṇāṃ kalpānkṣaṇamiva vineṣyāmi sukhataḥ || 24 ||
Kadaa vaa kailaase kanakamanisaudhe saha ganai- rvasanshambhoragre sphutaghatitamuurdhaanjaliputah, vibho saamba svaaminparamashiva paahiiti nigada- nvidhaatriinaam kalpaankshanamiva vineshyaami sukhatah
कब मैं कैलास पर, सोने और मणियों से बने महल में, गणों के साथ रहते हुए, शम्भु के सामने सिर पर अंजलि बाँधे, 'हे विभो, हे साम्ब, हे स्वामी, हे परमशिव, रक्षा कीजिए' — ऐसा कहते हुए ब्रह्मा के कल्पों को भी एक क्षण के समान सुख से बिता दूँगा?
When shall I live on Kailāsa, in the palace of gold and jewels, among your attendants, standing before Śambhu with palms joined above my head, crying 'O Lord, O companion of Ambā, O master, O supreme Śiva, protect me', and pass the ages of the creators happily as though they were a moment?
स्तवैर्ब्रह्मादीनां जयजयवचोभिर्नियमिनां
गणानां केलीभिर्मदकलमहोक्षस्य ककुदि ।
स्थितं नीलग्रीवं त्रिनयनमुमाश्लिष्टवपुषं
कदा त्वां पश्येयं करधृतमृगं खण्डपरशुम् ॥ २५ ॥
stavairbrahmādīnāṃ jayajayavacobhirniyamināṃ
gaṇānāṃ kelībhirmadakalamahokṣasya kakudi,
sthitaṃ nīlagrīvaṃ trinayanamumāśliṣṭavapuṣaṃ
kadā tvāṃ paśyeyaṃ karadhṛtamṛgaṃ khaṇḍaparaśum || 25 ||
Stavairbrahmaadiinaam jayajayavachobhirniyaminaam ganaanaam keliibhirmadakalamahokshasya kakudi, sthitam niilagriivam trinayanamumaashlishtavapusham kadaa tvaam pashyeyam karadhritamrigam khandaparashum
ब्रह्मा आदि की स्तुतियों, संयमी मुनियों के 'जय-जय' के वचनों और गणों की क्रीड़ाओं के बीच मदमत्त महावृषभ के कूबड़ पर विराजमान, नीलकण्ठ, त्रिनेत्र, उमा से आलिंगित शरीर वाले, हाथ में मृग और फरसा धारण किए आपको मैं कब देखूँगा?
When shall I see you seated on the hump of the great, rutting bull amid the hymns of Brahmā and the gods, the cries of 'victory, victory' from the ascetics and the play of your attendants — blue-throated, three-eyed, your body embraced by Umā, holding a deer and an axe in your hands?
कदा वा त्वां दृष्ट्वा गिरिश तव भव्याङ्घ्रियुगलं
गृहीत्वा हस्ताभ्यां शिरसि नयने वक्षसि वहन् ।
समाश्लिष्याघ्राय स्फुटजलजगन्धान्परिमला-
नलभ्यां ब्रह्माद्यैर्मुदमनुभविष्यामि हृदये ॥ २६ ॥
kadā vā tvāṃ dṛṣṭvā giriśa tava bhavyāṅghriyugalaṃ
gṛhītvā hastābhyāṃ śirasi nayane vakṣasi vahan,
samāśliṣyāghrāya sphuṭajalajagandhānparimalā-
nalabhyāṃ brahmādyairmudamanubhaviṣyāmi hṛdaye || 26 ||
Kadaa vaa tvaam drishtvaa girisha tava bhavyaanghriyugalam grihiitvaa hastaabhyaam shirasi nayane vakshasi vahan, samaashlishyaaghraaya sphutajalajagandhaanparimalaa- nalabhyaam brahmaadyairmudamanubhavishyaami hridaye
हे गिरीश, कब मैं आपको देखकर, आपके मंगलमय चरण-युगल को दोनों हाथों से पकड़कर सिर पर, आँखों पर और छाती पर रखूँगा, उन्हें गले लगाकर, खिले कमलों की-सी सुगन्ध सूँघकर, ब्रह्मा आदि को भी दुर्लभ आनन्द का हृदय में अनुभव करूँगा?
O Lord of the mountain, when shall I see you, take your blessed feet in my hands and hold them to my head, my eyes and my breast, embrace them, breathe their fragrance like that of opening lotuses, and taste in my heart a joy not found even by Brahmā and the gods?
करस्थे हेमाद्रौ गिरिश निकटस्थे धनपतौ
गृहस्थे स्वर्भूजामरसुरभिचिन्तामणिगणे ।
शिरःस्थे शीतांशौ चरणयुगलस्थेऽखिलशुभे
कमर्थं दास्येऽहं भवतु भवदर्थं मम मनः ॥ २७ ॥
karasthe hemādrau giriśa nikaṭasthe dhanapatau
gṛhasthe svarbhūjāmarasurabhicintāmaṇigaṇe,
śiraḥsthe śītāṃśau caraṇayugalasthe'khilaśubhe
kamarthaṃ dāsye'haṃ bhavatu bhavadarthaṃ mama manaḥ || 27 ||
Karasthe hemaadrau girisha nikatasthe dhanapatau grihasthe svarbhuujaamarasurabhichintaamanigane, shirahsthe shiitaamshau charanayugalasthe'khilashubhe kamartham daasye'ham bhavatu bhavadartham mama manah
हे गिरीश, जब सोने का पर्वत (मेरु) आपके हाथ में है, धन के स्वामी कुबेर आपके पास हैं, कल्पवृक्ष, कामधेनु और चिन्तामणि आपके घर में हैं, शीतल चन्द्रमा आपके सिर पर है और सारा मंगल आपके चरणों में है — तब मैं आपको कौन-सी वस्तु दूँ? मेरा मन ही आपका हो जाए।
O Lord of the mountain, when the golden mountain is in your hand, the lord of wealth stands beside you, the wish-granting tree, cow and gem are in your house, the cool moon is on your head and every blessing lies at your feet — what can I give you? Let my mind be yours.
सारूप्यं तव पूजने शिव महादेवेति संकीर्तने
सामीप्यं शिवभक्तिधुर्यजनतासांगत्यसंभाषणे ।
सालोक्यं च चराचरात्मकतनुध्याने भवानीपते
सायुज्यं मम सिद्धमत्र भवति स्वामिन्कृतार्थोऽस्म्यहम् ॥ २८ ॥
sārūpyaṃ tava pūjane śiva mahādeveti saṃkīrtane
sāmīpyaṃ śivabhaktidhuryajanatāsāṃgatyasaṃbhāṣaṇe,
sālokyaṃ ca carācarātmakatanudhyāne bhavānīpate
sāyujyaṃ mama siddhamatra bhavati svāminkṛtārtho'smyaham || 28 ||
Saaruupyam tava puujane shiva mahaadeveti samkiirtane saamiipyam shivabhaktidhuryajanataasaamgatyasambhaashane, saalokyam cha charaacharaatmakatanudhyaane bhavaaniipate saayujyam mama siddhamatra bhavati svaaminkritaartho'smyaham
हे भवानीपते! आपकी पूजा में सारूप्य (आपके समान रूप), 'शिव, महादेव' के कीर्तन में सामीप्य (निकटता), शिव-भक्तों की संगति और उनसे वार्तालाप में सालोक्य, और चराचर-रूप आपके शरीर के ध्यान में सायुज्य — ये सब मुझे यहीं सिद्ध हैं। हे स्वामी, मैं कृतार्थ हूँ।
O Lord of Bhavānī, in worshipping you I have likeness to you; in singing 'Śiva, Mahādeva', nearness to you; in the company and conversation of your great devotees, a place in your world; and in meditating on your body, which is all that moves and does not move, union with you. All four are mine here and now; O master, I am fulfilled.
त्वत्पादाम्बुजमर्चयामि परमं त्वां चिन्तयाम्यन्वहं
त्वामीशं शरणं व्रजामि वचसा त्वामेव याचे विभो ।
वीक्षां मे दिश चाक्षुषीं सकरुणां दिव्यैश्चिरं प्रार्थितां
शंभो लोकगुरो मदीयमनसः सौख्योपदेशं कुरु ॥ २९ ॥
tvatpādāmbujamarcayāmi paramaṃ tvāṃ cintayāmyanvahaṃ
tvāmīśaṃ śaraṇaṃ vrajāmi vacasā tvāmeva yāce vibho,
vīkṣāṃ me diśa cākṣuṣīṃ sakaruṇāṃ divyaiściraṃ prārthitāṃ
śaṃbho lokaguro madīyamanasaḥ saukhyopadeśaṃ kuru || 29 ||
Tvatpaadaambujamarchayaami paramam tvaam chintayaamyanvaham tvaamiisham sharanam vrajaami vachasaa tvaameva yaache vibho, viikshaam me disha chaakshushiim sakarunaam divyaishchiram praarthitaam shambho lokaguro madiiyamanasah saukhyopadesham kuru
मैं आपके चरण-कमलों की पूजा करता हूँ, प्रतिदिन परम आप का चिन्तन करता हूँ, ईश्वर आपकी शरण जाता हूँ, वाणी से आपसे ही माँगता हूँ। हे विभो, देवताओं द्वारा चिरकाल से प्रार्थित अपनी करुणामयी दृष्टि मुझ पर डालिए। हे शम्भो, हे लोकगुरु, मेरे मन को सुख का उपदेश दीजिए।
I worship your lotus feet; day after day I meditate on you, the supreme; I go to you, the Lord, for refuge; with my words I ask of you alone. O Lord, turn on me the compassionate glance the gods have long prayed for. O Śambhu, teacher of the world, teach my mind the way to happiness.
वस्त्रोद्धूतविधौ सहस्रकरता पुष्पार्चने विष्णुता
गन्धे गन्धवहात्मतान्नपचने बर्हिर्मुखाध्यक्षता ।
पात्रे काञ्चनगर्भतास्ति मयि चेद्बालेन्दुचूडामणे
शुश्रूषां करवाणि ते पशुपते स्वामिन्स्त्रिलोकीगुरो ॥ ३० ॥
vastroddhūtavidhau sahasrakaratā puṣpārcane viṣṇutā
gandhe gandhavahātmatānnapacane barhirmukhādhyakṣatā,
pātre kāñcanagarbhatāsti mayi cedbālenducūḍāmaṇe
śuśrūṣāṃ karavāṇi te paśupate svāminstrilokīguro || 30 ||
Vastroddhuutavidhau sahasrakarataa pushpaarchane vishnutaa gandhe gandhavahaatmataannapachane barhirmukhaadhyakshataa, paatre kaanchanagarbhataasti mayi chedbaalenduchuudaamane shushruushaam karavaani te pashupate svaaminstrilokiiguro
हे बालचन्द्र-चूड़ामणि, हे पशुपते, हे त्रिलोकी के गुरु! यदि मुझमें वस्त्र फहराने (चँवर डुलाने) की सेवा के लिए सहस्र हाथ (सूर्य-सा), फूल चढ़ाने के लिए विष्णु-सी शक्ति, सुगन्ध के लिए वायु-रूपता, भोजन पकाने के लिए अग्नि का अधिपतित्व और पात्र के लिए ब्रह्मा का-सा सामर्थ्य होता, तो मैं आपकी सेवा करता।
O you who wear the young moon as your crest-jewel, O Lord of creatures, O teacher of the three worlds: if I had a thousand rays like the sun for waving cloth before you, the power of Viṣṇu (who offered a thousand lotuses) for worship with flowers, the nature of the wind for offering fragrance, lordship over fire for cooking your food and the golden womb of Brahmā for a vessel, then I could serve you as you deserve.
नालं वा परमोपकारकमिदं त्वेकं पशूनां पते
पश्यन्कुक्षिगतांश्चराचरगणान्बाह्यस्थितान्रक्षितुम् ।
सर्वामर्त्यपलायनौषधमतिज्वालाकरं भीकरं
निक्षिप्तं गरलं गले न गिलितं नोद्गीर्णमेव त्वया ॥ ३१ ॥
nālaṃ vā paramopakārakamidaṃ tvekaṃ paśūnāṃ pate
paśyankukṣigatāṃścarācaragaṇānbāhyasthitānrakṣitum,
sarvāmartyapalāyanauṣadhamatijvālākaraṃ bhīkaraṃ
nikṣiptaṃ garalaṃ gale na gilitaṃ nodgīrṇameva tvayā || 31 ||
Naalam vaa paramopakaarakamidam tvekam pashuunaam pate pashyankukshigataamshcharaacharaganaanbaahyasthitaanrakshitum, sarvaamartyapalaayanaushadhamatijvaalaakaram bhiikaram nikshiptam garalam gale na gilitam nodgiirnameva tvayaa
हे पशुपति! आपका यह एक उपकार ही क्या कम है कि अपने पेट में स्थित चराचर प्राणियों और बाहर स्थित प्राणियों — दोनों की रक्षा के लिए, सब देवताओं को भगा देने वाले, भयंकर ज्वालाओं वाले विष को आपने गले में रख लिया — न निगला, न उगला?
O Lord of creatures, is this one great kindness not enough — that to protect both the beings within your belly and those outside, you kept in your throat the fearsome poison, blazing with flames, before which all the gods fled, neither swallowing it nor spitting it out?
ज्वालोग्रः सकलामरातिभयदः क्ष्वेलः कथं वा त्वया
दृष्टः किं च करे धृतः करतले किं पक्वजम्बूफलम् ।
जिह्वायां निहितश्च सिद्धघुटिका वा कण्ठदेशे भृतः
किं ते नीलमणिर्विभूषणमयं शंभो महात्मन्वद ॥ ३२ ॥
jvālograḥ sakalāmarātibhayadaḥ kṣvelaḥ kathaṃ vā tvayā
dṛṣṭaḥ kiṃ ca kare dhṛtaḥ karatale kiṃ pakvajambūphalam,
jihvāyāṃ nihitaśca siddhaghuṭikā vā kaṇṭhadeśe bhṛtaḥ
kiṃ te nīlamaṇirvibhūṣaṇamayaṃ śaṃbho mahātmanvada || 32 ||
Jvaalograh sakalaamaraatibhayadah kshvelah katham vaa tvayaa drishtah kim cha kare dhritah karatale kim pakvajambuuphalam, jihvaayaam nihitashcha siddhaghutikaa vaa kanthadeshe bhritah kim te niilamanirvibhuushanamayam shambho mahaatmanvada
हे शम्भो, हे महात्मन्, बताइए — सब देवताओं को भय देने वाले उस उग्र ज्वाला वाले विष को आपने कैसे देखा? क्या हाथ में लिया? क्या हथेली पर वह पका जामुन था? क्या जीभ पर रखा वह सिद्ध गोली थी? या कण्ठ में धारण किया वह आपका नीलमणि का आभूषण है?
O Śambhu, O great soul, tell me: how did you look at that poison, fierce with flame, which terrified all the gods? Did you take it in your hand — was it a ripe rose-apple on your palm? Was it a magic pill placed on your tongue? Or is it a sapphire ornament you wear at your throat?
नालं वा सकृदेव देव भवतः सेवा नतिर्वा नुतिः
पूजा वा स्मरणं कथाश्रवणमप्यालोकनं मादृशाम् ।
स्वामिन्नस्थिरदेवतानुसरणायासेन किं लभ्यते
का वा मुक्तिरितः कुतो भवति चेत्किं प्रार्थनीयं तदा ॥ ३३ ॥
nālaṃ vā sakṛdeva deva bhavataḥ sevā natirvā nutiḥ
pūjā vā smaraṇaṃ kathāśravaṇamapyālokanaṃ mādṛśām,
svāminnasthiradevatānusaraṇāyāsena kiṃ labhyate
kā vā muktiritaḥ kuto bhavati cetkiṃ prārthanīyaṃ tadā || 33 ||
Naalam vaa sakrideva deva bhavatah sevaa natirvaa nutih puujaa vaa smaranam kathaashravanamapyaalokanam maadrishaam, svaaminnasthiradevataanusaranaayaasena kim labhyate kaa vaa muktiritah kuto bhavati chetkim praarthaniiyam tadaa
हे देव! क्या मुझ जैसों के लिए आपकी एक बार की सेवा, नमस्कार, स्तुति, पूजा, स्मरण, कथा-श्रवण या दर्शन भी पर्याप्त नहीं है? हे स्वामी, अस्थिर देवताओं के पीछे दौड़ने के परिश्रम से क्या मिलता है? इससे बढ़कर मुक्ति क्या है? और यदि (मुक्ति) इससे नहीं होती, तो फिर (मैं) क्या माँगूँ?
O God, is not a single act of service to you — a bow, a word of praise, worship, remembrance, hearing your story or seeing you — enough for people like me? O master, what is gained by the labour of running after gods who do not last? What liberation is there beyond this? And if it does not come from this, what is there left to ask for?
किं ब्रूमस्तव साहसं पशुपते कस्यास्ति शंभो भव-
द्धैर्यं चेदृशमात्मनः स्थितिरियं चान्यैः कथं लभ्यते ।
भ्रश्यद्देवगणं त्रसन्मुनिगणं नश्यत्प्रपञ्चं लयं
पश्यन्निर्भय एक एव विहरत्यानन्दसान्द्रो भवान् ॥ ३४ ॥
kiṃ brūmastava sāhasaṃ paśupate kasyāsti śaṃbho bhava-
ddhairyaṃ cedṛśamātmanaḥ sthitiriyaṃ cānyaiḥ kathaṃ labhyate,
bhraśyaddevagaṇaṃ trasanmunigaṇaṃ naśyatprapañcaṃ layaṃ
paśyannirbhaya eka eva viharatyānandasāndro bhavān || 34 ||
Kim bruumastava saahasam pashupate kasyaasti shambho bhava- ddhairyam chedrishamaatmanah sthitiriyam chaanyaih katham labhyate, bhrashyaddevaganam trasanmuniganam nashyatprapancham layam pashyannirbhaya eka eva viharatyaanandasaandro bhavaan
हे पशुपते, आपके साहस का क्या वर्णन करें! हे शम्भो, आपके जैसा धैर्य किसमें है? आपकी यह स्थिति दूसरों को कैसे मिल सकती है? प्रलय के समय देवगण गिरते हैं, मुनिगण काँपते हैं, सृष्टि नष्ट होती है — यह सब देखते हुए आप अकेले निर्भय होकर, घने आनन्द में डूबे विहार करते हैं।
What can we say of your daring, O Lord of creatures? Who has courage like yours, O Śambhu? How could anyone else attain this state of yours? At the dissolution, as the gods fall, the sages tremble and the universe perishes, you alone watch it all without fear and move about, full of dense bliss.
योगक्षेमधुरंधरस्य सकलश्रेयःप्रदोद्योगिनो
दृष्टादृष्टमतोपदेशकृतिनो बाह्यान्तरव्यापिनः ।
सर्वज्ञस्य दयाकरस्य भवतः किं वेदितव्यं मया
शंभो त्वं परमान्तरङ्ग इति मे चित्ते स्मराम्यन्वहम् ॥ ३५ ॥
yogakṣemadhuraṃdharasya sakalaśreyaḥpradodyogino
dṛṣṭādṛṣṭamatopadeśakṛtino bāhyāntaravyāpinaḥ,
sarvajñasya dayākarasya bhavataḥ kiṃ veditavyaṃ mayā
śaṃbho tvaṃ paramāntaraṅga iti me citte smarāmyanvaham || 35 ||
Yogakshemadhuramdharasya sakalashreyahpradodyogino drishtaadrishtamatopadeshakritino baahyaantaravyaapinah, sarvajnasya dayaakarasya bhavatah kim veditavyam mayaa shambho tvam paramaantaranga iti me chitte smaraamyanvaham
हे शम्भो! आप योग (अप्राप्त की प्राप्ति) और क्षेम (प्राप्त की रक्षा) का भार उठाने वाले, सब कल्याण देने में तत्पर, दृष्ट और अदृष्ट (लौकिक-पारलौकिक) के उपदेशक, भीतर-बाहर व्याप्त, सर्वज्ञ और दयालु हैं — आपको मैं क्या बताऊँ? 'आप मेरे परम अन्तरंग हैं' — यही मैं प्रतिदिन मन में स्मरण करता हूँ।
O Śambhu, you bear the burden of providing what I lack and preserving what I have; you strive to give every good; you teach what concerns this world and the next; you pervade within and without; you are all-knowing and compassionate. What is there for me to tell you? Day after day I only remember in my mind: 'You are my closest own.'
भक्तो भक्तिगुणावृते मुदमृतापूर्णे प्रसन्ने मनः-
कुम्भे साम्ब तवाङ्घ्रिपल्लवयुगं संस्थाप्य संवित्फलम् ।
सत्त्वं मन्त्रमुदीरयन्निजशरीरागारशुद्धिं वह-
न्पुण्याहं प्रकटीकरोमि रुचिरं कल्याणमापादयन् ॥ ३६ ॥
bhakto bhaktiguṇāvṛte mudamṛtāpūrṇe prasanne manaḥ-
kumbhe sāmba tavāṅghripallavayugaṃ saṃsthāpya saṃvitphalam,
sattvaṃ mantramudīrayannijaśarīrāgāraśuddhiṃ vaha-
npuṇyāhaṃ prakaṭīkaromi ruciraṃ kalyāṇamāpādayan || 36 ||
Bhakto bhaktigunaavrite mudamritaapuurne prasanne manah- kumbhe saamba tavaanghripallavayugam samsthaapya samvitphalam, sattvam mantramudiirayannijashariiraagaarashuddhim vaha- npunyaaham prakatiikaromi ruchiram kalyaanamaapaadayan
हे साम्ब! मैं भक्त, भक्ति-रूपी धागे से लिपटे, आनन्द-रूपी अमृत से भरे, प्रसन्न मन-रूपी कलश में आपके चरण-रूपी पल्लव-युगल और ज्ञान-रूपी फल स्थापित करके, सत्त्व-रूपी मन्त्र का उच्चारण करते हुए, अपने शरीर-रूपी घर की शुद्धि करता हुआ, सुन्दर पुण्याहवाचन करता हूँ और कल्याण को प्राप्त करता हूँ।
O Śiva with Ambā, I, your devotee, set up the ritual water-pot of my clear mind — wound round with the thread of devotion and filled with the nectar of joy — placing in it the pair of sprouts that are your feet and the coconut that is knowledge; chanting the mantra of purity and purifying the house of my body, I perform the blessing of the auspicious day and bring about what is good.
आम्नायाम्बुधिमादरेण सुमनःसंघाः समुद्यन्मनो
मन्थानं दृढभक्तिरज्जुसहितं कृत्वा मथित्वा ततः ।
सोमं कल्पतरुं सुपर्वसुरभिं चिन्तामणिं धीमतां
नित्यानन्दसुधां निरन्तररमासौभाग्यमातन्वते ॥ ३७ ॥
āmnāyāmbudhimādareṇa sumanaḥsaṃghāḥ samudyanmano
manthānaṃ dṛḍhabhaktirajjusahitaṃ kṛtvā mathitvā tataḥ,
somaṃ kalpataruṃ suparvasurabhiṃ cintāmaṇiṃ dhīmatāṃ
nityānandasudhāṃ nirantararamāsaubhāgyamātanvate || 37 ||
Aamnaayaambudhimaadarena sumanahsamghaah samudyanmano manthaanam dridhabhaktirajjusahitam kritvaa mathitvaa tatah, somam kalpatarum suparvasurabhim chintaamanim dhiimataam nityaanandasudhaam nirantararamaasaubhaagyamaatanvate
देवताओं (सज्जनों) के समूह वेद-रूपी समुद्र को, उठे हुए मन को मथानी और दृढ़ भक्ति को रस्सी बनाकर आदर से मथते हैं; और उससे बुद्धिमानों के लिए चन्द्रमा-रूप (उमा-सहित शिव), कल्पवृक्ष, कामधेनु, चिन्तामणि, नित्य आनन्द का अमृत और निरन्तर लक्ष्मी का सौभाग्य प्रकट करते हैं।
The good, like the gods of old, reverently churn the ocean of the Veda, making the uplifted mind the churning-rod and firm devotion the rope; and from it they bring forth for the wise the moon (Śiva with Umā), the wish-granting tree, the heavenly cow, the wish-fulfilling gem, the nectar of eternal bliss and the lasting fortune of Lakṣmī.
प्राक्पुण्याचलमार्गदर्शितसुधामूर्तिः प्रसन्नः शिवः
सोमः सद्गणसेवितो मृगधरः पूर्णस्तमोमोचकः ।
चेतःपुष्करलक्षितो भवति चेदानन्दपाथोनिधिः
प्रागल्भ्येन विजृम्भते सुमनसां वृत्तिस्तदा जायते ॥ ३८ ॥
prākpuṇyācalamārgadarśitasudhāmūrtiḥ prasannaḥ śivaḥ
somaḥ sadgaṇasevito mṛgadharaḥ pūrṇastamomocakaḥ,
cetaḥpuṣkaralakṣito bhavati cedānandapāthonidhiḥ
prāgalbhyena vijṛmbhate sumanasāṃ vṛttistadā jāyate || 38 ||
Praakpunyaachalamaargadarshitasudhaamuurtih prasannah shivah somah sadganasevito mrigadharah puurnastamomochakah, chetahpushkaralakshito bhavati chedaanandapaathonidhih praagalbhyena vijrimbhate sumanasaam vrittistadaa jaayate
पूर्व पुण्य-रूपी उदयाचल के मार्ग से अमृत-मूर्ति प्रसन्न शिव-रूपी चन्द्रमा — जो सद्गणों से सेवित, मृग धारण किए, पूर्ण और अन्धकार को दूर करने वाला है — यदि चित्त-रूपी आकाश में दिखाई दे, तो आनन्द का समुद्र उमड़ पड़ता है और सज्जनों की वृत्ति (जीविका/भाव) प्रकट होती है।
When Śiva — gracious, a form of nectar, rising along the eastern mountain of past merit — shines in the sky of the mind as the moon does, served by the good hosts, bearing the deer, full and dispelling darkness, the ocean of bliss swells up boldly, and the good find their true life.
धर्मो मे चतुरङ्घ्रिकः सुचरितः पापं विनाशं गतं
कामक्रोधमदादयो विगलिताः कालाः सुखाविष्कृताः ।
ज्ञानानन्दमहौषधिः सुफलिता कैवल्यनाथे सदा
मान्ये मानसपुण्डरीकनगरे राजावतंसे स्थिते ॥ ३९ ॥
dharmo me caturaṅghrikaḥ sucaritaḥ pāpaṃ vināśaṃ gataṃ
kāmakrodhamadādayo vigalitāḥ kālāḥ sukhāviṣkṛtāḥ,
jñānānandamahauṣadhiḥ suphalitā kaivalyanāthe sadā
mānye mānasapuṇḍarīkanagare rājāvataṃse sthite || 39 ||
Dharmo me chaturanghrikah sucharitah paapam vinaasham gatam kaamakrodhamadaadayo vigalitaah kaalaah sukhaavishkritaah, jnaanaanandamahaushadhih suphalitaa kaivalyanaathe sadaa maanye maanasapundariikanagare raajaavatamse sthite
जब मानस-कमल-रूपी नगर में मान्य राजशिरोमणि कैवल्यनाथ (शिव) सदा विराजते हैं, तब मेरा धर्म चारों पैरों पर खड़ा और सुचरित हो जाता है, पाप नष्ट हो जाता है, काम, क्रोध, मद आदि गल जाते हैं, समय सुखमय हो जाता है और ज्ञान-आनन्द की महौषधि फलवती होती है।
When the Lord of liberation, the honoured crown of kings, dwells for ever in the city of my heart-lotus, my dharma stands on all four feet and is well kept, sin is destroyed, desire, anger, pride and the rest fall away, the times are filled with happiness, and the great healing herb of knowledge and bliss bears fruit.
धीयन्त्रेण वचोघटेन कविताकुल्योपकुल्याक्रमै-
रानीतैश्च सदाशिवस्य चरिताम्भोराशिदिव्यामृतैः ।
हृत्केदारयुताश्च भक्तिकलमाः साफल्यमातन्वते
दुर्भिक्षान्मम सेवकस्य भगवन्विश्वेश भीतिः कुतः ॥ ४० ॥
dhīyantreṇa vacoghaṭena kavitākulyopakulyākramai-
rānītaiśca sadāśivasya caritāmbhorāśidivyāmṛtaiḥ,
hṛtkedārayutāśca bhaktikalamāḥ sāphalyamātanvate
durbhikṣānmama sevakasya bhagavanviśveśa bhītiḥ kutaḥ || 40 ||
Dhiiyantrena vachoghatena kavitaakulyopakulyaakramai- raaniitaishcha sadaashivasya charitaambhoraashidivyaamritaih, hritkedaarayutaashcha bhaktikalamaah saaphalyamaatanvate durbhikshaanmama sevakasya bhagavanvishvesha bhiitih kutah
बुद्धि-रूपी रहट, वाणी-रूपी घड़े, और कविता-रूपी नहरों-उपनहरों के क्रम से लाए गए सदाशिव के चरित्र-रूपी समुद्र के दिव्य अमृत से, हृदय-रूपी खेत में उगे भक्ति-रूपी धान सफल होते हैं। हे भगवन्, हे विश्वेश, तब मुझ सेवक को अकाल का भय कहाँ?
Watered with the divine nectar of the ocean of Sadāśiva's deeds, drawn up by the water-wheel of the intellect in the pots of speech and led along the channels and sub-channels of poetry, the rice-crop of devotion in the field of my heart comes to fruit. O Lord, O ruler of all, how can I, your servant, fear famine?
पापोत्पातविमोचनाय रुचिरैश्वर्याय मृत्युंजय
स्तोत्रध्याननतिप्रदक्षिणसपर्यालोकनाकर्णने ।
जिह्वाचित्तशिरोऽङ्घ्रिहस्तनयनश्रोत्रैरहं प्रार्थितो
मामाज्ञापय तन्निरूपय मुहुर्मामेव मा मेऽवचः ॥ ४१ ॥
pāpotpātavimocanāya ruciraiśvaryāya mṛtyuṃjaya
stotradhyānanatipradakṣiṇasaparyālokanākarṇane,
jihvācittaśiro'ṅghrihastanayanaśrotrairahaṃ prārthito
māmājñāpaya tannirūpaya muhurmāmeva mā me'vacaḥ || 41 ||
Paapotpaatavimochanaaya ruchiraishvaryaaya mrityumjaya stotradhyaananatipradakshinasaparyaalokanaakarnane, jihvaachittashiro'nghrihastanayanashrotrairaham praarthito maamaajnaapaya tanniruupaya muhurmaameva maa me'vachah
हे मृत्युंजय! पाप-रूपी उपद्रवों से छूटने और सुन्दर ऐश्वर्य के लिए मेरी जिह्वा, चित्त, सिर, चरण, हाथ, नेत्र और कान मुझसे स्तुति, ध्यान, नमस्कार, प्रदक्षिणा, पूजा, दर्शन और श्रवण के लिए प्रार्थना करते हैं। मुझे आज्ञा दीजिए, बार-बार उसका निर्देश कीजिए; मुझसे मौन मत रहिए।
O conqueror of death, for release from the calamities of sin and for true well-being, my tongue, mind, head, feet, hands, eyes and ears beg me to praise, meditate, bow, circle, worship, behold and listen. Command me; tell me again and again what to do; do not stay silent with me.
गाम्भीर्यं परिखापदं घनधृतिः प्राकार उद्यद्गुण-
स्तोमश्चाप्तबलं घनेन्द्रियचयो द्वाराणि देहे स्थितः ।
विद्या वस्तुसमृद्धिरित्यखिलसामग्रीसमेते सदा
दुर्गातिप्रियदेव मामकमनोदुर्गे निवासं कुरु ॥ ४२ ॥
gāmbhīryaṃ parikhāpadaṃ ghanadhṛtiḥ prākāra udyadguṇa-
stomaścāptabalaṃ ghanendriyacayo dvārāṇi dehe sthitaḥ,
vidyā vastusamṛddhirityakhilasāmagrīsamete sadā
durgātipriyadeva māmakamanodurge nivāsaṃ kuru || 42 ||
Gaambhiiryam parikhaapadam ghanadhritih praakaara udyadguna- stomashchaaptabalam ghanendriyachayo dvaaraani dehe sthitah, vidyaa vastusamriddhirityakhilasaamagriisamete sadaa durgaatipriyadeva maamakamanodurge nivaasam kuru
हे दुर्गा के अतिप्रिय देव! जिसमें गम्भीरता खाई है, दृढ़ धैर्य परकोटा है, उभरते गुणों का समूह विश्वसनीय सेना है, शरीर में स्थित इन्द्रियाँ द्वार हैं, और विद्या धन-सम्पत्ति है — ऐसी सारी सामग्री से सदा युक्त मेरे मन-रूपी दुर्ग में आप निवास कीजिए।
O God most dear to Durgā, take up your dwelling in the fortress of my mind, which is always furnished with everything needed — its depth the moat, its firm resolve the rampart, its host of growing virtues a trusty army, the senses of the body its gates, and knowledge its store of wealth.
मा गच्छ त्वमितस्ततो गिरिश भो मय्येव वासं कुरु
स्वामिन्नादिकिरात मामकमनःकान्तारसीमान्तरे ।
वर्तन्ते बहुशो मृगा मदजुषो मात्सर्यमोहादय-
स्तान्हत्वा मृगयाविनोदरुचितालाभं च संप्राप्स्यसि ॥ ४३ ॥
mā gaccha tvamitastato giriśa bho mayyeva vāsaṃ kuru
svāminnādikirāta māmakamanaḥkāntārasīmāntare,
vartante bahuśo mṛgā madajuṣo mātsaryamohādaya-
stānhatvā mṛgayāvinodarucitālābhaṃ ca saṃprāpsyasi || 43 ||
Maa gachchha tvamitastato girisha bho mayyeva vaasam kuru svaaminnaadikiraata maamakamanahkaantaarasiimaantare, vartante bahusho mrigaa madajusho maatsaryamohaadaya- staanhatvaa mrigayaavinodaruchitaalaabham cha sampraapsyasi
हे गिरीश, इधर-उधर मत जाइए; हे स्वामी, हे आदि किरात, मेरे मन-रूपी वन की सीमा के भीतर ही निवास कीजिए। यहाँ मद में चूर मात्सर्य, मोह आदि अनेक पशु रहते हैं; उन्हें मारकर आप शिकार के खेल का आनन्द भी पा लेंगे।
O Lord of the mountain, do not go here and there; O master, O first hunter, make your home within the bounds of the forest of my mind. Many wild beasts in rut live there — envy, delusion and the rest; by killing them you will also enjoy the pleasure of the hunt.
करलग्नमृगः करीन्द्रभङ्गो
घनशार्दूलविखण्डनोऽस्तजन्तुः ।
गिरिशो विशदाकृतिश्च चेतः-
कुहरे पञ्चमुखोऽस्ति मे कुतो भीः ॥ ४४ ॥
karalagnamṛgaḥ karīndrabhaṅgo
ghanaśārdūlavikhaṇḍano'stajantuḥ,
giriśo viśadākṛtiśca cetaḥ-
kuhare pañcamukho'sti me kuto bhīḥ || 44 ||
Karalagnamrigah kariindrabhango ghanashaarduulavikhandano'stajantuh, girisho vishadaakritishcha chetah- kuhare panchamukho'sti me kuto bhiih
जिसके हाथ में मृग है, जो गजराज का संहारक है, जिसने घने शार्दूल (बाघ) को फाड़ डाला और जीवों का नाश किया — ऐसा उज्ज्वल आकृति वाला पर्वत-निवासी पञ्चमुख (सिंह/शिव) मेरे चित्त-रूपी गुफा में है; तब मुझे भय कहाँ?
The five-faced one — Śiva, like a lion (pañcamukha) dwelling in the mountains, bright in form, with a deer in his hand, the slayer of the elephant-king, who tore apart the great tiger and put an end to beasts — lives in the cave of my heart. What have I to fear?
छन्दःशाखिशिखान्वितैर्द्विजवरैः संसेविते शाश्वते
सौख्यापादिनि खेदभेदिनि सुधासारैः फलैर्दीपिते ।
चेतःपक्षिशिखामणे त्यज वृथासंचारमन्यैरलं
नित्यं शंकरपादपद्मयुगलीनीडे विहारं कुरु ॥ ४५ ॥
chandaḥśākhiśikhānvitairdvijavaraiḥ saṃsevite śāśvate
saukhyāpādini khedabhedini sudhāsāraiḥ phalairdīpite,
cetaḥpakṣiśikhāmaṇe tyaja vṛthāsaṃcāramanyairalaṃ
nityaṃ śaṃkarapādapadmayugalīnīḍe vihāraṃ kuru || 45 ||
Chhandahshaakhishikhaanvitairdvijavaraih samsevite shaashvate saukhyaapaadini khedabhedini sudhaasaaraih phalairdiipite, chetahpakshishikhaamane tyaja vrithaasamchaaramanyairalam nityam shamkarapaadapadmayugaliiniide vihaaram kuru
हे मन-रूपी पक्षियों में श्रेष्ठ! वेदों की शाखाओं की चोटियों पर बसे श्रेष्ठ द्विजों (पक्षियों/ब्राह्मणों) से सेवित, नित्य, सुख देने वाले, खेद मिटाने वाले, अमृत-रस वाले फलों से चमकते शंकर के चरण-कमल-युगल रूपी घोंसले में सदा विहार करो; व्यर्थ के भटकने को छोड़ो, दूसरों से कोई प्रयोजन नहीं।
O crest-jewel among birds, my mind, give up your useless wandering; have done with other places. Make your home for ever in the nest of Śaṅkara's two lotus feet — eternal, frequented by the best of the twice-born (birds and brāhmaṇas) who perch on the tops of the branches of the Veda, giving happiness, ending sorrow, and shining with fruits full of nectar.
आकीर्णे नखराजिकान्तिविभवैरुद्यत्सुधावैभवै-
राधौतेऽपि च पद्मरागललिते हंसव्रजैराश्रिते ।
नित्यं भक्तिवधूगणैश्च रहसि स्वेच्छाविहारं कुरु
स्थित्वा मानसराजहंस गिरिजानाथाङ्घ्रिसौधान्तरे ॥ ४६ ॥
ākīrṇe nakharājikāntivibhavairudyatsudhāvaibhavai-
rādhaute'pi ca padmarāgalalite haṃsavrajairāśrite,
nityaṃ bhaktivadhūgaṇaiśca rahasi svecchāvihāraṃ kuru
sthitvā mānasarājahaṃsa girijānāthāṅghrisaudhāntare || 46 ||
Aakiirne nakharaajikaantivibhavairudyatsudhaavaibhavai- raadhaute'pi cha padmaraagalalite hamsavrajairaashrite, nityam bhaktivadhuuganaishcha rahasi svechchhaavihaaram kuru sthitvaa maanasaraajahamsa girijaanaathaanghrisaudhaantare
हे मन-रूपी राजहंस! नखों की पंक्ति की कान्ति के वैभव से भरे, उमड़ते अमृत से धुले, पद्मराग मणियों से सुन्दर, हंसों (संन्यासियों) के समूहों से सेवित गिरिजानाथ के चरण-रूपी महल में रहकर, भक्ति-रूपी वधुओं के साथ एकान्त में स्वच्छन्द विहार करो।
O royal swan of my mind, dwell within the palace of the feet of Girijā's Lord — spread with the splendour of the lustre of his toenails, washed with welling nectar, lovely with rubies, and frequented by flocks of swans (the great renunciants) — and there, in private, sport as you please with your brides, the forms of devotion.
शंभुध्यानवसन्तसङ्गिनि हृदारामेऽघजीर्णच्छदाः
स्रस्ता भक्तिलताच्छटा विलसिताः पुण्यप्रवालश्रिताः ।
दीप्यन्ते गुणकोरका जपवचःपुष्पाणि सद्वासना
ज्ञानानन्दसुधामरन्दलहरी संवित्फलाभ्युन्नतिः ॥ ४७ ॥
śaṃbhudhyānavasantasaṅgini hṛdārāme'ghajīrṇacchadāḥ
srastā bhaktilatācchaṭā vilasitāḥ puṇyapravālaśritāḥ,
dīpyante guṇakorakā japavacaḥpuṣpāṇi sadvāsanā
jñānānandasudhāmarandalaharī saṃvitphalābhyunnatiḥ || 47 ||
Shambhudhyaanavasantasangini hridaaraame'ghajiirnachchhadaah srastaa bhaktilataachchhataa vilasitaah punyapravaalashritaah, diipyante gunakorakaa japavachahpushpaani sadvaasanaa jnaanaanandasudhaamarandalaharii samvitphalaabhyunnatih
शम्भु के ध्यान-रूपी वसन्त से युक्त हृदय-रूपी उद्यान में पाप-रूपी पुराने पत्ते झड़ गए हैं; पुण्य-रूपी कोंपलों से युक्त भक्ति-रूपी लताएँ खिल उठी हैं; गुण-रूपी कलियाँ, जप-वचन-रूपी फूल, सद्वासना-रूपी सुगन्ध, ज्ञान-आनन्द-रूपी अमृत-मकरन्द की लहरें और ज्ञान-रूपी फलों की समृद्धि चमक रही है।
In the garden of the heart, touched by the springtime of meditation on Śambhu, the withered leaves of sin have fallen; the clusters of the creeper of devotion shine, rich with the new shoots of merit; and there glow the buds of virtue, the flowers of repeated prayer, the fragrance of good dispositions, waves of the honey-nectar of knowledge and bliss, and an abundance of the fruit of awareness.
नित्यानन्दरसालयं सुरमुनिस्वान्ताम्बुजाताश्रयं
स्वच्छं सद्द्विजसेवितं कलुषहृत्सद्वासनाविष्कृतम् ।
शंभुध्यानसरोवरं व्रज मनोहंसावतंस स्थिरं
किं क्षुद्राश्रयपल्वलभ्रमणसंजातश्रमं प्राप्स्यसि ॥ ४८ ॥
nityānandarasālayaṃ suramunisvāntāmbujātāśrayaṃ
svacchaṃ saddvijasevitaṃ kaluṣahṛtsadvāsanāviṣkṛtam,
śaṃbhudhyānasarovaraṃ vraja manohaṃsāvataṃsa sthiraṃ
kiṃ kṣudrāśrayapalvalabhramaṇasaṃjātaśramaṃ prāpsyasi || 48 ||
Nityaanandarasaalayam suramunisvaantaambujaataashrayam svachchham saddvijasevitam kalushahritsadvaasanaavishkritam, shambhudhyaanasarovaram vraja manohamsaavatamsa sthiram kim kshudraashrayapalvalabhramanasamjaatashramam praapsyasi
हे मन-रूपी हंसों में श्रेष्ठ! नित्य आनन्द-रस के धाम, देवताओं और मुनियों के हृदय-कमलों के आश्रय, निर्मल, श्रेष्ठ द्विजों से सेवित, पाप हरने वाले, सद्वासनाओं से प्रकट शम्भु-ध्यान रूपी सरोवर में स्थिर होकर जाओ। तुच्छ आश्रयों वाले गड्ढों में भटकने से उत्पन्न थकान क्यों पाओगे?
O finest of swans, my mind, go and settle in the lake of meditation on Śambhu — home of the essence of eternal bliss, where the lotus-hearts of gods and sages grow, clear, frequented by the best of the twice-born, taking away impurity and revealing good dispositions. Why should you tire yourself wandering among puddles that offer only petty shelter?
आनन्दामृतपूरिता हरपदाम्भोजालवालोद्यता
स्थैर्योपघ्नमुपेत्य भक्तिलतिका शाखोपशाखान्विता ।
उच्चैर्मानसकायमानपटलीमाक्रम्य निष्कल्मषा
नित्याभीष्टफलप्रदा भवतु मे सत्कर्मसंवर्धिता ॥ ४९ ॥
ānandāmṛtapūritā harapadāmbhojālavālodyatā
sthairyopaghnamupetya bhaktilatikā śākhopaśākhānvitā,
uccairmānasakāyamānapaṭalīmākramya niṣkalmaṣā
nityābhīṣṭaphalapradā bhavatu me satkarmasaṃvardhitā || 49 ||
Aanandaamritapuuritaa harapadaambhojaalavaalodyataa sthairyopaghnamupetya bhaktilatikaa shaakhopashaakhaanvitaa, uchchairmaanasakaayamaanapataliimaakramya nishkalmashaa nityaabhiishtaphalapradaa bhavatu me satkarmasamvardhitaa
आनन्द के अमृत से भरी, हर के चरण-कमल-रूपी थाँवले (क्यारी) से उगी, स्थिरता-रूपी सहारे पर चढ़ी, शाखा-उपशाखाओं से युक्त, मन-रूपी मण्डप को ऊँचाई तक ढकती हुई, निर्मल, सत्कर्मों से बढ़ी हुई भक्ति-रूपी लता मुझे सदा मनचाहा फल देने वाली हो।
May the creeper of devotion — filled with the nectar of bliss, springing from the basin at the foot of Hara's lotus feet, climbing the support of steadiness, spreading in branches and sub-branches, covering high the arbour of the mind, spotless and nourished by good deeds — always give me the fruit I desire.
संध्यारम्भविजृम्भितं श्रुतिशिरःस्थानान्तराधिष्ठितं
सप्रेमभ्रमराभिराममसकृत्सद्वासनाशोभितम् ।
भोगीन्द्राभरणं समस्तसुमनःपूज्यं गुणाविष्कृतं
सेवे श्रीगिरिमल्लिकार्जुनमहालिङ्गं शिवालिङ्गितम् ॥ ५० ॥
saṃdhyārambhavijṛmbhitaṃ śrutiśiraḥsthānāntarādhiṣṭhitaṃ
sapremabhramarābhirāmamasakṛtsadvāsanāśobhitam,
bhogīndrābharaṇaṃ samastasumanaḥpūjyaṃ guṇāviṣkṛtaṃ
seve śrīgirimallikārjunamahāliṅgaṃ śivāliṅgitam || 50 ||
Samdhyaarambhavijrimbhitam shrutishirahsthaanaantaraadhishthitam sapremabhramaraabhiraamamasakritsadvaasanaashobhitam, bhogiindraabharanam samastasumanahpuujyam gunaavishkritam seve shriigirimallikaarjunamahaalingam shivaalingitam
जो संध्या के आरम्भ में (नृत्य के लिए) प्रकट होते हैं, उपनिषदों में अधिष्ठित हैं, प्रेमी भक्त-रूपी भौंरों से मनोहर, सद्वासनाओं से सुशोभित, सर्पराज को आभूषण बनाए, सब देवताओं (सुमनों) से पूज्य, गुणों से प्रकट और शिवा (पार्वती) से आलिंगित हैं — उन श्रीशैल के मल्लिकार्जुन महालिंग की मैं सेवा करता हूँ। (इस श्लोक में मल्लिका और अर्जुन पुष्पों के विशेषण भी श्लेष से आते हैं।)
I serve the great liṅga of Mallikārjuna on Śrīśaila — who unfolds at the onset of twilight, is established in the crown of the Veda, is lovely with devotees who hover round him like loving bees, is adorned with good dispositions, wears the king of serpents as an ornament, is worshipped by all the gods, is revealed through his qualities and is embraced by Śivā. (The verse also puns throughout on the jasmine (mallikā) and arjuna flowers.)
भृङ्गीच्छानटनोत्कटः करिमदग्राही स्फुरन्माधवा-
ह्लादो नादयुतो महासितवपुः पञ्चेषुणा चादृतः ।
सत्पक्षः सुमनोवनेषु स पुनः साक्षान्मदीये मनो-
राजीवे भ्रमराधिपो विहरतां श्रीशैलवासी विभुः ॥ ५१ ॥
bhṛṅgīcchānaṭanotkaṭaḥ karimadagrāhī sphuranmādhavā-
hlādo nādayuto mahāsitavapuḥ pañceṣuṇā cādṛtaḥ,
satpakṣaḥ sumanovaneṣu sa punaḥ sākṣānmadīye mano-
rājīve bhramarādhipo viharatāṃ śrīśailavāsī vibhuḥ || 51 ||
Bhringiichchhaanatanotkatah karimadagraahii sphuranmaadhavaa- hlaado naadayuto mahaasitavapuh pancheshunaa chaadritah, satpakshah sumanovaneshu sa punah saakshaanmadiiye mano- raajiive bhramaraadhipo viharataam shriishailavaasii vibhuh
जो भृंगी (गण) की इच्छा पर नृत्य करने में उत्कट हैं (भौंरा — भौंरी की इच्छा से मँडराने वाला), जिन्होंने गज (गजासुर) का मद हरा (भौंरा — हाथी का मद-जल ग्रहण करता है), जो माधव (विष्णु) को आनन्द देते हैं (भौंरा — वसन्त से आनन्दित), नाद से युक्त हैं, श्वेत-विशाल शरीर वाले (भौंरा — काला) हैं, जिनका कामदेव भी आदर करता है, जो सत्पक्ष (सज्जनों के पक्ष वाले / सुन्दर पंखों वाले) हैं — वे श्रीशैलवासी प्रभु, भौंरों के राजा की तरह, देवताओं के उपवनों में ही नहीं, मेरे मन-रूपी कमल में साक्षात् विहार करें।
May the all-pervading Lord who dwells on Śrīśaila sport in the lotus of my mind like the king of bees — for, like a bee, he is eager to dance at the wish of Bhṛṅgī (a bee at the wish of its mate), he took away the pride of the elephant-demon (a bee sips the elephant's ichor), he delights Mādhava (Viṣṇu; a bee delights in spring), he is full of sound, his great form is white (a bee's is black), Kāma honours him, and he takes the side of the good (a bee has fine wings) — not only in the gardens of the gods but here in my heart.
कारुण्यामृतवर्षिणं घनविपद्ग्रीष्मच्छिदाकर्मठं
विद्यासस्यफलोदयाय सुमनःसंसेव्यमिच्छाकृतिम् ।
नृत्यद्भक्तमयूरमद्रिनिलयं चञ्चज्जटामण्डलं
शंभो वाञ्छति नीलकंधर सदा त्वां मे मनश्चातकः ॥ ५२ ॥
kāruṇyāmṛtavarṣiṇaṃ ghanavipadgrīṣmacchidākarmaṭhaṃ
vidyāsasyaphalodayāya sumanaḥsaṃsevyamicchākṛtim,
nṛtyadbhaktamayūramadrinilayaṃ cañcajjaṭāmaṇḍalaṃ
śaṃbho vāñchati nīlakaṃdhara sadā tvāṃ me manaścātakaḥ || 52 ||
Kaarunyaamritavarshinam ghanavipadgriishmachchhidaakarmatham vidyaasasyaphalodayaaya sumanahsamsevyamichchhaakritim, nrityadbhaktamayuuramadrinilayam chanchajjataamandalam shambho vaanchhati niilakamdhara sadaa tvaam me manashchaatakah
हे शम्भो, हे नीलकण्ठ! मेरा मन-रूपी चातक सदा आपको चाहता है — करुणा का अमृत बरसाने वाले, घनी विपत्ति-रूपी ग्रीष्म को काटने में समर्थ, विद्या-रूपी फसल के फल के लिए सज्जनों द्वारा सेवित, इच्छा से रूप धारण करने वाले, जिनके सामने भक्त-रूपी मोर नाचते हैं, जो पर्वत पर रहते हैं और जिनकी जटाएँ बिजली की तरह चमकती हैं — (आप मानो मेघ हैं)।
O Śambhu, O blue-throated one, the cātaka bird of my mind longs for you always — for you are like a rain-cloud: you pour down the nectar of compassion, you are able to end the summer heat of heavy misfortune, you are sought by the good for the harvest of knowledge, you take whatever form you will, devotees dance before you like peacocks, you dwell on the mountain and your ring of matted hair flickers like lightning.
आकाशेन शिखी समस्तफणिनां नेत्रा कलापी नता-
नुग्राहिप्रणवोपदेशनिनदैः केकीति यो गीयते ।
श्यामां शैलसमुद्भवां घनरुचिं दृष्ट्वा नटन्तं मुदा
वेदान्तोपवने विहाररसिकं तं नीलकण्ठं भजे ॥ ५३ ॥
ākāśena śikhī samastaphaṇināṃ netrā kalāpī natā-
nugrāhipraṇavopadeśaninadaiḥ kekīti yo gīyate,
śyāmāṃ śailasamudbhavāṃ ghanaruciṃ dṛṣṭvā naṭantaṃ mudā
vedāntopavane vihārarasikaṃ taṃ nīlakaṇṭhaṃ bhaje || 53 ||
Aakaashena shikhii samastaphaninaam netraa kalaapii nataa- nugraahipranavopadeshaninadaih kekiiti yo giiyate, shyaamaam shailasamudbhavaam ghanaruchim drishtvaa natantam mudaa vedaantopavane vihaararasikam tam niilakantham bhaje
जिसकी शिखा आकाश है (जो आकाश-रूपी शिखा वाले मोर के समान हैं), जो सभी सर्पों के स्वामी (मोर — सर्प-भक्षी) हैं, जो कलाओं से युक्त (मोर — पंखों वाला) हैं, जो भक्तों पर अनुग्रह करने वाले प्रणव के उपदेश-नाद के कारण 'केकी' (मोर) कहलाते हैं, और जो पर्वत-पुत्री, मेघ-सी श्यामल पार्वती को देखकर आनन्द से नाचते हैं — वेदान्त-रूपी उपवन में विहार के प्रेमी उन नीलकण्ठ का मैं भजन करता हूँ।
I worship the blue-throated one (nīlakaṇṭha, also a name of the peacock), who delights to play in the garden of Vedānta: his crest is the sky; he is master of all serpents; he has the arts as his plumage; he is sung of as the peacock because of the cry of Oṃ with which he blesses those who bow; and seeing the dark mountain-born Pārvatī, radiant as a rain-cloud, he dances with joy.
संध्या घर्मदिनात्ययो हरिकराघातप्रभूतानक-
ध्वानो वारिदगर्जितं दिविषदां दृष्टिच्छटा चञ्चला ।
भक्तानां परितोषबाष्पविततिर्वृष्टिर्मयूरी शिवा
यस्मिन्नुज्ज्वलताण्डवं विजयते तं नीलकण्ठं भजे ॥ ५४ ॥
saṃdhyā gharmadinātyayo harikarāghātaprabhūtānaka-
dhvāno vāridagarjitaṃ diviṣadāṃ dṛṣṭicchaṭā cañcalā,
bhaktānāṃ paritoṣabāṣpavitatirvṛṣṭirmayūrī śivā
yasminnujjvalatāṇḍavaṃ vijayate taṃ nīlakaṇṭhaṃ bhaje || 54 ||
Samdhyaa gharmadinaatyayo harikaraaghaataprabhuutaanaka- dhvaano vaaridagarjitam divishadaam drishtichchhataa chanchalaa, bhaktaanaam paritoshabaashpavitatirvrishtirmayuurii shivaa yasminnujjvalataandavam vijayate tam niilakantham bhaje
जिसमें संध्या ही ग्रीष्म के दिनों का अन्त (वर्षा ऋतु) है, विष्णु के हाथों से बजाए गए नगाड़ों की ध्वनि ही मेघ-गर्जना है, देवताओं की दृष्टि की चमक ही बिजली है, भक्तों के आनन्द के आँसुओं की धारा ही वर्षा है, और शिवा (पार्वती) ही मोरनी हैं — ऐसे (संध्या-नृत्य में) जिनका उज्ज्वल ताण्डव विजयी होता है, उन नीलकण्ठ का मैं भजन करता हूँ।
I worship the blue-throated one whose radiant tāṇḍava triumphs in a rainy season of its own: twilight is the end of the hot days, the booming drums struck by Viṣṇu's hands are the thunder of the clouds, the glances of the gods are the flickering lightning, the tears of joy of devotees are the rain, and Śivā is the peahen.
आद्यायामिततेजसे श्रुतिपदैर्वेद्याय साध्याय ते
विद्यानन्दमयात्मने त्रिजगतः संरक्षणोद्योगिने ।
ध्येयायाखिलयोगिभिः सुरगणैर्गेयाय मायाविने
सम्यक्ताण्डवसंभ्रमाय जटिने सेयं नतिः शंभवे ॥ ५५ ॥
ādyāyāmitatejase śrutipadairvedyāya sādhyāya te
vidyānandamayātmane trijagataḥ saṃrakṣaṇodyogine,
dhyeyāyākhilayogibhiḥ suragaṇairgeyāya māyāvine
samyaktāṇḍavasaṃbhramāya jaṭine seyaṃ natiḥ śaṃbhave || 55 ||
Aadyaayaamitatejase shrutipadairvedyaaya saadhyaaya te vidyaanandamayaatmane trijagatah samrakshanodyogine, dhyeyaayaakhilayogibhih suraganairgeyaaya maayaavine samyaktaandavasambhramaaya jatine seyam natih shambhave
आदिदेव, अपार तेज वाले, वेद-वचनों से जानने योग्य, साधना से प्राप्य, विद्या और आनन्द-स्वरूप, तीनों लोकों की रक्षा में तत्पर, सब योगियों के ध्येय, देवगणों द्वारा गाए जाने वाले, माया के स्वामी, ताण्डव के उत्साह से पूर्ण, जटाधारी शम्भु को यह मेरा नमस्कार है।
To Śambhu — the first, of boundless radiance, known through the words of the Veda, to be attained by practice, whose self is knowledge and bliss, intent on protecting the three worlds, meditated on by all yogīs, sung by the hosts of gods, the master of māyā, fully absorbed in the dance, wearer of matted hair — to him this salutation.
नित्याय त्रिगुणात्मने पुरजिते कात्यायनीश्रेयसे
सत्यायादिकुटुम्बिने मुनिमनःप्रत्यक्षचिन्मूर्तये ।
मायासृष्टजगत्त्रयाय सकलाम्नायान्तसंचारिणे
सायंताण्डवसंभ्रमाय जटिने सेयं नतिः शंभवे ॥ ५६ ॥
nityāya triguṇātmane purajite kātyāyanīśreyase
satyāyādikuṭumbine munimanaḥpratyakṣacinmūrtaye,
māyāsṛṣṭajagattrayāya sakalāmnāyāntasaṃcāriṇe
sāyaṃtāṇḍavasaṃbhramāya jaṭine seyaṃ natiḥ śaṃbhave || 56 ||
Nityaaya trigunaatmane purajite kaatyaayaniishreyase satyaayaadikutumbine munimanahpratyakshachinmuurtaye, maayaasrishtajagattrayaaya sakalaamnaayaantasamchaarine saayamtaandavasambhramaaya jatine seyam natih shambhave
नित्य, त्रिगुणात्मक, त्रिपुर-विजेता, कात्यायनी के कल्याण-रूप, सत्य-स्वरूप, आदि गृहस्थ, मुनियों के मन में प्रत्यक्ष चिन्मूर्ति, माया से तीनों लोकों की सृष्टि करने वाले, सभी उपनिषदों में विचरने वाले, संध्या के ताण्डव में उत्साही, जटाधारी शम्भु को यह मेरा नमस्कार है।
To Śambhu — eternal, the self of the three guṇas, conqueror of the cities, the good fortune of Kātyāyanī, the Real, the first householder, the form of consciousness seen directly in the minds of sages, who created the three worlds through māyā, who moves through all the Upaniṣads, absorbed in the evening dance, wearer of matted hair — to him this salutation.
नित्यं स्वोदरपूरणाय सकलानुद्दिश्य वित्ताशया
व्यर्थं पर्यटनं करोमि भवतः सेवां न जाने विभो ।
मज्जन्मान्तरपुण्यपाकबलतस्त्वं शर्व सर्वान्तर-
स्तिष्ठस्येव हि तेन वा पशुपते ते रक्षणीयोऽस्म्यहम् ॥ ५७ ॥
nityaṃ svodarapūraṇāya sakalānuddiśya vittāśayā
vyarthaṃ paryaṭanaṃ karomi bhavataḥ sevāṃ na jāne vibho,
majjanmāntarapuṇyapākabalatastvaṃ śarva sarvāntara-
stiṣṭhasyeva hi tena vā paśupate te rakṣaṇīyo'smyaham || 57 ||
Nityam svodarapuuranaaya sakalaanuddishya vittaashayaa vyartham paryatanam karomi bhavatah sevaam na jaane vibho, majjanmaantarapunyapaakabalatastvam sharva sarvaantara- stishthasyeva hi tena vaa pashupate te rakshaniiyo'smyaham
हे विभो! प्रतिदिन अपना पेट भरने के लिए, धन की आशा से सबका मुँह ताकता हुआ मैं व्यर्थ भटकता हूँ; आपकी सेवा करना नहीं जानता। हे शर्व, मेरे पूर्वजन्मों के पुण्य के परिपाक के बल से आप सबके अन्तर्यामी होकर (मुझमें भी) विराजते ही हैं; इसलिए, हे पशुपते, मैं आपकी रक्षा का पात्र हूँ।
O Lord, every day, to fill my belly, I wander aimlessly, looking to everyone in the hope of money; I do not know how to serve you. O Śarva, by the ripening of merit from my former lives, you dwell as the inner self of all, and so within me too; for that reason, O Lord of creatures, I deserve your protection.
एको वारिजबान्धवः क्षितिनभोव्याप्तं तमोमण्डलं
भित्त्वा लोचनगोचरोऽपि भवति त्वं कोटिसूर्यप्रभः ।
वेद्यः किं न भवस्यहो घनतरं कीदृग्भवेन्मत्तम-
स्तत्सर्वं व्यपनीय मे पशुपते साक्षात्प्रसन्नो भव ॥ ५८ ॥
eko vārijabāndhavaḥ kṣitinabhovyāptaṃ tamomaṇḍalaṃ
bhittvā locanagocaro'pi bhavati tvaṃ koṭisūryaprabhaḥ,
vedyaḥ kiṃ na bhavasyaho ghanataraṃ kīdṛgbhavenmattama-
statsarvaṃ vyapanīya me paśupate sākṣātprasanno bhava || 58 ||
Eko vaarijabaandhavah kshitinabhovyaaptam tamomandalam bhittvaa lochanagocharo'pi bhavati tvam kotisuuryaprabhah, vedyah kim na bhavasyaho ghanataram kiidrigbhavenmattama- statsarvam vyapaniiya me pashupate saakshaatprasanno bhava
अकेला सूर्य पृथ्वी और आकाश में फैले अन्धकार को भेदकर आँखों के सामने आ जाता है; आप तो करोड़ों सूर्यों के समान प्रकाश वाले हैं — फिर भी अहो, आप दिखाई क्यों नहीं देते? मेरा अज्ञान-अन्धकार कितना घना होगा! हे पशुपते, वह सब दूर करके मेरे सामने साक्षात् प्रसन्न होइए।
The sun alone breaks through the mass of darkness that fills earth and sky and comes before our eyes; you shine like ten million suns — why then, alas, are you not seen? How thick must my darkness be! O Lord of creatures, clear it all away and appear before me, gracious.
हंसः पद्मवनं समिच्छति यथा नीलाम्बुदं चातकः
कोकः कोकनदप्रियं प्रतिदिनं चन्द्रं चकोरस्तथा ।
चेतो वाञ्छति मामकं पशुपते चिन्मार्गमृग्यं विभो
गौरीनाथ भवत्पदाब्जयुगलं कैवल्यसौख्यप्रदम् ॥ ५९ ॥
haṃsaḥ padmavanaṃ samicchati yathā nīlāmbudaṃ cātakaḥ
kokaḥ kokanadapriyaṃ pratidinaṃ candraṃ cakorastathā,
ceto vāñchati māmakaṃ paśupate cinmārgamṛgyaṃ vibho
gaurīnātha bhavatpadābjayugalaṃ kaivalyasaukhyapradam || 59 ||
Hamsah padmavanam samichchhati yathaa niilaambudam chaatakah kokah kokanadapriyam pratidinam chandram chakorastathaa, cheto vaanchhati maamakam pashupate chinmaargamrigyam vibho gauriinaatha bhavatpadaabjayugalam kaivalyasaukhyapradam
जैसे हंस कमल-वन को चाहता है, चातक नीले मेघ को, चक्रवाक सूर्य को और चकोर प्रतिदिन चन्द्रमा को, वैसे ही हे पशुपते, हे गौरीनाथ, मेरा चित्त ज्ञान-मार्ग से खोजे जाने वाले, कैवल्य-सुख देने वाले आपके चरण-कमल-युगल को चाहता है।
As the swan longs for the lotus grove, the cātaka for the dark rain-cloud, the cakravāka for the sun, the friend of the red lotus, and the cakora each day for the moon, so, O Lord of creatures, O Lord of Gaurī, my mind longs for your two lotus feet, sought by the path of knowledge, which give the bliss of liberation.
रोधस्तोयहृतः श्रमेण पथिकश्छायां तरोर्वृष्टितो
भीतः स्वस्थगृहं गृहस्थमतिथिर्दीनः प्रभुं धार्मिकम् ।
दीपं संतमसाकुलश्च शिखिनं शीतावृतस्त्वं तथा
चेतः सर्वभयापहं व्रज सुखं शंभोः पदाम्भोरुहम् ॥ ६० ॥
rodhastoyahṛtaḥ śrameṇa pathikaśchāyāṃ tarorvṛṣṭito
bhītaḥ svasthagṛhaṃ gṛhasthamatithirdīnaḥ prabhuṃ dhārmikam,
dīpaṃ saṃtamasākulaśca śikhinaṃ śītāvṛtastvaṃ tathā
cetaḥ sarvabhayāpahaṃ vraja sukhaṃ śaṃbhoḥ padāmbhoruham || 60 ||
Rodhastoyahritah shramena pathikashchhaayaam tarorvrishtito bhiitah svasthagriham grihasthamatithirdiinah prabhum dhaarmikam, diipam samtamasaakulashcha shikhinam shiitaavritastvam tathaa chetah sarvabhayaapaham vraja sukham shambhoh padaambhoruham
जैसे बाढ़ में बहता व्यक्ति किनारे की ओर, थका पथिक पेड़ की छाया की ओर, वर्षा से डरा व्यक्ति सुरक्षित घर की ओर, अतिथि गृहस्थ की ओर, दीन धर्मात्मा स्वामी की ओर, घने अन्धकार में घिरा दीपक की ओर और ठण्ड से पीड़ित अग्नि की ओर जाता है — वैसे ही हे मेरे चित्त, सब भयों को हरने वाले शम्भु के चरण-कमलों की ओर सुख से जाओ।
As one swept away by a flood goes to the bank, a weary traveller to the shade of a tree, one afraid of the rain to a safe house, a guest to a householder, a poor man to a righteous master, one lost in darkness to a lamp and one numb with cold to a fire — so, O my mind, go gladly to the lotus feet of Śambhu, which take away every fear.
अङ्कोलं निजबीजसंततिरयस्कान्तोपलं सूचिका
साध्वी नैजविभुं लता क्षितिरुहं सिन्धुः सरिद्वल्लभम् ।
प्राप्नोतीह यथा तथा पशुपतेः पादारविन्दद्वयं
चेतोवृत्तिरुपेत्य तिष्ठति सदा सा भक्तिरित्युच्यते ॥ ६१ ॥
aṅkolaṃ nijabījasaṃtatirayaskāntopalaṃ sūcikā
sādhvī naijavibhuṃ latā kṣitiruhaṃ sindhuḥ saridvallabham,
prāpnotīha yathā tathā paśupateḥ pādāravindadvayaṃ
cetovṛttirupetya tiṣṭhati sadā sā bhaktirityucyate || 61 ||
Ankolam nijabiijasamtatirayaskaantopalam suuchikaa saadhvii naijavibhum lataa kshitiruham sindhuh saridvallabham, praapnotiiha yathaa tathaa pashupateh paadaaravindadvayam chetovrittirupetya tishthati sadaa saa bhaktirityuchyate
जैसे अंकोल वृक्ष के बीज (गिरकर) फिर अपने वृक्ष से जा मिलते हैं, सुई चुम्बक से, पतिव्रता अपने पति से, लता वृक्ष से और नदी समुद्र से जा मिलती है — वैसे ही जब चित्त की वृत्ति पशुपति के चरण-कमल-युगल को पाकर सदा वहीं टिकी रहती है, उसे भक्ति कहते हैं।
As the seeds of the aṅkola tree return to cling to their parent tree, as a needle goes to the lodestone, a faithful wife to her husband, a creeper to a tree and a river to the ocean — so, when the flow of the mind reaches the two lotus feet of the Lord of creatures and stays there always, that is called devotion.
आनन्दाश्रुभिरातनोति पुलकं नैर्मल्यतश्छादनं
वाचाशङ्खमुखे स्थितैश्च जठरापूर्तिं चरित्रामृतैः ।
रुद्राक्षैर्भसितेन देव वपुषो रक्षां भवद्भावना-
पर्यङ्के विनिवेश्य भक्तिजननी भक्तार्भकं रक्षति ॥ ६२ ॥
ānandāśrubhirātanoti pulakaṃ nairmalyataśchādanaṃ
vācāśaṅkhamukhe sthitaiśca jaṭharāpūrtiṃ caritrāmṛtaiḥ,
rudrākṣairbhasitena deva vapuṣo rakṣāṃ bhavadbhāvanā-
paryaṅke viniveśya bhaktijananī bhaktārbhakaṃ rakṣati || 62 ||
Aanandaashrubhiraatanoti pulakam nairmalyatashchhaadanam vaachaashankhamukhe sthitaishcha jatharaapuurtim charitraamritaih, rudraakshairbhasitena deva vapusho rakshaam bhavadbhaavanaa- paryanke viniveshya bhaktijananii bhaktaarbhakam rakshati
हे देव, भक्ति-रूपी माता अपने भक्त-रूपी शिशु की रक्षा करती है: आनन्द के आँसुओं से (नहलाकर) रोमांच (पुलक) उत्पन्न करती है, निर्मलता से उसे ढकती है, वाणी-रूपी शंख के मुख में रखे आपके चरित्र-रूपी अमृत से उसका पेट भरती है, रुद्राक्ष और भस्म से उसके शरीर की रक्षा करती है और आपके ध्यान-रूपी पलंग पर उसे सुला देती है।
O God, Devotion, like a mother, looks after her child the devotee: she bathes him in tears of joy until he thrills, clothes him in purity, fills his stomach with the nectar of your deeds poured from the conch of speech, protects his body with rudrākṣa beads and sacred ash, and lays him to rest on the couch of meditation on you.
मार्गावर्तितपादुका पशुपतेरङ्गस्य कूर्चायते
गण्डूषाम्बुनिषेचनं पुररिपोर्दिव्याभिषेकायते ।
किंचिद्भक्षितमांसशेषकबलं नव्योपहारायते
भक्तिः किं न करोत्यहो वनचरो भक्तावतंसायते ॥ ६३ ॥
mārgāvartitapādukā paśupateraṅgasya kūrcāyate
gaṇḍūṣāmbuniṣecanaṃ puraripordivyābhiṣekāyate,
kiṃcidbhakṣitamāṃsaśeṣakabalaṃ navyopahārāyate
bhaktiḥ kiṃ na karotyaho vanacaro bhaktāvataṃsāyate || 63 ||
Maargaavartitapaadukaa pashupaterangasya kuurchaayate ganduushaambunishechanam puraripordivyaabhishekaayate, kimchidbhakshitamaamsasheshakabalam navyopahaaraayate bhaktih kim na karotyaho vanacharo bhaktaavatamsaayate
रास्ते में घिसी हुई चप्पल पशुपति के अंग के लिए कूर्च (पूजा में प्रयुक्त कुश-गुच्छ) बन जाती है, मुँह में भरा कुल्ले का जल त्रिपुरारि का दिव्य अभिषेक बन जाता है, चखकर बचा मांस का कौर नया नैवेद्य बन जाता है — भक्ति क्या नहीं करती! अहो, वनवासी (कण्णप्प) भक्तों का शिरोमणि बन जाता है।
A sandal worn out on the road becomes the sacred tuft of kuśa for the body of the Lord of creatures; water carried in the mouth and spat out becomes the divine anointing of the enemy of the cities; a morsel of meat already tasted becomes a fresh offering. What can devotion not do? Behold, the forest hunter (Kaṇṇappa) becomes the crown of devotees.
वक्षस्ताडनमन्तकस्य कठिनापस्मारसंमर्दनं
भूभृत्पर्यटनं नमत्सुरशिरःकोटीरसंघर्षणम् ।
कर्मेदं मृदुलस्य तावकपदद्वन्द्वस्य किं वोचितं
मच्चेतोमणिपादुकाविहरणं शंभो सदाङ्गीकुरु ॥ ६४ ॥
vakṣastāḍanamantakasya kaṭhināpasmārasaṃmardanaṃ
bhūbhṛtparyaṭanaṃ namatsuraśiraḥkoṭīrasaṃgharṣaṇam,
karmedaṃ mṛdulasya tāvakapadadvandvasya kiṃ vocitaṃ
maccetomaṇipādukāviharaṇaṃ śaṃbho sadāṅgīkuru || 64 ||
Vakshastaadanamantakasya kathinaapasmaarasammardanam bhuubhritparyatanam namatsurashirahkotiirasamgharshanam, karmedam mridulasya taavakapadadvandvasya kim vochitam machchetomanipaadukaaviharanam shambho sadaangiikuru
यम की छाती पर प्रहार, कठोर अपस्मार (दानव) को रौंदना, पर्वतों पर घूमना, और झुकते देवताओं के मुकुटों की नोकों से रगड़ खाना — क्या यह सब आपके कोमल चरण-युगल के योग्य काम है? हे शम्भो, मेरे चित्त-रूपी मणि-पादुका में विहार करना सदा स्वीकार कीजिए।
Kicking the chest of Death, trampling the hard demon Apasmāra, wandering over mountains, being scraped by the points of the crowns of the bowing gods — is this fit work for your tender feet? O Śambhu, accept for ever the jewelled sandals of my mind to walk in.
वक्षस्ताडनशङ्कया विचलितो वैवस्वतो निर्जराः
कोटीरोज्ज्वलरत्नदीपकलिकानीराजनं कुर्वते ।
दृष्ट्वा मुक्तिवधूस्तनोति निभृताश्लेषं भवानीपते
यच्चेतस्तव पादपद्मभजनं तस्येह किं दुर्लभम् ॥ ६५ ॥
vakṣastāḍanaśaṅkayā vicalito vaivasvato nirjarāḥ
koṭīrojjvalaratnadīpakalikānīrājanaṃ kurvate,
dṛṣṭvā muktivadhūstanoti nibhṛtāśleṣaṃ bhavānīpate
yaccetastava pādapadmabhajanaṃ tasyeha kiṃ durlabham || 65 ||
Vakshastaadanashankayaa vichalito vaivasvato nirjaraah kotiirojjvalaratnadiipakalikaaniiraajanam kurvate, drishtvaa muktivadhuustanoti nibhritaashlesham bhavaaniipate yachchetastava paadapadmabhajanam tasyeha kim durlabham
हे भवानीपते, जिसका चित्त आपके चरण-कमलों के भजन में लगा है, उसके लिए यहाँ क्या दुर्लभ है? छाती पर लात पड़ने के डर से यम दूर हट जाता है, देवता अपने मुकुटों के उज्ज्वल रत्न-दीपों से उसकी आरती करते हैं, और मुक्ति-रूपी वधू उसे देखकर गाढ़ आलिंगन करती है।
O Lord of Bhavānī, what is hard to gain here for one whose mind is set on worshipping your lotus feet? Yama moves away, afraid of being kicked in the chest; the gods wave before him the lamps of the bright jewels of their crowns; and the bride Liberation, seeing him, embraces him closely.
क्रीडार्थं सृजसि प्रपञ्चमखिलं क्रीडामृगास्ते जना
यत्कर्माचरितं मया च भवतः प्रीत्यै भवत्येव तत् ।
शंभो स्वस्य कुतूहलस्य करणं मच्चेष्टितं निश्चितं
तस्मान्मामकरक्षणं पशुपते कर्तव्यमेव त्वया ॥ ६६ ॥
krīḍārthaṃ sṛjasi prapañcamakhilaṃ krīḍāmṛgāste janā
yatkarmācaritaṃ mayā ca bhavataḥ prītyai bhavatyeva tat,
śaṃbho svasya kutūhalasya karaṇaṃ macceṣṭitaṃ niścitaṃ
tasmānmāmakarakṣaṇaṃ paśupate kartavyameva tvayā || 66 ||
Kriidaartham srijasi prapanchamakhilam kriidaamrigaaste janaa yatkarmaacharitam mayaa cha bhavatah priityai bhavatyeva tat, shambho svasya kutuuhalasya karanam machcheshtitam nishchitam tasmaanmaamakarakshanam pashupate kartavyameva tvayaa
आप क्रीडा के लिए समस्त प्रपंच की सृष्टि करते हैं; सब लोग आपके खेल के हिरण हैं। मैं जो भी कर्म करता हूँ, वह आपकी प्रसन्नता के लिए ही होता है। हे शम्भो, निश्चय ही मेरी चेष्टाएँ आपके ही कौतुक का साधन हैं; इसलिए हे पशुपते, मेरी रक्षा करना आपका कर्तव्य ही है।
You create the whole universe for play; people are your pet deer. Whatever I do is surely done for your pleasure. O Śambhu, my doings are certainly the means of your own amusement; therefore, O Lord of creatures, protecting me is simply your duty.
बहुविधपरितोषबाष्पपूर-
स्फुटपुलकाङ्कितचारुभोगभूमिम् ।
चिरपदफलकाङ्क्षिसेव्यमानां
परमसदाशिवभावनां प्रपद्ये ॥ ६७ ॥
bahuvidhaparitoṣabāṣpapūra-
sphuṭapulakāṅkitacārubhogabhūmim,
cirapadaphalakāṅkṣisevyamānāṃ
paramasadāśivabhāvanāṃ prapadye || 67 ||
Bahuvidhaparitoshabaashpapuura- sphutapulakaankitachaarubhogabhuumim, chirapadaphalakaankshisevyamaanaam paramasadaashivabhaavanaam prapadye
मैं परम सदाशिव की उस भावना (ध्यान) की शरण लेता हूँ, जो अनेक प्रकार के आनन्द-अश्रुओं के प्रवाह और स्पष्ट रोमांच से चिह्नित सुख-भोग की भूमि है, और जिसकी सेवा शाश्वत पद के फल की आकांक्षा रखने वाले करते हैं।
I take refuge in contemplation of the supreme Sadāśiva — a land of delight marked by streams of tears of many kinds of joy and by the thrill of the body, served by those who long for the fruit of the everlasting state.
अमितमुदमृतं मुहुर्दुहन्तीं
विमलभवत्पदगोष्ठमावसन्तीम् ।
सदय पशुपते सुपुण्यपाकां
मम परिपालय भक्तिधेनुमेकाम् ॥ ६८ ॥
amitamudamṛtaṃ muhurduhantīṃ
vimalabhavatpadagoṣṭhamāvasantīm,
sadaya paśupate supuṇyapākāṃ
mama paripālaya bhaktidhenumekām || 68 ||
Amitamudamritam muhurduhantiim vimalabhavatpadagoshthamaavasantiim, sadaya pashupate supunyapaakaam mama paripaalaya bhaktidhenumekaam
हे दयालु पशुपते! जो अपार आनन्द-रूपी दूध बार-बार देती है, जो आपके निर्मल चरण-रूपी गोशाला में रहती है और जो मेरे पुण्यों के सुन्दर परिपाक से प्राप्त हुई है, मेरी उस एक भक्ति-रूपी गाय का पालन कीजिए।
O compassionate Lord of creatures, tend my one cow, Devotion, who yields again and again the milk of boundless joy, who lives in the cowshed of your pure feet and who is the fruit of my ripened merit.
जडता पशुता कलङ्किता
कुटिलचरत्वं च नास्ति मयि देव ।
अस्ति यदि राजमौले
भवदाभरणस्य नास्मि किं पात्रम् ॥ ६९ ॥
jaḍatā paśutā kalaṅkitā
kuṭilacaratvaṃ ca nāsti mayi deva,
asti yadi rājamaule
bhavadābharaṇasya nāsmi kiṃ pātram || 69 ||
Jadataa pashutaa kalankitaa kutilacharatvam cha naasti mayi deva, asti yadi raajamaule bhavadaabharanasya naasmi kim paatram
हे देव! जड़ता, पशुता, कलंक और टेढ़ी चाल (कुटिलता) — (आपके आभूषणों में ये हैं: जड़ गंगा-जल, पशु मृग, कलंकी चन्द्रमा और टेढ़ा चलने वाला सर्प) — क्या मुझमें नहीं हैं? हे चन्द्रशेखर, यदि हैं, तो मैं आपका आभूषण बनने का पात्र क्यों नहीं?
O God, dullness, animality, a stain and a crooked gait — are these not in me? (Your ornaments have them: the cold water of the Gaṅgā, the deer, the spotted moon and the serpent that moves crookedly.) If I have them, O you who wear the moon as your crown, am I not fit to be your ornament?
अरहसि रहसि स्वतन्त्रबुद्ध्या
वरिवसितुं सुलभः प्रसन्नमूर्तिः ।
अगणितफलदायकः प्रभुर्मे
जगदधिको हृदि राजशेखरोऽस्ति ॥ ७० ॥
arahasi rahasi svatantrabuddhyā
varivasituṃ sulabhaḥ prasannamūrtiḥ,
agaṇitaphaladāyakaḥ prabhurme
jagadadhiko hṛdi rājaśekharo'sti || 70 ||
Arahasi rahasi svatantrabuddhyaa varivasitum sulabhah prasannamuurtih, aganitaphaladaayakah prabhurme jagadadhiko hridi raajashekharo'sti
प्रकट में हो या एकान्त में, स्वतन्त्र बुद्धि से पूजा करने के लिए जो सुलभ हैं, जिनका रूप प्रसन्न है, जो अनगिनत फल देते हैं, जो जगत् से भी महान् हैं — वे मेरे स्वामी चन्द्रशेखर मेरे हृदय में हैं।
In public or in private, he is easy to worship with a free mind; his form is gracious; he gives fruits beyond counting; he is greater than the world — my Lord, who wears the moon on his crest, is in my heart.
आरूढभक्तिगुणकुञ्चितभावचाप-
युक्तैः शिवस्मरणबाणगणैरमोघैः ।
निर्जित्य किल्बिषरिपून्विजयी सुधीन्द्रः
सानन्दमावहति सुस्थिरराजलक्ष्मीम् ॥ ७१ ॥
ārūḍhabhaktiguṇakuñcitabhāvacāpa-
yuktaiḥ śivasmaraṇabāṇagaṇairamoghaiḥ,
nirjitya kilbiṣaripūnvijayī sudhīndraḥ
sānandamāvahati susthirarājalakṣmīm || 71 ||
Aaruudhabhaktigunakunchitabhaavachaapa- yuktaih shivasmaranabaanaganairamoghaih, nirjitya kilbisharipuunvijayii sudhiindrah saanandamaavahati susthiraraajalakshmiim
श्रेष्ठ ज्ञानी, भक्ति-रूपी प्रत्यञ्चा चढ़ाए, भाव-रूपी धनुष से छोड़े गए शिव-स्मरण-रूपी अमोघ बाणों से पाप-रूपी शत्रुओं को जीतकर, विजयी होकर आनन्द के साथ स्थिर राज्य-लक्ष्मी का उपभोग करता है।
With the bow of feeling, bent by the bowstring of devotion, and the unfailing arrows of the remembrance of Śiva, the wise one conquers the enemies that are sins and, victorious, joyfully enjoys a kingdom's fortune that will not waver.
ध्यानाञ्जनेन समवेक्ष्य तमःप्रदेशं
भित्त्वा महाबलिभिरीश्वरनाममन्त्रैः ।
दिव्याश्रितं भुजगभूषणमुद्वहन्ति
ये पादपद्ममिह ते शिव ते कृतार्थाः ॥ ७२ ॥
dhyānāñjanena samavekṣya tamaḥpradeśaṃ
bhittvā mahābalibhirīśvaranāmamantraiḥ,
divyāśritaṃ bhujagabhūṣaṇamudvahanti
ye pādapadmamiha te śiva te kṛtārthāḥ || 72 ||
Dhyaanaanjanena samavekshya tamahpradesham bhittvaa mahaabalibhiriishvaranaamamantraih, divyaashritam bhujagabhuushanamudvahanti ye paadapadmamiha te shiva te kritaarthaah
हे शिव! जो ध्यान-रूपी अंजन से अन्धकार (अज्ञान) वाले प्रदेश को पहचानकर, ईश्वर के नाम-मन्त्र-रूपी महाबलि (बलि-अर्पण) से उसे भेदकर, देवताओं के आश्रय, सर्पों से भूषित आपके चरण-कमल (रूपी निधि) को निकाल लेते हैं, वे ही यहाँ कृतार्थ हैं।
O Śiva, those who locate the region of darkness with the magic collyrium of meditation, break into it with the great offerings of the mantras of the Lord's names, and bring up the treasure of your lotus foot — the refuge of the gods, adorned with serpents — they are the ones who have fulfilled their lives.
भूदारतामुदवहद्यदपेक्षया श्री-
भूदार एव किमतः सुमते लभस्व ।
केदारमाकलितमुक्तिमहौषधीनां
पादारविन्दभजनं परमेश्वरस्य ॥ ७३ ॥
bhūdāratāmudavahadyadapekṣayā śrī-
bhūdāra eva kimataḥ sumate labhasva,
kedāramākalitamuktimahauṣadhīnāṃ
pādāravindabhajanaṃ parameśvarasya || 73 ||
Bhuudaarataamudavahadyadapekshayaa shrii- bhuudaara eva kimatah sumate labhasva, kedaaramaakalitamuktimahaushadhiinaam paadaaravindabhajanam parameshvarasya
हे सुबुद्धि मन! जिन (चरणों को देखने) की अपेक्षा से लक्ष्मीपति (विष्णु) ने वराह का रूप धारण किया, उससे बढ़कर क्या पाओगे? मुक्ति-रूपी महौषधियों के खेत, परमेश्वर के चरण-कमलों का भजन प्राप्त करो।
O mind of good judgement, the husband of Śrī (Viṣṇu) became a boar in his longing to see these feet — what could you gain that is greater? Take up the worship of the lotus feet of the supreme Lord, the field in which the great healing herbs of liberation grow.
आशापाशक्लेशदुर्वासनादि-
भेदोद्युक्तैर्दिव्यगन्धैरमन्दैः ।
आशाशाटीकस्य पादारविन्दं
चेतःपेटीं वासितां मे तनोतु ॥ ७४ ॥
āśāpāśakleśadurvāsanādi-
bhedodyuktairdivyagandhairamandaiḥ,
āśāśāṭīkasya pādāravindaṃ
cetaḥpeṭīṃ vāsitāṃ me tanotu || 74 ||
Aashaapaashakleshadurvaasanaadi- bhedodyuktairdivyagandhairamandaih, aashaashaatiikasya paadaaravindam chetahpetiim vaasitaam me tanotu
आशा-रूपी पाश, क्लेश और दुर्वासना आदि को नष्ट करने में समर्थ प्रबल दिव्य सुगन्धों से युक्त, दिशाओं को वस्त्र बनाने वाले (दिगम्बर) शिव का चरण-कमल मेरे चित्त-रूपी पिटारे को सुवासित करे।
May the lotus foot of the one who wears the directions as his garment, full of powerful divine fragrances able to break the noose of desire, affliction, evil tendencies and the rest, perfume the chest of my mind.
कल्याणिनं सरसचित्रगतिं सवेगं
सर्वेङ्गितज्ञमनघं ध्रुवलक्षणाढ्यम् ।
चेतस्तुरङ्गमधिरुह्य चर स्मरारे
नेतः समस्तजगतां वृषभाधिरूढ ॥ ७५ ॥
kalyāṇinaṃ sarasacitragatiṃ savegaṃ
sarveṅgitajñamanaghaṃ dhruvalakṣaṇāḍhyam,
cetasturaṅgamadhiruhya cara smarāre
netaḥ samastajagatāṃ vṛṣabhādhirūḍha || 75 ||
Kalyaaninam sarasachitragatim savegam sarvengitajnamanagham dhruvalakshanaadhyam, chetasturangamadhiruhya chara smaraare netah samastajagataam vrishabhaadhiruudha
हे स्मरारि, हे समस्त जगत् के नेता, हे वृषभ पर आरूढ़! कल्याणकारी, रसीली और विचित्र चाल वाले, वेगवान्, सब संकेतों को समझने वाले, निर्दोष और स्थिर लक्षणों से युक्त मेरे चित्त-रूपी घोड़े पर चढ़कर विचरिए।
O enemy of Kāma, O leader of all the worlds, you who ride the bull — mount the horse of my mind and ride: it is auspicious, graceful and varied in its paces, swift, quick to understand every sign, faultless and marked with every sign of steadiness.
भक्तिर्महेशपदपुष्करमावसन्ती
कादम्बिनीव कुरुते परितोषवर्षम् ।
संपूरितो भवति यस्य मनस्तटाक-
स्तज्जन्मसस्यमखिलं सफलं च नान्यत् ॥ ७६ ॥
bhaktirmaheśapadapuṣkaramāvasantī
kādambinīva kurute paritoṣavarṣam,
saṃpūrito bhavati yasya manastaṭāka-
stajjanmasasyamakhilaṃ saphalaṃ ca nānyat || 76 ||
Bhaktirmaheshapadapushkaramaavasantii kaadambiniiva kurute paritoshavarsham, sampuurito bhavati yasya manastataaka- stajjanmasasyamakhilam saphalam cha naanyat
महेश के चरण-कमल (रूपी आकाश) में रहने वाली भक्ति मेघमाला की तरह सन्तोष की वर्षा करती है। जिसका मन-रूपी सरोवर उससे भर जाता है, उसी के जन्म की सारी फसल सफल होती है, और किसी की नहीं।
Devotion, dwelling in the sky of Maheśa's lotus feet, pours down a rain of contentment like a bank of clouds. Only the one whose mind, like a reservoir, is filled by it reaps the full harvest of his birth — no one else.
बुद्धिः स्थिरा भवितुमीश्वरपादपद्म-
सक्ता वधूर्विरहिणीव सदा स्मरन्ती ।
सद्भावनास्मरणदर्शनकीर्तनादि
संमोहितेव शिवमन्त्रजपेन विन्ते ॥ ७७ ॥
buddhiḥ sthirā bhavitumīśvarapādapadma-
saktā vadhūrvirahiṇīva sadā smarantī,
sadbhāvanāsmaraṇadarśanakīrtanādi
saṃmohiteva śivamantrajapena vinte || 77 ||
Buddhih sthiraa bhavitumiishvarapaadapadma- saktaa vadhuurvirahiniiva sadaa smarantii, sadbhaavanaasmaranadarshanakiirtanaadi sammohiteva shivamantrajapena vinte
मेरी बुद्धि स्थिर होने के लिए ईश्वर के चरण-कमलों में आसक्त होकर, विरहिणी वधू की तरह सदा (उनका) स्मरण करती हुई, सद्भावना, स्मरण, दर्शन, कीर्तन आदि से मानो मोहित होकर, शिव-मन्त्र के जप से (उन्हें) पाती है।
My understanding, clinging to the Lord's lotus feet so as to become steady, remembers him always like a bride parted from her husband; as if entranced by loving thought, remembrance, seeing, singing his praise and the rest, it finds him through repeating the mantra of Śiva.
सदुपचारविधिष्वनुबोधितां
सविनयां सुहृदं समुपाश्रिताम् ।
मम समुद्धर बुद्धिमिमां प्रभो
वरगुणेन नवोढवधूमिव ॥ ७८ ॥
sadupacāravidhiṣvanubodhitāṃ
savinayāṃ suhṛdaṃ samupāśritām,
mama samuddhara buddhimimāṃ prabho
varaguṇena navoḍhavadhūmiva || 78 ||
Sadupachaaravidhishvanubodhitaam savinayaam suhridam samupaashritaam, mama samuddhara buddhimimaam prabho varagunena navodhavadhuumiva
हे प्रभो! सदाचार की विधियों में सिखाई गई, विनयशील, सुहृदा, आपके आश्रय में आई मेरी इस बुद्धि का — जैसे श्रेष्ठ गुणों वाला वर नववधू का — उद्धार कीजिए (उसे अपनाइए)।
O Lord, take up this understanding of mine — taught the rules of right conduct, modest, a true friend, come to you for shelter — as a bridegroom of fine qualities takes his new bride.
नित्यं योगिमनःसरोजदलसंचारक्षमस्त्वत्क्रमः
शंभो तेन कथं कठोरयमराड्वक्षःकवाटक्षतिः ।
अत्यन्तं मृदुलं त्वदङ्घ्रियुगलं हा मे मनश्चिन्तय-
त्येतल्लोचनगोचरं कुरु विभो हस्तेन संवाहये ॥ ७९ ॥
nityaṃ yogimanaḥsarojadalasaṃcārakṣamastvatkramaḥ
śaṃbho tena kathaṃ kaṭhorayamarāḍvakṣaḥkavāṭakṣatiḥ,
atyantaṃ mṛdulaṃ tvadaṅghriyugalaṃ hā me manaścintaya-
tyetallocanagocaraṃ kuru vibho hastena saṃvāhaye || 79 ||
Nityam yogimanahsarojadalasamchaarakshamastvatkramah shambho tena katham kathorayamaraadvakshahkavaatakshatih, atyantam mridulam tvadanghriyugalam haa me manashchintaya- tyetallochanagocharam kuru vibho hastena samvaahaye
हे शम्भो! आपके चरण तो नित्य योगियों के मन-कमल की पंखुड़ियों पर विचरने योग्य हैं; फिर उनसे कठोर यमराज की छाती-रूपी किवाड़ को चोट कैसे पहुँचाई? हाय, मेरा मन आपके अत्यन्त कोमल चरण-युगल की चिन्ता करता है; हे विभो, इन्हें मेरी आँखों के सामने कीजिए, मैं हाथों से इन्हें सहलाऊँ।
O Śambhu, your steps are fit only to move over the petals of the lotus minds of yogīs; how then could they strike the hard door of Yama's chest? Alas, my mind worries about your very tender feet. O Lord, bring them before my eyes, and let me soothe them with my hands.
एष्यत्येष जनिं मनोऽस्य कठिनं तस्मिन्नटानीति म-
द्रक्षायै गिरिसीम्नि कोमलपदन्यासः पुराभ्यासितः ।
नो चेद्दिव्यगृहान्तरेषु सुमनस्तल्पेषु वेद्यादिषु
प्रायः सत्सु शिलातलेषु नटनं शंभो किमर्थं तव ॥ ८० ॥
eṣyatyeṣa janiṃ mano'sya kaṭhinaṃ tasminnaṭānīti ma-
drakṣāyai girisīmni komalapadanyāsaḥ purābhyāsitaḥ,
no ceddivyagṛhāntareṣu sumanastalpeṣu vedyādiṣu
prāyaḥ satsu śilātaleṣu naṭanaṃ śaṃbho kimarthaṃ tava || 80 ||
Eshyatyesha janim mano'sya kathinam tasminnataaniiti ma- drakshaayai girisiimni komalapadanyaasah puraabhyaasitah, no cheddivyagrihaantareshu sumanastalpeshu vedyaadishu praayah satsu shilaataleshu natanam shambho kimartham tava
'यह (भक्त) जन्म लेगा और इसका मन कठोर होगा; मैं उसमें नृत्य करूँगा' — मेरी रक्षा के लिए ही आपने पहले से पर्वत की चोटी पर कोमल चरण रखने का अभ्यास किया। नहीं तो, हे शम्भो, दिव्य भवनों में, फूलों की शय्याओं और वेदियों के होते हुए भी पत्थरों पर आपका नृत्य किसलिए?
'This one will be born, and his mind will be hard; I shall dance in it' — for my protection, surely, you practised long ago placing your tender feet on mountain tops. Otherwise, O Śambhu, when there are divine mansions, beds of flowers and altars, why should you dance on bare stone?
कंचित्कालमुमामहेश भवतः पादारविन्दार्चनैः
कंचिद्ध्यानसमाधिभिश्च नतिभिः कंचित्कथाकर्णनैः ।
कंचित्कंचिदवेक्षणैश्च नुतिभिः कंचिद्दशामीदृशीं
यः प्राप्नोति मुदा त्वदर्पितमना जीवन्स मुक्तः खलु ॥ ८१ ॥
kaṃcitkālamumāmaheśa bhavataḥ pādāravindārcanaiḥ
kaṃciddhyānasamādhibhiśca natibhiḥ kaṃcitkathākarṇanaiḥ,
kaṃcitkaṃcidavekṣaṇaiśca nutibhiḥ kaṃciddaśāmīdṛśīṃ
yaḥ prāpnoti mudā tvadarpitamanā jīvansa muktaḥ khalu || 81 ||
Kamchitkaalamumaamahesha bhavatah paadaaravindaarchanaih kamchiddhyaanasamaadhibhishcha natibhih kamchitkathaakarnanaih, kamchitkamchidavekshanaishcha nutibhih kamchiddashaamiidrishiim yah praapnoti mudaa tvadarpitamanaa jiivansa muktah khalu
हे उमामहेश! जो आपको मन अर्पित करके कुछ समय आपके चरण-कमलों की पूजा में, कुछ ध्यान और समाधि में, कुछ नमस्कार में, कुछ कथा सुनने में, कुछ दर्शन में और कुछ स्तुति में बिताता है और आनन्द से ऐसी दशा पाता है, वह निश्चय ही जीवन्मुक्त है।
O Lord of Umā, whoever, with his mind given to you, spends some time worshipping your lotus feet, some in meditation and absorption, some bowing, some hearing your stories, some gazing on you and some in praise, and joyfully reaches such a state — he is truly liberated while living.
बाणत्वं वृषभत्वमर्धवपुषा भार्यात्वमार्यापते
घोणित्वं सखिता मृदङ्गवहता चेत्यादि रूपं दधौ ।
त्वत्पादे नयनार्पणं च कृतवांस्त्वद्देहभागो हरिः
पूज्यात्पूज्यतरः स एव हि न चेत्को वा तदन्योऽधिकः ॥ ८२ ॥
bāṇatvaṃ vṛṣabhatvamardhavapuṣā bhāryātvamāryāpate
ghoṇitvaṃ sakhitā mṛdaṅgavahatā cetyādi rūpaṃ dadhau,
tvatpāde nayanārpaṇaṃ ca kṛtavāṃstvaddehabhāgo hariḥ
pūjyātpūjyataraḥ sa eva hi na cetko vā tadanyo'dhikaḥ || 82 ||
Baanatvam vrishabhatvamardhavapushaa bhaaryaatvamaaryaapate ghonitvam sakhitaa mridangavahataa chetyaadi ruupam dadhau, tvatpaade nayanaarpanam cha kritavaamstvaddehabhaago harih puujyaatpuujyatarah sa eva hi na chetko vaa tadanyo'dhikah
हे आर्यापति (पार्वतीपति)! आपके आधे शरीर का भाग बने हरि (विष्णु) ने (त्रिपुर-दहन में) बाण, वृषभ, (हरि-हर रूप में) आधे शरीर से पत्नी, (लिंग का आदि खोजने को) वराह, सखा और मृदंग-वादक इत्यादि रूप धारण किए, और आपके चरणों में अपना नेत्र भी अर्पित किया। इसलिए वही पूज्यों में अधिक पूज्य हैं; नहीं तो उनसे अधिक कौन है?
O husband of Āryā (Pārvatī), Hari (Viṣṇu), who is himself part of your body, took form as your arrow, your bull, your wife through half your body, the boar, your friend, your drum-player and more, and he offered his own eye at your feet. That is why he is the most worthy of worship among the worshipful; otherwise, who is greater than he?
जननमृतियुतानां सेवया देवतानां
न भवति सुखलेशः संशयो नास्ति तत्र ।
अजनिममृतरूपं साम्बमीशं भजन्ते
य इह परमसौख्यं ते हि धन्या लभन्ते ॥ ८३ ॥
jananamṛtiyutānāṃ sevayā devatānāṃ
na bhavati sukhaleśaḥ saṃśayo nāsti tatra,
ajanimamṛtarūpaṃ sāmbamīśaṃ bhajante
ya iha paramasaukhyaṃ te hi dhanyā labhante || 83 ||
Jananamritiyutaanaam sevayaa devataanaam na bhavati sukhaleshah samshayo naasti tatra, ajanimamritaruupam saambamiisham bhajante ya iha paramasaukhyam te hi dhanyaa labhante
जन्म और मृत्यु से युक्त देवताओं की सेवा से सुख का लेश भी नहीं होता, इसमें संशय नहीं। जो यहाँ अजन्मा, अमृत-स्वरूप, अम्बा-सहित ईश्वर का भजन करते हैं, वे धन्य ही परम सुख पाते हैं।
Serving gods who are subject to birth and death brings not a trace of happiness; of this there is no doubt. Blessed are those who here worship the unborn Lord, whose nature is immortality, together with Ambā; they attain the highest joy.
शिव तव परिचर्यासंनिधानाय गौर्या
भव मम गुणधुर्यां बुद्धिकन्यां प्रदास्ये ।
सकलभुवनबन्धो सच्चिदानन्दसिन्धो
सदय हृदयगेहे सर्वदा संवस त्वम् ॥ ८४ ॥
śiva tava paricaryāsaṃnidhānāya gauryā
bhava mama guṇadhuryāṃ buddhikanyāṃ pradāsye,
sakalabhuvanabandho saccidānandasindho
sadaya hṛdayagehe sarvadā saṃvasa tvam || 84 ||
Shiva tava paricharyaasamnidhaanaaya gauryaa bhava mama gunadhuryaam buddhikanyaam pradaasye, sakalabhuvanabandho sachchidaanandasindho sadaya hridayagehe sarvadaa samvasa tvam
हे शिव, हे भव! गौरी के साथ-साथ आपकी सेवा में रहने के लिए मैं अपनी गुणों में श्रेष्ठ बुद्धि-रूपी कन्या आपको दूँगा। हे सब लोकों के बन्धु, हे सच्चिदानन्द के सागर, हे दयालु, आप सदा मेरे हृदय-रूपी घर में निवास कीजिए।
O Śiva, O Bhava, so that she may wait on you alongside Gaurī, I will give you in marriage my daughter, Understanding, rich in good qualities. O kinsman of all the worlds, O ocean of being, consciousness and bliss, O compassionate one, live for ever in the house of my heart.
जलधिमथनदक्षो नैव पातालभेदी
न च वनमृगयायां नैव लुब्धः प्रवीणः ।
अशनकुसुमभूषावस्त्रमुख्यां सपर्यां
कथय कथमहं ते कल्पयानीन्दुमौले ॥ ८५ ॥
jaladhimathanadakṣo naiva pātālabhedī
na ca vanamṛgayāyāṃ naiva lubdhaḥ pravīṇaḥ,
aśanakusumabhūṣāvastramukhyāṃ saparyāṃ
kathaya kathamahaṃ te kalpayānīndumaule || 85 ||
Jaladhimathanadaksho naiva paataalabhedii na cha vanamrigayaayaam naiva lubdhah praviinah, ashanakusumabhuushaavastramukhyaam saparyaam kathaya kathamaham te kalpayaaniindumaule
हे चन्द्रमौलि! मैं न समुद्र-मन्थन में दक्ष हूँ (कि विष या चन्द्रमा ला सकूँ), न पाताल को भेद सकता हूँ (कि सर्प ला सकूँ), न वन में शिकार का लोभी और कुशल हूँ (कि मृग या चर्म ला सकूँ)। बताइए, भोजन, पुष्प, आभूषण, वस्त्र आदि वाली आपकी पूजा मैं कैसे करूँ?
O you who wear the moon, I am not skilled at churning the ocean (to bring you poison or the moon), I cannot break through to the underworld (to bring you serpents), and I am no eager, practised hunter in the forest (to bring you a deer or a skin). Tell me, how am I to offer you worship with food, flowers, ornaments, clothes and the rest?
पूजाद्रव्यसमृद्धयो विरचिताः पूजां कथं कुर्महे
पक्षित्वं न च वा किटित्वमपि न प्राप्तं मया दुर्लभम् ।
जाने मस्तकमङ्घ्रिपल्लवमुमाजाने न तेऽहं विभो
न ज्ञातं हि पितामहेन हरिणा तत्त्वेन तद्रूपिणा ॥ ८६ ॥
pūjādravyasamṛddhayo viracitāḥ pūjāṃ kathaṃ kurmahe
pakṣitvaṃ na ca vā kiṭitvamapi na prāptaṃ mayā durlabham,
jāne mastakamaṅghripallavamumājāne na te'haṃ vibho
na jñātaṃ hi pitāmahena hariṇā tattvena tadrūpiṇā || 86 ||
Puujaadravyasamriddhayo virachitaah puujaam katham kurmahe pakshitvam na cha vaa kititvamapi na praaptam mayaa durlabham, jaane mastakamanghripallavamumaajaane na te'ham vibho na jnaatam hi pitaamahena harinaa tattvena tadruupinaa
पूजा की सामग्री का ढेर तैयार है, पर पूजा कैसे करें? मुझे न पक्षी (हंस) का रूप मिला, न वराह का — जो दुर्लभ है। हे उमापति, हे विभो, मैं आपके सिर या चरण-पल्लव को नहीं जानता; उन्हें तो उस-उस रूप वाले पितामह (ब्रह्मा) और हरि ने भी सचमुच नहीं जाना।
The materials for worship are gathered in plenty, but how am I to worship? I have not gained the rare form of a bird or of a boar. O husband of Umā, O Lord, I do not know your head or your tender feet — indeed even Brahmā and Hari, who took those forms, did not truly know them.
अशनं गरलं फणी कलापो
वसनं चर्म च वाहनं महोक्षः ।
मम दास्यसि किं किमस्ति शंभो
तव पादाम्बुजभक्तिमेव देहि ॥ ८७ ॥
aśanaṃ garalaṃ phaṇī kalāpo
vasanaṃ carma ca vāhanaṃ mahokṣaḥ,
mama dāsyasi kiṃ kimasti śaṃbho
tava pādāmbujabhaktimeva dehi || 87 ||
Ashanam garalam phanii kalaapo vasanam charma cha vaahanam mahokshah, mama daasyasi kim kimasti shambho tava paadaambujabhaktimeva dehi
हे शम्भो! आपका भोजन विष है, आभूषण सर्प, वस्त्र चर्म और वाहन बूढ़ा बैल — आप मुझे क्या देंगे? आपके पास है ही क्या? बस अपने चरण-कमलों की भक्ति ही दीजिए।
Your food is poison, your ornament a serpent, your garment a hide and your mount an old bull — what will you give me, O Śambhu? What do you have? Give me only devotion to your lotus feet.
यदा कृताम्भोनिधिसेतुबन्धनः
करस्थलाधःकृतपर्वताधिपः ।
भवानि ते लङ्घितपद्मसंभव-
स्तदा शिवार्चास्तवभावनक्षमः ॥ ८८ ॥
yadā kṛtāmbhonidhisetubandhanaḥ
karasthalādhaḥkṛtaparvatādhipaḥ,
bhavāni te laṅghitapadmasaṃbhava-
stadā śivārcāstavabhāvanakṣamaḥ || 88 ||
Yadaa kritaambhonidhisetubandhanah karasthalaadhahkritaparvataadhipah, bhavaani te langhitapadmasambhava- stadaa shivaarchaastavabhaavanakshamah
जब मैं (राम की तरह) समुद्र पर पुल बाँध सकूँ, (रावण की तरह) पर्वतराज को हथेली से नीचे दबा सकूँ, और (विष्णु की तरह) कमल-जन्मा ब्रह्मा को भी लाँघ सकूँ, तभी मैं आपकी पूजा, स्तुति और ध्यान करने में समर्थ होऊँगा।
Only when I have bridged the ocean (as Rāma did), pressed down the king of mountains with the flat of my hand (as Rāvaṇa did) and surpassed even the lotus-born Brahmā shall I be fit to worship you, praise you and meditate on you.
नतिभिर्नुतिभिस्त्वमीश पूजा-
विधिभिर्ध्यानसमाधिभिर्न तुष्टः ।
धनुषा मुसलेन चाश्मभिर्वा
वद ते प्रीतिकरं तथा करोमि ॥ ८९ ॥
natibhirnutibhistvamīśa pūjā-
vidhibhirdhyānasamādhibhirna tuṣṭaḥ,
dhanuṣā musalena cāśmabhirvā
vada te prītikaraṃ tathā karomi || 89 ||
Natibhirnutibhistvamiisha puujaa- vidhibhirdhyaanasamaadhibhirna tushtah, dhanushaa musalena chaashmabhirvaa vada te priitikaram tathaa karomi
हे ईश! आप नमस्कारों, स्तुतियों, पूजा की विधियों, ध्यान और समाधि से प्रसन्न नहीं होते; तो बताइए — धनुष से (अर्जुन की तरह), मूसल से या पत्थरों से (जैसे भक्तों ने किया) — आपको जो प्रिय हो, मैं वैसा ही करूँ।
O Lord, you are not pleased by bows, by praises, by the rites of worship, by meditation or absorption. Tell me then — with a bow (as Arjuna did), a pestle or stones (as other devotees did) — whatever pleases you, that I will do.
वचसा चरितं वदामि शंभो-
रहमुद्योगविधासु तेऽप्रसक्तः ।
मनसाकृतिमीश्वरस्य सेवे
शिरसा चैव सदाशिवं नमामि ॥ ९० ॥
vacasā caritaṃ vadāmi śaṃbho-
rahamudyogavidhāsu te'prasaktaḥ,
manasākṛtimīśvarasya seve
śirasā caiva sadāśivaṃ namāmi || 90 ||
Vachasaa charitam vadaami shambho- rahamudyogavidhaasu te'prasaktah, manasaakritimiishvarasya seve shirasaa chaiva sadaashivam namaami
मैं आपके उद्यमों (विधि-विधानों) में आसक्त नहीं हूँ; मैं वाणी से शम्भु का चरित्र कहता हूँ, मन से ईश्वर के रूप की सेवा करता हूँ और सिर से सदाशिव को नमस्कार करता हूँ।
I am not attached to elaborate undertakings for you; with my speech I tell the story of Śambhu, with my mind I serve the form of the Lord, and with my head I bow to Sadāśiva.
आद्याविद्या हृद्गता निर्गतासी-
द्विद्या हृद्या हृद्गता त्वत्प्रसादात् ।
सेवे नित्यं श्रीकरं त्वत्पदाब्जं
भावे मुक्तेर्भाजनं राजमौले ॥ ९१ ॥
ādyāvidyā hṛdgatā nirgatāsī-
dvidyā hṛdyā hṛdgatā tvatprasādāt,
seve nityaṃ śrīkaraṃ tvatpadābjaṃ
bhāve mukterbhājanaṃ rājamaule || 91 ||
Aadyaavidyaa hridgataa nirgataasii- dvidyaa hridyaa hridgataa tvatprasaadaat, seve nityam shriikaram tvatpadaabjam bhaave mukterbhaajanam raajamaule
हे राजमौलि (चन्द्रशेखर)! हृदय में बसी आदि-अविद्या आपकी कृपा से निकल गई और हृदय को प्रिय विद्या हृदय में आ गई। मैं नित्य मंगलकारी आपके चरण-कमलों की सेवा करता हूँ और (उन्हें) मुक्ति का पात्र मानकर ध्यान करता हूँ।
By your grace, O you who wear the moon as your crown, the primal ignorance that lived in my heart has gone, and knowledge dear to the heart has entered it. Every day I serve your lotus feet, which bring good fortune, and I contemplate them as the vessel of liberation.
दूरीकृतानि दुरितानि दुरक्षराणि
दौर्भाग्यदुःखदुरहंकृतिदुर्वचांसि ।
सारं त्वदीयचरितं नितरां पिबन्तं
गौरीश मामिह समुद्धर सत्कटाक्षैः ॥ ९२ ॥
dūrīkṛtāni duritāni durakṣarāṇi
daurbhāgyaduḥkhadurahaṃkṛtidurvacāṃsi,
sāraṃ tvadīyacaritaṃ nitarāṃ pibantaṃ
gaurīśa māmiha samuddhara satkaṭākṣaiḥ || 92 ||
Duuriikritaani duritaani duraksharaani daurbhaagyaduhkhadurahamkritidurvachaamsi, saaram tvadiiyacharitam nitaraam pibantam gauriisha maamiha samuddhara satkataakshaih
मेरे पाप, दुर्भाग्य-सूचक अक्षर (भाग्य-लेख), दुर्भाग्य, दुःख, दुष्ट अहंकार और दुर्वचन दूर हो गए हैं। हे गौरीश! मैं आपके चरित्र के सार का निरन्तर पान कर रहा हूँ; अपने शुभ कटाक्षों से यहाँ मेरा उद्धार कीजिए।
Sins, the evil letters of fate, misfortune, sorrow, wicked pride and harsh words — all these have been driven far away. O Lord of Gaurī, as I drink deep of the essence of your deeds, lift me up here with your gracious glances.
सोमकलाधरमौलौ
कोमलघनकंधरे महामहसि ।
स्वामिनि गिरिजानाथे
मामकहृदयं निरन्तरं रमताम् ॥ ९३ ॥
somakalādharamaulau
komalaghanakaṃdhare mahāmahasi,
svāmini girijānāthe
māmakahṛdayaṃ nirantaraṃ ramatām || 93 ||
Somakalaadharamaulau komalaghanakamdhare mahaamahasi, svaamini girijaanaathe maamakahridayam nirantaram ramataam
चन्द्रमा की कला को मस्तक पर धारण करने वाले, कोमल, मेघ-से श्याम कण्ठ वाले, महातेजस्वी, स्वामी गिरिजानाथ में मेरा हृदय निरन्तर रमण करे।
May my heart delight for ever in the Lord of Girijā, my master, who bears the crescent moon on his head, whose throat is soft and dark as a rain-cloud, and who is supremely radiant.
सा रसना ते नयने
तावेव करौ स एव कृतकृत्यः ।
या ये यौ यो भर्गं
वदतीक्षेते सदार्चतः स्मरति ॥ ९४ ॥
sā rasanā te nayane
tāveva karau sa eva kṛtakṛtyaḥ,
yā ye yau yo bhargaṃ
vadatīkṣete sadārcataḥ smarati || 94 ||
Saa rasanaa te nayane taaveva karau sa eva kritakrityah, yaa ye yau yo bhargam vadatiikshete sadaarchatah smarati
वही जिह्वा है जो भर्ग (शिव) का नाम कहती है, वे ही नेत्र हैं जो उन्हें देखते हैं, वे ही हाथ हैं जो सदा उनकी पूजा करते हैं, और वही मनुष्य कृतकृत्य है जो उनका स्मरण करता है।
That alone is a tongue which speaks the name of Bharga (Śiva); those alone are eyes which look on him; those alone are hands which always worship him; and he alone has fulfilled his life who remembers him.
अतिमृदुलौ मम चरणा-
वतिकठिनं ते मनो भवानीश ।
इति विचिकित्सां संत्यज
शिव कथमासीद्गिरौ तथा वेशः ॥ ९५ ॥
atimṛdulau mama caraṇā-
vatikaṭhinaṃ te mano bhavānīśa,
iti vicikitsāṃ saṃtyaja
śiva kathamāsīdgirau tathā veśaḥ || 95 ||
Atimridulau mama charanaa- vatikathinam te mano bhavaaniisha, iti vichikitsaam samtyaja shiva kathamaasiidgirau tathaa veshah
'मेरे चरण अत्यन्त कोमल हैं और हे भवानीश, आपका मन अत्यन्त कठोर है' — इस संशय को छोड़ दीजिए। हे शिव, (नहीं तो) पर्वत पर आपका (नृत्य का) वैसा वेश कैसे हुआ था? (अर्थात् जो पत्थर पर नाच सकता है, वह मेरे कठोर मन में भी चल सकता है।)
'My feet are very tender, and your mind, O Lord of Bhavānī, is very hard' — give up this hesitation. O Śiva, how else did you take on that guise on the mountain? (He who could dance on rock can walk in my hard heart too.)
धैर्याङ्कुशेन निभृतं
रभसादाकृष्य भक्तिशृङ्खलया ।
पुरहर चरणालाने
हृदयमदेभं बधान चिद्यन्त्रैः ॥ ९६ ॥
dhairyāṅkuśena nibhṛtaṃ
rabhasādākṛṣya bhaktiśṛṅkhalayā,
purahara caraṇālāne
hṛdayamadebhaṃ badhāna cidyantraiḥ || 96 ||
Dhairyaankushena nibhritam rabhasaadaakrishya bhaktishrinkhalayaa, purahara charanaalaane hridayamadebham badhaana chidyantraih
हे पुरहर (त्रिपुरारि)! मेरे हृदय-रूपी मदमत्त हाथी को धैर्य-रूपी अंकुश से वश में करके, भक्ति-रूपी जंजीर से बलपूर्वक खींचकर, अपने चरण-रूपी खूँटे से ज्ञान-रूपी बन्धनों द्वारा बाँध दीजिए।
O destroyer of the cities, subdue the rutting elephant of my heart with the goad of steadfastness, drag it forcibly with the chain of devotion, and tie it with the ropes of awareness to the post of your feet.
प्रचरत्यभितः प्रगल्भवृत्त्या
मदवानेष मनःकरी गरीयान् ।
परिगृह्य नयेन भक्तिरज्ज्वा
परम स्थाणुपदं दृढं नयामुम् ॥ ९७ ॥
pracaratyabhitaḥ pragalbhavṛttyā
madavāneṣa manaḥkarī garīyān,
parigṛhya nayena bhaktirajjvā
parama sthāṇupadaṃ dṛḍhaṃ nayāmum || 97 ||
Pracharatyabhitah pragalbhavrittyaa madavaanesha manahkarii gariiyaan, parigrihya nayena bhaktirajjvaa parama sthaanupadam dridham nayaamum
हे परम (शिव)! यह भारी, मदमत्त मन-रूपी हाथी उद्दण्डता से चारों ओर घूमता है; इसे नीति से पकड़कर भक्ति-रूपी रस्सी से स्थाणु (शिव) के पद-रूपी खूँटे पर दृढ़ता से ले जाइए।
O Supreme One, this huge, rutting elephant, my mind, roams everywhere in its arrogance. Catch it with skill, and lead it firmly with the rope of devotion to the post that is the state of Sthāṇu (Śiva, the unmoving).
सर्वालंकारयुक्तां सरलपदयुतां साधुवृत्तां सुवर्णां
सद्भिः संस्तूयमानां सरसगुणयुतां लक्षितां लक्षणाढ्याम् ।
उद्यद्भूषाविशेषामुपगतविनयां द्योतमानार्थरेखां
कल्याणीं देव गौरीप्रिय मम कविताकन्यकां त्वं गृहाण ॥ ९८ ॥
sarvālaṃkārayuktāṃ saralapadayutāṃ sādhuvṛttāṃ suvarṇāṃ
sadbhiḥ saṃstūyamānāṃ sarasaguṇayutāṃ lakṣitāṃ lakṣaṇāḍhyām,
udyadbhūṣāviśeṣāmupagatavinayāṃ dyotamānārtharekhāṃ
kalyāṇīṃ deva gaurīpriya mama kavitākanyakāṃ tvaṃ gṛhāṇa || 98 ||
Sarvaalamkaarayuktaam saralapadayutaam saadhuvrittaam suvarnaam sadbhih samstuuyamaanaam sarasagunayutaam lakshitaam lakshanaadhyaam, udyadbhuushaavisheshaamupagatavinayaam dyotamaanaartharekhaam kalyaaniim deva gauriipriya mama kavitaakanyakaam tvam grihaana
हे देव, हे गौरीप्रिय! सभी अलंकारों से युक्त, सरल पदों वाली, सुन्दर छन्दों (आचरण) वाली, सुन्दर वर्णों (रंग) वाली, सज्जनों द्वारा प्रशंसित, सरस गुणों वाली, लक्षणों से सम्पन्न, विशेष आभूषणों से चमकती, विनयशील, स्पष्ट अर्थ-रेखाओं वाली, मंगलमयी मेरी इस कविता-रूपी कन्या को आप (वधू के रूप में) स्वीकार कीजिए।
O God, beloved of Gaurī, accept as your bride this auspicious maiden, my poetry — endowed with every ornament (of style), with simple words (and graceful steps), with fine metre (and good conduct), with fine syllables (and a fair complexion), praised by the good, full of flavour and virtue, rich in every good mark, shining with choice adornments, modest, and with clear lines of meaning.
इदं ते युक्तं वा परमशिव कारुण्यजलधे
गतौ तिर्यग्रूपं तव पदशिरोदर्शनधिया ।
हरिब्रह्माणौ तौ दिवि भुवि चरन्तौ श्रमयुतौ
कथं शंभो स्वामिन्कथय मम वेद्योऽसि पुरतः ॥ ९९ ॥
idaṃ te yuktaṃ vā paramaśiva kāruṇyajaladhe
gatau tiryagrūpaṃ tava padaśirodarśanadhiyā,
haribrahmāṇau tau divi bhuvi carantau śramayutau
kathaṃ śaṃbho svāminkathaya mama vedyo'si purataḥ || 99 ||
Idam te yuktam vaa paramashiva kaarunyajaladhe gatau tiryagruupam tava padashirodarshanadhiyaa, haribrahmaanau tau divi bhuvi charantau shramayutau katham shambho svaaminkathaya mama vedyo'si puratah
हे परमशिव, हे करुणा के सागर! क्या यह आपको उचित था कि आपके चरण और सिर को देखने की इच्छा से पशु-पक्षी का रूप धारण करके वे हरि और ब्रह्मा आकाश और पृथ्वी में थककर भटकते रहे? हे शम्भो, हे स्वामी, बताइए — तो फिर आप मेरे सामने कैसे जाने जा सकेंगे?
O supreme Śiva, ocean of compassion, was it right that Hari and Brahmā, taking the forms of beast and bird in their wish to see your feet and your head, wandered wearily over earth and sky? Tell me, O Śambhu, O master, how then are you to be known by me, face to face?
स्तोत्रेणालमहं प्रवच्मि न मृषा देवा विरिञ्चादयः
स्तुत्यानां गणनाप्रसङ्गसमये त्वामग्रगण्यं विदुः ।
माहात्म्याग्रविचारणप्रकरणे धानातुषस्तोमव-
द्धूतास्त्वां विदुरुत्तमोत्तमफलं शंभो भवत्सेवकाः ॥ १०० ॥
stotreṇālamahaṃ pravacmi na mṛṣā devā viriñcādayaḥ
stutyānāṃ gaṇanāprasaṅgasamaye tvāmagragaṇyaṃ viduḥ,
māhātmyāgravicāraṇaprakaraṇe dhānātuṣastomava-
ddhūtāstvāṃ viduruttamottamaphalaṃ śaṃbho bhavatsevakāḥ || 100 ||
Stotrenaalamaham pravachmi na mrishaa devaa virinchaadayah stutyaanaam gananaaprasangasamaye tvaamagraganyam viduh, maahaatmyaagravichaaranaprakarane dhaanaatushastomava- ddhuutaastvaam viduruttamottamaphalam shambho bhavatsevakaah
स्तोत्र की क्या आवश्यकता! मैं झूठ नहीं कहता — ब्रह्मा आदि देवता भी स्तुति-योग्यों की गणना के समय आपको ही सबसे आगे गिनते हैं। और महिमा के विचार के प्रसंग में, हे शम्भो, भूसी के ढेर की तरह उड़ा दिए गए वे (देवता) आपको ही उत्तमोत्तम फल जानते हैं — वे आपके ही सेवक हैं।
Enough of hymns! I do not speak falsely: when the gods, Brahmā and the rest, come to count those worthy of praise, they reckon you first of all. And when greatness is weighed, O Śambhu, they themselves are blown away like heaps of chaff, and, as your servants, they know you as the highest of all rewards.