Shri Vishnu (Hari)
गजेन्द्रमोक्षस्तोत्रम्
Gajendra Moksha
Śrīmad Bhāgavata Purāṇa, eighth skandha, adhyāya 3
Continue exploring ↓ · आगे पढ़ें ↓
Gajendra Mokṣa is the prayer of an elephant who is about to die. The eighth book of the Bhāgavata tells how Gajendra, lord of the herd, went down to a lake to drink and was seized by the foot by a crocodile; how the two struggled for a thousand years; and how the elephant, his strength finally gone and no one in the world able to help him, remembered a hymn he had learned in an earlier birth and began to recite it. The hymn itself, which fills most of this chapter, asks for nothing until its very end. It praises the one who is the seed of all beings, unborn and without name or form, the witness who is not touched by what he sees, the refuge of those who have given up every other refuge — and it is addressed not to any deity the elephant knows by name, but to whatever that reality is. The text is explicit that the gods each came forward and Gajendra did not turn to any of them, because his praise belonged to none of them in particular; and it was then that Hari appeared, borne on Garuḍa. He drew the elephant from the water, severed the crocodile with his discus, and released them both. For that reason the chapter is recited in households at times of illness, danger and hopeless difficulty, and its promise — that whoever recites this hymn at the last hour is given a clear mind — is stated in the chapter itself. 33 verses, complete.
गजेन्द्रमोक्ष उस गज की प्रार्थना है जो मरणासन्न है। श्रीमद्भागवत का अष्टम स्कन्ध कहता है कि यूथपति गजेन्द्र जल पीने सरोवर में उतरा और ग्राह ने उसका चरण पकड़ लिया; सहस्र वर्षों तक दोनों में संघर्ष चला; और जब गज का बल क्षीण हो गया और संसार में कोई सहायक न रहा, तब उसे पूर्वजन्म में सीखा हुआ स्तोत्र स्मरण हो आया और वह उसका जप करने लगा। यह स्तोत्र, जो इस अध्याय का अधिकांश है, अन्त तक कुछ नहीं माँगता। वह उसकी स्तुति करता है जो समस्त भूतों का आदिबीज है, अजन्मा, नामरूपरहित, वह साक्षी जो दृश्य से अस्पृष्ट रहता है, और उनका आश्रय जो समस्त अन्य आश्रय छोड़ चुके हैं — और वह किसी नामधारी देवता को सम्बोधित नहीं, अपितु उस तत्त्व को ही है। पाठ स्पष्ट कहता है कि ब्रह्मादि देव आए किन्तु गजेन्द्र ने किसी की ओर दृष्टि न की, क्योंकि उसकी स्तुति किसी एक की नहीं थी; और तभी गरुडारूढ़ हरि प्रकट हुए, गज को जल से निकाला, चक्र से ग्राह को विदीर्ण किया और दोनों को मुक्त किया। इसी कारण रोग, संकट और निरुपाय विपत्ति के समय इस अध्याय का पाठ किया जाता है, और अन्तकाल में इसके पाठ का फल स्वयं अध्याय में कहा गया है। कुल ३३ श्लोक, सम्पूर्ण।
Textual source · पाठ-स्रोत
This is the complete Gajendra Mokṣa, Bhāgavata Purāṇa, Skandha 8, Chapter 3, 33 verses. The Sanskrit follows Sanskrit Wikisource, Śrīmad Bhāgavata Purāṇa (श्रीमद्भागवतपुराणम्), a public-domain text. It has been checked verse by verse against the GRETIL electronic text of the Bhāgavata Purāṇa (entered by Ulrich Stiehl) and against the separate devotional text of the stotra on Sanskrit Wikisource, which comes from a printed prayer-book; neither is reproduced here. All three have the same 33 verses. One small typing error in the online source, at the end of verse 31, was corrected. The English and Hindi introductions above are original writing by AdiVeda; they give context and summary, not a translation of the Sanskrit and not a traditional commentary.
॥ ॐ ॥
Verse meanings · श्लोकार्थप्रत्येक श्लोक के नीचे दिया गया हिन्दी और अंग्रेज़ी अर्थ AdiVeda का अपना सम्पादकीय अनुवाद है, जो ऊपर दिए गए संस्कृत पाठ से सीधे इस संस्करण के लिए किया गया है। यह पाठ को समझने में सहायता के लिए है — यह किसी प्रकाशित अनुवाद का उद्धरण या कोई पारम्परिक भाष्य नहीं है। जहाँ विभिन्न परम्पराएँ किसी अंश को अलग ढंग से पढ़ती हैं, वहाँ संक्षेप में यह बताया गया है।
The Hindi and English meaning under each verse is AdiVeda's own editorial translation, made directly from the Sanskrit printed here for this edition. It is meant to help you follow the text — it is not quoted from any published translation and it is not a traditional commentary. Where traditions read a passage differently, the meaning says so briefly.
श्रीबादरायणिरुवाच।
एवं व्यवसितो बुद्ध्या समाधाय मनो हृदि।
जजाप परमं जाप्यं प्राग्जन्मन्यनुशिक्षितम् ॥ १ ॥
śrībādarāyaṇiruvāca|
evaṃ vyavasito buddhyā samādhāya mano hṛdi|
jajāpa paramaṃ jāpyaṃ prāgjanmanyanuśikṣitam || 1 ||
Shriibaadaraayaniruvaacha|
Evam vyavasito buddhyaa samaadhaaya mano hridi|
Jajaapa paramam jaapyam praagjanmanyanushikshitam || 1 ||
श्री बादरायणि (शुकदेव) बोले — इस प्रकार बुद्धि से निश्चय करके और मन को हृदय में एकाग्र करके, गजेन्द्र ने वह श्रेष्ठ स्तोत्र जपना आरम्भ किया जो उसने पूर्वजन्म में सीखा था।
Śrī Bādarāyaṇi [Śuka] said: Having made up his mind in this way and gathered his thoughts into his heart, the elephant began to recite the highest of prayers, one he had learned in a former birth.
श्रीगजेन्द्र उवाच।
ॐ नमो भगवते तस्मै यत एतच्चिदात्मकम्।
पुरुषायादिबीजाय परेशायाभिधीमहि ॥ २ ॥
śrīgajendra uvāca|
oṃ namo bhagavate tasmai yata etaccidātmakam|
puruṣāyādibījāya pareśāyābhidhīmahi || 2 ||
Shriigajendra uvaacha|
Om namo bhagavate tasmai yata etachchidaatmakam|
Purushaayaadibiijaaya pareshaayaabhidhiimahi || 2 ||
गजेन्द्र बोले — ॐ। उस भगवान को नमस्कार, जिसके कारण यह सब चेतना से युक्त है। उस आदिबीज पुरुष, परम ईश्वर का हम ध्यान करते हैं।
Gajendra said: Oṃ. Homage to that Lord through whom all this is alive with consciousness. We meditate on the Puruṣa, the first seed, the supreme ruler.
यस्मिन्निदं यतश्चेदं येनेदं य इदं स्वयम्।
योऽस्मात्परस्माच्च परस्तं प्रपद्ये स्वयम्भुवम् ॥ ३ ॥
yasminnidaṃ yataścedaṃ yenedaṃ ya idaṃ svayam|
yo'smātparasmācca parastaṃ prapadye svayambhuvam || 3 ||
Yasminnidam yatashchedam yenedam ya idam svayam|
Yo'smaatparasmaachcha parastam prapadye svayambhuvam || 3 ||
जिसमें यह जगत टिका है, जिससे यह निकला है, जिसके द्वारा यह बना है और जो स्वयं ही यह सब है; जो इस कार्यरूप जगत से भी परे है और उसके कारण से भी परे — उस स्वयम्भू की मैं शरण लेता हूँ।
In whom this [world] rests, from whom it comes, by whom it is made, and who is himself all this; who stands beyond this and beyond its higher cause as well — in that self-existent one I take refuge.
यः स्वात्मनीदं निजमाययार्पितं क्वचिद्विभातं क्व च तत्तिरोहितम्।
अविद्धदृक्साक्ष्युभयं तदीक्षते स आत्ममूलोऽवतु मां परात्परः ॥ ४ ॥
yaḥ svātmanīdaṃ nijamāyayārpitaṃ kvacidvibhātaṃ kva ca tattirohitam|
aviddhadṛksākṣyubhayaṃ tadīkṣate sa ātmamūlo'vatu māṃ parātparaḥ || 4 ||
Yah svaatmaniidam nijamaayayaarpitam kvachidvibhaatam kva cha tattirohitam|
Aviddhadriksaakshyubhayam tadiikshate sa aatmamuulo'vatu maam paraatparah || 4 ||
जिसने अपनी माया से यह जगत अपने ही भीतर रखा है, जो कभी प्रकट होता है और कभी छिप जाता है; जो अबाधित दृष्टि वाला साक्षी इन दोनों अवस्थाओं को देखता है — अपने आप में ही जिसकी जड़ है, वह परात्पर मेरी रक्षा करे।
He who by his own māyā has set this world within himself — now shining forth, now withdrawn from view — and who, as a witness whose sight nothing obstructs, looks on at both: may that one, rooted only in himself and higher than the highest, protect me.
कालेन पञ्चत्वमितेषु कृत्स्नशो लोकेषु पालेषु च सर्वहेतुषु।
तमस्तदासीद्गहनं गभीरं यस्तस्य पारेऽभिविराजते विभुः ॥ ५ ॥
kālena pañcatvamiteṣu kṛtsnaśo lokeṣu pāleṣu ca sarvahetuṣu|
tamastadāsīdgahanaṃ gabhīraṃ yastasya pāre'bhivirājate vibhuḥ || 5 ||
Kaalena panchatvamiteshu kritsnasho lokeshu paaleshu cha sarvahetushu|
Tamastadaasiidgahanam gabhiiram yastasya paare'bhiviraajate vibhuh || 5 ||
जब काल के प्रभाव से सारे लोक, उनके रक्षक और समस्त कारण पूरी तरह विलीन हो गए, तब केवल घना और अथाह अन्धकार शेष रहा; उस अन्धकार के भी पार जो सर्वव्यापी प्रभु प्रकाशित रहता है —
When, in the course of time, the worlds, their guardians and every cause had all dissolved, there remained only a thick, fathomless darkness; and beyond that darkness shines the all-pervading Lord —
न यस्य देवा ऋषयः पदं विदुर्जन्तुः पुनः कोऽर्हति गन्तुमीरितुम्।
यथा नटस्याकृतिभिर्विचेष्टतो दुरत्ययानुक्रमणः स मावतु ॥ ६ ॥
na yasya devā ṛṣayaḥ padaṃ vidurjantuḥ punaḥ ko'rhati gantumīritum|
yathā naṭasyākṛtibhirviceṣṭato duratyayānukramaṇaḥ sa māvatu || 6 ||
Na yasya devaa rishayah padam vidurjantuh punah ko'rhati gantumiiritum|
Yathaa natasyaakritibhirvicheshtato duratyayaanukramanah sa maavatu || 6 ||
जिसके स्वरूप को देवता और ऋषि भी नहीं जानते, उसे कोई साधारण प्राणी कैसे पा सकता है या कैसे कह सकता है? अनेक वेशों में अभिनय करने वाले नट की भाँति जिसकी लीला का क्रम समझना कठिन है, वह मेरी रक्षा करे।
His true state is unknown even to gods and seers; how could any ordinary creature reach it or put it into words? Like an actor moving through many roles, his course is hard to follow. May he protect me.
दिदृक्षवो यस्य पदं सुमङ्गलं विमुक्तसङ्गा मुनयः सुसाधवः।
चरन्त्यलोकव्रतमव्रणं वने भूतात्मभूताः सुहृदः स मे गतिः ॥ ७ ॥
didṛkṣavo yasya padaṃ sumaṅgalaṃ vimuktasaṅgā munayaḥ susādhavaḥ|
carantyalokavratamavraṇaṃ vane bhūtātmabhūtāḥ suhṛdaḥ sa me gatiḥ || 7 ||
Didrikshavo yasya padam sumangalam vimuktasangaa munayah susaadhavah|
Charantyalokavratamavranam vane bhuutaatmabhuutaah suhridah sa me gatih || 7 ||
जिसके परम मंगलमय स्वरूप के दर्शन की इच्छा से आसक्ति-रहित, सच्चे साधु मुनि, सब प्राणियों को अपना ही रूप मानकर और सबके मित्र होकर, वन में अलौकिक और अखण्ड व्रत का पालन करते हैं — वही मेरा आश्रय है।
Longing to see his most auspicious state, sages free of attachment and truly good, who have become one with all beings and are friends to all, keep an unbroken vow unlike anything in the world, living in the forest. He is my refuge.
न विद्यते यस्य च जन्म कर्म वा न नामरूपे गुणदोष एव वा।
तथापि लोकाप्ययसम्भवाय यः स्वमायया तान्यनुकालमृच्छति ॥ ८ ॥
na vidyate yasya ca janma karma vā na nāmarūpe guṇadoṣa eva vā|
tathāpi lokāpyayasambhavāya yaḥ svamāyayā tānyanukālamṛcchati || 8 ||
Na vidyate yasya cha janma karma vaa na naamaruupe gunadosha eva vaa|
Tathaapi lokaapyayasambhavaaya yah svamaayayaa taanyanukaalamrichchhati || 8 ||
जिसका न जन्म है, न कर्म; न नाम है, न रूप; न गुण है, न दोष — फिर भी जगत की सृष्टि और प्रलय के लिए वह समय-समय पर अपनी माया से इन सबको स्वीकार करता है।
He has no birth and no action, no name and no form, neither virtue nor flaw; and yet, for the arising and dissolving of the worlds, he takes these on from time to time through his own māyā.
तस्मै नमः परेशाय ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये।
अरूपायोरुरूपाय नम आश्चर्यकर्मणे ॥ ९ ॥
tasmai namaḥ pareśāya brahmaṇe'nantaśaktaye|
arūpāyorurūpāya nama āścaryakarmaṇe || 9 ||
Tasmai namah pareshaaya brahmane'nantashaktaye|
Aruupaayoruruupaaya nama aashcharyakarmane || 9 ||
उस परमेश्वर, अनन्त शक्तियों वाले ब्रह्म को नमस्कार। जो रूपरहित होकर भी विशाल रूप वाला है और जिसके कर्म आश्चर्यमय हैं, उसे नमस्कार।
Homage to that supreme Lord, Brahman of unlimited powers; homage to the one who is formless and yet of immense form, whose works are marvels.
नम आत्मप्रदीपाय साक्षिणे परमात्मने।
नमो गिरां विदूराय मनसश्चेतसामपि ॥ १० ॥
nama ātmapradīpāya sākṣiṇe paramātmane|
namo girāṃ vidūrāya manasaścetasāmapi || 10 ||
Nama aatmapradiipaaya saakshine paramaatmane|
Namo giraam viduuraaya manasashchetasaamapi || 10 ||
स्वयं-प्रकाश, साक्षी परमात्मा को नमस्कार। जो वाणी, मन और चित्त की पहुँच से बहुत दूर है, उसे नमस्कार।
Homage to the self-luminous one, the witness, the Supreme Self; homage to him who lies far beyond the reach of speech, of mind and of thought.
सत्त्वेन प्रतिलभ्याय नैष्कर्म्येण विपश्चिता।
नमः कैवल्यनाथाय निर्वाणसुखसंविदे ॥ ११ ॥
sattvena pratilabhyāya naiṣkarmyeṇa vipaścitā|
namaḥ kaivalyanāthāya nirvāṇasukhasaṃvide || 11 ||
Sattvena pratilabhyaaya naishkarmyena vipashchitaa|
Namah kaivalyanaathaaya nirvaanasukhasamvide || 11 ||
जो शुद्ध सत्त्व और निष्काम भाव (नैष्कर्म्य) के द्वारा ज्ञानी को प्राप्त होता है, जो कैवल्य (परम मुक्ति) का स्वामी है और निर्वाण के सुख का अनुभव-स्वरूप है, उसे नमस्कार।
Homage to the lord of kaivalya [absolute freedom], who is himself the knowing of nirvāṇa's joy, and whom the wise attain through purity and through naiṣkarmya, action free of self-interest.
नमः शान्ताय घोराय मूढाय गुणधर्मिणे।
निर्विशेषाय साम्याय नमो ज्ञानघनाय च ॥ १२ ॥
namaḥ śāntāya ghorāya mūḍhāya guṇadharmiṇe|
nirviśeṣāya sāmyāya namo jñānaghanāya ca || 12 ||
Namah shaantaaya ghoraaya muudhaaya gunadharmine|
Nirvisheshaaya saamyaaya namo jnaanaghanaaya cha || 12 ||
जो गुणों को धारण कर शान्त, घोर और मूढ़ रूपों में प्रतीत होता है, उसे नमस्कार। जो भेद-रहित, सम और घनीभूत ज्ञान-स्वरूप है, उसे भी नमस्कार।
Homage to him who, bearing the guṇas, appears as calm, as fierce and as dull; and homage to the one without distinctions, ever even, a solid mass of knowledge.
क्षेत्रज्ञाय नमस्तुभ्यं सर्वाध्यक्षाय साक्षिणे।
पुरुषायात्ममूलाय मूलप्रकृतये नमः ॥ १३ ॥
kṣetrajñāya namastubhyaṃ sarvādhyakṣāya sākṣiṇe|
puruṣāyātmamūlāya mūlaprakṛtaye namaḥ || 13 ||
Kshetrajnaaya namastubhyam sarvaadhyakshaaya saakshine|
Purushaayaatmamuulaaya muulaprakritaye namah || 13 ||
हे क्षेत्रज्ञ (शरीर-रूपी क्षेत्र को जानने वाले), सबके अधिपति और साक्षी, तुम्हें नमस्कार। जो स्वयं अपना मूल है उस पुरुष को, और मूल प्रकृति को भी नमस्कार।
Homage to you, knower of the field [of body and mind], overseer of all, the witness; homage to the Puruṣa who is his own root, and to primal prakṛti.
सर्वेन्द्रियगुणद्रष्ट्रे सर्वप्रत्ययहेतवे।
असताच्छाययोक्ताय सदाभासाय ते नमः ॥ १४ ॥
sarvendriyaguṇadraṣṭre sarvapratyayahetave|
asatācchāyayoktāya sadābhāsāya te namaḥ || 14 ||
Sarvendriyagunadrashtre sarvapratyayahetave|
Asataachchhaayayoktaaya sadaabhaasaaya te namah || 14 ||
जो सब इन्द्रियों और उनके विषयों का द्रष्टा है, सब अनुभवों का कारण है, असत् जगत की छाया से जिसका संकेत मिलता है और जो सत् के रूप में झलकता है — तुम्हें नमस्कार।
Homage to you who watch all the senses and what they grasp, who are the ground of every cognition, who are hinted at by the unreal as by a shadow, and who shine through as the real.
नमो नमस्तेऽखिलकारणाय निष्कारणायाद्भुतकारणाय।
सर्वागमाम्नायमहार्णवाय नमोऽपवर्गाय परायणाय ॥ १५ ॥
namo namaste'khilakāraṇāya niṣkāraṇāyādbhutakāraṇāya|
sarvāgamāmnāyamahārṇavāya namo'pavargāya parāyaṇāya || 15 ||
Namo namaste'khilakaaranaaya nishkaaranaayaadbhutakaaranaaya|
Sarvaagamaamnaayamahaarnavaaya namo'pavargaaya paraayanaaya || 15 ||
सबके कारण, स्वयं कारण-रहित, अद्भुत कारण रूप तुम्हें बार-बार नमस्कार। जिसमें सारे शास्त्र और वेद-परम्पराएँ समा जाती हैं, उस महासागर को, मोक्ष-स्वरूप परम आश्रय को नमस्कार।
Homage upon homage to you, cause of everything, without any cause yourself, the wondrous cause; to the great ocean in which all scriptures and Vedic lines of teaching end; to liberation itself, the final resting place.
गुणारणिच्छन्नचिदुष्मपाय तत्क्षोभविस्फूर्जितमानसाय।
नैष्कर्म्यभावेन विवर्जितागम स्वयंप्रकाशाय नमस्करोमि ॥ १६ ॥
guṇāraṇicchannaciduṣmapāya tatkṣobhavisphūrjitamānasāya|
naiṣkarmyabhāvena vivarjitāgama svayaṃprakāśāya namaskaromi || 16 ||
Gunaaranichchhannachidushmapaaya tatkshobhavisphuurjitamaanasaaya|
Naishkarmyabhaavena vivarjitaagama svayamprakaashaaya namaskaromi || 16 ||
जो गुण-रूपी अरणि में छिपी चेतना की अग्नि है, जिसका मन उन गुणों के क्षुब्ध होने पर सृष्टि के लिए स्फुरित होता है, और जो नैष्कर्म्य भाव से शास्त्र-विधियों को भी पार कर चुके लोगों में स्वयं प्रकाशित होता है — उसे मैं नमस्कार करता हूँ।
I bow to the one who is the fire of consciousness hidden in the fire-sticks of the guṇas, whose mind flares out [into creation] when those guṇas are stirred, and who shines by his own light in those who, through naiṣkarmya, have gone beyond scriptural rule.
मादृक्प्रपन्नपशुपाशविमोक्षणाय मुक्ताय भूरिकरुणाय नमोऽलयाय।
स्वांशेन सर्वतनुभृन्मनसि प्रतीत प्रत्यग्दृशे भगवते बृहते नमस्ते ॥ १७ ॥
mādṛkprapannapaśupāśavimokṣaṇāya muktāya bhūrikaruṇāya namo'layāya|
svāṃśena sarvatanubhṛnmanasi pratīta pratyagdṛśe bhagavate bṛhate namaste || 17 ||
Maadrikprapannapashupaashavimokshanaaya muktaaya bhuurikarunaaya namo'layaaya|
Svaamshena sarvatanubhrinmanasi pratiita pratyagdrishe bhagavate brihate namaste || 17 ||
जो मुझ जैसे शरणागत पशु के बन्धन काटता है, जो स्वयं मुक्त है, अपार करुणामय है और कभी शिथिल नहीं होता, उसे नमस्कार। अपने अंश से हर देहधारी के मन में अन्तर्द्रष्टा के रूप में अनुभव होने वाले, महान भगवान, तुम्हें नमस्कार।
Homage to him who unties the rope of a beast like me that has come to him for shelter, who is free, rich in compassion and never slow to act; homage to you, the vast Lord, who by a portion of yourself are felt in every embodied mind as its inward seer.
आत्मात्मजाप्तगृहवित्तजनेषु सक्तैर्दुष्प्रापणाय गुणसङ्गविवर्जिताय।
मुक्तात्मभिः स्वहृदये परिभाविताय ज्ञानात्मने भगवते नम ईश्वराय ॥ १८ ॥
ātmātmajāptagṛhavittajaneṣu saktairduṣprāpaṇāya guṇasaṅgavivarjitāya|
muktātmabhiḥ svahṛdaye paribhāvitāya jñānātmane bhagavate nama īśvarāya || 18 ||
Aatmaatmajaaptagrihavittajaneshu saktairdushpraapanaaya gunasangavivarjitaaya|
Muktaatmabhih svahridaye paribhaavitaaya jnaanaatmane bhagavate nama iishvaraaya || 18 ||
जो शरीर, सन्तान, सगे-सम्बन्धी, घर, धन और लोगों में आसक्त व्यक्तियों के लिए दुर्लभ है, जो गुणों के संग से रहित है, और मुक्त पुरुष जिसका अपने हृदय में चिन्तन करते हैं — उस ज्ञान-स्वरूप भगवान ईश्वर को नमस्कार।
Homage to the Lord, the Īśvara whose very being is knowledge: hard to reach for those clinging to body, children, kin, house, wealth and people; untouched by the guṇas; held in contemplation by the freed in their own hearts.
यं धर्मकामार्थविमुक्तिकामा भजन्त इष्टां गतिमाप्नुवन्ति।
किं चाशिषो रात्यपि देहमव्ययं करोतु मेऽदभ्रदयो विमोक्षणम् ॥ १९ ॥
yaṃ dharmakāmārthavimuktikāmā bhajanta iṣṭāṃ gatimāpnuvanti|
kiṃ cāśiṣo rātyapi dehamavyayaṃ karotu me'dabhradayo vimokṣaṇam || 19 ||
Yam dharmakaamaarthavimuktikaamaa bhajanta ishtaam gatimaapnuvanti|
Kim chaashisho raatyapi dehamavyayam karotu me'dabhradayo vimokshanam || 19 ||
धर्म, काम, अर्थ या मोक्ष चाहने वाले जिसकी उपासना करके अपना इच्छित लक्ष्य पा लेते हैं, जो इससे आगे वरदान और अविनाशी देह तक दे देता है — वह अपार दयालु प्रभु मुझे इस संकट से छुड़ाए।
Those who want dharma, pleasure, wealth or liberation worship him and reach the goal they seek; more than that, he bestows blessings and even an undying body. May he, whose kindness is boundless, set me free.
एकान्तिनो यस्य न कञ्चनार्थं वाञ्छन्ति ये वै भगवत्प्रपन्नाः।
अत्यद्भुतं तच्चरितं सुमङ्गलं गायन्त आनन्दसमुद्र मग्नाः ॥ २० ॥
ekāntino yasya na kañcanārthaṃ vāñchanti ye vai bhagavatprapannāḥ|
atyadbhutaṃ taccaritaṃ sumaṅgalaṃ gāyanta ānandasamudra magnāḥ || 20 ||
Ekaantino yasya na kanchanaartham vaanchhanti ye vai bhagavatprapannaah|
Atyadbhutam tachcharitam sumangalam gaayanta aanandasamudra magnaah || 20 ||
भगवान की शरण में आए हुए उसके अनन्य भक्त कुछ भी नहीं चाहते; वे उसके अत्यन्त अद्भुत और मंगलमय चरित्र का गान करते हुए आनन्द के समुद्र में डूबे रहते हैं।
His single-hearted devotees, who have given themselves to the Lord, ask for nothing at all; singing of his wondrous and auspicious deeds, they remain sunk in an ocean of joy.
तमक्षरं ब्रह्म परं परेशमव्यक्तमाध्यात्मिकयोगगम्यम्।
अतीन्द्रियं सूक्ष्ममिवातिदूरमनन्तमाद्यं परिपूर्णमीडे ॥ २१ ॥
tamakṣaraṃ brahma paraṃ pareśamavyaktamādhyātmikayogagamyam|
atīndriyaṃ sūkṣmamivātidūramanantamādyaṃ paripūrṇamīḍe || 21 ||
Tamaksharam brahma param pareshamavyaktamaadhyaatmikayogagamyam|
Atiindriyam suukshmamivaatiduuramanantamaadyam paripuurnamiide || 21 ||
उस अक्षर, परम ब्रह्म, ईश्वरों के भी ईश्वर की मैं स्तुति करता हूँ — जो अव्यक्त है, अन्तर्मुखी योग से प्राप्त होता है, इन्द्रियों से परे है, सूक्ष्म है, मानो बहुत दूर है, अनन्त, आदि और पूर्णतः परिपूर्ण है।
I praise that imperishable, supreme Brahman, lord of all lords — unmanifest, reached by inward yoga, beyond the senses, subtle and seemingly far away, endless, the first, entirely full.
यस्य ब्रह्मादयो देवा वेदा लोकाश्चराचराः।
नामरूपविभेदेन फल्ग्व्या च कलया कृताः ॥ २२ ॥
yasya brahmādayo devā vedā lokāścarācarāḥ|
nāmarūpavibhedena phalgvyā ca kalayā kṛtāḥ || 22 ||
Yasya brahmaadayo devaa vedaa lokaashcharaacharaah|
Naamaruupavibhedena phalgvyaa cha kalayaa kritaah || 22 ||
जिसके एक छोटे-से अंश से ब्रह्मा आदि देवता, वेद और चर-अचर सहित सारे लोक नाम और रूप के भेद से रचे गए हैं —
By a mere fragment of whom Brahmā and the other gods, the Vedas, and the worlds with all that moves and does not move have been fashioned, divided by name and form —
यथार्चिषोऽग्नेः सवितुर्गभस्तयो निर्यान्ति संयान्त्यसकृत्स्वरोचिषः।
तथा यतोऽयं गुणसम्प्रवाहो बुद्धिर्मनः खानि शरीरसर्गाः ॥ २३ ॥
yathārciṣo'gneḥ saviturgabhastayo niryānti saṃyāntyasakṛtsvarociṣaḥ|
tathā yato'yaṃ guṇasampravāho buddhirmanaḥ khāni śarīrasargāḥ || 23 ||
Yathaarchisho'gneh saviturgabhastayo niryaanti samyaantyasakritsvarochishah|
Tathaa yato'yam gunasampravaaho buddhirmanah khaani shariirasargaah || 23 ||
जैसे अग्नि से लपटें और सूर्य से किरणें बार-बार निकलती और फिर उसी में लौट जाती हैं, वैसे ही जिस स्वयं-प्रकाश से यह गुणों का प्रवाह — बुद्धि, मन, इन्द्रियाँ और शरीरों की सृष्टि — निकलता और लौटता है;
As flames leap from a fire and rays from the sun, going out and returning again and again, so from that self-luminous one flows this stream of the guṇas — intellect, mind, senses and the making of bodies —
स वै न देवासुरमर्त्यतिर्यङ्न स्त्री न षण्ढो न पुमान्न जन्तुः।
नायं गुणः कर्म न सन्न चासन्निषेधशेषो जयतादशेषः ॥ २४ ॥
sa vai na devāsuramartyatiryaṅna strī na ṣaṇḍho na pumānna jantuḥ|
nāyaṃ guṇaḥ karma na sanna cāsanniṣedhaśeṣo jayatādaśeṣaḥ || 24 ||
Sa vai na devaasuramartyatiryanna strii na shandho na pumaanna jantuh|
Naayam gunah karma na sanna chaasannishedhashesho jayataadasheshah || 24 ||
वह न देवता है, न असुर, न मनुष्य, न पशु-पक्षी; न स्त्री है, न नपुंसक, न पुरुष, न कोई जीव। वह न गुण है, न कर्म, न सत् है, न असत्। सब कुछ नकार देने पर जो शेष रहता है और जो सब कुछ है — उसकी जय हो।
He is not a god or a demon, not a human or an animal; not woman, not neuter, not man, not any creature at all. He is not a quality, not an action, not being and not non-being. What is left when everything is denied, and yet everything — may he prevail.
जिजीविषे नाहमिहामुया किमन्तर्बहिश्चावृतयेभयोन्या।
इच्छामि कालेन न यस्य विप्लवस्तस्यात्मलोकावरणस्य मोक्षम् ॥ २५ ॥
jijīviṣe nāhamihāmuyā kimantarbahiścāvṛtayebhayonyā|
icchāmi kālena na yasya viplavastasyātmalokāvaraṇasya mokṣam || 25 ||
Jijiivishe naahamihaamuyaa kimantarbahishchaavritayebhayonyaa|
Ichchhaami kaalena na yasya viplavastasyaatmalokaavaranasya moksham || 25 ||
मैं अब यहाँ जीना नहीं चाहता — भीतर और बाहर अज्ञान से ढके इस हाथी के जन्म से क्या लाभ? मैं आत्म-प्रकाश को ढकने वाले उस आवरण से छुटकारा चाहता हूँ, जो समय बीतने से अपने आप नष्ट नहीं होता।
I have no wish to go on living here; what good is this elephant's birth, covered over inside and out? What I want is release from the veil over the Self's own light — a veil that time alone does not wear away.
सोऽहं विश्वसृजं विश्वमविश्वं विश्ववेदसम्।
विश्वात्मानमजं ब्रह्म प्रणतोऽस्मि परं पदम् ॥ २६ ॥
so'haṃ viśvasṛjaṃ viśvamaviśvaṃ viśvavedasam|
viśvātmānamajaṃ brahma praṇato'smi paraṃ padam || 26 ||
So'ham vishvasrijam vishvamavishvam vishvavedasam|
Vishvaatmaanamajam brahma pranato'smi param padam || 26 ||
ऐसी इच्छा रखने वाला मैं, विश्व के रचयिता, विश्व-रूप और विश्व से परे, विश्व के ज्ञाता, विश्व की आत्मा, अजन्मा ब्रह्म और परम पद को प्रणाम करता हूँ।
With that longing, I bow to the maker of the universe, who is the universe and also beyond it, who knows the universe and is its Self — the unborn Brahman, the highest state.
योगरन्धितकर्माणो हृदि योगविभाविते।
योगिनो यं प्रपश्यन्ति योगेशं तं नतोऽस्म्यहम् ॥ २७ ॥
yogarandhitakarmāṇo hṛdi yogavibhāvite|
yogino yaṃ prapaśyanti yogeśaṃ taṃ nato'smyaham || 27 ||
Yogarandhitakarmaano hridi yogavibhaavite|
Yogino yam prapashyanti yogesham tam nato'smyaham || 27 ||
जिनके कर्म योग की अग्नि में जल चुके हैं, वे योगी योग से निर्मल हुए हृदय में जिसका दर्शन करते हैं, उस योगेश्वर को मैं प्रणाम करता हूँ।
Yogīs whose karma has been burnt away by yoga behold him in hearts made clear by yoga; to that lord of yoga I bow.
नमो नमस्तुभ्यमसह्यवेग शक्तित्रयायाखिलधीगुणाय।
प्रपन्नपालाय दुरन्तशक्तये कदिन्द्रियाणामनवाप्यवर्त्मने ॥ २८ ॥
namo namastubhyamasahyavega śaktitrayāyākhiladhīguṇāya|
prapannapālāya durantaśaktaye kadindriyāṇāmanavāpyavartmane || 28 ||
Namo namastubhyamasahyavega shaktitrayaayaakhiladhiigunaaya|
Prapannapaalaaya durantashaktaye kadindriyaanaamanavaapyavartmane || 28 ||
जिसका वेग असहनीय है, जो तीनों शक्तियों का स्वामी है, जो सब बुद्धियों के विषय रूप में प्रकट होता है, जो शरणागतों का पालक है, जिसकी शक्ति का अन्त नहीं, और जिसका मार्ग विषयों में भटकी इन्द्रियों वाले लोगों के लिए दुर्गम है — तुम्हें बार-बार नमस्कार।
Homage again and again to you, whose force none can withstand, who hold the three powers, who appear as the objects of every mind, guardian of those who seek shelter, of limitless strength, whose path stays out of reach of those whose senses run astray.
नायं वेद स्वमात्मानं यच्छक्त्याहंधिया हतम्।
तं दुरत्ययमाहात्म्यं भगवन्तमितोऽस्म्यहम् ॥ २९ ॥
nāyaṃ veda svamātmānaṃ yacchaktyāhaṃdhiyā hatam|
taṃ duratyayamāhātmyaṃ bhagavantamito'smyaham || 29 ||
Naayam veda svamaatmaanam yachchhaktyaahamdhiyaa hatam|
Tam duratyayamaahaatmyam bhagavantamito'smyaham || 29 ||
जिसकी शक्ति से 'मैं' के भाव में उलझी बुद्धि वाला यह जीव अपनी ही आत्मा को नहीं जान पाता, उस अपार महिमा वाले भगवान की शरण में मैं आया हूँ।
I have come to that Lord of unfathomable greatness, by whose power this [living being], its understanding overpowered by the notion of 'I', fails to know its own Self.
श्रीशुक उवाच।
एवं गजेन्द्रमुपवर्णितनिर्विशेषं।
ब्रह्मादयो विविधलिङ्गभिदाभिमानाः।
नैते यदोपससृपुर्निखिलात्मकत्वात्।
तत्राखिलामरमयो हरिराविरासीत् ॥ ३० ॥
śrīśuka uvāca|
evaṃ gajendramupavarṇitanirviśeṣaṃ|
brahmādayo vividhaliṅgabhidābhimānāḥ|
naite yadopasasṛpurnikhilātmakatvāt|
tatrākhilāmaramayo harirāvirāsīt || 30 ||
Shriishuka uvaacha|
Evam gajendramupavarnitanirvishesham|
Brahmaadayo vividhalingabhidaabhimaanaah|
Naite yadopasasripurnikhilaatmakatvaat|
Tatraakhilaamaramayo hariraaviraasiit || 30 ||
श्री शुकदेव बोले — जब गजेन्द्र ने इस प्रकार निर्विशेष परमात्मा का वर्णन किया, तो अपने-अपने विशेष रूप का अभिमान रखने वाले ब्रह्मा आदि देवता उसके पास नहीं आए, क्योंकि स्तुति सबकी आत्मा को सम्बोधित थी। तब सब देवताओं के स्वरूप श्रीहरि वहाँ प्रकट हुए।
Śrī Śuka said: When Gajendra had described in this way the one without attributes, Brahmā and the other gods — each identified with his own distinct form — did not come forward, since the praise was addressed to the Self of all. Then Hari, in whom all the gods are contained, appeared there.
तं तद्वदार्तमुपलभ्य जगन्निवासः।
स्तोत्रं निशम्य दिविजैः सह संस्तुवद्भिः।
छन्दोमयेन गरुडेन समुह्यमानश्।
चक्रायुधोऽभ्यगमदाशु यतो गजेन्द्रः ॥ ३१ ॥
taṃ tadvadārtamupalabhya jagannivāsaḥ|
stotraṃ niśamya divijaiḥ saha saṃstuvadbhiḥ|
chandomayena garuḍena samuhyamānaś|
cakrāyudho'bhyagamadāśu yato gajendraḥ || 31 ||
Tam tadvadaartamupalabhya jagannivaasah|
Stotram nishamya divijaih saha samstuvadbhih|
Chhandomayena garudena samuhyamaanash|
Chakraayudho'bhyagamadaashu yato gajendrah || 31 ||
उसे इस प्रकार पीड़ित जानकर और स्तुति सुनकर, जगत के आश्रय, चक्रधारी भगवान वेदमय गरुड़ पर सवार होकर, स्तुति करते देवताओं के साथ शीघ्र वहाँ पहुँचे जहाँ गजेन्द्र था।
Seeing him in such distress and hearing his hymn, the one in whom the world dwells, discus in hand and borne by Garuḍa whose body is the Vedic metres, came quickly with the praising gods to the place where Gajendra was.
सोऽन्तःसरस्युरुबलेन गृहीत आर्तो।
दृष्ट्वा गरुत्मति हरिं ख उपात्तचक्रम्।
उत्क्षिप्य साम्बुजकरं गिरमाह कृच्छ्रान्।
नारायणाखिलगुरो भगवन्नमस्ते ॥ ३२ ॥
so'ntaḥsarasyurubalena gṛhīta ārto|
dṛṣṭvā garutmati hariṃ kha upāttacakram|
utkṣipya sāmbujakaraṃ giramāha kṛcchrān|
nārāyaṇākhilaguro bhagavannamaste || 32 ||
So'ntahsarasyurubalena grihiita aarto|
Drishtvaa garutmati harim kha upaattachakram|
Utkshipya saambujakaram giramaaha krichchhraan|
Naaraayanaakhilaguro bhagavannamaste || 32 ||
सरोवर के भीतर बलवान ग्राह द्वारा पकड़े गए और पीड़ा से व्याकुल गजेन्द्र ने आकाश में गरुड़ पर चक्र उठाए हरि को देखा; तब कमल सहित सूँड़ ऊपर उठाकर उसने बड़ी कठिनाई से कहा — 'हे नारायण, सबके गुरु, भगवान, आपको नमस्कार।'
Held fast in the lake by the powerful [crocodile] and in agony, Gajendra saw Hari in the sky upon Garuḍa, his discus raised. Lifting up his trunk with a lotus in it, he forced out the words: 'Nārāyaṇa, teacher of all, Lord — homage to you.'
तं वीक्ष्य पीडितमजः सहसावतीर्य।
सग्राहमाशु सरसः कृपयोज्जहार।
ग्राहाद्विपाटितमुखादरिणा गजेन्द्रं।
संपश्यतां हरिरमूमुचदुच्छ्रियाणाम् ॥ ३३ ॥
taṃ vīkṣya pīḍitamajaḥ sahasāvatīrya|
sagrāhamāśu sarasaḥ kṛpayojjahāra|
grāhādvipāṭitamukhādariṇā gajendraṃ|
saṃpaśyatāṃ hariramūmucaducchriyāṇām || 33 ||
Tam viikshya piiditamajah sahasaavatiirya|
Sagraahamaashu sarasah kripayojjahaara|
Graahaadvipaatitamukhaadarinaa gajendram|
Sampashyataam hariramuumuchaduchchhriyaanaam || 33 ||
उसे पीड़ित देखकर अजन्मा प्रभु तुरन्त नीचे उतरे और करुणा से ग्राह सहित उसे सरोवर से बाहर खींच लिया; फिर देखते हुए देवताओं के सामने हरि ने चक्र से ग्राह का मुँह चीरकर गजेन्द्र को मुक्त कर दिया।
Seeing him suffer, the unborn one came down at once and in his compassion hauled him, crocodile and all, out of the lake. Then, while the exalted ones looked on, Hari split open the crocodile's jaws with his discus and set Gajendra free.