Verse meanings · श्लोकार्थप्रत्येक श्लोक के नीचे दिया गया हिन्दी और अंग्रेज़ी अर्थ AdiVeda का अपना सम्पादकीय अनुवाद है, जो ऊपर दिए गए संस्कृत पाठ से सीधे इस संस्करण के लिए किया गया है। यह पाठ को समझने में सहायता के लिए है — यह किसी प्रकाशित अनुवाद का उद्धरण या कोई पारम्परिक भाष्य नहीं है। जहाँ विभिन्न परम्पराएँ किसी अंश को अलग ढंग से पढ़ती हैं, वहाँ संक्षेप में यह बताया गया है।
The Hindi and English meaning under each verse is AdiVeda's own editorial translation, made directly from the Sanskrit printed here for this edition. It is meant to help you follow the text — it is not quoted from any published translation and it is not a traditional commentary. Where traditions read a passage differently, the meaning says so briefly.
श्रीब्रह्मोवाच ।
नौमीड्य तेऽभ्रवपुषे तडिदम्बराय
गुञ्जावतंसपरिपिच्छलसन्मुखाय ।
वन्यस्रजे कवलवेत्रविषाणवेणु
लक्ष्मश्रिये मृदुपदे पशुपाङ्गजाय ॥ १ ॥
śrībrahmovāca |
naumīḍya te'bhravapuṣe taḍidambarāya
guñjāvataṃsaparipicchalasanmukhāya |
vanyasraje kavalavetraviṣāṇaveṇu
lakṣmaśriye mṛdupade paśupāṅgajāya || 1 ||
Shriibrahmovaacha |
Naumiidya te'bhravapushe tadidambaraaya
Gunjaavatamsaparipichchhalasanmukhaaya |
Vanyasraje kavalavetravishaanavenu
Lakshmashriye mridupade pashupaangajaaya || 1 ||
श्री ब्रह्मा बोले — हे स्तुति के योग्य! मैं आपको प्रणाम करता हूँ — वर्षा के मेघ जैसा साँवला शरीर, बिजली-सा चमकता पीत वस्त्र, गुंजा के कर्णफूल और मोरपंख से दमकता मुख, वन के फूलों की माला; हाथ में कौर, छड़ी, सींग और बाँसुरी जिनकी शोभा के चिह्न हैं; कोमल चरणों वाले, ग्वाले के पुत्र।
Brahmā said: I bow to you, the one worthy of praise — your body dark as a rain-cloud, your garment bright as lightning, your face glowing with guñjā-berry ornaments and a peacock feather; wearing a garland of wild flowers, your beauty marked by a mouthful of food, a stick, a horn and a flute; soft of foot, the cowherd's son.
अस्यापि देव वपुषो मदनुग्रहस्य
स्वेच्छामयस्य न तु भूतमयस्य कोऽपि ।
नेशे महि त्ववसितुं मनसाऽऽन्तरेण
साक्षात्तवैव किमुतात्मसुखानुभूतेः ॥ २ ॥
asyāpi deva vapuṣo madanugrahasya
svecchāmayasya na tu bhūtamayasya ko'pi |
neśe mahi tvavasituṃ manasā''ntareṇa
sākṣāttavaiva kimutātmasukhānubhūteḥ || 2 ||
Asyaapi deva vapusho madanugrahasya
Svechchhaamayasya na tu bhuutamayasya ko'pi |
Neshe mahi tvavasitum manasaa''ntarena
Saakshaattavaiva kimutaatmasukhaanubhuuteh || 2 ||
हे देव! आपका यह शरीर, जो मुझ पर कृपा करने के लिए प्रकट हुआ है, आपकी अपनी इच्छा से बना है, भौतिक तत्त्वों से नहीं; फिर भी मैं भीतर एकाग्र मन से भी इसकी महिमा को थोड़ा-सा भी नहीं माप सकता। तब आपके साक्षात् स्वरूप को, जो आत्मानन्द का अनुभव ही है, कैसे जान सकूँगा?
O Lord, even this body of yours, which has appeared as a kindness to me and is shaped by your own will rather than made of the elements, I cannot fathom in the least with my inward mind. How much less, then, your own direct nature, which is the very experience of the bliss of the self?
ज्ञाने प्रयासमुदपास्य नमन्त एव ।
जीवन्ति सन्मुखरितां भवदीयवार्ताम् ।
स्थाने स्थिताः श्रुतिगतां तनुवाङ्मनोभिः ।
ये प्रायशोऽजित जितोऽप्यसि तैस्त्रिलोक्याम् ॥ ३ ॥
jñāne prayāsamudapāsya namanta eva |
jīvanti sanmukharitāṃ bhavadīyavārtām |
sthāne sthitāḥ śrutigatāṃ tanuvāṅmanobhiḥ |
ye prāyaśo'jita jito'pyasi taistrilokyām || 3 ||
Jnaane prayaasamudapaasya namanta eva |
Jiivanti sanmukharitaam bhavadiiyavaartaam |
Sthaane sthitaah shrutigataam tanuvaanmanobhih |
Ye praayasho'jita jito'pyasi taistrilokyaam || 3 ||
जो ज्ञान के लिए परिश्रम छोड़कर केवल झुकते हैं, अपने-अपने स्थान पर रहते हुए संतों द्वारा कही गई आपकी कथा को कानों से ग्रहण करते हैं और शरीर, वाणी तथा मन से उसी के सहारे जीते हैं — हे अजित! तीनों लोकों में किसी से न जीते जाने वाले आप प्रायः उन्हीं से जीत लिए जाते हैं।
Those who give up the struggle for knowledge and simply bow down, who stay where they are and live by your story as the saints tell it, taking it in through their ears and holding it with body, speech and mind — by them, O Unconquered, you who are conquered by no one in the three worlds are, as a rule, won over.
श्रेयःसृतिं भक्तिमुदस्य ते विभो ।
क्लिश्यन्ति ये केवलबोधलब्धये ।
तेषामसौ क्लेशल एव शिष्यते ।
नान्यद् यथा स्थूलतुषावघातिनाम् ॥ ४ ॥
śreyaḥsṛtiṃ bhaktimudasya te vibho |
kliśyanti ye kevalabodhalabdhaye |
teṣāmasau kleśala eva śiṣyate |
nānyad yathā sthūlatuṣāvaghātinām || 4 ||
Shreyahsritim bhaktimudasya te vibho |
Klishyanti ye kevalabodhalabdhaye |
Teshaamasau kleshala eva shishyate |
Naanyad yathaa sthuulatushaavaghaatinaam || 4 ||
हे विभो! जो कल्याण के मार्ग भक्ति को छोड़कर केवल ज्ञान पाने के लिए कष्ट उठाते हैं, उनके हाथ केवल वह कष्ट ही बचता है, और कुछ नहीं — जैसे खोखली भूसी कूटने वालों को केवल श्रम ही मिलता है।
O all-pervading Lord, those who set aside bhakti, the road to the highest good, and toil only to gain bare knowledge are left with nothing but the toil itself — like people who pound empty husks.
पुरेह भूमन् बहवोऽपि योगिनः
त्वदर्पितेहा निजकर्मलब्धया ।
विबुध्य भक्त्यैव कथोपनीतया
प्रपेदिरेऽञ्जोऽच्युत ते गतिं पराम् ॥ ५ ॥
pureha bhūman bahavo'pi yoginaḥ
tvadarpitehā nijakarmalabdhayā |
vibudhya bhaktyaiva kathopanītayā
prapedire'ñjo'cyuta te gatiṃ parām || 5 ||
Pureha bhuuman bahavo'pi yoginah
Tvadarpitehaa nijakarmalabdhayaa |
Vibudhya bhaktyaiva kathopaniitayaa
Prapedire'njo'chyuta te gatim paraam || 5 ||
हे भूमन्! पहले इस लोक में भी अनेक योगी अपनी सारी चेष्टाएँ आपको अर्पित करके, अपने कर्तव्य-कर्मों से प्राप्त और आपकी कथाओं से पुष्ट भक्ति के द्वारा ही जागकर, हे अच्युत, सहज ही आपकी परम गति को प्राप्त हुए।
In the past, O Infinite One, many yogins here offered all their striving to you. Awakened by bhakti — won through their own duties and nourished by hearing your stories — they reached your supreme goal with ease, O Acyuta.
तथापि भूमन् महिमागुणस्य ते
विबोद्धुमर्हत्यमलान्तरात्मभिः ।
अविक्रियात् स्वानुभवादरूपतो
ह्यनन्यबोध्यात्मतया न चान्यथा ॥ ६ ॥
tathāpi bhūman mahimāguṇasya te
viboddhumarhatyamalāntarātmabhiḥ |
avikriyāt svānubhavādarūpato
hyananyabodhyātmatayā na cānyathā || 6 ||
Tathaapi bhuuman mahimaagunasya te
Viboddhumarhatyamalaantaraatmabhih |
Avikriyaat svaanubhavaadaruupato
Hyananyabodhyaatmatayaa na chaanyathaa || 6 ||
फिर भी, हे भूमन्, आपके निर्गुण स्वरूप की महिमा को निर्मल अन्तःकरण वाले लोग जान सकते हैं — उस अविकारी, रूपरहित आत्मानुभव के द्वारा, जो किसी दूसरे से नहीं, केवल अपने-आप से ही जाना जाता है; अन्य किसी प्रकार से नहीं।
Even so, O Infinite One, the greatness of your quality-less nature can be understood by those whose inner being is pure — through the changeless, formless experience of the self, which is known by itself alone and not through anything else; there is no other way.
गुणात्मनस्तेऽपि गुणान् विमातुं
हितावतीर्णस्य क ईशिरेऽस्य ।
कालेन यैर्वा विमिताः सुकल्पैः
भूपांशवः खे मिहिका द्युभासः ॥ ७ ॥
guṇātmanaste'pi guṇān vimātuṃ
hitāvatīrṇasya ka īśire'sya |
kālena yairvā vimitāḥ sukalpaiḥ
bhūpāṃśavaḥ khe mihikā dyubhāsaḥ || 7 ||
Gunaatmanaste'pi gunaan vimaatum
Hitaavatiirnasya ka iishire'sya |
Kaalena yairvaa vimitaah sukalpaih
Bhuupaamshavah khe mihikaa dyubhaasah || 7 ||
परन्तु आप, जो सब गुणों के आश्रय हैं और जगत् के हित के लिए अवतरित हुए हैं, उनके गुणों को कौन गिन सकता है? वे कुशल लोग भी नहीं, जिन्होंने समय लगाकर पृथ्वी के धूलकण, आकाश के हिमकण और ज्योतियों की किरणें तक गिन डाली हों।
But who could count the qualities of you, the abode of all qualities, who have come down for the world's good? Not even those skilled ones who, given time, might have numbered the dust-grains of the earth, the snowflakes in the sky and the rays of the heavenly lights.
तत्तेऽनुकम्पां सुसमीक्षमाणो
भुञ्जान एवात्मकृतं विपाकम् ।
हृद्वाग्वपुर्भिर्विदधन्नमस्ते
जीवेत यो मुक्तिपदे स दायभाक् ॥ ८ ॥
tatte'nukampāṃ susamīkṣamāṇo
bhuñjāna evātmakṛtaṃ vipākam |
hṛdvāgvapurbhirvidadhannamaste
jīveta yo muktipade sa dāyabhāk || 8 ||
Tatte'nukampaam susamiikshamaano
Bhunjaana evaatmakritam vipaakam |
Hridvaagvapurbhirvidadhannamaste
Jiiveta yo muktipade sa daayabhaak || 8 ||
इसलिए जो आपकी कृपा की भली-भाँति प्रतीक्षा करते हुए, अपने ही किए कर्मों का फल भोगता हुआ, हृदय, वाणी और शरीर से आपको नमन करते हुए जीता है, वह मुक्ति-पद का वैसा ही अधिकारी है जैसे पुत्र पैतृक सम्पत्ति का।
So one who watches closely for your compassion, living through the fruit of his own past deeds, and bowing to you with heart, speech and body — such a person is an heir to the state of liberation.
पश्येश मेऽनार्यमनन्त आद्ये
परात्मनि त्वय्यपि मायिमायिनि ।
मायां वितत्येक्षितुमात्मवैभवं
ह्यहं कियानैच्छमिवार्चिरग्नौ ॥ ९ ॥
paśyeśa me'nāryamananta ādye
parātmani tvayyapi māyimāyini |
māyāṃ vitatyekṣitumātmavaibhavaṃ
hyahaṃ kiyānaicchamivārciragnau || 9 ||
Pashyesha me'naaryamananta aadye
Paraatmani tvayyapi maayimaayini |
Maayaam vitatyekshitumaatmavaibhavam
Hyaham kiyaanaichchhamivaarchiragnau || 9 ||
हे ईश! मेरी अभद्रता देखिए — आप अनन्त, आदिपुरुष, परमात्मा हैं, मायावियों को भी मोहने वाले हैं; और आप पर ही अपनी माया फैलाकर मैंने अपनी शक्ति देखनी चाही! आग के सामने एक चिंगारी जैसा, मैं हूँ ही कितना?
See my rudeness, O Lord! Against you — the endless, the first, the supreme Self, who bewilders even the masters of illusion — I spread my own māyā, wanting to watch my power at work. What am I, beside you, but a spark before a fire?
अतः क्षमस्वाच्युत मे रजोभुवो
ह्यजानतस्त्वत् पृथगीशमानिनः ।
अजावलेपान्धतमोऽन्धचक्षुष
एषोऽनुकम्प्यो मयि नाथवानिति ॥ १० ॥
ataḥ kṣamasvācyuta me rajobhuvo
hyajānatastvat pṛthagīśamāninaḥ |
ajāvalepāndhatamo'ndhacakṣuṣa
eṣo'nukampyo mayi nāthavāniti || 10 ||
Atah kshamasvaachyuta me rajobhuvo
Hyajaanatastvat prithagiishamaaninah |
Ajaavalepaandhatamo'ndhachakshusha
Esho'nukampyo mayi naathavaaniti || 10 ||
इसलिए हे अच्युत, मुझे क्षमा करें। मैं रजोगुण से उत्पन्न हूँ, अज्ञानी हूँ, अपने को आपसे अलग स्वामी मान बैठा, 'मैं अजन्मा हूँ' इस घमंड के गहरे अंधकार से मेरी आँखें अंधी हो गई थीं। 'इसका स्वामी मैं हूँ, यह दया का पात्र है' — यह सोचकर मुझ पर कृपा कीजिए।
Forgive me, then, O Acyuta. Born of rajas and lacking understanding, I took myself for a lord apart from you; my eyes were blinded by the thick darkness of pride in being 'the Unborn'. Think of me as one who has you for his master and so deserves your pity.
क्वाहं तमोमहदहंखचराग्निवार्भू ।
संवेष्टिताण्डघटसप्तवितस्तिकायः ।
क्वेदृग्विधाविगणिताण्डपराणुचर्या ।
वाताध्वरोमविवरस्य च ते महित्वम् ॥ ११ ॥
kvāhaṃ tamomahadahaṃkhacarāgnivārbhū |
saṃveṣṭitāṇḍaghaṭasaptavitastikāyaḥ |
kvedṛgvidhāvigaṇitāṇḍaparāṇucaryā |
vātādhvaromavivarasya ca te mahitvam || 11 ||
Kvaaham tamomahadahamkhacharaagnivaarbhuu |
Samveshtitaandaghatasaptavitastikaayah |
Kvedrigvidhaaviganitaandaparaanucharyaa |
Vaataadhvaromavivarasya cha te mahitvam || 11 ||
कहाँ मैं — अंधकार (प्रकृति), महत्तत्त्व, अहंकार, आकाश, वायु, अग्नि, जल और पृथ्वी से घिरे ब्रह्माण्ड-रूपी घड़े में सात बित्ते का शरीर; और कहाँ आपकी महिमा — जिनके रोमकूप-रूपी झरोखों में ऐसे अनगिनत ब्रह्माण्ड परमाणुओं की तरह घूमते रहते हैं!
What am I — a body seven hand-spans long inside a pot-like cosmic egg wrapped in layers of primal darkness, mahat, ego, space, air, fire, water and earth? And what is your greatness — through the pores of whose skin, as through air-vents, countless such universes drift like specks of dust?
उत्क्षेपणं गर्भगतस्य पादयोः
किं कल्पते मातुरधोक्षजागसे ।
किमस्तिनास्तिव्यपदेशभूषितं
तवास्ति कुक्षेः कियदप्यनन्तः ॥ १२ ॥
utkṣepaṇaṃ garbhagatasya pādayoḥ
kiṃ kalpate māturadhokṣajāgase |
kimastināstivyapadeśabhūṣitaṃ
tavāsti kukṣeḥ kiyadapyanantaḥ || 12 ||
Utkshepanam garbhagatasya paadayoh
Kim kalpate maaturadhokshajaagase |
Kimastinaastivyapadeshabhuushitam
Tavaasti kuksheh kiyadapyanantah || 12 ||
हे अधोक्षज! गर्भ में स्थित शिशु यदि पैर उछाले, तो क्या माता उसे अपराध मानती है? और 'है' या 'नहीं है' — ऐसे किसी भी नाम से कही जाने वाली कौन-सी वस्तु है जो आपके उदर के बाहर हो?
O Adhokṣaja, is a child's kicking in the womb counted as an offence by its mother? And is there anything at all — whether spoken of as 'existing' or 'not existing' — that lies outside your belly?
जगत्त्रयान्तोदधिसम्प्लवोदे
नारायणस्योदरनाभिनालात् ।
विनिर्गतोऽजस्त्विति वाङ् न वै मृषा
किं त्वीश्वर त्वन्न विनिर्गतोऽस्मि ॥ १३ ॥
jagattrayāntodadhisamplavode
nārāyaṇasyodaranābhinālāt |
vinirgato'jastviti vāṅ na vai mṛṣā
kiṃ tvīśvara tvanna vinirgato'smi || 13 ||
Jagattrayaantodadhisamplavode
Naaraayanasyodaranaabhinaalaat |
Vinirgato'jastviti vaan na vai mrishaa
Kim tviishvara tvanna vinirgato'smi || 13 ||
'जब तीनों लोक प्रलय-समुद्र के जल में डूबे थे, तब नारायण के उदर से निकले नाभि-कमल के नाल से अज (ब्रह्मा) उत्पन्न हुए' — यह कथन झूठा नहीं है। तो हे ईश्वर, क्या मैं आपसे ही उत्पन्न नहीं हुआ?
'When the three worlds lay under the waters of dissolution, the Unborn [Brahmā] came forth from the navel-stalk of Nārāyaṇa's belly' — this saying is not false. Then, O Lord, have I not come forth from you?
नारायणस्त्वं न हि सर्वदेहिनां
आत्मास्यधीशाखिललोकसाक्षी ।
नारायणोऽङ्गं नरभूजलायनात्
तच्चापि सत्यं न तवैव माया ॥ १४ ॥
nārāyaṇastvaṃ na hi sarvadehināṃ
ātmāsyadhīśākhilalokasākṣī |
nārāyaṇo'ṅgaṃ narabhūjalāyanāt
taccāpi satyaṃ na tavaiva māyā || 14 ||
Naaraayanastvam na hi sarvadehinaam
Aatmaasyadhiishaakhilalokasaakshii |
Naaraayano'ngam narabhuujalaayanaat
Tachchaapi satyam na tavaiva maayaa || 14 ||
क्या आप नारायण नहीं हैं? आप सब देहधारियों के आत्मा हैं, स्वामी हैं, समस्त लोकों के साक्षी हैं। 'नर' से उत्पन्न जल में निवास करने के कारण जिसे नारायण कहते हैं, वह आपका ही एक अंग है; और वह भी परम सत्य नहीं, आपकी माया ही है।
Are you not Nārāyaṇa? You are the Self of every embodied being, the ruler, the witness of all the worlds. The form called Nārāyaṇa — so named because it rests on the waters that sprang from Nara — is a limb of yours; and even that is not the final truth, but your māyā. (Traditions read the last phrase differently: some take it as 'that too is real, not mere māyā'.)
तच्चेज्जलस्थं तव सज्जगद्वपुः
किं मे न दृष्टं भगवंस्तदैव ।
किं वा सुदृष्टं हृदि मे तदैव
किं नो सपद्येव पुनर्व्यदर्शि ॥ १५ ॥
taccejjalasthaṃ tava sajjagadvapuḥ
kiṃ me na dṛṣṭaṃ bhagavaṃstadaiva |
kiṃ vā sudṛṣṭaṃ hṛdi me tadaiva
kiṃ no sapadyeva punarvyadarśi || 15 ||
Tachchejjalastham tava sajjagadvapuh
Kim me na drishtam bhagavamstadaiva |
Kim vaa sudrishtam hridi me tadaiva
Kim no sapadyeva punarvyadarshi || 15 ||
यदि जल में स्थित आपका वह जगत्-रूप शरीर सत्य है, तो हे भगवन्, मैंने उसी समय उसे क्यों नहीं देखा? और यदि हृदय में मैंने उसे भली-भाँति देख लिया था, तो तुरन्त ही वह फिर क्यों नहीं दिखाई दिया?
If that world-body of yours resting on the waters is real, O Blessed Lord, why did I not see it at the time [when I searched for it]? And if I did see it clearly in my heart then, why was it not seen again at once?
अत्रैव मायाधमनावतारे
ह्यस्य प्रपञ्चस्य बहिः स्फुटस्य ।
कृत्स्नस्य चान्तर्जठरे जनन्या
मायात्वमेव प्रकटीकृतं ते ॥ १६ ॥
atraiva māyādhamanāvatāre
hyasya prapañcasya bahiḥ sphuṭasya |
kṛtsnasya cāntarjaṭhare jananyā
māyātvameva prakaṭīkṛtaṃ te || 16 ||
Atraiva maayaadhamanaavataare
Hyasya prapanchasya bahih sphutasya |
Kritsnasya chaantarjathare jananyaa
Maayaatvameva prakatiikritam te || 16 ||
इसी माया को दूर करने वाले अवतार में आपने दिखा दिया कि यह सारा प्रपंच — जो बाहर स्पष्ट दिखता है, और जिसे माता ने आपके उदर के भीतर भी देखा — माया ही है।
In this very descent, which blows away māyā, you made it plain that this whole world — clearly visible outside, and seen by your mother inside your belly as well — is nothing but māyā.
यस्य कुक्षाविदं सर्वं सात्मं भाति यथा तथा ।
तत्त्वय्यपीह तत् सर्वं किमिदं मायया विना ॥ १७ ॥
yasya kukṣāvidaṃ sarvaṃ sātmaṃ bhāti yathā tathā |
tattvayyapīha tat sarvaṃ kimidaṃ māyayā vinā || 17 ||
Yasya kukshaavidam sarvam saatmam bhaati yathaa tathaa |
Tattvayyapiiha tat sarvam kimidam maayayaa vinaa || 17 ||
जिनके उदर में यह सब, आपके स्वयं सहित, जैसा है वैसा ही दिखाई दिया, वही सब यहाँ बाहर भी आपमें ही है — तो यह माया के बिना और क्या है?
All this, with you yourself in it, appeared just as it is within your belly; and that same all is here outside, in you too. What can this be, if not māyā?
अद्यैव त्वदृतेऽस्य किं मम न ते
मायात्वमादर्शितम् ।
एकोऽसि प्रथमं ततो व्रजसुहृद्
वत्साः समस्ता अपि ।
तावन्तोऽसि चतुर्भुजास्तदखिलैः
साकं मयोपासिताः ।
तावन्त्येव जगन्त्यभूस्तदमितं
ब्रह्माद्वयं शिष्यते ॥ १८ ॥
adyaiva tvadṛte'sya kiṃ mama na te
māyātvamādarśitam |
eko'si prathamaṃ tato vrajasuhṛd
vatsāḥ samastā api |
tāvanto'si caturbhujāstadakhilaiḥ
sākaṃ mayopāsitāḥ |
tāvantyeva jagantyabhūstadamitaṃ
brahmādvayaṃ śiṣyate || 18 ||
Adyaiva tvadrite'sya kim mama na te
Maayaatvamaadarshitam |
Eko'si prathamam tato vrajasuhrid
Vatsaah samastaa api |
Taavanto'si chaturbhujaastadakhilaih
Saakam mayopaasitaah |
Taavantyeva jagantyabhuustadamitam
Brahmaadvayam shishyate || 18 ||
क्या आज ही आपने मुझे यह नहीं दिखा दिया कि आपके अतिरिक्त यह सब माया है? पहले आप अकेले थे; फिर व्रज के सारे सखा और सारे बछड़े बन गए; फिर उतने ही चतुर्भुज रूप हुए, जिनकी मुझ सहित सभी उपासना कर रहे थे; फिर उतने ही ब्रह्माण्ड बने; और अन्त में वही अपरिमित अद्वय ब्रह्म शेष रहा।
Did you not show me this very day that everything apart from you is māyā? First you were one; then you became all the friends of Vraja and all the calves; then as many four-armed forms, worshipped by all beings and by me; then as many universes; and in the end only the measureless, non-dual Brahman remained.
अजानतां त्वत्पदवीमनात्मन्
यात्माऽऽत्मना भासि वितत्य मायाम् ।
सृष्टाविवाहं जगतो विधान
इव त्वमेषोऽन्त इव त्रिनेत्रः ॥ १९ ॥
ajānatāṃ tvatpadavīmanātman
yātmā''tmanā bhāsi vitatya māyām |
sṛṣṭāvivāhaṃ jagato vidhāna
iva tvameṣo'nta iva trinetraḥ || 19 ||
Ajaanataam tvatpadaviimanaatman
Yaatmaa''tmanaa bhaasi vitatya maayaam |
Srishtaavivaaham jagato vidhaana
Iva tvamesho'nta iva trinetrah || 19 ||
जो आपके स्वरूप को नहीं जानते, उनके लिए आप आत्मा होकर भी माया फैलाकर अनात्मा में स्वयं ही अपने द्वारा प्रकट होते हैं — सृष्टि में मानो मैं (ब्रह्मा) बनकर, पालन में मानो स्वयं आप (विष्णु) बनकर, और अन्त में मानो त्रिनेत्र (शिव) बनकर।
To those who do not know your nature, you — the Self — appear by your own power within what is not-self, spreading out māyā: as if you were I in creating the world, as if you were yourself in sustaining it, and as if the three-eyed Śiva at its end.
सुरेष्वृषिष्वीश तथैव नृष्वपि
तिर्यक्षु यादःस्वपि तेऽजनस्य ।
जन्मासतां दुर्मदनिग्रहाय
प्रभो विधातः सदनुग्रहाय च ॥ २० ॥
sureṣvṛṣiṣvīśa tathaiva nṛṣvapi
tiryakṣu yādaḥsvapi te'janasya |
janmāsatāṃ durmadanigrahāya
prabho vidhātaḥ sadanugrahāya ca || 20 ||
Sureshvrishishviisha tathaiva nrishvapi
Tiryakshu yaadahsvapi te'janasya |
Janmaasataam durmadanigrahaaya
Prabho vidhaatah sadanugrahaaya cha || 20 ||
हे ईश, हे प्रभो, हे विधाता! आप अजन्मा हैं, फिर भी देवताओं, ऋषियों, मनुष्यों, पशु-पक्षियों और जलचरों में आपका जन्म दुष्टों के अहंकार को दबाने और सज्जनों पर अनुग्रह करने के लिए होता है।
O Lord, Master and Ordainer — you are unborn, yet you take birth among gods, sages and humans, among animals and creatures of the water, to curb the arrogance of the wicked and to show grace to the good.
को वेत्ति भूमन् भगवन् परात्मन्
योगेश्वरोतीर्भवतस्त्रिलोक्याम् ।
क्व वा कथं वा कति वा कदेति
विस्तारयन् क्रीडसि योगमायाम् ॥ २१ ॥
ko vetti bhūman bhagavan parātman
yogeśvarotīrbhavatastrilokyām |
kva vā kathaṃ vā kati vā kadeti
vistārayan krīḍasi yogamāyām || 21 ||
Ko vetti bhuuman bhagavan paraatman
Yogeshvarotiirbhavatastrilokyaam |
Kva vaa katham vaa kati vaa kadeti
Vistaarayan kriidasi yogamaayaam || 21 ||
हे भूमन्, हे भगवन्, हे परमात्मन्, हे योगेश्वर! तीनों लोकों में आपकी लीलाओं को कौन जानता है — आप कहाँ, कैसे, कितने रूपों में और कब अपनी योगमाया फैलाकर क्रीड़ा करते हैं?
O Infinite One, Blessed Lord, supreme Self, master of yoga — who in the three worlds knows your play: where, how, in how many forms and when you sport, spreading out your yogamāyā?
तस्मादिदं जगदशेषमसत्स्वरूपं
स्वप्नाभमस्तधिषणं पुरुदुःखदुःखम् ।
त्वय्येव नित्यसुखबोधतनावनन्ते
मायात उद्यदपि यत् सदिवावभाति ॥ २२ ॥
tasmādidaṃ jagadaśeṣamasatsvarūpaṃ
svapnābhamastadhiṣaṇaṃ puruduḥkhaduḥkham |
tvayyeva nityasukhabodhatanāvanante
māyāta udyadapi yat sadivāvabhāti || 22 ||
Tasmaadidam jagadasheshamasatsvaruupam
Svapnaabhamastadhishanam puruduhkhaduhkham |
Tvayyeva nityasukhabodhatanaavanante
Maayaata udyadapi yat sadivaavabhaati || 22 ||
इसलिए यह सम्पूर्ण जगत् स्वरूप से असत् है, स्वप्न-सा है, इसमें बुद्धि खो जाती है, और यह दुःख पर दुःख से भरा है। माया से उत्पन्न होने पर भी यह आपमें — जो अनन्त हैं और नित्य सुख तथा ज्ञान ही जिनका शरीर है — सत्य-सा प्रतीत होता है।
Therefore this whole world is unreal in its nature, like a dream, a place where understanding is lost, full of sorrow upon sorrow. Though it rises out of māyā, it shines as if real because it rests in you — the endless one, whose very body is eternal bliss and awareness.
एकस्त्वमात्मा पुरुषः पुराणः
सत्यः स्वयंज्योतिरनन्त आद्यः ।
नित्योऽक्षरोऽजस्रसुखो निरञ्जनः
पूर्णाद्वयो मुक्त उपाधितोऽमृतः ॥ २३ ॥
ekastvamātmā puruṣaḥ purāṇaḥ
satyaḥ svayaṃjyotirananta ādyaḥ |
nityo'kṣaro'jasrasukho nirañjanaḥ
pūrṇādvayo mukta upādhito'mṛtaḥ || 23 ||
Ekastvamaatmaa purushah puraanah
Satyah svayamjyotirananta aadyah |
Nityo'ksharo'jasrasukho niranjanah
Puurnaadvayo mukta upaadhito'mritah || 23 ||
आप ही एकमात्र आत्मा हैं — पुराण पुरुष, सत्य, स्वयंप्रकाश, अनन्त, आदि, नित्य, अक्षर, अखण्ड सुखरूप, निर्मल, पूर्ण, अद्वितीय, उपाधियों से मुक्त और अमृत।
You alone are the one Self: the ancient Puruṣa, the Real, self-luminous, endless and first, eternal and imperishable, unbroken bliss, stainless, full and without a second, free of all limiting adjuncts, deathless.
एवंविधं त्वां सकलात्मनामपि
स्वात्मानमात्मात्मतया विचक्षते ।
गुर्वर्कलब्धोपनिषत् सुचक्षुषा
ये ते तरन्तीव भवानृताम्बुधिम् ॥ २४ ॥
evaṃvidhaṃ tvāṃ sakalātmanāmapi
svātmānamātmātmatayā vicakṣate |
gurvarkalabdhopaniṣat sucakṣuṣā
ye te tarantīva bhavānṛtāmbudhim || 24 ||
Evamvidham tvaam sakalaatmanaamapi
Svaatmaanamaatmaatmatayaa vichakshate |
Gurvarkalabdhopanishat suchakshushaa
Ye te tarantiiva bhavaanritaambudhim || 24 ||
जो लोग गुरु-रूपी सूर्य से प्राप्त उपनिषद्-ज्ञान की निर्मल दृष्टि से आपको, जो ऐसे हैं और सबके आत्मा के भी आत्मा हैं, अपने ही आत्मा के रूप में देखते हैं, वे मानो संसार के मिथ्या सागर को पार कर जाते हैं।
Those who, with the clear eye of Upaniṣadic insight received from the teacher as light from the sun, see you — such as you are, the Self even of all selves — as their own Self, cross, as it were, the ocean of this false world.
आत्मानमेवात्मतयाविजानतां
तेनैव जातं निखिलं प्रपञ्चितम् ।
ज्ञानेन भूयोऽपि च तत्प्रलीयते
रज्ज्वामहेर्भोगभवाभवौ यथा ॥ २५ ॥
ātmānamevātmatayāvijānatāṃ
tenaiva jātaṃ nikhilaṃ prapañcitam |
jñānena bhūyo'pi ca tatpralīyate
rajjvāmaherbhogabhavābhavau yathā || 25 ||
Aatmaanamevaatmatayaavijaanataam
Tenaiva jaatam nikhilam prapanchitam |
Jnaanena bhuuyo'pi cha tatpraliiyate
Rajjvaamaherbhogabhavaabhavau yathaa || 25 ||
जो आत्मा को आत्मा के रूप में नहीं जानते, उनके लिए उसी अज्ञान से यह समस्त प्रपंच उत्पन्न होता है, और ज्ञान से वह फिर लीन हो जाता है — जैसे रस्सी में साँप के फन का दिखना और मिट जाना।
For those who do not know the self as the Self, this whole spread-out world arises from that very not-knowing, and through knowledge it dissolves again — just as the coils of a snake appear and vanish in a rope.
अज्ञानसंज्ञौ भवबन्धमोक्षौ
द्वौ नाम नान्यौ स्त ऋतज्ञभावात् ।
अजस्रचित्यात्मनि केवले परे
विचार्यमाणे तरणाविवाहनी ॥ २६ ॥
ajñānasaṃjñau bhavabandhamokṣau
dvau nāma nānyau sta ṛtajñabhāvāt |
ajasracityātmani kevale pare
vicāryamāṇe taraṇāvivāhanī || 26 ||
Ajnaanasamjnau bhavabandhamokshau
Dvau naama naanyau sta ritajnabhaavaat |
Ajasrachityaatmani kevale pare
Vichaaryamaane taranaavivaahanii || 26 ||
संसार का बन्धन और उससे मोक्ष — ये दोनों अज्ञान के ही नाम हैं; सत्य को जानने पर ये अलग-अलग कुछ नहीं रहते। जब अखण्ड चैतन्य, केवल, परम आत्मा पर विचार किया जाता है, तब ये वैसे ही मिट जाते हैं जैसे सूर्य में दिन और रात का भेद।
Bondage to worldly existence and release from it are both only names belonging to ignorance; for one who knows the truth they are not two separate things. When the pure, supreme Self of unbroken awareness is examined, they are like day and night in relation to the sun.
त्वामात्मानं परं मत्वा परमात्मानमेव च ।
आत्मा पुनर्बहिर्मृग्य अहोऽज्ञजनताज्ञता ॥ २७ ॥
tvāmātmānaṃ paraṃ matvā paramātmānameva ca |
ātmā punarbahirmṛgya aho'jñajanatājñatā || 27 ||
Tvaamaatmaanam param matvaa paramaatmaanameva cha |
Aatmaa punarbahirmrigya aho'jnajanataajnataa || 27 ||
आपको, जो आत्मा हैं, कुछ और मानकर, और परमात्मा को भी कुछ और मानकर, आत्मा को फिर बाहर खोजना — अहो, अज्ञानी जनों की यह कैसी अज्ञानता है!
To take you, who are the Self, for something other, and the supreme Self too for something other, and then to go searching for the self outside — oh, the ignorance of ignorant people!
अन्तर्भवेऽनन्त भवन्तमेव
ह्यतत्त्यजन्तो मृगयन्ति सन्तः ।
असन्तमप्यन्त्यहिमन्तरेण
सन्तं गुणं तं किमु यन्ति सन्तः ॥ २८ ॥
antarbhave'nanta bhavantameva
hyatattyajanto mṛgayanti santaḥ |
asantamapyantyahimantareṇa
santaṃ guṇaṃ taṃ kimu yanti santaḥ || 28 ||
Antarbhave'nanta bhavantameva
Hyatattyajanto mrigayanti santah |
Asantamapyantyahimantarena
Santam gunam tam kimu yanti santah || 28 ||
हे अनन्त! इसलिए संत जो 'यह नहीं' है उसे त्यागते हुए अपने ही भीतर आपको खोजते हैं। रस्सी में दिखने वाले असत् साँप को हटाए बिना, क्या सज्जन उस सत्य रस्सी को पहचान सकते हैं?
So, O Endless One, the wise seek you within their own being, setting aside whatever is not you. For without ruling out the snake that is not really there, how could the discerning come to know the rope that truly is?
अथापि ते देव पदाम्बुजद्वय
प्रसादलेशानुगृहीत एव हि ।
जानाति तत्त्वं भगवन् महिम्नो
न चान्य एकोऽपि चिरं विचिन्वन् ॥ २९ ॥
athāpi te deva padāmbujadvaya
prasādaleśānugṛhīta eva hi |
jānāti tattvaṃ bhagavan mahimno
na cānya eko'pi ciraṃ vicinvan || 29 ||
Athaapi te deva padaambujadvaya
Prasaadaleshaanugrihiita eva hi |
Jaanaati tattvam bhagavan mahimno
Na chaanya eko'pi chiram vichinvan || 29 ||
फिर भी, हे देव, जिस पर आपके दोनों चरण-कमलों की कृपा का लेशमात्र भी हो जाता है, वही आपकी महिमा का तत्त्व जानता है, हे भगवन्; और कोई एक भी नहीं, चाहे वह कितने ही लम्बे समय तक खोज करता रहे।
And yet, O God, only one who has received even a trace of grace from your two lotus feet knows the truth of your greatness, O Blessed Lord; no one else does, however long he keeps searching.
तदस्तु मे नाथ स भूरिभागो
भवेऽत्र वान्यत्र तु वा तिरश्चाम् ।
येनाहमेकोऽपि भवज्जनानां
भूत्वा निषेवे तव पादपल्लवम् ॥ ३० ॥
tadastu me nātha sa bhūribhāgo
bhave'tra vānyatra tu vā tiraścām |
yenāhameko'pi bhavajjanānāṃ
bhūtvā niṣeve tava pādapallavam || 30 ||
Tadastu me naatha sa bhuuribhaago
Bhave'tra vaanyatra tu vaa tirashchaam |
Yenaahameko'pi bhavajjanaanaam
Bhuutvaa nisheve tava paadapallavam || 30 ||
इसलिए हे नाथ, मुझे वह महान् सौभाग्य मिले — इसी जन्म में या किसी दूसरे जन्म में, चाहे पशु-पक्षियों में ही क्यों न हो — जिससे मैं आपके भक्तों में से एक बनकर आपके कोमल चरणों की सेवा कर सकूँ।
So may that great good fortune be mine, O Master — in this birth or another, even among animals — by which I may become one of your people and serve your tender, leaf-soft feet.
अहोऽतिधन्या व्रजगोरमण्यः
स्तन्यामृतं पीतमतीव ते मुदा ।
यासां विभो वत्सतरात्मजात्मना
यत्तृप्तयेऽद्यापि न चालमध्वराः ॥ ३१ ॥
aho'tidhanyā vrajagoramaṇyaḥ
stanyāmṛtaṃ pītamatīva te mudā |
yāsāṃ vibho vatsatarātmajātmanā
yattṛptaye'dyāpi na cālamadhvarāḥ || 31 ||
Aho'tidhanyaa vrajagoramanyah
Stanyaamritam piitamatiiva te mudaa |
Yaasaam vibho vatsataraatmajaatmanaa
Yattriptaye'dyaapi na chaalamadhvaraah || 31 ||
अहो! व्रज की गायें और गोपियाँ कितनी धन्य हैं, हे विभो, जिनका अमृत-सा दूध आपने बछड़े और पुत्र बनकर बड़े आनन्द से पिया — आप, जिनकी तृप्ति के लिए आज तक के सारे यज्ञ भी पर्याप्त नहीं हुए।
Oh, how blessed are the cows and the women of Vraja, O all-pervading Lord! Taking the form of their calves and their sons, you drank the nectar of their milk with delight — you, whom all the sacrifices down to this day have not been enough to satisfy.
अहो भाग्यमहो भाग्यं नन्दगोपव्रजौकसाम् ।
यन्मित्रं परमानन्दं पूर्णं ब्रह्म सनातनम् ॥ ३२ ॥
aho bhāgyamaho bhāgyaṃ nandagopavrajaukasām |
yanmitraṃ paramānandaṃ pūrṇaṃ brahma sanātanam || 32 ||
Aho bhaagyamaho bhaagyam nandagopavrajaukasaam |
Yanmitram paramaanandam puurnam brahma sanaatanam || 32 ||
अहो भाग्य, अहो भाग्य नन्द गोप के व्रज में रहने वालों का, जिनका मित्र परम आनन्दस्वरूप, पूर्ण, सनातन ब्रह्म है!
What fortune, what fortune for the people of the cowherd Nanda's village — whose friend is the supreme bliss, the full and eternal Brahman!
एषां तु भाग्यमहिमाच्युत तावदास्ताम् ।
एकादशैव हि वयं बत भूरिभागाः ।
एतद्धृषीकचषकैरसकृत् पिबामः
शर्वादयोऽङ्घ्र्युदजमध्वमृतासवं ते ॥ ३३ ॥
eṣāṃ tu bhāgyamahimācyuta tāvadāstām |
ekādaśaiva hi vayaṃ bata bhūribhāgāḥ |
etaddhṛṣīkacaṣakairasakṛt pibāmaḥ
śarvādayo'ṅghryudajamadhvamṛtāsavaṃ te || 33 ||
Eshaam tu bhaagyamahimaachyuta taavadaastaam |
Ekaadashaiva hi vayam bata bhuuribhaagaah |
Etaddhrishiikachashakairasakrit pibaamah
Sharvaadayo'nghryudajamadhvamritaasavam te || 33 ||
हे अच्युत! इनके भाग्य की महिमा तो रहने ही दीजिए; हम ग्यारह — शिव आदि इन्द्रियों के अधिष्ठाता देवता — भी बड़े भाग्यशाली हैं, क्योंकि इन व्रजवासियों की इन्द्रियों रूपी प्यालों से हम बार-बार आपके चरण-कमलों के मधु-रूपी अमृत-आसव का पान करते हैं।
Let the greatness of their fortune be, O Acyuta — even we eleven, Śiva and the rest [the gods who preside over the senses], are richly blessed: through the cups of these people's senses we drink again and again the nectar-wine, the honey, of your lotus feet.
तद्भूरिभाग्यमिह जन्म किमप्यटव्यां ।
यद्गोकुलेऽपि कतमाङ्घ्रिरजोऽभिषेकम् ।
यज्जीवितं तु निखिलं भगवान् मुकुन्दः
त्वद्यापि यत्पदरजः श्रुतिमृग्यमेव ॥ ३४ ॥
tadbhūribhāgyamiha janma kimapyaṭavyāṃ |
yadgokule'pi katamāṅghrirajo'bhiṣekam |
yajjīvitaṃ tu nikhilaṃ bhagavān mukundaḥ
tvadyāpi yatpadarajaḥ śrutimṛgyameva || 34 ||
Tadbhuuribhaagyamiha janma kimapyatavyaam |
Yadgokule'pi katamaanghrirajo'bhishekam |
Yajjiivitam tu nikhilam bhagavaan mukundah
Tvadyaapi yatpadarajah shrutimrigyameva || 34 ||
इसलिए यहाँ इस वन में, या गोकुल में, किसी भी रूप में जन्म लेना बड़ा सौभाग्य होगा, जिससे इनमें से किसी के भी चरणों की धूल से मेरा अभिषेक हो जाए — इन व्रजवासियों का, जिनका सारा जीवन ही भगवान् मुकुन्द हैं, और जिनके चरणों की धूल को वेद आज भी खोज ही रहे हैं।
So it would be great good fortune to be born here in any form at all — in this forest, or in Gokula — to be bathed in the foot-dust of any one of these people, whose whole life is the Blessed Mukunda, and the dust of whose feet the Vedas are still searching for even now.
एषां घोषनिवासिनामुत भवान्
किं देव रातेति नः
चेतो विश्वफलात् फलं त्वदपरं
कुत्राप्ययन्मुह्यति ।
सद्वेषादिव पूतनापि सकुला
त्वामेव देवापिता
यद्धामार्थसुहृत् प्रियात्मतनय
प्राणाशयास्त्वत्कृते ॥ ३५ ॥
eṣāṃ ghoṣanivāsināmuta bhavān
kiṃ deva rāteti naḥ
ceto viśvaphalāt phalaṃ tvadaparaṃ
kutrāpyayanmuhyati |
sadveṣādiva pūtanāpi sakulā
tvāmeva devāpitā
yaddhāmārthasuhṛt priyātmatanaya
prāṇāśayāstvatkṛte || 35 ||
Eshaam ghoshanivaasinaamuta bhavaan
Kim deva raateti nah
Cheto vishvaphalaat phalam tvadaparam
Kutraapyayanmuhyati |
Sadveshaadiva puutanaapi sakulaa
Tvaameva devaapitaa
Yaddhaamaarthasuhrit priyaatmatanaya
Praanaashayaastvatkrite || 35 ||
हे देव! हमारा मन यह सोचकर उलझ जाता है कि आप इन घोष (ग्वाल-बस्ती) के निवासियों को क्या देंगे, क्योंकि सब फलों के फल आप ही हैं, आपसे बढ़कर कोई फल कहीं नहीं। पूतना भी केवल सज्जन का वेश धारण करने से अपने कुल सहित आपको ही प्राप्त हो गई; फिर इन्हें क्या दें, जिनके घर, धन, मित्र, प्रियजन, शरीर, पुत्र, प्राण और मन — सब आपके ही लिए हैं?
O God, our mind is at a loss wondering what you could give these dwellers of the cowherd settlement, since there is no reward anywhere beyond you, the reward of all rewards. Even Pūtanā, merely by putting on the guise of a kind nurse, was brought to you together with her kin. What then for these, whose homes, wealth, friends, loved ones, bodies, children, lives and hearts are all for your sake?
तावद् रागादयः स्तेनाः तावत् कारागृहं गृहम् ।
तावन्मोहोऽङ्घ्रिनिगडो यावत् कृष्ण न ते जनाः ॥ ३६ ॥
tāvad rāgādayaḥ stenāḥ tāvat kārāgṛhaṃ gṛham |
tāvanmoho'ṅghrinigaḍo yāvat kṛṣṇa na te janāḥ || 36 ||
Taavad raagaadayah stenaah taavat kaaraagriham griham |
Taavanmoho'nghrinigado yaavat krishna na te janaah || 36 ||
हे कृष्ण! जब तक लोग आपके नहीं हो जाते, तभी तक राग आदि चोर बने रहते हैं, तभी तक घर कारागार है, और तभी तक मोह पैरों की बेड़ी बना रहता है।
Only until people become yours, O Kṛṣṇa, do desire and its kin remain thieves, does the home remain a prison, and does delusion remain a chain around the feet.
प्रपञ्चं निष्प्रपञ्चोऽपि विडम्बयसि भूतले ।
प्रपन्नजनतानन्द सन्दोहं प्रथितुं प्रभो ॥ ३७ ॥
prapañcaṃ niṣprapañco'pi viḍambayasi bhūtale |
prapannajanatānanda sandohaṃ prathituṃ prabho || 37 ||
Prapancham nishprapancho'pi vidambayasi bhuutale |
Prapannajanataananda sandoham prathitum prabho || 37 ||
हे प्रभो! आप प्रपंच से परे होकर भी, शरणागत जनों के आनन्द-भण्डार को बढ़ाने के लिए, पृथ्वी पर सांसारिक आचरण का अनुकरण करते हैं।
Though you are beyond the world's display, O Lord, you act out its ways here on earth, to spread wide the store of joy for those who have taken refuge in you.
जानन्त एव जानन्तु किं बहूक्त्या न मे प्रभो ।
मनसो वपुषो वाचो वैभवं तव गोचरः ॥ ३८ ॥
jānanta eva jānantu kiṃ bahūktyā na me prabho |
manaso vapuṣo vāco vaibhavaṃ tava gocaraḥ || 38 ||
Jaananta eva jaanantu kim bahuuktyaa na me prabho |
Manaso vapusho vaacho vaibhavam tava gocharah || 38 ||
जो जानने का दावा करते हैं, वे जानते रहें; बहुत कहने से क्या लाभ? हे प्रभो, मेरे लिए तो आपका वैभव न मन की पहुँच में है, न शरीर की, न वाणी की।
Let those who claim to know, know. What use are many words? For me, O Lord, your glory lies beyond the reach of mind, body and speech.
अनुजानीहि मां कृष्ण सर्वं त्वं वेत्सि सर्वदृक् ।
त्वमेव जगतां नाथो जगद् एतत् तवार्पितम् ॥ ३९ ॥
anujānīhi māṃ kṛṣṇa sarvaṃ tvaṃ vetsi sarvadṛk |
tvameva jagatāṃ nātho jagad etat tavārpitam || 39 ||
Anujaaniihi maam krishna sarvam tvam vetsi sarvadrik |
Tvameva jagataam naatho jagad etat tavaarpitam || 39 ||
हे कृष्ण, मुझे जाने की आज्ञा दीजिए। आप सब कुछ जानते हैं, सबके द्रष्टा हैं। आप ही समस्त जगतों के स्वामी हैं; यह जगत् (मेरा ब्रह्माण्ड) आपको अर्पित है।
Give me leave to go, O Kṛṣṇa. You know everything; you see all. You alone are the master of the worlds, and this world [in my charge] is offered to you.
श्रीकृष्ण वृष्णिकुलपुष्करजोषदायिन्
क्ष्मानिर्जरद्विजपशूदधिवृद्धिकारिन् ।
उद्धर्मशार्वरहर क्षितिराक्षसध्रुग्
आकल्पमार्कमर्हन् भगवन् नमस्ते ॥ ४० ॥
śrīkṛṣṇa vṛṣṇikulapuṣkarajoṣadāyin
kṣmānirjaradvijapaśūdadhivṛddhikārin |
uddharmaśārvarahara kṣitirākṣasadhrug
ākalpamārkamarhan bhagavan namaste || 40 ||
Shriikrishna vrishnikulapushkarajoshadaayin
Kshmaanirjaradvijapashuudadhivriddhikaarin |
Uddharmashaarvarahara kshitiraakshasadhrug
Aakalpamaarkamarhan bhagavan namaste || 40 ||
हे श्रीकृष्ण! वृष्णि-कुल रूपी कमल को आनन्द देने वाले (सूर्य-समान), पृथ्वी, देवताओं, ब्राह्मणों और गौओं रूपी समुद्र को बढ़ाने वाले (चन्द्र-समान), अधर्म रूपी रात्रि का नाश करने वाले, पृथ्वी के राक्षसों के शत्रु, कल्प के अन्त तक और सूर्य के रहने तक पूज्य भगवन् — आपको नमस्कार है।
O Śrī Kṛṣṇa — who gladden the lotus of the Vṛṣṇi clan like the sun, who make the ocean of earth, gods, brāhmaṇas and cattle swell like the moon, who end the night of unrighteousness and oppose the demons on earth, worthy of worship for as long as the cosmic age and the sun endure — O Blessed Lord, I bow to you.
श्रीशुक उवाच ।
इत्यभिष्टूय भूमानं त्रिः परिक्रम्य पादयोः ।
नत्वाभीष्टं जगद्धाता स्वधाम प्रत्यपद्यत ॥ ४१ ॥
śrīśuka uvāca |
ityabhiṣṭūya bhūmānaṃ triḥ parikramya pādayoḥ |
natvābhīṣṭaṃ jagaddhātā svadhāma pratyapadyata || 41 ||
Shriishuka uvaacha |
Ityabhishtuuya bhuumaanam trih parikramya paadayoh |
Natvaabhiishtam jagaddhaataa svadhaama pratyapadyata || 41 ||
श्री शुकदेव बोले — इस प्रकार अनन्त भगवान् की स्तुति करके, तीन बार उनकी परिक्रमा कर और उनके चरणों में प्रणाम करके, जगत् के रचयिता ब्रह्मा अपने इच्छित धाम को लौट गए।
Śrī Śuka said: Having praised the Infinite One in this way, circled him three times and bowed at his feet, the creator of the world returned to his own cherished abode.
ततोऽनुज्ञाप्य भगवान् स्वभुवं प्रागवस्थितान् ।
वत्सान् पुलिनमानिन्ये यथापूर्वसखं स्वकम् ॥ ४२ ॥
tato'nujñāpya bhagavān svabhuvaṃ prāgavasthitān |
vatsān pulinamāninye yathāpūrvasakhaṃ svakam || 42 ||
Tato'nujnaapya bhagavaan svabhuvam praagavasthitaan |
Vatsaan pulinamaaninye yathaapuurvasakham svakam || 42 ||
तब भगवान् ने ब्रह्मा को विदा करके, पहले की तरह वहीं स्थित बछड़ों को उस नदी-तट पर ले आए, जहाँ उनके अपने सखा पहले की ही भाँति बैठे थे।
Then the Lord, having sent the self-born Brahmā on his way, brought the calves — which were where they had been before — to the riverbank, where his own friends sat just as before.
एकस्मिन्नपि यातेऽब्दे प्राणेशं चान्तराऽऽत्मनः ।
कृष्णमायाहता राजन् क्षणार्धं मेनिरेऽर्भकाः ॥ ४३ ॥
ekasminnapi yāte'bde prāṇeśaṃ cāntarā''tmanaḥ |
kṛṣṇamāyāhatā rājan kṣaṇārdhaṃ menire'rbhakāḥ || 43 ||
Ekasminnapi yaate'bde praanesham chaantaraa''tmanah |
Krishnamaayaahataa raajan kshanaardham menire'rbhakaah || 43 ||
हे राजन्! अपने प्राणों के स्वामी (कृष्ण) के बिना पूरा एक वर्ष बीत जाने पर भी, कृष्ण की माया से मोहित उन बालकों ने उसे आधा क्षण ही समझा।
Though a whole year had passed without the lord of their lives, O King, the boys, overcome by Kṛṣṇa's māyā, took it to be half a moment.
किं किं न विस्मरन्तीह मायामोहितचेतसः ।
यन्मोहितं जगत्सर्वं अभीक्ष्णं विस्मृतात्मकम् ॥ ४४ ॥
kiṃ kiṃ na vismarantīha māyāmohitacetasaḥ |
yanmohitaṃ jagatsarvaṃ abhīkṣṇaṃ vismṛtātmakam || 44 ||
Kim kim na vismarantiiha maayaamohitachetasah |
Yanmohitam jagatsarvam abhiikshnam vismritaatmakam || 44 ||
माया से मोहित चित्त वाले लोग इस संसार में क्या-क्या नहीं भूल जाते? उसी माया से तो सारा जगत् मोहित होकर निरन्तर अपने स्वरूप को भूला रहता है।
What do those whose minds are clouded by māyā not forget in this world? By it the entire world is bewildered and constantly forgets its own true nature.
ऊचुश्च सुहृदः कृष्णं स्वागतं तेऽतिरंहसा ।
नैकोऽप्यभोजि कवल एहीतः साधु भुज्यताम् ॥ ४५ ॥
ūcuśca suhṛdaḥ kṛṣṇaṃ svāgataṃ te'tiraṃhasā |
naiko'pyabhoji kavala ehītaḥ sādhu bhujyatām || 45 ||
Uuchushcha suhridah krishnam svaagatam te'tiramhasaa |
Naiko'pyabhoji kavala ehiitah saadhu bhujyataam || 45 ||
सखाओं ने कृष्ण से कहा — 'स्वागत है! तुम बहुत जल्दी लौट आए। हमने अभी एक कौर भी नहीं खाया है; इधर आओ, अच्छी तरह भोजन करो।'
His friends said to Kṛṣṇa: 'Welcome back — you were very quick! Not a single mouthful has been eaten yet. Come here and eat properly.'
ततो हसन् हृषीकेशोऽभ्यवहृत्य सहार्भकैः ।
दर्शयंश्चर्माजगरं न्यवर्तत वनाद् व्रजम् ॥ ४६ ॥
tato hasan hṛṣīkeśo'bhyavahṛtya sahārbhakaiḥ |
darśayaṃścarmājagaraṃ nyavartata vanād vrajam || 46 ||
Tato hasan hrishiikesho'bhyavahritya sahaarbhakaih |
Darshayamshcharmaajagaram nyavartata vanaad vrajam || 46 ||
तब हृषीकेश हँसते हुए बालकों के साथ भोजन करके, उन्हें अजगर (अघासुर) की खाल दिखाते हुए वन से व्रज की ओर लौट चले।
Laughing, Hṛṣīkeśa then ate with the boys, and, showing them the skin of the python [Agha], turned back from the forest toward Vraja.
बर्हप्रसून नवधातुविचित्रिताङ्गः
प्रोद्दामवेणुदलशृङ्गरवोत्सवाढ्यः ।
वत्सान् गृणन्ननुगगीत पवित्रकीर्तिः
गोपीदृगुत्सवदृशिः प्रविवेश गोष्ठम् ॥ ४७ ॥
barhaprasūna navadhātuvicitritāṅgaḥ
proddāmaveṇudalaśṛṅgaravotsavāḍhyaḥ |
vatsān gṛṇannanugagīta pavitrakīrtiḥ
gopīdṛgutsavadṛśiḥ praviveśa goṣṭham || 47 ||
Barhaprasuuna navadhaatuvichitritaangah
Proddaamavenudalashringaravotsavaadhyah |
Vatsaan grinannanugagiita pavitrakiirtih
Gopiidrigutsavadrishih pravivesha goshtham || 47 ||
मोरपंख, फूलों और नये गेरू आदि खनिज रंगों से सजे अंगों वाले, बाँसुरी, पत्तों की सीटी और सींग की ऊँची ध्वनियों के उत्सव से भरे, बछड़ों को पुकारते हुए, जिनकी पावन कीर्ति पीछे चलते सखा गा रहे थे, और जिनका दर्शन गोपियों की आँखों का उत्सव था — ऐसे कृष्ण गोष्ठ में प्रविष्ट हुए।
His limbs decorated with peacock feathers, flowers and fresh mineral colours, surrounded by the festive din of flutes, leaf-whistles and horns, calling out to the calves while his companions sang his purifying fame, a feast for the eyes of the gopīs — so Kṛṣṇa entered the cowherd settlement.
अद्यानेन महाव्यालो यशोदानन्दसूनुना ।
हतोऽविता वयं चास्माद् इति बाला व्रजे जगुः ॥ ४८ ॥
adyānena mahāvyālo yaśodānandasūnunā |
hato'vitā vayaṃ cāsmād iti bālā vraje jaguḥ || 48 ||
Adyaanena mahaavyaalo yashodaanandasuununaa |
Hato'vitaa vayam chaasmaad iti baalaa vraje jaguh || 48 ||
बालक व्रज में गाते फिरे — 'आज यशोदा और नन्द के इस पुत्र ने एक बड़े भारी सर्प को मार डाला, और उससे हमारी रक्षा की।'
The boys went about Vraja singing: 'Today this son of Yaśodā and Nanda killed a huge serpent, and we were saved from it!'
श्रीराजोवाच ।
ब्रह्मन् परोद्भवे कृष्णे इयान्प्रेमा कथं भवेत् ।
योऽभूतपूर्वस्तोकेषु स्वोद्भवेष्वपि कथ्यताम् ॥ ४९ ॥
śrīrājovāca |
brahman parodbhave kṛṣṇe iyānpremā kathaṃ bhavet |
yo'bhūtapūrvastokeṣu svodbhaveṣvapi kathyatām || 49 ||
Shriiraajovaacha |
Brahman parodbhave krishne iyaanpremaa katham bhavet |
Yo'bhuutapuurvastokeshu svodbhaveshvapi kathyataam || 49 ||
राजा (परीक्षित) बोले — हे ब्रह्मन्! दूसरे के पुत्र कृष्ण के प्रति ऐसा प्रेम कैसे हो सकता है, जैसा उन व्रजवासियों को अपने ही बच्चों के प्रति भी पहले कभी नहीं हुआ था? कृपया बताइए।
The King said: O Brāhmaṇa, how could there be such love for Kṛṣṇa, born to another, as they had never felt before even for their own little ones? Please explain.
श्रीशुक उवाच ।
सर्वेषामपि भूतानां नृप स्वात्मैव वल्लभः ।
इतरेऽपत्यवित्ताद्याः तद्वल्लभतयैव हि ॥ ५० ॥
śrīśuka uvāca |
sarveṣāmapi bhūtānāṃ nṛpa svātmaiva vallabhaḥ |
itare'patyavittādyāḥ tadvallabhatayaiva hi || 50 ||
Shriishuka uvaacha |
Sarveshaamapi bhuutaanaam nripa svaatmaiva vallabhah |
Itare'patyavittaadyaah tadvallabhatayaiva hi || 50 ||
श्री शुकदेव बोले — हे राजन्! सभी प्राणियों को अपना आत्मा ही सबसे प्रिय होता है। सन्तान, धन आदि दूसरी वस्तुएँ उसी आत्मा के प्रिय होने के कारण ही प्रिय लगती हैं।
Śrī Śuka said: For all beings, O King, it is one's own self that is truly dear. Other things — children, wealth and the like — are dear only because the self is dear.
तद् राजेन्द्र यथा स्नेहः स्वस्वकात्मनि देहिनाम् ।
न तथा ममतालम्बि पुत्रवित्तगृहादिषु ॥ ५१ ॥
tad rājendra yathā snehaḥ svasvakātmani dehinām |
na tathā mamatālambi putravittagṛhādiṣu || 51 ||
Tad raajendra yathaa snehah svasvakaatmani dehinaam |
Na tathaa mamataalambi putravittagrihaadishu || 51 ||
इसलिए हे राजेन्द्र, देहधारियों का जैसा स्नेह अपने आत्मा के प्रति होता है, वैसा 'मेरा' कहकर पकड़े गए पुत्र, धन, घर आदि के प्रति नहीं होता।
So, O best of kings, the affection embodied beings have for their own self is not matched by what they feel for things they hold as 'mine' — sons, wealth, house and so on.
देहात्मवादिनां पुंसां अपि राजन्यसत्तम ।
यथा देहः प्रियतमः तथा न ह्यनु ये च तम् ॥ ५२ ॥
dehātmavādināṃ puṃsāṃ api rājanyasattama |
yathā dehaḥ priyatamaḥ tathā na hyanu ye ca tam || 52 ||
Dehaatmavaadinaam pumsaam api raajanyasattama |
Yathaa dehah priyatamah tathaa na hyanu ye cha tam || 52 ||
हे राजश्रेष्ठ! जो लोग शरीर को ही आत्मा मानते हैं, उनके लिए भी जैसे शरीर सबसे प्रिय होता है, वैसे उस शरीर से जुड़ी वस्तुएँ प्रिय नहीं होतीं।
Even for people who hold that the body is the self, O finest of rulers, the things connected with the body are not as dear as the body itself.
देहोऽपि ममताभाक् चेत् तर्ह्यसौ नात्मवत् प्रियः ।
यज्जीर्यत्यपि देहेऽस्मिन् जीविताशा बलीयसी ॥ ५३ ॥
deho'pi mamatābhāk cet tarhyasau nātmavat priyaḥ |
yajjīryatyapi dehe'smin jīvitāśā balīyasī || 53 ||
Deho'pi mamataabhaak chet tarhyasau naatmavat priyah |
Yajjiiryatyapi dehe'smin jiivitaashaa baliiyasii || 53 ||
और यदि शरीर को भी 'मेरा' माना जाए, तो वह आत्मा जितना प्रिय नहीं रहता; क्योंकि यह शरीर जीर्ण होता जाता है, फिर भी जीने की इच्छा प्रबल बनी रहती है।
And when the body too is regarded as 'mine', it is not as dear as the self — for even as this body wears out, the wish to go on living stays strong.
तस्मात् प्रियतमः स्वात्मा सर्वेषामपि देहिनाम् ।
तदर्थमेव सकलं जगद् एतत् चराचरम् ॥ ५४ ॥
tasmāt priyatamaḥ svātmā sarveṣāmapi dehinām |
tadarthameva sakalaṃ jagad etat carācaram || 54 ||
Tasmaat priyatamah svaatmaa sarveshaamapi dehinaam |
Tadarthameva sakalam jagad etat charaacharam || 54 ||
इसलिए सभी देहधारियों को अपना आत्मा ही सबसे प्रिय है, और उसी के लिए यह सारा चर-अचर जगत् प्रिय होता है।
Therefore, for all embodied beings, their own self is dearest of all, and it is for its sake that this whole world of moving and unmoving things is held dear.
कृष्णमेनमवेहि त्वं आत्मानं अखिलात्मनाम् ।
जगद्धिताय सोऽप्यत्र देहीवाभाति मायया ॥ ५५ ॥
kṛṣṇamenamavehi tvaṃ ātmānaṃ akhilātmanām |
jagaddhitāya so'pyatra dehīvābhāti māyayā || 55 ||
Krishnamenamavehi tvam aatmaanam akhilaatmanaam |
Jagaddhitaaya so'pyatra dehiivaabhaati maayayaa || 55 ||
तुम इन कृष्ण को समस्त आत्माओं का आत्मा जानो। जगत् के कल्याण के लिए वे यहाँ अपनी माया से देहधारी-से प्रतीत होते हैं।
Know this Kṛṣṇa to be the Self of all selves. For the good of the world he appears here, through māyā, as though he had a body.
वस्तुतो जानतामत्र कृष्णं स्थास्नु चरिष्णु च ।
भगवद् रूपमखिलं नान्यद् वस्त्विह किञ्चन ॥ ५६ ॥
vastuto jānatāmatra kṛṣṇaṃ sthāsnu cariṣṇu ca |
bhagavad rūpamakhilaṃ nānyad vastviha kiñcana || 56 ||
Vastuto jaanataamatra krishnam sthaasnu charishnu cha |
Bhagavad ruupamakhilam naanyad vastviha kinchana || 56 ||
जो कृष्ण को वास्तव में जानते हैं, उनके लिए यहाँ जो कुछ स्थावर और जंगम है, वह सब भगवान् का ही रूप है; इसके अतिरिक्त यहाँ कोई वस्तु है ही नहीं।
For those who truly know Kṛṣṇa, everything here, fixed or moving, is the form of the Lord; there is nothing else here at all.
सर्वेषामपि वस्तूनां भावार्थो भवति स्थितः ।
तस्यापि भगवान्कृष्णः किं अतद्वस्तु रूप्यताम् ॥ ५७ ॥
sarveṣāmapi vastūnāṃ bhāvārtho bhavati sthitaḥ |
tasyāpi bhagavānkṛṣṇaḥ kiṃ atadvastu rūpyatām || 57 ||
Sarveshaamapi vastuunaam bhaavaartho bhavati sthitah |
Tasyaapi bhagavaankrishnah kim atadvastu ruupyataam || 57 ||
सभी वस्तुओं का मूल कारण उनमें स्थित रहता है, और उस कारण के भी कारण भगवान् कृष्ण हैं; तो ऐसी कौन-सी वस्तु बताई जाए जो वे न हों?
Every thing has its underlying source present within it, and the source even of that is the Lord Kṛṣṇa. What thing, then, could be named that is not he?
समाश्रिता ये पदपल्लवप्लवं
महत्पदं पुण्ययशो मुरारेः ।
भवाम्बुधिर्वत्सपदं परं पदं
पदं पदं यद् विपदां न तेषाम् ॥ ५८ ॥
samāśritā ye padapallavaplavaṃ
mahatpadaṃ puṇyayaśo murāreḥ |
bhavāmbudhirvatsapadaṃ paraṃ padaṃ
padaṃ padaṃ yad vipadāṃ na teṣām || 58 ||
Samaashritaa ye padapallavaplavam
Mahatpadam punyayasho muraareh |
Bhavaambudhirvatsapadam param padam
Padam padam yad vipadaam na teshaam || 58 ||
जिन्होंने महात्माओं के आश्रय, पावन-यश मुरारि के चरण-पल्लव रूपी नौका का सहारा ले लिया है, उनके लिए संसार-सागर बछड़े के खुर के गड्ढे जितना रह जाता है; उन्हें परम पद मिलता है, और वह स्थान जहाँ पग-पग पर विपत्तियाँ हैं, उनके लिए नहीं है।
For those who have taken shelter in the boat of Murāri's tender feet — the refuge of the great, whose fame is holy — the ocean of worldly existence shrinks to a calf's hoofprint. The highest state is theirs, and the place where danger waits at every step is not for them.
एतत्ते सर्वमाख्यातं यत् पृष्टोऽहमिह त्वया ।
यत् कौमारे हरिकृतं पौगण्डे परिकीर्तितम् ॥ ५९ ॥
etatte sarvamākhyātaṃ yat pṛṣṭo'hamiha tvayā |
yat kaumāre harikṛtaṃ paugaṇḍe parikīrtitam || 59 ||
Etatte sarvamaakhyaatam yat prishto'hamiha tvayaa |
Yat kaumaare harikritam paugande parikiirtitam || 59 ||
तुमने मुझसे जो पूछा था, वह सब मैंने तुम्हें बता दिया — कि हरि ने कौमार अवस्था (पाँच वर्ष तक) में जो किया, उसकी चर्चा पौगण्ड अवस्था (छह से दस वर्ष) में क्यों हुई।
I have now told you all that you asked me here: how what Hari did in early childhood came to be spoken of [by the boys] only in the following stage of boyhood.
एतत्सुहृद्भिश्चरितं मुरारेः
अघार्दनं शाद्वलजेमनं च ।
व्यक्तेतरद् रूपमजोर्वभिष्टवं
शृण्वन् गृणन्नेति नरोऽखिलार्थान् ॥ ६० ॥
etatsuhṛdbhiścaritaṃ murāreḥ
aghārdanaṃ śādvalajemanaṃ ca |
vyaktetarad rūpamajorvabhiṣṭavaṃ
śṛṇvan gṛṇanneti naro'khilārthān || 60 ||
Etatsuhridbhishcharitam muraareh
Aghaardanam shaadvalajemanam cha |
Vyaktetarad ruupamajorvabhishtavam
Shrinvan grinanneti naro'khilaarthaan || 60 ||
मुरारि की यह लीला — सखाओं के साथ विहार, अघासुर का वध, हरी घास पर भोजन, अव्यक्त दिव्य रूपों का प्रकट होना और ब्रह्मा की विस्तृत स्तुति — जो मनुष्य इसे सुनता या कहता है, वह सभी पुरुषार्थों को प्राप्त करता है।
Whoever hears or recounts this story of Murāri with his friends — the slaying of Agha, the meal on the grassy bank, the showing of forms beyond the visible, and Brahmā's long hymn of praise — attains all the aims of human life.
एवं विहारैः कौमारैः कौमारं जहतुर्व्रजे ।
निलायनैः सेतुबन्धैः मर्कटोत्प्लवनादिभिः ॥ ६१ ॥
evaṃ vihāraiḥ kaumāraiḥ kaumāraṃ jahaturvraje |
nilāyanaiḥ setubandhaiḥ markaṭotplavanādibhiḥ || 61 ||
Evam vihaaraih kaumaaraih kaumaaram jahaturvraje |
Nilaayanaih setubandhaih markatotplavanaadibhih || 61 ||
इस प्रकार व्रज में लुका-छिपी, पुल बाँधने, बन्दरों की तरह उछलने-कूदने आदि बाल-क्रीड़ाओं में दोनों भाइयों (कृष्ण और बलराम) ने अपनी कौमार अवस्था बिता दी।
In this way, with the games of early childhood — hide-and-seek, building bridges, leaping about like monkeys and the like — the two brothers [Kṛṣṇa and Balarāma] passed their early childhood in Vraja.