Verse meanings · श्लोकार्थप्रत्येक श्लोक के नीचे दिया गया हिन्दी और अंग्रेज़ी अर्थ AdiVeda का अपना सम्पादकीय अनुवाद है, जो ऊपर दिए गए संस्कृत पाठ से सीधे इस संस्करण के लिए किया गया है। यह पाठ को समझने में सहायता के लिए है — यह किसी प्रकाशित अनुवाद का उद्धरण या कोई पारम्परिक भाष्य नहीं है। जहाँ विभिन्न परम्पराएँ किसी अंश को अलग ढंग से पढ़ती हैं, वहाँ संक्षेप में यह बताया गया है।
The Hindi and English meaning under each verse is AdiVeda's own editorial translation, made directly from the Sanskrit printed here for this edition. It is meant to help you follow the text — it is not quoted from any published translation and it is not a traditional commentary. Where traditions read a passage differently, the meaning says so briefly.
नारायण-सूक्तम् · The Person beyond the waters: Nārāyaṇa as the ground of all that is (1–12)
ॐ नमो महते नारायणाय ॥ अम्भस्यपारे भुवनस्य मध्ये नाकस्य पृष्ठे महतो महीयान् । शुक्रेण ज्योतींषि समनुप्रविष्टः प्रजापतिश्चरति गर्भे अन्तः ॥ १.१ ॥
oṃ namo mahate nārāyaṇāya. ambhasyapāre bhuvanasya madhye nākasya pṛṣṭhe mahato mahīyān, śukreṇa jyotīṃṣi samanupraviṣṭaḥ prajāpatiścarati garbhe antaḥ || 1.1 ||
Om namo mahate naaraayanaaya. ambhasyapaare bhuvanasya madhye naakasya prishthe mahato mahiiyaan, shukrena jyotiimshi samanupravishtah prajaapatishcharati garbhe antah
ॐ। महान् नारायण को नमस्कार। जल के उस पार, भुवन के मध्य में, आकाश की पीठ पर, महान् से भी महान् — अपने तेज से ज्योतियों में प्रविष्ट होकर प्रजापति गर्भ के भीतर विचरता है।
Om. Homage to the great Nārāyaṇa. Beyond the waters, in the middle of the world, upon the back of the firmament, greater than the great — having entered the lights with his own brightness, Prajāpati moves within the womb.
यस्मिन्निदं सं च वि चैति सर्वं यस्मिन् देवा अधि विश्वे निषेदुः । तदेव भूतं तदु भव्यमानमिदं तदक्षरे परमे व्योमन् ॥ १.२ ॥
yasminnidaṃ saṃ ca vi caiti sarvaṃ yasmin devā adhi viśve niṣeduḥ, tadeva bhūtaṃ tadu bhavyamānamidaṃ tadakṣare parame vyoman || 1.2 ||
Yasminnidam sam cha vi chaiti sarvam yasmin devaa adhi vishve nisheduh, tadeva bhuutam tadu bhavyamaanamidam tadakshare parame vyoman
जिसमें यह सब एक साथ आता है और बिखरता है, जिसमें सब देव अधिष्ठित हुए — वही भूत है, वही भविष्य है और वही यह वर्तमान; वह उस अक्षर परम व्योम में है।
In whom all this comes together and goes apart, in whom all the gods have taken their seat — that alone is what has been, that is what is to be, and that is this present; that is in the imperishable, in the highest heaven.
येनावृतं खं च दिवं मही च येनादित्यस्तपति तेजसा भ्राजसा च । यदन्तः समुद्रे कवयो वयन्ति तदक्षरे परमे प्रजाः ॥ १.३ ॥
yenāvṛtaṃ khaṃ ca divaṃ mahī ca yenādityastapati tejasā bhrājasā ca, yadantaḥ samudre kavayo vayanti tadakṣare parame prajāḥ || 1.3 ||
Yenaavritam kham cha divam mahii cha yenaadityastapati tejasaa bhraajasaa cha, yadantah samudre kavayo vayanti tadakshare parame prajaah
जिससे आकाश, द्युलोक और पृथ्वी ढके हुए हैं, जिससे आदित्य तेज और दीप्ति से तपता है, और जिसे कवि समुद्र के भीतर बुनते हैं — वह उस अक्षर परम में है: प्रजाएँ।
By whom the sky and heaven and earth are covered, by whom the sun burns with heat and with brilliance, and which the poets weave within the ocean — that is in the imperishable, in the highest: the creatures.
यतः प्रसूता जगतः प्रसूती तोयेन जीवान्विससर्ज भूम्याम् । यत ओषधीभिः पुरुषान्पशूंश्च विवेश भूतानि चराचराणि ॥ १.४ ॥
yataḥ prasūtā jagataḥ prasūtī toyena jīvānvisasarja bhūmyām, yata oṣadhībhiḥ puruṣānpaśūṃśca viveśa bhūtāni carācarāṇi || 1.4 ||
Yatah prasuutaa jagatah prasuutii toyena jiivaanvisasarja bhuumyaam, yata oshadhiibhih purushaanpashuumshcha vivesha bhuutaani charaacharaani
जिससे जगत् की प्रसूति प्रसूत हुई, जिसने जल से पृथ्वी पर जीवों को भेजा, जिसने ओषधियों के द्वारा मनुष्यों और पशुओं में तथा चर-अचर भूतों में प्रवेश किया।
From whom the bringing forth of the world was brought forth, who by water sent forth living things upon the earth, and who through the herbs entered into men and beasts and into beings moving and unmoving.
अतः परं नान्यदणीयसं हि परात्परं यन्महतो महान्तम् । यदेकमव्यक्तमनन्तरूपं विश्वं पुराणं तमसः परस्तात् ॥ १.५ ॥
ataḥ paraṃ nānyadaṇīyasaṃ hi parātparaṃ yanmahato mahāntam, yadekamavyaktamanantarūpaṃ viśvaṃ purāṇaṃ tamasaḥ parastāt || 1.5 ||
Atah param naanyadaniiyasam hi paraatparam yanmahato mahaantam, yadekamavyaktamanantaruupam vishvam puraanam tamasah parastaat
इससे परे कुछ और नहीं है — यह अणु से भी अणु है, पर से भी पर, महान् से भी महान्; जो एक है, अव्यक्त है, अनन्त रूपों वाला है, विश्व है, पुराण है, और अन्धकार से परे है।
Beyond this there is nothing else — subtler than the subtle, higher than the high, greater than the great; which is one, unmanifest, of endless forms, the universe, ancient, and beyond the darkness.
तदेवर्तं तदु सत्यमाहुस्तदेव ब्रह्म परमं कवीनाम् । इष्टापूर्तं बहुधा जातं जायमानं विश्वं बिभर्ति भुवनस्य नाभिः ॥ १.६ ॥
tadevartaṃ tadu satyamāhustadeva brahma paramaṃ kavīnām, iṣṭāpūrtaṃ bahudhā jātaṃ jāyamānaṃ viśvaṃ bibharti bhuvanasya nābhiḥ || 1.6 ||
Tadevartam tadu satyamaahustadeva brahma paramam kaviinaam, ishtaapuurtam bahudhaa jaatam jaayamaanam vishvam bibharti bhuvanasya naabhih
वही ऋत है, उसी को सत्य कहते हैं; वही कवियों का परम ब्रह्म है। इष्ट और पूर्त, बहुत प्रकार से उत्पन्न और उत्पन्न होता हुआ — वह विश्व को धारण करता है, भुवन की नाभि है।
That alone is the right order; that, they say, is the real; that alone is the highest Brahman of the seers. Sacrifice and works of merit, born in many ways and still being born — he upholds the universe, he is the navel of the world.
तदेवाग्निस्तद्वायुस्तत्सूर्यस्तदु चन्द्रमाः । तदेव शुक्रममृतं तद्ब्रह्म तदापः स प्रजापतिः ॥ १.७ ॥
tadevāgnistadvāyustatsūryastadu candramāḥ, tadeva śukramamṛtaṃ tadbrahma tadāpaḥ sa prajāpatiḥ || 1.7 ||
Tadevaagnistadvaayustatsuuryastadu chandramaah, tadeva shukramamritam tadbrahma tadaapah sa prajaapatih
वही अग्नि है, वही वायु, वही सूर्य और वही चन्द्रमा। वही शुक्र है, अमृत है, वही ब्रह्म है, वही जल है; वही प्रजापति है।
That alone is fire, that is wind, that is the sun, and that is the moon. That is the bright, that is the immortal, that is Brahman, that is the waters; he is Prajāpati.
सर्वे निमेषा जज्ञिरे विद्युतः पुरुषादधि । कला मुहूर्ताः काष्ठाश्चाहोरात्राश्च सर्वशः ॥ १.८ ॥
sarve nimeṣā jajñire vidyutaḥ puruṣādadhi, kalā muhūrtāḥ kāṣṭhāścāhorātrāśca sarvaśaḥ || 1.8 ||
Sarve nimeshaa jajnire vidyutah purushaadadhi, kalaa muhuurtaah kaashthaashchaahoraatraashcha sarvashah
विद्युत्-पुरुष से ही सब निमेष उत्पन्न हुए — कलाएँ, मुहूर्त, काष्ठाएँ और सब दिन-रात।
All the moments were born from the Person of the lightning — the kalās, the muhūrtas, the kāṣṭhās, and the days and nights, all of them.
अर्धमासा मासा ऋतवः संवत्सरश्च कल्पताम् । स आपः प्रदुघे उभे इमे अन्तरिक्षमथो सुवः ॥ १.९ ॥
ardhamāsā māsā ṛtavaḥ saṃvatsaraśca kalpatām, sa āpaḥ pradughe ubhe ime antarikṣamatho suvaḥ || 1.9 ||
Ardhamaasaa maasaa ritavah samvatsarashcha kalpataam, sa aapah pradughe ubhe ime antarikshamatho suvah
अर्धमास, मास, ऋतुएँ और संवत्सर — ये बने। उसने इन दोनों को — अन्तरिक्ष और स्वर्ग को — जल दुह दिया।
The half-months, the months, the seasons and the year came to be formed. He milked out the waters from these two, the mid-space and the heaven above.
नैनमूर्ध्वं न तिर्यञ्चं न मध्ये परिजग्रभत् । न तस्येशे कश्चन तस्य नाम महद्यशः ॥ १.१० ॥
nainamūrdhvaṃ na tiryañcaṃ na madhye parijagrabhat, na tasyeśe kaścana tasya nāma mahadyaśaḥ || 1.10 ||
Nainamuurdhvam na tiryancham na madhye parijagrabhat, na tasyeshe kashchana tasya naama mahadyashah
न ऊपर, न तिरछे, न मध्य में — किसी ने उसे पकड़ा नहीं। कोई उस पर शासन नहीं करता; उसका नाम "महान् यश" है।
None has grasped him — not above, not across, not in the middle. No one rules over him; his name is 'great glory'.
न सन्दृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चनैनम् । हृदा मनीषा मनसाभिकॢप्तो य एनं विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ १.११ ॥
na sandṛśe tiṣṭhati rūpamasya na cakṣuṣā paśyati kaścanainam, hṛdā manīṣā manasābhikḷpto ya enaṃ viduramṛtāste bhavanti || 1.11 ||
Na sandrishe tishthati ruupamasya na chakshushaa pashyati kashchanainam, hridaa maniishaa manasaabhiklripto ya enam viduramritaaste bhavanti
इसका रूप देखने के लिए स्थित नहीं होता; कोई इसे आँख से नहीं देखता। हृदय से, मनीषा से, मन से यह गढ़ा जाता है; जो इसे जानते हैं वे अमृत हो जाते हैं।
His form does not stand to be seen; no one sees him with the eye. He is grasped by the heart, by insight, by the mind; those who know him become immortal.
अद्भ्यः सम्भूतो हिरण्यगर्भ इत्यष्टौ ॥ १.१२ ॥
adbhyaḥ sambhūto hiraṇyagarbha ityaṣṭau || 1.12 ||
Adbhyah sambhuuto hiranyagarbha ityashtau
"जल से हिरण्यगर्भ उत्पन्न हुआ" — इस प्रकार आठ (मन्त्र)।
'From the waters Hiraṇyagarbha came to be' — thus the eight.
↑ All sectionsहिरण्यगर्भः · The god with faces on every side, and the firstborn of the right order (1–10)
एष हि देवः प्र दिशोऽनु सर्वाः पूर्वो हि जातः स उ गर्भे अन्तः । स विजायमानः स जनिष्यमाणः प्रत्यङ्मुखस्तिष्ठति सर्वतोमुखः ॥ २.१ ॥
eṣa hi devaḥ pra diśo'nu sarvāḥ pūrvo hi jātaḥ sa u garbhe antaḥ, sa vijāyamānaḥ sa janiṣyamāṇaḥ pratyaṅmukhastiṣṭhati sarvatomukhaḥ || 2.1 ||
Esha hi devah pra disho'nu sarvaah puurvo hi jaatah sa u garbhe antah, sa vijaayamaanah sa janishyamaanah pratyanmukhastishthati sarvatomukhah
यही देव सब दिशाओं की ओर है; वह पहले उत्पन्न हुआ और वही गर्भ के भीतर है; वही उत्पन्न हो रहा है और वही उत्पन्न होगा; वह सम्मुख खड़ा है और सब ओर मुख वाला है।
This god is turned towards all the quarters; he was born first and he is within the womb; he is being born and he will be born; he stands facing us and has faces on every side.
विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतो मुखो विश्वतोबाहुरुत विश्वतस्पात् । सं बाहुभ्यां धमति संपतत्रैर्द्यावापृथिवी जनयन्देव एकः ॥ २.२ ॥
viśvataścakṣuruta viśvato mukho viśvatobāhuruta viśvataspāt, saṃ bāhubhyāṃ dhamati saṃpatatrairdyāvāpṛthivī janayandeva ekaḥ || 2.2 ||
Vishvatashchakshuruta vishvato mukho vishvatobaahuruta vishvataspaat, sam baahubhyaam dhamati sampatatrairdyaavaaprithivii janayandeva ekah
सब ओर आँखों वाला, सब ओर मुख वाला, सब ओर बाहुओं वाला, सब ओर पैरों वाला — वह एक देव द्यावा-पृथिवी को उत्पन्न करते हुए बाहुओं से और पंखों से उन्हें धौंकता है।
With eyes on every side and mouths on every side, with arms on every side and feet on every side — that one god, bringing heaven and earth to birth, fans them together with his arms and with wings.
वेनस्तत् पश्यन् विश्वा भुवनानि विद्वान् यत्र विश्वं भवत्येकनीडम् । यस्मिन्निदं सं च वि चैकं स ओतः प्रोतश्च विभुः प्रजासु ॥ २.३ ॥
venastat paśyan viśvā bhuvanāni vidvān yatra viśvaṃ bhavatyekanīḍam, yasminnidaṃ saṃ ca vi caikaṃ sa otaḥ protaśca vibhuḥ prajāsu || 2.3 ||
Venastat pashyan vishvaa bhuvanaani vidvaan yatra vishvam bhavatyekaniidam, yasminnidam sam cha vi chaikam sa otah protashcha vibhuh prajaasu
वेन उसे देखते हुए, सब भुवनों को जानते हुए, जहाँ यह विश्व एक नीड़ हो जाता है — जिसमें यह सब एक साथ आता और बिखरता है, वही विभु प्रजाओं में ओता-प्रोता है।
Vena, beholding that, knowing all the worlds where the universe becomes a single nest — he in whom all this comes together and goes apart, that pervading one is woven warp and woof among creatures.
प्र तद्वोचे अमृतं नु विद्वान् गन्धर्वो नाम निहितं गुहासु । त्रीणि पदा निहिता गुहासु यस्तद्वेद स पितुः पितासत् ॥ २.४ ॥
pra tadvoce amṛtaṃ nu vidvān gandharvo nāma nihitaṃ guhāsu, trīṇi padā nihitā guhāsu yastadveda sa pituḥ pitāsat || 2.4 ||
Pra tadvoche amritam nu vidvaan gandharvo naama nihitam guhaasu, triini padaa nihitaa guhaasu yastadveda sa pituh pitaasat
जानकर मैं उस अमृत को कहता हूँ — गन्धर्व नाम वाला, गुहाओं में निहित। तीन पद गुहाओं में निहित हैं; जो उसे जानता है, वह पिता का पिता है।
Knowing it, I declare that immortal — named the Gandharva, hidden in the secret places. Three steps are set in the secret places; he who knows that is the father's father.
स नो बन्धुर्जनिता स विधाता धामानि वेद भुवनानि विश्वा । यत्र देवा अमृतत्वमानशानास्तृतीये धामान्यभ्यैरयन्त ॥ २.५ ॥
sa no bandhurjanitā sa vidhātā dhāmāni veda bhuvanāni viśvā, yatra devā amṛtatvamānaśānāstṛtīye dhāmānyabhyairayanta || 2.5 ||
Sa no bandhurjanitaa sa vidhaataa dhaamaani veda bhuvanaani vishvaa, yatra devaa amritatvamaanashaanaastritiiye dhaamaanyabhyairayanta
वही हमारा बन्धु है, जनिता है, विधाता है; वह धामों और सब भुवनों को जानता है। जहाँ देवता अमृतत्व को प्राप्त कर तीसरे धाम में पहुँचे।
He is our kinsman, our begetter, he the ordainer; he knows the abodes and all the worlds — where the gods, having attained immortality, rose to the third abode.
परि द्यावापृथिवी यन्ति सद्यः परि लोकान् परि दिशः परि सुवः । ऋतस्य तन्तुं विततं विवृत्य तदपश्यत्तदभवत्तत्प्रजासु ॥ २.६ ॥
pari dyāvāpṛthivī yanti sadyaḥ pari lokān pari diśaḥ pari suvaḥ, ṛtasya tantuṃ vitataṃ vivṛtya tadapaśyattadabhavattatprajāsu || 2.6 ||
Pari dyaavaaprithivii yanti sadyah pari lokaan pari dishah pari suvah, ritasya tantum vitatam vivritya tadapashyattadabhavattatprajaasu
वे तुरन्त द्यावा-पृथिवी के चारों ओर जाते हैं, लोकों के, दिशाओं के, स्वर्ग के चारों ओर। ऋत के फैले हुए तन्तु को खोलकर उसने उसे देखा, वही हो गया, वही प्रजाओं में हुआ।
They go at once around heaven and earth, around the worlds, around the quarters, around the light above. Having unrolled the outstretched thread of the right order, he saw it, he became it, and that it is among the creatures.
परीत्य लोकान् परीत्य भूतानि परीत्य सर्वाः प्रदिशो दिशश्च । प्रजापतिः प्रथमजा ऋतस्यात्मनात्मानमभिसम्बभूव ॥ २.७ ॥
parītya lokān parītya bhūtāni parītya sarvāḥ pradiśo diśaśca, prajāpatiḥ prathamajā ṛtasyātmanātmānamabhisambabhūva || 2.7 ||
Pariitya lokaan pariitya bhuutaani pariitya sarvaah pradisho dishashcha, prajaapatih prathamajaa ritasyaatmanaatmaanamabhisambabhuuva
लोकों के चारों ओर जाकर, भूतों के चारों ओर, सब प्रदिशाओं और दिशाओं के चारों ओर जाकर — ऋत का प्रथमजा प्रजापति अपने से ही अपने को प्राप्त हुआ।
Having gone around the worlds, around the beings, around all the quarters and directions, Prajāpati, the firstborn of the right order, came to be himself by himself.
सदसस्पतिमद्भुतं प्रियमिन्द्रस्य काम्यम् । सनिं मेधामयासिषम् ॥ २.८ ॥
sadasaspatimadbhutaṃ priyamindrasya kāmyam, saniṃ medhāmayāsiṣam || 2.8 ||
Sadasaspatimadbhutam priyamindrasya kaamyam, sanim medhaamayaasisham
सभा के अद्भुत पति को, इन्द्र के प्रिय और काम्य को, मैंने प्राप्त किया — दान और मेधा को।
The wonderful lord of the assembly, dear and desired of Indra — him I have gained, and with him bounty and insight.
उद्वीप्यस्व जातवेदोऽपध्नन्निरृतिं मम । पशूंश्च मह्यमावह जीवनं च दिशो दिशः ॥ २.९ ॥
udvīpyasva jātavedo'padhnannirṛtiṃ mama, paśūṃśca mahyamāvaha jīvanaṃ ca diśo diśaḥ || 2.9 ||
Udviipyasva jaatavedo'padhnannirritim mama, pashuumshcha mahyamaavaha jiivanam cha disho dishah
हे जातवेदस्! प्रकाशित हो, मेरी निर्ऋति (अनिष्ट) को दूर करते हुए। मुझे पशु और जीवन दिशा-दिशा से ले आ।
Blaze up, O knower of all that is born, driving misfortune away from me. Bring me cattle and livelihood from every quarter.
मा नोहिंसीज्जातवेदो गामश्वं पुरुषं जगत् । अबिभ्रदग्न आगहि श्रिया मा परिपातय ॥ २.१० ॥
mā nohiṃsījjātavedo gāmaśvaṃ puruṣaṃ jagat, abibhradagna āgahi śriyā mā paripātaya || 2.10 ||
Maa nohimsiijjaatavedo gaamashvam purusham jagat, abibhradagna aagahi shriyaa maa paripaataya
हे जातवेदस्! हमारी गाय, घोड़े, मनुष्य और जगत् को हानि न पहुँचा। हे अग्नि! अनिष्ट न लाते हुए आ; मुझे श्री से न गिरा।
Do not harm us, O knower of all that is born — neither cow nor horse nor man nor the living world. Come, O Agni, bringing no ill; do not let me fall from prosperity.
↑ All sectionsगायत्री-मन्त्राः · The Gāyatrī-form invocations to Rudra, Skanda, Agni, Sūrya, Durgā, Viṣṇu and Brahmā (1–18)
तत्पुरुषस्य विद्महे सहस्राक्षस्य महादेवस्य धीमहि । तन्नो रुद्रः प्रचोदयात् ॥ ३.१ ॥
tatpuruṣasya vidmahe sahasrākṣasya mahādevasya dhīmahi, tanno rudraḥ pracodayāt || 3.1 ||
Tatpurushasya vidmahe sahasraakshasya mahaadevasya dhiimahi, tanno rudrah prachodayaat
उस पुरुष को हम जानते हैं; सहस्र आँखों वाले महादेव का ध्यान करते हैं; वह रुद्र हमें प्रेरित करे।
That Person we know; on the great god of a thousand eyes we meditate; may that Rudra impel us.
तत्पुरुषाय विद्महे महादेवाय धीमहि । तन्नो रुद्रः प्रचोदयात् ॥ ३.२ ॥
tatpuruṣāya vidmahe mahādevāya dhīmahi, tanno rudraḥ pracodayāt || 3.2 ||
Tatpurushaaya vidmahe mahaadevaaya dhiimahi, tanno rudrah prachodayaat
उस पुरुष को हम जानते हैं; महादेव का ध्यान करते हैं; वह रुद्र हमें प्रेरित करे।
That Person we know; on the great god we meditate; may that Rudra impel us.
तत्पुरुषाय विद्महे नन्दिकेश्वराय धीमहि । तन्नो वृषभः प्रचोदयात् ॥ ३.३ ॥
tatpuruṣāya vidmahe nandikeśvarāya dhīmahi, tanno vṛṣabhaḥ pracodayāt || 3.3 ||
Tatpurushaaya vidmahe nandikeshvaraaya dhiimahi, tanno vrishabhah prachodayaat
उस पुरुष को हम जानते हैं; नन्दिकेश्वर का ध्यान करते हैं; वह वृषभ हमें प्रेरित करे।
That Person we know; on Nandikeśvara we meditate; may that bull impel us.
तत्पुरुषाय विद्महे वक्रतुण्डाय धीमहि । तन्नो दन्ती प्रचोदयात् ॥ ३.४ ॥
tatpuruṣāya vidmahe vakratuṇḍāya dhīmahi, tanno dantī pracodayāt || 3.4 ||
Tatpurushaaya vidmahe vakratundaaya dhiimahi, tanno dantii prachodayaat
उस पुरुष को हम जानते हैं; वक्रतुण्ड का ध्यान करते हैं; वह दन्ती (गजमुख) हमें प्रेरित करे।
That Person we know; on the curved-trunked one we meditate; may that tusked one impel us.
षण्मुखाय विद्महे महासेनाय धीमहि । तन्नः षष्ठः प्रचोदयात् ॥ ३.५ ॥
ṣaṇmukhāya vidmahe mahāsenāya dhīmahi, tannaḥ ṣaṣṭhaḥ pracodayāt || 3.5 ||
Shanmukhaaya vidmahe mahaasenaaya dhiimahi, tannah shashthah prachodayaat
षण्मुख को हम जानते हैं; महासेन का ध्यान करते हैं; वह षष्ठ हमें प्रेरित करे।
The six-faced one we know; on the great commander we meditate; may that sixth one impel us.
पावकाय विद्महे सप्तजिह्वाय धीमहि । तन्नो वैश्वानरः प्रचोदयात् ॥ ३.६ ॥
pāvakāya vidmahe saptajihvāya dhīmahi, tanno vaiśvānaraḥ pracodayāt || 3.6 ||
Paavakaaya vidmahe saptajihvaaya dhiimahi, tanno vaishvaanarah prachodayaat
पावक को हम जानते हैं; सप्तजिह्व का ध्यान करते हैं; वह वैश्वानर हमें प्रेरित करे।
The purifier we know; on the seven-tongued we meditate; may that Vaiśvānara impel us.
वैश्वानराय विद्महे लालेलाय धीमहि । तन्नो अग्निः प्रचोदयात् ॥ ३.७ ॥
vaiśvānarāya vidmahe lālelāya dhīmahi, tanno agniḥ pracodayāt || 3.7 ||
Vaishvaanaraaya vidmahe laalelaaya dhiimahi, tanno agnih prachodayaat
वैश्वानर को हम जानते हैं; लालेल का ध्यान करते हैं; वह अग्नि हमें प्रेरित करे।
Vaiśvānara we know; on Lālela we meditate; may that Agni impel us.
भास्कराय विद्महे दिवाकराय धीमहि । तन्नः सूर्यः प्रचोदयात् ॥ ३.८ ॥
bhāskarāya vidmahe divākarāya dhīmahi, tannaḥ sūryaḥ pracodayāt || 3.8 ||
Bhaaskaraaya vidmahe divaakaraaya dhiimahi, tannah suuryah prachodayaat
भास्कर को हम जानते हैं; दिवाकर का ध्यान करते हैं; वह सूर्य हमें प्रेरित करे।
The light-maker we know; on the day-maker we meditate; may that Sūrya impel us.
दिवाकराय विद्महे महाद्युतिकराय धीमहि । तन्न आदित्यः प्रचोदयात् ॥ ३.९ ॥
divākarāya vidmahe mahādyutikarāya dhīmahi, tanna ādityaḥ pracodayāt || 3.9 ||
Divaakaraaya vidmahe mahaadyutikaraaya dhiimahi, tanna aadityah prachodayaat
दिवाकर को हम जानते हैं; महाद्युतिकर का ध्यान करते हैं; वह आदित्य हमें प्रेरित करे।
The day-maker we know; on the maker of great splendour we meditate; may that Āditya impel us.
आदित्याय विद्महे सहस्रकिरणाय धीमहि । तन्नो भानुः प्रचोदयात् ॥ ३.१० ॥
ādityāya vidmahe sahasrakiraṇāya dhīmahi, tanno bhānuḥ pracodayāt || 3.10 ||
Aadityaaya vidmahe sahasrakiranaaya dhiimahi, tanno bhaanuh prachodayaat
आदित्य को हम जानते हैं; सहस्रकिरण का ध्यान करते हैं; वह भानु हमें प्रेरित करे।
Āditya we know; on the thousand-rayed we meditate; may that Bhānu impel us.
तीक्ष्ण शृंगाय विद्महे वक्रपादाय धीमहि । तन्नो वृषभः प्रचोदयात् ॥ ३.११ ॥
tīkṣṇa śṛṃgāya vidmahe vakrapādāya dhīmahi, tanno vṛṣabhaḥ pracodayāt || 3.11 ||
Tiikshna shrimgaaya vidmahe vakrapaadaaya dhiimahi, tanno vrishabhah prachodayaat
तीक्ष्ण सींगों वाले को हम जानते हैं; वक्रपाद का ध्यान करते हैं; वह वृषभ हमें प्रेरित करे।
The sharp-horned we know; on the curved-footed we meditate; may that bull impel us.
कात्यायन्यै विद्महे कन्याकुमार्यै धीमहि । तन्नो दुर्गा प्रचोदयात् ॥ ३.१२ ॥
kātyāyanyai vidmahe kanyākumāryai dhīmahi, tanno durgā pracodayāt || 3.12 ||
Kaatyaayanyai vidmahe kanyaakumaaryai dhiimahi, tanno durgaa prachodayaat
कात्यायनी को हम जानते हैं; कन्या-कुमारी का ध्यान करते हैं; वह दुर्गा हमें प्रेरित करे।
Kātyāyanī we know; on the maiden Kumārī we meditate; may that Durgā impel us.
महाशूलिन्यै विद्महे महादुर्गायै धीमहि । तन्नो भगवती प्रचोदयात् ॥ ३.१३ ॥
mahāśūlinyai vidmahe mahādurgāyai dhīmahi, tanno bhagavatī pracodayāt || 3.13 ||
Mahaashuulinyai vidmahe mahaadurgaayai dhiimahi, tanno bhagavatii prachodayaat
महाशूलिनी को हम जानते हैं; महादुर्गा का ध्यान करते हैं; वह भगवती हमें प्रेरित करे।
The great trident-bearer we know; on the great Durgā we meditate; may that Bhagavatī impel us.
सुभगायै विद्महे काममालिन्यै धीमहि । तन्नो गौरी प्रचोदयात् ॥ ३.१४ ॥
subhagāyai vidmahe kāmamālinyai dhīmahi, tanno gaurī pracodayāt || 3.14 ||
Subhagaayai vidmahe kaamamaalinyai dhiimahi, tanno gaurii prachodayaat
सुभगा को हम जानते हैं; काममालिनी का ध्यान करते हैं; वह गौरी हमें प्रेरित करे।
The fortunate one we know; on her garlanded with desire we meditate; may that Gaurī impel us.
तत्पुरुषाय विद्महे सुपर्णपक्षाय धीमहि । तन्नो गरुडः प्रचोदयात् ॥ ३.१५ ॥
tatpuruṣāya vidmahe suparṇapakṣāya dhīmahi, tanno garuḍaḥ pracodayāt || 3.15 ||
Tatpurushaaya vidmahe suparnapakshaaya dhiimahi, tanno garudah prachodayaat
उस पुरुष को हम जानते हैं; सुपर्ण-पक्ष का ध्यान करते हैं; वह गरुड हमें प्रेरित करे।
That Person we know; on the fair-winged we meditate; may that Garuḍa impel us.
नारायणाय विद्महे वासुदेवाय धीमहि । तन्नो विष्णुः प्रचोदयात् ॥ ३.१६ ॥
nārāyaṇāya vidmahe vāsudevāya dhīmahi, tanno viṣṇuḥ pracodayāt || 3.16 ||
Naaraayanaaya vidmahe vaasudevaaya dhiimahi, tanno vishnuh prachodayaat
नारायण को हम जानते हैं; वासुदेव का ध्यान करते हैं; वह विष्णु हमें प्रेरित करे।
Nārāyaṇa we know; on Vāsudeva we meditate; may that Viṣṇu impel us.
नृसिंहाय विद्महे वज्रनखाय धीमहि । तन्नः सिंहः प्रचोदयात् ॥ ३.१७ ॥
nṛsiṃhāya vidmahe vajranakhāya dhīmahi, tannaḥ siṃhaḥ pracodayāt || 3.17 ||
Nrisimhaaya vidmahe vajranakhaaya dhiimahi, tannah simhah prachodayaat
नृसिंह को हम जानते हैं; वज्रनख का ध्यान करते हैं; वह सिंह हमें प्रेरित करे।
Nṛsiṃha we know; on the thunderbolt-clawed we meditate; may that lion impel us.
चतुर्मुखाय विद्महे कमण्डलुधराय धीमहि । तन्नो ब्रह्मा प्रचोदयात् ॥ ३.१८ ॥
caturmukhāya vidmahe kamaṇḍaludharāya dhīmahi, tanno brahmā pracodayāt || 3.18 ||
Chaturmukhaaya vidmahe kamandaludharaaya dhiimahi, tanno brahmaa prachodayaat
चतुर्मुख को हम जानते हैं; कमण्डलुधर का ध्यान करते हैं; वह ब्रह्मा हमें प्रेरित करे।
The four-faced we know; on the water-pot bearer we meditate; may that Brahmā impel us.
↑ All sectionsदूर्वा-मृत्तिका-श्री-सूक्तानि · The dūrvā grass, the earth, and the invocation of Śrī (1–13)
सहस्रपरमा देवी शतमूला शतांकुरा । सर्वं हरतु मे पापं दूर्वा दुःस्वप्ननाशिनी ॥ ४.१ ॥
sahasraparamā devī śatamūlā śatāṃkurā, sarvaṃ haratu me pāpaṃ dūrvā duḥsvapnanāśinī || 4.1 ||
Sahasraparamaa devii shatamuulaa shataamkuraa, sarvam haratu me paapam duurvaa duhsvapnanaashinii
सहस्र जिसकी पराकाष्ठा है, सौ मूल और सौ अंकुर वाली वह देवी — दुःस्वप्न का नाश करने वाली दूर्वा मेरे सब पाप हर ले।
The goddess whose utmost is a thousand, with a hundred roots and a hundred shoots — may the dūrvā grass, destroyer of evil dreams, take away all my sin.
दूर्वा अमृतसम्भूताः शतमूलाः शतांकुराः । शतं मे घ्नन्तिपापानि शतमायुर्विवर्धति ॥ ४.२ ॥
dūrvā amṛtasambhūtāḥ śatamūlāḥ śatāṃkurāḥ, śataṃ me ghnantipāpāni śatamāyurvivardhati || 4.2 ||
Duurvaa amritasambhuutaah shatamuulaah shataamkuraah, shatam me ghnantipaapaani shatamaayurvivardhati
अमृत से उत्पन्न दूर्वाएँ, सौ मूलों और सौ अंकुरों वाली — वे मेरे सौ पापों का नाश करती हैं और सौ वर्ष की आयु बढ़ाती हैं।
The dūrvā shoots, sprung from the nectar, with a hundred roots and a hundred shoots — they destroy a hundred sins of mine and increase my life to a hundred years.
काण्डात् काण्डात् प्ररोहन्ती परुषः परुषः परि । एवा नो दूर्वे प्रतनु सहस्रेण शतेन च ॥ ४.३ ॥
kāṇḍāt kāṇḍāt prarohantī paruṣaḥ paruṣaḥ pari, evā no dūrve pratanu sahasreṇa śatena ca || 4.3 ||
Kaandaat kaandaat prarohantii parushah parushah pari, evaa no duurve pratanu sahasrena shatena cha
गाँठ-गाँठ से और पोर-पोर से फूटती हुई — हे दूर्वे! इसी प्रकार तू हमें सहस्र और सौ से फैला दे।
Sprouting from joint to joint and from knot to knot — so, O dūrvā, spread us out with a thousand and with a hundred.
अश्वक्रान्ते रथक्रान्ते विष्णुक्रान्ते वसुन्धरे । शिरसा धारिता देवि रक्षस्व मां पदे पदे ॥ ४.४ ॥
aśvakrānte rathakrānte viṣṇukrānte vasundhare, śirasā dhāritā devi rakṣasva māṃ pade pade || 4.4 ||
Ashvakraante rathakraante vishnukraante vasundhare, shirasaa dhaaritaa devi rakshasva maam pade pade
हे अश्वों से, रथों से और विष्णु से आक्रान्त वसुन्धरे! हे देवी, जो (शेष के) सिर पर धारण की गई है — पद-पद पर मेरी रक्षा कर।
O Vasundharā, trodden by horses, by chariots and by Viṣṇu; O goddess borne upon the head — protect me at every step.
उद्धृतासि वराहेण कृष्णेन शतबाहुना । भूमिर्धेनुर्धरित्री च धरणी लोकधारिणी । तेन याब्रह्मदत्तासि काश्यपेनाभिमन्त्रिता ॥ ४.५ ॥
uddhṛtāsi varāheṇa kṛṣṇena śatabāhunā, bhūmirdhenurdharitrī ca dharaṇī lokadhāriṇī, tena yābrahmadattāsi kāśyapenābhimantritā || 4.5 ||
Uddhritaasi varaahena krishnena shatabaahunaa, bhuumirdhenurdharitrii cha dharanii lokadhaarinii, tena yaabrahmadattaasi kaashyapenaabhimantritaa
सौ बाहुओं वाले कृष्ण वराह ने तुझे ऊपर उठाया। भूमि, धेनु, धरित्री, धरणी, लोकों को धारण करने वाली — उसी के द्वारा तू ब्रह्मा से दी गई और कश्यप से अभिमन्त्रित है।
You were lifted up by the dark Boar of a hundred arms. Earth, milch-cow, bearer, upholder, sustainer of the worlds — by him you were given by Brahmā and consecrated by Kaśyapa.
मृत्तिके हर मे पापं यन्मया दुष्कृतंकृतम् । त्वया हतेन पापेन जीवामि शरदः शतम् ॥ ४.६ ॥
mṛttike hara me pāpaṃ yanmayā duṣkṛtaṃkṛtam, tvayā hatena pāpena jīvāmi śaradaḥ śatam || 4.6 ||
Mrittike hara me paapam yanmayaa dushkritamkritam, tvayaa hatena paapena jiivaami sharadah shatam
हे मृत्तिके! मेरा वह पाप हर ले जो मैंने दुष्कर्म के रूप में किया है। तेरे द्वारा पाप के नष्ट होने पर मैं सौ शरद् जीऊँ।
O clay, take away that sin of mine, whatever ill I have done. With that sin destroyed by you, may I live a hundred autumns.
वाचा कृतं कर्मकृतंमनसा दुर्विचिन्तितम् । त्वया हतेन पापेन गच्छामि परमां गतिम् । मृत्तिके देहि मे पुष्टिं त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ ४.७ ॥
vācā kṛtaṃ karmakṛtaṃmanasā durvicintitam, tvayā hatena pāpena gacchāmi paramāṃ gatim, mṛttike dehi me puṣṭiṃ tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam || 4.7 ||
Vaachaa kritam karmakritammanasaa durvichintitam, tvayaa hatena paapena gachchhaami paramaam gatim, mrittike dehi me pushtim tvayi sarvam pratishthitam
वाणी से किया हुआ, कर्म से किया हुआ, मन से बुरा सोचा हुआ — तेरे द्वारा उस पाप के नष्ट होने पर मैं परम गति को जाऊँ। हे मृत्तिके! मुझे पुष्टि दे; तुझमें सब प्रतिष्ठित है।
What was done by speech, what deed was done, what was ill thought in the mind — with that sin destroyed by you, may I go to the highest state. O clay, give me increase; in you all is established.
गन्धद्वारां दुराधर्षां नित्यपुष्टां करीषिणीम् । ईश्वरीं सर्वभूतानां तामिहोपह्वये श्रियम् ॥ ४.८ ॥
gandhadvārāṃ durādharṣāṃ nityapuṣṭāṃ karīṣiṇīm, īśvarīṃ sarvabhūtānāṃ tāmihopahvaye śriyam || 4.8 ||
Gandhadvaaraam duraadharshaam nityapushtaam kariishiniim, iishvariim sarvabhuutaanaam taamihopahvaye shriyam
जिसका द्वार गन्ध है, जो दुराधर्ष है, नित्य पुष्ट है, करीष (गोबर-सम्पत्ति) वाली है, सब भूतों की ईश्वरी है — उस श्री को मैं यहाँ बुलाता हूँ।
Her whose doorway is fragrance, who cannot be assailed, ever full, rich in cattle, the mistress of all beings — that Śrī I call to me here.
ॐ भूर्लक्ष्मीर्भुवर्लक्ष्मीः सुवः कालकर्णी तन्नो महालक्ष्मीः प्रचोदयात् ॥ ४.९ ॥
oṃ bhūrlakṣmīrbhuvarlakṣmīḥ suvaḥ kālakarṇī tanno mahālakṣmīḥ pracodayāt || 4.9 ||
Om bhuurlakshmiirbhuvarlakshmiih suvah kaalakarnii tanno mahaalakshmiih prachodayaat
ॐ। भूः में लक्ष्मी, भुवः में लक्ष्मी, सुवः में कालकर्णी — वह महालक्ष्मी हमें प्रेरित करे।
Om. In bhūḥ is Lakṣmī, in bhuvaḥ is Lakṣmī, in suvaḥ is Kālakarṇī — may that Mahālakṣmī impel us.
पद्मप्रभेपद्मसुन्दरि धर्मरतये स्वाहा ॥ ४.१० ॥
padmaprabhepadmasundari dharmarataye svāhā || 4.10 ||
Padmaprabhepadmasundari dharmarataye svaahaa
हे पद्म के समान प्रभा वाली, पद्म के समान सुन्दरी, धर्म में रत! स्वाहा।
O you whose radiance is the lotus, lovely as a lotus, delighting in dharma — svāhā.
हिरण्यशृंगं वरुणं प्रपद्ये तीर्थं मे देहि याचितः । यन्मया भुक्तमसाधूनां पापेभ्यश्च प्रतिग्रहः ॥ ४.११ ॥
hiraṇyaśṛṃgaṃ varuṇaṃ prapadye tīrthaṃ me dehi yācitaḥ, yanmayā bhuktamasādhūnāṃ pāpebhyaśca pratigrahaḥ || 4.11 ||
Hiranyashrimgam varunam prapadye tiirtham me dehi yaachitah, yanmayaa bhuktamasaadhuunaam paapebhyashcha pratigrahah
सुनहरे सींग वाले वरुण की मैं शरण लेता हूँ; माँगने पर मुझे तीर्थ दे। जो मैंने असाधुओं का अन्न खाया और पापियों से दान लिया —
I take refuge in Varuṇa of the golden horn; being asked, grant me the crossing-place. Whatever I have eaten of the food of the wicked, and whatever gift I have taken from sinners —
यन्मे मनसा वाचा कर्मणा वा दुष्कृतं कृतम् । तन्मे इन्द्रो वरुणो बृहस्पतिः सविता च पुनन्तु पुनः पुनः ॥ ४.१२ ॥
yanme manasā vācā karmaṇā vā duṣkṛtaṃ kṛtam, tanme indro varuṇo bṛhaspatiḥ savitā ca punantu punaḥ punaḥ || 4.12 ||
Yanme manasaa vaachaa karmanaa vaa dushkritam kritam, tanme indro varuno brihaspatih savitaa cha punantu punah punah
जो दुष्कर्म मैंने मन, वाणी या कर्म से किया है — उसे इन्द्र, वरुण, बृहस्पति और सविता मुझसे बार-बार शुद्ध करें।
Whatever ill I have done by mind, by speech or by deed — may Indra, Varuṇa, Bṛhaspati and Savitṛ cleanse it from me again and again.
सुमित्रिया न आप ओषधयः सन्तु दुर्मित्रियास्तस्मै भूयासुर्योऽस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मः ॥ ४.१३ ॥
sumitriyā na āpa oṣadhayaḥ santu durmitriyāstasmai bhūyāsuryo'smān dveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣmaḥ || 4.13 ||
Sumitriyaa na aapa oshadhayah santu durmitriyaastasmai bhuuyaasuryo'smaan dveshti yam cha vayam dvishmah
जल और ओषधियाँ हमारे लिए मित्रवत् हों, और उसके लिए अमित्र हों जो हमसे द्वेष करता है और जिससे हम द्वेष करते हैं।
May the waters and the herbs be friendly to us, and unfriendly to him who hates us and to him whom we hate.
↑ All sectionsअघमर्षण-सूक्तम् · The waters that wash away sin, and the birth of time from austerity (1–12)
नमोऽग्नयेऽसुमते नम इन्द्राय नमो वरुणाय नमो वारुण्यै नमोऽद्भ्यः ॥ यदपां क्रूरं यदमेध्यं यदशान्तं तदपगच्छतात् ॥ ५.१ ॥
namo'gnaye'sumate nama indrāya namo varuṇāya namo vāruṇyai namo'dbhyaḥ. yadapāṃ krūraṃ yadamedhyaṃ yadaśāntaṃ tadapagacchatāt || 5.1 ||
Namo'gnaye'sumate nama indraaya namo varunaaya namo vaarunyai namo'dbhyah. yadapaam kruuram yadamedhyam yadashaantam tadapagachchhataat
प्राणवान् अग्नि को नमस्कार, इन्द्र को नमस्कार, वरुण को नमस्कार, वारुणी को नमस्कार, जलों को नमस्कार। जलों में जो क्रूर है, जो अमेध्य है, जो अशान्त है — वह दूर हो जाए।
Homage to Agni who possesses life-breath, homage to Indra, homage to Varuṇa, homage to Vāruṇī, homage to the waters. Whatever in the waters is cruel, whatever is unclean, whatever is unquiet — let that depart.
अत्याशनादतीपानाद्यच्चौग्रात् प्रतिग्रहात् । तन्मे वरुणो राजा पाणिना ह्यवमर्शतु ॥ ५.२ ॥
atyāśanādatīpānādyaccaugrāt pratigrahāt, tanme varuṇo rājā pāṇinā hyavamarśatu || 5.2 ||
Atyaashanaadatiipaanaadyachchaugraat pratigrahaat, tanme varuno raajaa paaninaa hyavamarshatu
अधिक खाने से, अधिक पीने से, और उग्र (अयोग्य) से प्रतिग्रह लेने से (जो दोष हुआ) — उसे राजा वरुण अपने हाथ से मुझसे पोंछ दें।
From eating too much, from drinking too much, and from a gift taken from a harsh giver — may king Varuṇa wipe that from me with his hand.
सोऽहमपापो विरजो निर्मुक्तो मुक्तिकिल्बिषः । नाकस्य पृष्ठमारुह्य गच्छेद्ब्रह्मसलोकताम् ॥ ५.३ ॥
so'hamapāpo virajo nirmukto muktikilbiṣaḥ, nākasya pṛṣṭhamāruhya gacchedbrahmasalokatām || 5.3 ||
So'hamapaapo virajo nirmukto muktikilbishah, naakasya prishthamaaruhya gachchhedbrahmasalokataam
वह मैं पाप-रहित, रज-रहित, मुक्त, किल्बिष से छूटा हुआ — आकाश की पीठ पर चढ़कर ब्रह्म के साथ एक लोक को प्राप्त करूँ।
So I, free of evil, free of dust, released, my guilt loosed — having climbed the back of the firmament, may I reach the same world as Brahman.
इमं मे गंगे यमुने सरस्वति शुतुद्रि स्तोमं सचता परुष्ण्या । असिक्न्या मरुद्वृधे वितस्तयार्जीकीये शृणुह्या सुषोमया ॥ ५.४ ॥
imaṃ me gaṃge yamune sarasvati śutudri stomaṃ sacatā paruṣṇyā, asiknyā marudvṛdhe vitastayārjīkīye śṛṇuhyā suṣomayā || 5.4 ||
Imam me gamge yamune sarasvati shutudri stomam sachataa parushnyaa, asiknyaa marudvridhe vitastayaarjiikiiye shrinuhyaa sushomayaa
हे गंगे, यमुने, सरस्वति, शुतुद्रि! परुष्णी के साथ मेरी इस स्तुति को सुनो; असिक्नी, मरुद्वृधा, वितस्ता, आर्जीकीया और सुषोमा के साथ सुनो।
O Gaṅgā, Yamunā, Sarasvatī, Śutudri — hear this praise of mine together with Paruṣṇī; with Asiknī, Marudvṛdhā, Vitastā, Ārjīkīyā and Suṣomā.
ऋतं च सत्यं चाभीद्धात्तपसोऽध्यजायत । ततो रात्र्यजायत ततः समुद्रो अर्णवः ॥ ५.५ ॥
ṛtaṃ ca satyaṃ cābhīddhāttapaso'dhyajāyata, tato rātryajāyata tataḥ samudro arṇavaḥ || 5.5 ||
Ritam cha satyam chaabhiiddhaattapaso'dhyajaayata, tato raatryajaayata tatah samudro arnavah
प्रदीप्त तप से ऋत और सत्य उत्पन्न हुए; उससे रात्रि उत्पन्न हुई, उससे तरंगों वाला समुद्र।
From kindled austerity were born the right order and the real; thence was night born, and thence the ocean with its flood.
समुद्रादर्णवादधि संवत्सरो अजायत । अहोरात्राणि विदधद्विश्वस्य मिषतो वशी ॥ ५.६ ॥
samudrādarṇavādadhi saṃvatsaro ajāyata, ahorātrāṇi vidadhadviśvasya miṣato vaśī || 5.6 ||
Samudraadarnavaadadhi samvatsaro ajaayata, ahoraatraani vidadhadvishvasya mishato vashii
तरंगों वाले समुद्र से संवत्सर उत्पन्न हुआ, जो दिन-रात का विधान करता हुआ पलक झपकने वाले सब जगत् का वशी है।
From the ocean with its flood the year was born, ordaining days and nights, ruler of all that blinks.
सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्पयत् । दिवं च पृथिवीं चान्तरिक्षमथो स्वः ॥ ५.७ ॥
sūryācandramasau dhātā yathāpūrvamakalpayat, divaṃ ca pṛthivīṃ cāntarikṣamatho svaḥ || 5.7 ||
Suuryaachandramasau dhaataa yathaapuurvamakalpayat, divam cha prithiviim chaantarikshamatho svah
धाता ने सूर्य और चन्द्रमा को पहले की तरह रचा, और द्युलोक, पृथ्वी, अन्तरिक्ष तथा ऊपर के स्वर्ग को भी।
The ordainer fashioned the sun and the moon as before, and heaven and earth and the mid-space, and the light above.
यत्पृथिव्या रजः स्वमान्तरिक्षे विरोदसी । इमास्तदापो वरुणः पुनात्वघमर्षणः ॥ ५.८ ॥
yatpṛthivyā rajaḥ svamāntarikṣe virodasī, imāstadāpo varuṇaḥ punātvaghamarṣaṇaḥ || 5.8 ||
Yatprithivyaa rajah svamaantarikshe virodasii, imaastadaapo varunah punaatvaghamarshanah
पृथ्वी का जो अपना रज है, जो अन्तरिक्ष में है, दोनों रोदसी में है — इन जलों को पाप को धो देने वाला वरुण पवित्र करे।
Whatever dust belongs to the earth, whatever is in the mid-space and in the two worlds — may Varuṇa, the washer-away of sin, purify these waters.
एष सर्वस्य भूतस्य भव्ये भुवनस्य गोप्ता । एष पुण्यकृतां लोकानेष मृत्यो हिरण्मयः । द्यावापृथिव्योर्हिरण्मयं संशृतं सुवः । स नःसुवः संशिशाधि ॥ ५.९ ॥
eṣa sarvasya bhūtasya bhavye bhuvanasya goptā, eṣa puṇyakṛtāṃ lokāneṣa mṛtyo hiraṇmayaḥ, dyāvāpṛthivyorhiraṇmayaṃ saṃśṛtaṃ suvaḥ, sa naḥsuvaḥ saṃśiśādhi || 5.9 ||
Esha sarvasya bhuutasya bhavye bhuvanasya goptaa, esha punyakritaam lokaanesha mrityo hiranmayah, dyaavaaprithivyorhiranmayam samshritam suvah, sa nahsuvah samshishaadhi
यही सब भूतों का और होने वाले भुवन का रक्षक है। यही पुण्यकर्मियों के लोक है; यही मृत्यु से परे हिरण्मय है। द्यावा-पृथिवी के बीच संचित स्वर्ग हिरण्मय है। वह स्वर्ग हमें दे।
He is the guardian of every being and of the world to come. He is the worlds of those who do good; he is golden, beyond death. The light gathered between heaven and earth is golden — grant us that light.
आर्द्रं ज्वलति ज्योतिरहमस्मि । ज्योतिर्ज्वलति ब्रह्माहमस्मि । योऽहमस्मि ब्रह्माहमस्मि । अहमेवाहं मां जुहोमि स्वाहा ॥ ५.१० ॥
ārdraṃ jvalati jyotirahamasmi, jyotirjvalati brahmāhamasmi, yo'hamasmi brahmāhamasmi, ahamevāhaṃ māṃ juhomi svāhā || 5.10 ||
Aardram jvalati jyotirahamasmi, jyotirjvalati brahmaahamasmi, yo'hamasmi brahmaahamasmi, ahamevaaham maam juhomi svaahaa
आर्द्र ज्योति जलती है — मैं ज्योति हूँ। ज्योति जलती है — मैं ब्रह्म हूँ। जो मैं हूँ, वह ब्रह्म मैं हूँ। मैं ही अपने को अपने में हवन करता हूँ — स्वाहा।
The moist light blazes — I am light. The light blazes — I am Brahman. What I am, that Brahman I am. I myself offer myself into myself — svāhā.
अकार्यकार्यवकीर्णी स्तेनो भ्रूणहा गुरुतल्पगः । वरुणोऽपामवमर्षणस्तस्मात् पापात् प्रमुच्यते ॥ ५.११ ॥
akāryakāryavakīrṇī steno bhrūṇahā gurutalpagaḥ, varuṇo'pāmavamarṣaṇastasmāt pāpāt pramucyate || 5.11 ||
Akaaryakaaryavakiirnii steno bhruunahaa gurutalpagah, varuno'paamavamarshanastasmaat paapaat pramuchyate
जो न करने योग्य करता है, जो व्रत तोड़ता है, चोर, भ्रूणहन्ता, गुरु की शय्या पर जाने वाला — जलों से पाप धोने वाले वरुण के द्वारा वह उस पाप से मुक्त हो जाता है।
He who does what should not be done, who breaks his vow, the thief, the slayer of an embryo, he who defiles his teacher's bed — through Varuṇa, who wipes sin away with the waters, he is released from that sin.
रजो भूमिस्त्वमाँरोदयस्व प्रवदन्ति धीराः । पुनन्तु ऋषयःपुनन्तु वसवः पुनातु वरुणः पुनात्वघमर्षणः ॥ ५.१२ ॥
rajo bhūmistvamāṃrodayasva pravadanti dhīrāḥ, punantu ṛṣayaḥpunantu vasavaḥ punātu varuṇaḥ punātvaghamarṣaṇaḥ || 5.12 ||
Rajo bhuumistvamaamrodayasva pravadanti dhiiraah, punantu rishayahpunantu vasavah punaatu varunah punaatvaghamarshanah
रज और भूमि — तू उसे बहा दे; ऐसा धीर पुरुष कहते हैं। ऋषि पवित्र करें, वसु पवित्र करें, वरुण पवित्र करें, पाप को धो देने वाला पवित्र करे।
Dust and earth — do you wash it away; so the wise declare. Let the seers purify, let the Vasus purify, let Varuṇa purify, let the washer-away of sin purify.
↑ All sectionsदुर्गा-सूक्तम् · Agni and Durgā, who carry one across every hard place (1–8)
अक्रान्त्समुद्रः प्रथमे विधर्मन् जनयन्प्रजा भुवनस्य राजा । वृषा पवित्रे अधि सानो अव्ये बृहत्सोमो वावृधे सुवान इन्दुः ॥ ६.१ ॥
akrāntsamudraḥ prathame vidharman janayanprajā bhuvanasya rājā, vṛṣā pavitre adhi sāno avye bṛhatsomo vāvṛdhe suvāna induḥ || 6.1 ||
Akraantsamudrah prathame vidharman janayanprajaa bhuvanasya raajaa, vrishaa pavitre adhi saano avye brihatsomo vaavridhe suvaana induh
समुद्र आक्रान्त हुआ; प्रथम विधर्म में प्रजाओं को उत्पन्न करता हुआ वह भुवन का राजा है। वृषभ सोम, पवित्र करने वाले ऊन के छन्ने पर, निकाला जाता हुआ इन्दु — वह महान् होकर बढ़ा।
The ocean was traversed; bringing forth creatures in the first ordinance, he is the king of the world. The bull Soma, on the purifying woollen strainer, pressed out as the bright drop, has grown great.
जातवेदसे सुनवाम सोममरातीयतो निदहाति वेदः । स नः पर्षदति दुर्गाणि विश्वा नावेव सिन्धुं दुरितात्यग्निः ॥ ६.२ ॥
jātavedase sunavāma somamarātīyato nidahāti vedaḥ, sa naḥ parṣadati durgāṇi viśvā nāveva sindhuṃ duritātyagniḥ || 6.2 ||
Jaatavedase sunavaama somamaraatiiyato nidahaati vedah, sa nah parshadati durgaani vishvaa naaveva sindhum duritaatyagnih
जातवेदस् के लिए हम सोम निकालें; वह शत्रुता करने वाले के धन को जला दे। वह अग्नि हमें सब दुर्गम स्थानों से पार करे, जैसे नाव से नदी पार कराई जाती है — और पापों से भी।
For the knower of all that is born let us press the soma; may he burn up the wealth of the hostile. May that Agni carry us across all hard places, as a boat across a river, and across all evils.
तामग्निवर्णां तपसा ज्वलन्तीं वैरोचनीं कर्मफलेषु जुष्टाम् । दुर्गां देवीं शरणमहं प्रपद्ये सुतरसि तरसे नमः ॥ ६.३ ॥
tāmagnivarṇāṃ tapasā jvalantīṃ vairocanīṃ karmaphaleṣu juṣṭām, durgāṃ devīṃ śaraṇamahaṃ prapadye sutarasi tarase namaḥ || 6.3 ||
Taamagnivarnaam tapasaa jvalantiim vairochaniim karmaphaleshu jushtaam, durgaam deviim sharanamaham prapadye sutarasi tarase namah
अग्नि के वर्ण वाली, तप से जलती हुई, विरोचन की पुत्री, कर्मफलों में सेवित उस दुर्गा देवी की मैं शरण लेता हूँ; हे सुतरे! पार उतारने वाली तुझे नमस्कार।
Her of the colour of fire, blazing with austerity, daughter of the shining one, resorted to for the fruits of works — that goddess Durgā I take as my refuge. O easy crosser, homage to you who carry us over.
अग्ने त्वं पारया नव्यो अस्मान् स्वस्तिभिरति दुर्गाणि विश्वा । पूश्च पृथ्वी बहुला न उर्वी भवा तोकाय तनयाय शंयोः ॥ ६.४ ॥
agne tvaṃ pārayā navyo asmān svastibhirati durgāṇi viśvā, pūśca pṛthvī bahulā na urvī bhavā tokāya tanayāya śaṃyoḥ || 6.4 ||
Agne tvam paarayaa navyo asmaan svastibhirati durgaani vishvaa, puushcha prithvii bahulaa na urvii bhavaa tokaaya tanayaaya shamyoh
हे अग्नि! नवीन होकर तू हमें कल्याण के साथ सब दुर्गम स्थानों से पार कर। हमारी नगरी और पृथ्वी विस्तृत और बहुल हो; हमारी सन्तान और पौत्रों के लिए कल्याणकारी हो।
O Agni, made new, carry us across all hard places with blessings. May our city and our earth be wide and abundant; be a bringer of welfare to our children and our children's children.
विश्वानि नो दुर्गहा जातवेदः सिन्धुं न नावा दुरितातिपर्षि । अग्ने अत्रिवन्नमसा गृणानोऽस्माकं बोध्यविता तनूनाम् ॥ ६.५ ॥
viśvāni no durgahā jātavedaḥ sindhuṃ na nāvā duritātiparṣi, agne atrivannamasā gṛṇāno'smākaṃ bodhyavitā tanūnām || 6.5 ||
Vishvaani no durgahaa jaatavedah sindhum na naavaa duritaatiparshi, agne atrivannamasaa grinaano'smaakam bodhyavitaa tanuunaam
हे जातवेदस्! तू हमारे सब दुर्गम स्थानों और पापों से हमें पार करता है, जैसे नाव से नदी पार कराई जाती है। हे अग्नि! अत्रि के समान नमस्कार से स्तुति किया हुआ, तू हमारे शरीरों का रक्षक बन।
O knower of all that is born, you carry us across all hard places and evils, as a boat across a river. O Agni, praised with homage as by Atri, be the protector of our bodies.
पृतनाजितं सहमानमग्निमुग्रं हुवेम परमात्सधस्थात् । स नः पर्षदति दुर्गाणि विश्वा क्षामद्देवो अति दुरितात्यग्निः ॥ ६.६ ॥
pṛtanājitaṃ sahamānamagnimugraṃ huvema paramātsadhasthāt, sa naḥ parṣadati durgāṇi viśvā kṣāmaddevo ati duritātyagniḥ || 6.6 ||
Pritanaajitam sahamaanamagnimugram huvema paramaatsadhasthaat, sa nah parshadati durgaani vishvaa kshaamaddevo ati duritaatyagnih
सेनाओं को जीतने वाले, सहन करने वाले, उग्र अग्नि को हम परम सधःस्थ से बुलाते हैं। वह हमें सब दुर्गम स्थानों से पार करे; वह देव हमें पृथ्वी के पापों से भी पार करे।
The conqueror of armies, the enduring, the fierce Agni we call from the highest abode. May he carry us across all hard places; may that god carry us across the earth's evils too.
प्रत्नो हि कमीड्यो अध्वरेषु सनाच्च होता नव्यश्च सत्सि । स्वां चाग्ने तन्वं पिप्रयस्वास्मभ्यं च सोभगमायजस्व ॥ ६.७ ॥
pratno hi kamīḍyo adhvareṣu sanācca hotā navyaśca satsi, svāṃ cāgne tanvaṃ piprayasvāsmabhyaṃ ca sobhagamāyajasva || 6.7 ||
Pratno hi kamiidyo adhvareshu sanaachcha hotaa navyashcha satsi, svaam chaagne tanvam piprayasvaasmabhyam cha sobhagamaayajasva
तू पुरातन है और यज्ञों में स्तुति योग्य; सनातन होता और नवीन होकर भी तू बैठता है। हे अग्नि! अपने शरीर को प्रसन्न कर और हमारे लिए सौभाग्य ला।
You are ancient and to be praised in the rites; as the eternal priest and yet as new you take your seat. O Agni, gladden your own body, and win good fortune for us.
परस्ताद्यशो गुहासु मम सुपर्णपक्षाय धीमहि । शतबाहुना पुनरजायतसुवो राजा सधस्था त्रीणि च ॥ ६.८ ॥
parastādyaśo guhāsu mama suparṇapakṣāya dhīmahi, śatabāhunā punarajāyatasuvo rājā sadhasthā trīṇi ca || 6.8 ||
Parastaadyasho guhaasu mama suparnapakshaaya dhiimahi, shatabaahunaa punarajaayatasuvo raajaa sadhasthaa triini cha
परे गुहाओं में मेरा यश है; सुपर्ण-पक्ष का हम ध्यान करते हैं। सौ बाहुओं वाले के द्वारा वह फिर उत्पन्न हुआ — स्वर्ग का राजा और तीन सधःस्थ।
Beyond, in the secret places, is my glory; on the fair-winged we meditate. Through the hundred-armed he was born again — the king of the light above, and the three abodes.
↑ All sectionsअन्नहोमः · The offerings of food to the worlds, and the prayer for retention (1–6)
ॐ भूरग्नये पृथिव्यै स्वाहा । भुवो वायवेऽन्तरिक्षाय स्वाहा । सुवरादित्याय दिवे स्वाहा । भूर्भुवःसुवश्चन्द्रमसे दिग्भ्यः स्वाहा । नमो देवेभ्यः स्वधा पितृभ्यो भूर्भुवः सुवरग्निरोम् ॥ ७.१ ॥
oṃ bhūragnaye pṛthivyai svāhā, bhuvo vāyave'ntarikṣāya svāhā, suvarādityāya dive svāhā, bhūrbhuvaḥsuvaścandramase digbhyaḥ svāhā, namo devebhyaḥ svadhā pitṛbhyo bhūrbhuvaḥ suvaragnirom || 7.1 ||
Om bhuuragnaye prithivyai svaahaa, bhuvo vaayave'ntarikshaaya svaahaa, suvaraadityaaya dive svaahaa, bhuurbhuvahsuvashchandramase digbhyah svaahaa, namo devebhyah svadhaa pitribhyo bhuurbhuvah suvaragnirom
ॐ। भूः — अग्नि को, पृथ्वी को, स्वाहा। भुवः — वायु को, अन्तरिक्ष को, स्वाहा। सुवः — आदित्य को, द्युलोक को, स्वाहा। भूः भुवः सुवः — चन्द्रमा को, दिशाओं को, स्वाहा। देवों को नमस्कार, पितरों को स्वधा; भूः भुवः सुवः, अग्नि, ॐ।
Om. Bhūḥ — to Agni, to the earth, svāhā. Bhuvaḥ — to Vāyu, to the mid-space, svāhā. Suvaḥ — to Āditya, to heaven, svāhā. Bhūḥ bhuvaḥ suvaḥ — to the moon, to the quarters, svāhā. Homage to the gods, the offering to the fathers; bhūḥ bhuvaḥ suvaḥ, Agni, Om.
भूरन्नमग्नये पृथिव्यै स्वाहा । भुवोऽन्नं वायवेऽन्तरिक्षाय स्वाहा । सुवरन्नमादित्याय दिवे स्वाहा । भूर्भुवःसुवरन्नं चन्द्रमसे दिग्भ्यः स्वाहा । नमो देवेभ्यः स्वधा पितृभ्यो भूभुवःसुवरन्नमोम् ॥ ७.२ ॥
bhūrannamagnaye pṛthivyai svāhā, bhuvo'nnaṃ vāyave'ntarikṣāya svāhā, suvarannamādityāya dive svāhā, bhūrbhuvaḥsuvarannaṃ candramase digbhyaḥ svāhā, namo devebhyaḥ svadhā pitṛbhyo bhūbhuvaḥsuvarannamom || 7.2 ||
Bhuurannamagnaye prithivyai svaahaa, bhuvo'nnam vaayave'ntarikshaaya svaahaa, suvarannamaadityaaya dive svaahaa, bhuurbhuvahsuvarannam chandramase digbhyah svaahaa, namo devebhyah svadhaa pitribhyo bhuubhuvahsuvarannamom
भूः — अन्न, अग्नि को, पृथ्वी को, स्वाहा। भुवः — अन्न, वायु को, अन्तरिक्ष को, स्वाहा। सुवः — अन्न, आदित्य को, द्युलोक को, स्वाहा। भूः भुवः सुवः — अन्न, चन्द्रमा को, दिशाओं को, स्वाहा। देवों को नमस्कार, पितरों को स्वधा; भूः भुवः सुवः, अन्न, ॐ।
Bhūḥ — food, to Agni, to the earth, svāhā. Bhuvaḥ — food, to Vāyu, to the mid-space, svāhā. Suvaḥ — food, to Āditya, to heaven, svāhā. Bhūḥ bhuvaḥ suvaḥ — food, to the moon, to the quarters, svāhā. Homage to the gods, the offering to the fathers; bhūḥ bhuvaḥ suvaḥ, food, Om.
भूरग्नये च पृथिव्यै च महते च स्वाहा । भुवो वायवे चान्तरिक्षाय च महते च स्वाहा । सुवरादित्याय च दिवे च महते च स्वाहा । भूर्भुवःसुवश्चन्द्रमसे च नक्षत्रेभ्यश्च दिग्भ्यश्च महते च स्वाहा । नमो देवेभ्यः स्वधा पितृभ्यो भूर्भुवः सुवर्महरोम् ॥ ७.३ ॥
bhūragnaye ca pṛthivyai ca mahate ca svāhā, bhuvo vāyave cāntarikṣāya ca mahate ca svāhā, suvarādityāya ca dive ca mahate ca svāhā, bhūrbhuvaḥsuvaścandramase ca nakṣatrebhyaśca digbhyaśca mahate ca svāhā, namo devebhyaḥ svadhā pitṛbhyo bhūrbhuvaḥ suvarmaharom || 7.3 ||
Bhuuragnaye cha prithivyai cha mahate cha svaahaa, bhuvo vaayave chaantarikshaaya cha mahate cha svaahaa, suvaraadityaaya cha dive cha mahate cha svaahaa, bhuurbhuvahsuvashchandramase cha nakshatrebhyashcha digbhyashcha mahate cha svaahaa, namo devebhyah svadhaa pitribhyo bhuurbhuvah suvarmaharom
भूः — अग्नि को और पृथ्वी को और महत् को, स्वाहा। भुवः — वायु को और अन्तरिक्ष को और महत् को, स्वाहा। सुवः — आदित्य को और द्युलोक को और महत् को, स्वाहा। भूः भुवः सुवः — चन्द्रमा को, नक्षत्रों को, दिशाओं को और महत् को, स्वाहा। देवों को नमस्कार, पितरों को स्वधा; भूः भुवः सुवः, महत्, ॐ।
Bhūḥ — to Agni and to the earth and to the great, svāhā. Bhuvaḥ — to Vāyu and to the mid-space and to the great, svāhā. Suvaḥ — to Āditya and to heaven and to the great, svāhā. Bhūḥ bhuvaḥ suvaḥ — to the moon and to the stars and to the quarters and to the great, svāhā. Homage to the gods, the offering to the fathers; bhūḥ bhuvaḥ suvaḥ, the great, Om.
पाहि नो अग्न एनसे स्वाहा । पाहि नो विश्ववेदसे स्वाहा ॥ यज्ञं पाहि विभावसो स्वाहा । सर्वं पाहि शतक्रतो स्वाहा ॥ ७.४ ॥
pāhi no agna enase svāhā, pāhi no viśvavedase svāhā. yajñaṃ pāhi vibhāvaso svāhā, sarvaṃ pāhi śatakrato svāhā || 7.4 ||
Paahi no agna enase svaahaa, paahi no vishvavedase svaahaa. yajnam paahi vibhaavaso svaahaa, sarvam paahi shatakrato svaahaa
हे अग्नि! हमें पाप से बचा — स्वाहा। हे सर्वज्ञ! हमें बचा — स्वाहा। हे विभावसु! यज्ञ की रक्षा कर — स्वाहा। हे शतक्रतो! सबकी रक्षा कर — स्वाहा।
Guard us from sin, O Agni — svāhā. Guard us, O knower of all — svāhā. Guard the sacrifice, O rich in light — svāhā. Guard all, O you of a hundred powers — svāhā.
यश्छन्दसामृषभो विश्वरूपश्छन्दोभ्यश्छन्दांस्याविवेश । सतां शक्यःप्रोवाचोपनिषदिन्द्रो ज्येष्ठ इन्द्राय ऋषिभ्यो नमो देवेभ्यः स्वधा पितृभ्यो भूर्भुवःसुवश्छन्द ॐ ॥ ७.५ ॥
yaśchandasāmṛṣabho viśvarūpaśchandobhyaśchandāṃsyāviveśa, satāṃ śakyaḥprovācopaniṣadindro jyeṣṭha indrāya ṛṣibhyo namo devebhyaḥ svadhā pitṛbhyo bhūrbhuvaḥsuvaśchanda oṃ || 7.5 ||
Yashchhandasaamrishabho vishvaruupashchhandobhyashchhandaamsyaavivesha, sataam shakyahprovaachopanishadindro jyeshtha indraaya rishibhyo namo devebhyah svadhaa pitribhyo bhuurbhuvahsuvashchhanda om
जो छन्दों का वृषभ है, विश्वरूप है, और छन्दों से छन्दों में प्रवेश कर गया — सत्पुरुषों को वह उपनिषद् कहने में समर्थ हुआ। इन्द्र ज्येष्ठ है; इन्द्र को, ऋषियों को नमस्कार, देवों को नमस्कार, पितरों को स्वधा; भूः भुवः सुवः, छन्द, ॐ।
He who is the bull of the metres, of all forms, and who entered the metres out of the metres — he was able to declare the Upaniṣad to the good. Indra is the eldest; to Indra, to the seers, homage; homage to the gods, the offering to the fathers; bhūḥ bhuvaḥ suvaḥ, the metre, Om.
नमो ब्रह्मणे धारणं मे अस्त्वनिराकरणं धारयिता भूयासं कर्णयोः श्रुतं मा च्योढ्वं ममामुष्य ॐ ॥ ७.६ ॥
namo brahmaṇe dhāraṇaṃ me astvanirākaraṇaṃ dhārayitā bhūyāsaṃ karṇayoḥ śrutaṃ mā cyoḍhvaṃ mamāmuṣya oṃ || 7.6 ||
Namo brahmane dhaaranam me astvaniraakaranam dhaarayitaa bhuuyaasam karnayoh shrutam maa chyodhvam mamaamushya om
ब्रह्म को नमस्कार। मुझे धारणा हो, कभी अस्वीकार न हो; मैं धारण करने वाला बनूँ। कानों का सुना हुआ मुझसे न छूटे — मेरा और इस (शिष्य) का। ॐ।
Homage to Brahman. May I have the power to hold, and never a rejection; may I become one who holds. May what the ears have heard not slip away from me — from me and from this one. Om.
↑ All sectionsतपो-ब्रह्म · Austerity as Brahman, and the Self hidden in the cave (1–5)
ऋतं तपः सत्यं तपः श्रुतं तपः शान्तं तपो दानं तपो यज्ञस्तपो भूर्भुवः सुवर्ब्रह्मैतदुपास्यैतत्तपः ॥ ८.१ ॥
ṛtaṃ tapaḥ satyaṃ tapaḥ śrutaṃ tapaḥ śāntaṃ tapo dānaṃ tapo yajñastapo bhūrbhuvaḥ suvarbrahmaitadupāsyaitattapaḥ || 8.1 ||
Ritam tapah satyam tapah shrutam tapah shaantam tapo daanam tapo yajnastapo bhuurbhuvah suvarbrahmaitadupaasyaitattapah
ऋत तप है, सत्य तप है, श्रुत तप है, शान्ति तप है, दान तप है, यज्ञ तप है; भूः भुवः सुवः — यह ब्रह्म उपासना योग्य है, और यही तप है।
The right order is austerity, truth is austerity, sacred learning is austerity, calm is austerity, giving is austerity, sacrifice is austerity; bhūḥ bhuvaḥ suvaḥ — this Brahman is to be worshipped, and this is austerity.
यथा वृक्षस्य संपुष्पितस्य दूराद्गन्धो वात्येवं पुण्यस्य कर्मणो दूराद्गन्धो वाति । यथासिधारां कर्तेऽवहितामवक्रामेद्यद्युवेह वेहवा विह्वलिष्यामि कर्तं पतिष्यामीत्येवमनृतादात्मानं जुगुप्सेत् ॥ ८.२ ॥
yathā vṛkṣasya saṃpuṣpitasya dūrādgandho vātyevaṃ puṇyasya karmaṇo dūrādgandho vāti, yathāsidhārāṃ karte'vahitāmavakrāmedyadyuveha vehavā vihvaliṣyāmi kartaṃ patiṣyāmītyevamanṛtādātmānaṃ jugupset || 8.2 ||
Yathaa vrikshasya sampushpitasya duuraadgandho vaatyevam punyasya karmano duuraadgandho vaati, yathaasidhaaraam karte'vahitaamavakraamedyadyuveha vehavaa vihvalishyaami kartam patishyaamiityevamanritaadaatmaanam jugupset
जैसे भली प्रकार फूले हुए वृक्ष की गन्ध दूर से आती है, वैसे ही पुण्य कर्म की गन्ध दूर से आती है। और जैसे कोई गड्ढे पर रखी तलवार की धार पर चले — "यदि मैं यहाँ डिगा तो गड्ढे में गिरूँगा" — इस प्रकार अनृत से अपने को बचाए।
As the fragrance of a tree in full flower is carried from afar, so the fragrance of a good deed is carried from afar. And as one would walk on a sword's edge laid over a pit, thinking 'if I waver here I shall fall into the pit' — so should a man guard himself from untruth.
अणोरणीयान् महतो महीयानात्मा गुहायां निहितोऽस्य जन्तोः । तमक्रतुं पश्यति वीतशोको धातुः प्रसादान्महिमानमीशम् ॥ ८.३ ॥
aṇoraṇīyān mahato mahīyānātmā guhāyāṃ nihito'sya jantoḥ, tamakratuṃ paśyati vītaśoko dhātuḥ prasādānmahimānamīśam || 8.3 ||
Anoraniiyaan mahato mahiiyaanaatmaa guhaayaam nihito'sya jantoh, tamakratum pashyati viitashoko dhaatuh prasaadaanmahimaanamiisham
अणु से भी अणु, महान् से भी महान् वह आत्मा इस प्राणी की गुहा में निहित है। उसे — जो संकल्प-रहित है — शोक-रहित पुरुष देखता है, धाता की कृपा से उस महिमावान् ईश को।
Subtler than the subtle, greater than the great, that Self lies hidden in the cave of this creature. Him, who is beyond willing, the sorrowless man beholds — that lord of greatness, by the grace of the ordainer.
सप्त प्राणाः प्रभवन्ति तस्मात् सप्तार्चिषः समिधः सप्त जिह्वाः । सप्त इमे लोका येषु चरन्ति प्राणा गुहाशया निहिताः सप्त सप्त ॥ ८.४ ॥
sapta prāṇāḥ prabhavanti tasmāt saptārciṣaḥ samidhaḥ sapta jihvāḥ, sapta ime lokā yeṣu caranti prāṇā guhāśayā nihitāḥ sapta sapta || 8.4 ||
Sapta praanaah prabhavanti tasmaat saptaarchishah samidhah sapta jihvaah, sapta ime lokaa yeshu charanti praanaa guhaashayaa nihitaah sapta sapta
उससे सात प्राण उत्पन्न होते हैं, सात अर्चियाँ, सात समिधाएँ, सात जिह्वाएँ। ये सात लोक हैं जिनमें गुहा में शयन करने वाले प्राण विचरते हैं — सात-सात निहित।
From him arise the seven breaths, the seven flames, the seven fuels, the seven tongues. These are the seven worlds in which the breaths that lie in the cave move about — set there seven by seven.
अतः समुद्रा गिरयश्च सर्वे अस्मात्स्यन्दन्ते सिन्धवः सर्वरूपाः । अतश्च विश्वा ओषधयो रसश्च येनैष भूतैस्तिष्ठते ह्यन्तरात्मा ॥ ८.५ ॥
ataḥ samudrā girayaśca sarve asmātsyandante sindhavaḥ sarvarūpāḥ, ataśca viśvā oṣadhayo rasaśca yenaiṣa bhūtaistiṣṭhate hyantarātmā || 8.5 ||
Atah samudraa girayashcha sarve asmaatsyandante sindhavah sarvaruupaah, atashcha vishvaa oshadhayo rasashcha yenaisha bhuutaistishthate hyantaraatmaa
इससे समुद्र और सब पर्वत हैं; इससे सब रूपों वाली नदियाँ बहती हैं; इससे सब ओषधियाँ और रस हैं, जिनसे यह अन्तरात्मा भूतों के साथ स्थित रहता है।
From him are the oceans and all the mountains; from him flow the rivers of every form; from him are all the herbs and their sap, by which this inner Self abides together with the elements.
↑ All sectionsमधु-घृत-सूक्तानि · The verses of sweetness and of ghee, and the unborn female and male (1–13)
ब्रह्मा देवानां पदवीः कवीनामृषिर्विप्राणां महिषो मृगाणाम् । श्येनो गृध्राणां स्वधितिर्वनानां सोमः पवित्रमत्येति रेभन् ॥ ९.१ ॥
brahmā devānāṃ padavīḥ kavīnāmṛṣirviprāṇāṃ mahiṣo mṛgāṇām, śyeno gṛdhrāṇāṃ svadhitirvanānāṃ somaḥ pavitramatyeti rebhan || 9.1 ||
Brahmaa devaanaam padaviih kaviinaamrishirvipraanaam mahisho mrigaanaam, shyeno gridhraanaam svadhitirvanaanaam somah pavitramatyeti rebhan
देवताओं में ब्रह्मा, कवियों में पदवी, विप्रों में ऋषि, पशुओं में महिष, गीधों में श्येन, वनों में कुल्हाड़ी — सोम पवित्र को पार करता हुआ ध्वनि करता है।
Brahmā among the gods, the path among the poets, the seer among the inspired, the buffalo among beasts, the falcon among vultures, the axe among forests — Soma passes through the strainer, sounding as he goes.
अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णां बह्वीं प्रजां जनयन्तीं सरूपाम् । अजो ह्येको जुषमाणोऽनुशेते जहात्येनां भुक्तभोगामजोऽन्यः ॥ ९.२ ॥
ajāmekāṃ lohitaśuklakṛṣṇāṃ bahvīṃ prajāṃ janayantīṃ sarūpām, ajo hyeko juṣamāṇo'nuśete jahātyenāṃ bhuktabhogāmajo'nyaḥ || 9.2 ||
Ajaamekaam lohitashuklakrishnaam bahviim prajaam janayantiim saruupaam, ajo hyeko jushamaano'nushete jahaatyenaam bhuktabhogaamajo'nyah
एक अजा (अजन्मा प्रकृति) लाल, श्वेत और कृष्ण वर्ण वाली है, जो अपने ही रूप की बहुत प्रजा उत्पन्न करती है। एक अज (जीव) उसका उपभोग करते हुए उसके साथ सोता है; दूसरा अज उसे भोग लिए जाने पर छोड़ देता है।
There is one unborn female, red, white and black, bringing forth many creatures of her own form. One unborn male lies with her, enjoying her; another unborn male leaves her when her enjoyment is done.
हंसः शुचिषद्वसुरन्तरिक्षसद्धोता वेदिषदतिथिर्दुरोणसत् । नृषद्वरसदृतसद्व्योमसदब्जा गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋतंबृहत् ॥ ९.३ ॥
haṃsaḥ śuciṣadvasurantarikṣasaddhotā vediṣadatithirduroṇasat, nṛṣadvarasadṛtasadvyomasadabjā gojā ṛtajā adrijā ṛtaṃbṛhat || 9.3 ||
Hamsah shuchishadvasurantarikshasaddhotaa vedishadatithirduronasat, nrishadvarasadritasadvyomasadabjaa gojaa ritajaa adrijaa ritambrihat
हंस शुचि में बैठा है, वसु अन्तरिक्ष में, होता वेदी पर, अतिथि घर में; मनुष्यों में, श्रेष्ठ स्थान में, ऋत में, आकाश में बैठा है; जल से, गौ से, ऋत से, पर्वत से उत्पन्न — वह महान् ऋत है।
The swan is seated in purity, the Vasu in the mid-space, the offerer on the altar, the guest in the house; he is seated among men, in the highest place, in the right order, in the sky; born of the waters, of the cow, of the right order, of the mountain — he is the great right order.
यस्मान्न जातः परो अन्यो अस्ति य आविवेश भुवनानि विश्वा । प्रजापतिः प्रजया संविदानस्त्रीणि ज्योतींषि सचते स षोडशी ॥ ९.४ ॥
yasmānna jātaḥ paro anyo asti ya āviveśa bhuvanāni viśvā, prajāpatiḥ prajayā saṃvidānastrīṇi jyotīṃṣi sacate sa ṣoḍaśī || 9.4 ||
Yasmaanna jaatah paro anyo asti ya aavivesha bhuvanaani vishvaa, prajaapatih prajayaa samvidaanastriini jyotiimshi sachate sa shodashii
जिससे बढ़कर कोई अन्य उत्पन्न नहीं है, जिसने सब भुवनों में प्रवेश किया — वह प्रजापति प्रजा के साथ एक होकर तीन ज्योतियों से युक्त होता है; वही षोडशी है।
He than whom no other born is greater, who has entered into all the worlds — that Prajāpati, of one mind with his creatures, joins the three lights; he is the sixteenfold.
विधर्तारं हवामहे वसोः कुविद्वनाति नः । सवितारं नृचक्षसम् ॥ ९.५ ॥
vidhartāraṃ havāmahe vasoḥ kuvidvanāti naḥ, savitāraṃ nṛcakṣasam || 9.5 ||
Vidhartaaram havaamahe vasoh kuvidvanaati nah, savitaaram nrichakshasam
धन के विधाता को हम बुलाते हैं — वह हमें बहुत देगा; उस मनुष्यों को देखने वाले सविता को।
We call upon the apportioner of wealth — surely he will give us much — upon Savitṛ, who looks upon men.
अद्या नो देव सवितः प्रजावत्सावीः सौभगम् । परा दुःष्वप्नियं सुव ॥ ९.६ ॥
adyā no deva savitaḥ prajāvatsāvīḥ saubhagam, parā duḥṣvapniyaṃ suva || 9.6 ||
Adyaa no deva savitah prajaavatsaaviih saubhagam, paraa duhshvapniyam suva
हे देव सवितः! आज हमें सन्तान के सहित सौभाग्य दे; दुःस्वप्न को दूर कर दे।
O god Savitṛ, today grant us good fortune with offspring; drive the evil dream far away.
विश्वानि देव सवितर्दुरितानि परासुव । यद्भद्रं तन्न आसुव ॥ ९.७ ॥
viśvāni deva savitarduritāni parāsuva, yadbhadraṃ tanna āsuva || 9.7 ||
Vishvaani deva savitarduritaani paraasuva, yadbhadram tanna aasuva
हे देव सवितः! सब दुरितों को दूर कर दे; जो कल्याणकारी है, वह हमें दे।
O god Savitṛ, drive all evils far away; what is good, that grant to us.
मधु वाता ऋतायते मधु क्षरन्ति सिन्धवः । माध्वीर्नः सन्त्वोषधीः ॥ ९.८ ॥
madhu vātā ṛtāyate madhu kṣaranti sindhavaḥ, mādhvīrnaḥ santvoṣadhīḥ || 9.8 ||
Madhu vaataa ritaayate madhu ksharanti sindhavah, maadhviirnah santvoshadhiih
ऋत के लिए वायु मधु बहाते हैं, नदियाँ मधु क्षरित करती हैं; ओषधियाँ हमारे लिए मधुमय हों।
For him who keeps the right order the winds blow sweetness, the rivers stream sweetness; may the herbs be sweet for us.
मधुनक्तमुतोषसोमधुमत्पार्थिवं रजः । मधु द्यौरस्तु नः पिता ॥ ९.९ ॥
madhunaktamutoṣasomadhumatpārthivaṃ rajaḥ, madhu dyaurastu naḥ pitā || 9.9 ||
Madhunaktamutoshasomadhumatpaarthivam rajah, madhu dyaurastu nah pitaa
रात्रि मधुमय हो और उषा भी; पार्थिव रज मधुमय हो; हमारा पिता द्युलोक मधुमय हो।
Sweet be the night and sweet the dawn; sweet be the dust of the earth; sweet be heaven, our father.
मधुमान्नो वनस्पतिर्मधुमाँ अस्तु सूर्यः । माध्वीर्गावो भवन्तु नः ॥ ९.१० ॥
madhumānno vanaspatirmadhumāṃ astu sūryaḥ, mādhvīrgāvo bhavantu naḥ || 9.10 ||
Madhumaanno vanaspatirmadhumaam astu suuryah, maadhviirgaavo bhavantu nah
हमारा वनस्पति मधुमान् हो, सूर्य मधुमान् हो; हमारी गौएँ मधुमयी हों।
Full of sweetness be our tree, full of sweetness the sun; sweet be our cows.
घृतं मिमिक्षे घृतमस्य योनिर्घृते श्रितो घृतम्वस्य धाम । अनुष्वधमावह मादयस्व स्वाहाकृतं वृषभ वक्षि हव्यम् ॥ ९.११ ॥
ghṛtaṃ mimikṣe ghṛtamasya yonirghṛte śrito ghṛtamvasya dhāma, anuṣvadhamāvaha mādayasva svāhākṛtaṃ vṛṣabha vakṣi havyam || 9.11 ||
Ghritam mimikshe ghritamasya yonirghrite shrito ghritamvasya dhaama, anushvadhamaavaha maadayasva svaahaakritam vrishabha vakshi havyam
घृत मैंने मिलाया; घृत इसकी योनि है; घृत में यह आश्रित है और घृत ही इसका धाम है। स्वधा के अनुसार ले आ, आनन्दित हो; हे वृषभ! स्वाहा से किया हुआ हव्य ले जा।
Ghee I have mingled; ghee is its womb, in ghee it rests and ghee is its abode. Bring it according to the offering, and be glad; O bull, carry the oblation made with svāhā.
समुद्रादूर्मिर्मधुमाँ उदारदुपांशुना सममृतत्वमानट् । घृतस्य नाम गुह्यं यदस्ति जिह्वा देवानाममृतस्य नाभिः ॥ ९.१२ ॥
samudrādūrmirmadhumāṃ udāradupāṃśunā samamṛtatvamānaṭ, ghṛtasya nāma guhyaṃ yadasti jihvā devānāmamṛtasya nābhiḥ || 9.12 ||
Samudraaduurmirmadhumaam udaaradupaamshunaa samamritatvamaanat, ghritasya naama guhyam yadasti jihvaa devaanaamamritasya naabhih
समुद्र से मधुमय लहर उठी; उपांशु के साथ उसने अमृतत्व को प्राप्त किया। घृत का जो गुह्य नाम है, वह देवों की जिह्वा है, अमृत की नाभि है।
From the ocean rose a wave full of sweetness; with the upāṃśu it attained immortality. The hidden name of ghee is the tongue of the gods, the navel of the immortal.
वयं नाम प्रब्रवामा घृतस्यास्मिन् यज्ञे धारयामा नमोभिः । उप ब्रह्मा शृणवच्छस्यमानं चतुःशृंगोऽवमीद्गौर एतत् ॥ ९.१३ ॥
vayaṃ nāma prabravāmā ghṛtasyāsmin yajñe dhārayāmā namobhiḥ, upa brahmā śṛṇavacchasyamānaṃ catuḥśṛṃgo'vamīdgaura etat || 9.13 ||
Vayam naama prabravaamaa ghritasyaasmin yajne dhaarayaamaa namobhih, upa brahmaa shrinavachchhasyamaanam chatuhshrimgo'vamiidgaura etat
हम घृत का नाम कहें; इस यज्ञ में नमस्कारों से उसे धारण करें। ब्रह्मा कहे जाते हुए को सुने; चार सींगों वाले गौर ने यह कहा।
Let us declare the name of ghee; let us hold it in this sacrifice with acts of homage. May Brahmā hear what is being recited; the four-horned bright one has uttered this.
↑ All sectionsनारायणानुवाकः · The bull of four horns; release by renunciation; the lotus of the heart (1–9)
चत्वारि शृंगा त्रयो अस्य पादा द्वे शीर्षे सप्त हस्तासो अस्य । त्रिधा बद्धो वृषभो रोरवीति महो देवो मर्त्याँ आविवेश ॥ १०.१ ॥
catvāri śṛṃgā trayo asya pādā dve śīrṣe sapta hastāso asya, tridhā baddho vṛṣabho roravīti maho devo martyāṃ āviveśa || 10.1 ||
Chatvaari shrimgaa trayo asya paadaa dve shiirshe sapta hastaaso asya, tridhaa baddho vrishabho roraviiti maho devo martyaam aavivesha
चार सींग, तीन पैर, दो सिर और सात हाथ इसके हैं; तीन प्रकार से बँधा वह वृषभ गर्जता है — वह महान् देव मनुष्यों में प्रवेश कर गया।
Four horns, three feet, two heads and seven hands are his; bound in three ways, that bull bellows — the great god has entered into mortals.
त्रिधा हितं पणिभिर्गुह्यमानं गवि देवासो घृतमन्वविन्दन् । इन्द्र एकं सूर्य एकं जजान वेनादेकंस्वधया निष्टतक्षुः ॥ १०.२ ॥
tridhā hitaṃ paṇibhirguhyamānaṃ gavi devāso ghṛtamanvavindan, indra ekaṃ sūrya ekaṃ jajāna venādekaṃsvadhayā niṣṭatakṣuḥ || 10.2 ||
Tridhaa hitam panibhirguhyamaanam gavi devaaso ghritamanvavindan, indra ekam suurya ekam jajaana venaadekamsvadhayaa nishtatakshuh
तीन प्रकार से रखे हुए, पणियों द्वारा छिपाए हुए घृत को देवताओं ने गौ में पाया। एक को इन्द्र ने और एक को सूर्य ने उत्पन्न किया; एक को वेन से उन्होंने अपनी शक्ति से गढ़ा।
The ghee set in three ways and hidden by the niggards, the gods found in the cow. One Indra begot and one the sun; one they fashioned out of Vena by their own power.
यो देवानां प्रथमं पुरस्ताद्विश्वाधिको रुद्रो महर्षिः । हिरण्यगर्भं पश्यत जायमानं स नो देवः शुभया स्मृत्या संयुनक्ति ॥ १०.३ ॥
yo devānāṃ prathamaṃ purastādviśvādhiko rudro maharṣiḥ, hiraṇyagarbhaṃ paśyata jāyamānaṃ sa no devaḥ śubhayā smṛtyā saṃyunakti || 10.3 ||
Yo devaanaam prathamam purastaadvishvaadhiko rudro maharshih, hiranyagarbham pashyata jaayamaanam sa no devah shubhayaa smrityaa samyunakti
जो देवताओं में सबसे पहले, सबसे आगे, विश्व से अधिक रुद्र महर्षि है — हिरण्यगर्भ को उत्पन्न होते हुए देखो; वह देव हमें शुभ स्मृति से युक्त करे।
He who is first among the gods and foremost, Rudra the great seer, higher than all — behold Hiraṇyagarbha coming to birth; may that god join us to good remembrance.
यस्मात्परं नापरमस्ति किञ्चिद्यस्मान्नाणीयो न ज्यायोऽस्ति कश्चित् । वृक्ष इवस्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकस्तेनेदं पूर्णं पुरुषेण सर्वम् ॥ १०.४ ॥
yasmātparaṃ nāparamasti kiñcidyasmānnāṇīyo na jyāyo'sti kaścit, vṛkṣa ivastabdho divi tiṣṭhatyekastenedaṃ pūrṇaṃ puruṣeṇa sarvam || 10.4 ||
Yasmaatparam naaparamasti kinchidyasmaannaaniiyo na jyaayo'sti kashchit, vriksha ivastabdho divi tishthatyekastenedam puurnam purushena sarvam
जिससे परे और उससे नीचे कुछ भी नहीं है, जिससे न कुछ अणुतर है न महत्तर — वह एक वृक्ष की तरह अचल होकर द्युलोक में स्थित है; उस पुरुष से यह सब पूर्ण है।
Than whom there is nothing higher and nothing lower, than whom nothing is smaller and nothing greater — he stands alone in heaven, unmoving as a tree; by that Person all this is filled.
न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैके अमृतत्वमानशुः । परेण नाकं निहितं गुहायां विभ्राजते यद्यतयो विशन्ति ॥ १०.५ ॥
na karmaṇā na prajayā dhanena tyāgenaike amṛtatvamānaśuḥ, pareṇa nākaṃ nihitaṃ guhāyāṃ vibhrājate yadyatayo viśanti || 10.5 ||
Na karmanaa na prajayaa dhanena tyaagenaike amritatvamaanashuh, parena naakam nihitam guhaayaam vibhraajate yadyatayo vishanti
न कर्म से, न सन्तान से, न धन से — त्याग से ही कुछ लोगों ने अमृतत्व को प्राप्त किया। आकाश से परे, गुहा में निहित वह प्रकाशित होता है, जिसमें यति प्रवेश करते हैं।
Not by works, not by offspring, not by wealth — by renunciation alone have some attained immortality. Beyond the firmament, set in the secret place, it shines; and into it the strivers enter.
वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः सन्न्यासयोगाद्यतयः शुद्धसत्त्वाः । ते ब्रह्मलोकेषु परान्तकाले परामृताः परिमुच्यन्ति सर्वे ॥ १०.६ ॥
vedāntavijñānasuniścitārthāḥ sannyāsayogādyatayaḥ śuddhasattvāḥ, te brahmalokeṣu parāntakāle parāmṛtāḥ parimucyanti sarve || 10.6 ||
Vedaantavijnaanasunishchitaarthaah sannyaasayogaadyatayah shuddhasattvaah, te brahmalokeshu paraantakaale paraamritaah parimuchyanti sarve
वेदान्त के विज्ञान से जिनका अर्थ सुनिश्चित है, जो संन्यास-योग से यति हैं और शुद्ध सत्त्व वाले हैं — वे सब ब्रह्मलोकों में, परान्तकाल में, परम अमृत होकर मुक्त हो जाते हैं।
Those whose meaning is well settled by the knowledge of Vedānta, who are strivers through the yoga of renunciation and pure in their being — they all, in the worlds of Brahman, at the final time, become wholly immortal and are released.
दह्रं विपाप्मं वरं वेश्मभूतं यत् पुण्डरीकं पुरमध्यसंस्थम् । तन्नापि दह्रं गगनंविशोकस्तस्मिन् यदन्तस्तदुपासितव्यम् ॥ १०.७ ॥
dahraṃ vipāpmaṃ varaṃ veśmabhūtaṃ yat puṇḍarīkaṃ puramadhyasaṃstham, tannāpi dahraṃ gaganaṃviśokastasmin yadantastadupāsitavyam || 10.7 ||
Dahram vipaapmam varam veshmabhuutam yat pundariikam puramadhyasamstham, tannaapi dahram gaganamvishokastasmin yadantastadupaasitavyam
जो छोटा, पाप-रहित, श्रेष्ठ, वेश्म-रूप है — नगर के मध्य में स्थित वह पुण्डरीक (हृदय-कमल); उसके भीतर वह छोटा आकाश है, शोक-रहित — उसमें जो है, उसकी उपासना करनी चाहिए।
That which is small, free of evil, excellent, a dwelling-place — the lotus set in the middle of the city; and within it that small space, free of sorrow — what is within that is to be worshipped.
यो वेदादौ स्वरः प्रोक्तो वेदान्ते च प्रतिष्ठितः । तस्य प्रकृतिलीनस्य यः परः स महेश्वरः ॥ १०.८ ॥
yo vedādau svaraḥ prokto vedānte ca pratiṣṭhitaḥ, tasya prakṛtilīnasya yaḥ paraḥ sa maheśvaraḥ || 10.8 ||
Yo vedaadau svarah prokto vedaante cha pratishthitah, tasya prakritiliinasya yah parah sa maheshvarah
जो स्वर वेद के आदि में कहा गया है और वेद के अन्त में प्रतिष्ठित है — उसके प्रकृति में लीन हो जाने पर जो परे है, वही महेश्वर है।
The syllable that is uttered at the beginning of the Veda and stands established at the end of the Veda — when that has dissolved into its origin, what remains beyond is the great Lord.
अजोऽन्यःसुविभा नाभिः सर्वमस्यैव ॥ १०.९ ॥
ajo'nyaḥsuvibhā nābhiḥ sarvamasyaiva || 10.9 ||
Ajo'nyahsuvibhaa naabhih sarvamasyaiva
दूसरा अज, सुन्दर प्रकाश वाला, नाभि है; यह सब उसका ही है।
The other unborn one, of fair radiance, is the navel; all this is his alone.
↑ All sectionsनारायण-हृदयम् · Nārāyaṇa as all this, and the flame within the heart (1–15)
सहस्रशीर्षं देवं विश्वाख्यं विश्वशम्भुवम् । विश्वं नारायणं देवमक्षरं परमं प्रभुम् ॥ ११.१ ॥
sahasraśīrṣaṃ devaṃ viśvākhyaṃ viśvaśambhuvam, viśvaṃ nārāyaṇaṃ devamakṣaraṃ paramaṃ prabhum || 11.1 ||
Sahasrashiirsham devam vishvaakhyam vishvashambhuvam, vishvam naaraayanam devamaksharam paramam prabhum
सहस्र सिरों वाले देव को, विश्व नाम वाले, विश्व का कल्याण करने वाले को; विश्वरूप नारायण देव को, अक्षर, परम, प्रभु को —
The god of a thousand heads, called the universe, the blessing of the universe; the god Nārāyaṇa who is the universe, imperishable, supreme, the lord —
विश्वतः परमं नित्यं विश्वं नारायणं हरिम् । विश्वमेवेदं पुरुषस्तद्विश्वमुपजीवति ॥ ११.२ ॥
viśvataḥ paramaṃ nityaṃ viśvaṃ nārāyaṇaṃ harim, viśvamevedaṃ puruṣastadviśvamupajīvati || 11.2 ||
Vishvatah paramam nityam vishvam naaraayanam harim, vishvamevedam purushastadvishvamupajiivati
विश्व से परे, नित्य, विश्वरूप नारायण हरि को — यह विश्व ही पुरुष है, और वह विश्व उसी के आश्रय से जीता है।
Beyond the universe, eternal, Nārāyaṇa Hari who is the universe — this universe is the Person, and the universe lives upon him.
पतिं विश्वस्यात्मेश्वरं शाश्वतं शिवमच्युतम् । नारायणं महाज्ञेयं विश्वात्मानं परायणम् ॥ ११.३ ॥
patiṃ viśvasyātmeśvaraṃ śāśvataṃ śivamacyutam, nārāyaṇaṃ mahājñeyaṃ viśvātmānaṃ parāyaṇam || 11.3 ||
Patim vishvasyaatmeshvaram shaashvatam shivamachyutam, naaraayanam mahaajneyam vishvaatmaanam paraayanam
विश्व के पति को, आत्मा के ईश्वर को, शाश्वत, शिव, अच्युत को; महान् ज्ञेय नारायण को, विश्वात्मा और परम आश्रय को —
The lord of the universe, the ruler of the self, the everlasting, the benign, the unfalling; Nārāyaṇa, the great object of knowledge, the Self of all and the highest resort —
नारायणः परं ब्रह्म तत्त्वं नारायणः परः । नारायणः परो ज्योतिरात्मा नारायणः परः ॥ ११.४ ॥
nārāyaṇaḥ paraṃ brahma tattvaṃ nārāyaṇaḥ paraḥ, nārāyaṇaḥ paro jyotirātmā nārāyaṇaḥ paraḥ || 11.4 ||
Naaraayanah param brahma tattvam naaraayanah parah, naaraayanah paro jyotiraatmaa naaraayanah parah
नारायण परब्रह्म हैं; नारायण परम तत्त्व हैं। नारायण परम ज्योति हैं; नारायण परम आत्मा हैं।
Nārāyaṇa is the supreme Brahman; Nārāyaṇa is the highest reality. Nārāyaṇa is the supreme light; Nārāyaṇa is the highest Self.
नारायणः परो ध्याता ध्यानं नारायणः परः । परादपि परश्चासु तस्माद्यस्तु परात्परः ॥ ११.५ ॥
nārāyaṇaḥ paro dhyātā dhyānaṃ nārāyaṇaḥ paraḥ, parādapi paraścāsu tasmādyastu parātparaḥ || 11.5 ||
Naaraayanah paro dhyaataa dhyaanam naaraayanah parah, paraadapi parashchaasu tasmaadyastu paraatparah
नारायण परम ध्याता हैं; नारायण परम ध्यान हैं। जो पर से भी पर है, उससे भी वह परे है — इसलिए वही परात्पर है।
Nārāyaṇa is the highest meditator; Nārāyaṇa is the highest meditation. He is beyond even what is beyond; therefore he is higher than the highest.
यच्चकिञ्चिज्जगत्यस्मिन् दृश्यते श्रूयतेऽपि वा । अन्तर्बहिश्च तत्सर्वं व्याप्य नारायणः स्थितः ॥ ११.६ ॥
yaccakiñcijjagatyasmin dṛśyate śrūyate'pi vā, antarbahiśca tatsarvaṃ vyāpya nārāyaṇaḥ sthitaḥ || 11.6 ||
Yachchakinchijjagatyasmin drishyate shruuyate'pi vaa, antarbahishcha tatsarvam vyaapya naaraayanah sthitah
इस जगत् में जो कुछ भी दिखाई देता है या सुना जाता है — भीतर और बाहर उस सबको व्याप्त करके नारायण स्थित हैं।
Whatever is seen or heard in this world — pervading all of it, within and without, Nārāyaṇa abides.
अनन्तमव्ययं कविं समुद्रेतं विश्वशम्भुवम् । पद्मकोशप्रतीकाशंसुषिरं चाप्यधोमुखम् ॥ ११.७ ॥
anantamavyayaṃ kaviṃ samudretaṃ viśvaśambhuvam, padmakośapratīkāśaṃsuṣiraṃ cāpyadhomukham || 11.7 ||
Anantamavyayam kavim samudretam vishvashambhuvam, padmakoshapratiikaashamsushiram chaapyadhomukham
अनन्त, अव्यय, कवि, समुद्र में स्थित, विश्व का कल्याण करने वाले को — वह कमल की कली के समान है, भीतर से खोखला और नीचे मुख वाला।
The endless, the imperishable, the seer, seated in the ocean, the blessing of the universe — it is like the bud of a lotus, hollow within and facing downward.
अधोनिष्ट्या वितस्त्यां तु नाभ्यामुपरि तिष्ठति । हृदयं तद्विजानीयाद्विश्वस्यायतनं महत् ॥ ११.८ ॥
adhoniṣṭyā vitastyāṃ tu nābhyāmupari tiṣṭhati, hṛdayaṃ tadvijānīyādviśvasyāyatanaṃ mahat || 11.8 ||
Adhonishtyaa vitastyaam tu naabhyaamupari tishthati, hridayam tadvijaaniiyaadvishvasyaayatanam mahat
गले के नीचे एक वितस्ति पर, नाभि के ऊपर वह स्थित है। उसे हृदय जानना चाहिए — विश्व का महान् आयतन।
A span below the throat and above the navel it stands. That one should know as the heart — the great dwelling-place of the universe.
सततं तु शिराभिस्तु लम्बत्याकोशसन्निभम् । तस्यान्ते सुषिरं सूक्ष्मं तस्मिन्त्सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ ११.९ ॥
satataṃ tu śirābhistu lambatyākośasannibham, tasyānte suṣiraṃ sūkṣmaṃ tasmintsarvaṃ pratiṣṭhitam || 11.9 ||
Satatam tu shiraabhistu lambatyaakoshasannibham, tasyaante sushiram suukshmam tasmintsarvam pratishthitam
वह निरन्तर शिराओं से लटकता है, कली के समान। उसके अन्त में एक सूक्ष्म छिद्र है, और उसमें सब प्रतिष्ठित है।
It hangs down continually by its vessels, like a bud. At its end is a fine hollow, and in that all is established.
तस्यमध्ये महानग्निर्विश्वार्चिर्विश्वतोमुखः । सोऽग्रभुग्विभजंस्तिष्ठन्नाहारमक्षयः कविः ॥ ११.१० ॥
tasyamadhye mahānagnirviśvārcirviśvatomukhaḥ, so'grabhugvibhajaṃstiṣṭhannāhāramakṣayaḥ kaviḥ || 11.10 ||
Tasyamadhye mahaanagnirvishvaarchirvishvatomukhah, so'grabhugvibhajamstishthannaahaaramakshayah kavih
उसके मध्य में महान् अग्नि है — विश्वव्यापी अर्चि वाला, सब ओर मुख वाला; वह पहले भोग करने वाला, आहार को बाँटता हुआ स्थित है, अक्षय कवि।
In its midst is the great fire, whose flame reaches everywhere, with faces on every side; he stands enjoying first and dividing the food — the undecaying seer.
सन्तापयति स्वं देहमापादतलमस्तकम् । तस्य मध्ये वह्निशिखा अणीयोर्ध्वा व्यवस्थिता ॥ ११.११ ॥
santāpayati svaṃ dehamāpādatalamastakam, tasya madhye vahniśikhā aṇīyordhvā vyavasthitā || 11.11 ||
Santaapayati svam dehamaapaadatalamastakam, tasya madhye vahnishikhaa aniiyordhvaa vyavasthitaa
वह अपने शरीर को पैर के तलवे से सिर तक तपाता है। उसके मध्य में अग्नि की शिखा अत्यन्त सूक्ष्म होकर ऊपर की ओर स्थित है।
He warms his own body from the soles of the feet to the head. In the midst of it the flame's tip stands upward, exceedingly fine.
नीलतोयदमध्यस्था विद्युल्लेखेव भासुरा ।नीवारशूकवत्तन्वी पीताभा स्यात्तनूपमा ॥ ११.१२ ॥
nīlatoyadamadhyasthā vidyullekheva bhāsurā,nīvāraśūkavattanvī pītābhā syāttanūpamā || 11.12 ||
Niilatoyadamadhyasthaa vidyullekheva bhaasuraa,niivaarashuukavattanvii piitaabhaa syaattanuupamaa
नील मेघ के मध्य में स्थित विद्युत् की रेखा के समान वह भासुर है; नीवार के शूक के समान पतली, पीली आभा वाली, अत्यन्त सूक्ष्म।
It shines like a streak of lightning in the midst of a dark cloud; slender as the awn of a rice grain, of golden hue, exceedingly fine.
तस्याः शिखाया मध्ये परमात्मा व्यवस्थितः । स ब्रह्मा स शिवः सेन्द्रः सोऽक्षरः परमः स्वराट् ॥ ११.१३ ॥
tasyāḥ śikhāyā madhye paramātmā vyavasthitaḥ, sa brahmā sa śivaḥ sendraḥ so'kṣaraḥ paramaḥ svarāṭ || 11.13 ||
Tasyaah shikhaayaa madhye paramaatmaa vyavasthitah, sa brahmaa sa shivah sendrah so'ksharah paramah svaraat
उस शिखा के मध्य में परमात्मा स्थित है। वही ब्रह्मा है, वही शिव, वही इन्द्र; वही अक्षर, परम और स्वराट् है।
In the midst of that flame the supreme Self abides. He is Brahmā, he is Śiva, he is Indra; he is the imperishable, the supreme, the self-ruling.
अथातो योग जिह्वा मे मधुवादिनी । अहमेव कालो नाहं कालस्य ॥ ११.१४ ॥
athāto yoga jihvā me madhuvādinī, ahameva kālo nāhaṃ kālasya || 11.14 ||
Athaato yoga jihvaa me madhuvaadinii, ahameva kaalo naaham kaalasya
अब इसके बाद योग। मेरी जिह्वा मधु बोलने वाली हो। मैं ही काल हूँ; मैं काल के अधीन नहीं हूँ।
Now then, yoga. May my tongue speak sweetness. I myself am time; I am not time's.
नारायणः स्थितो व्यवस्थितश्चत्वारि च ॥ ११.१५ ॥
nārāyaṇaḥ sthito vyavasthitaścatvāri ca || 11.15 ||
Naaraayanah sthito vyavasthitashchatvaari cha
नारायण स्थित हैं, भली प्रकार स्थित हैं — और चार।
Nārāyaṇa abides, abides well established — and four.
↑ All sectionsआदित्य-मण्डलम् · The threefold knowledge that shines in the orb of the sun (1–3)
ऋतं सत्यं परं ब्रह्म पुरुषं कृष्णपिङ्गलम् । ऊर्ध्वरेतं विरूपाक्षं विश्वरूपाय वैनमः ॥ १२.१ ॥
ṛtaṃ satyaṃ paraṃ brahma puruṣaṃ kṛṣṇapiṅgalam, ūrdhvaretaṃ virūpākṣaṃ viśvarūpāya vainamaḥ || 12.1 ||
Ritam satyam param brahma purusham krishnapingalam, uurdhvaretam viruupaaksham vishvaruupaaya vainamah
ऋत, सत्य, परब्रह्म, पुरुष, कृष्ण-पिङ्गल वर्ण वाले, ऊर्ध्वरेता, विरूपाक्ष, विश्वरूप को नमस्कार।
To the right order, to the real, to the supreme Brahman, to the Person of dark and tawny hue, the chaste, the odd-eyed, of all forms — homage.
आदित्यो वा एष एतन्मण्डलं तपति । तत्र ता ऋचस्तदृचांमण्डलं स ऋचां लोकोऽथ य एष एतस्मिन्मण्डले अर्चिषि पुरुषस्तानि यजूंषिस यजुषां मण्डलं स यजुषां लोकोऽथ य एष एतस्मिन्मण्डले अर्चिर्दीप्यते तानि सामानि स साम्नां मण्डलं स साम्नां लोकः सैषा त्रय्येव विद्या तपति य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषः ॥ १२.२ ॥
ādityo vā eṣa etanmaṇḍalaṃ tapati, tatra tā ṛcastadṛcāṃmaṇḍalaṃ sa ṛcāṃ loko'tha ya eṣa etasminmaṇḍale arciṣi puruṣastāni yajūṃṣisa yajuṣāṃ maṇḍalaṃ sa yajuṣāṃ loko'tha ya eṣa etasminmaṇḍale arcirdīpyate tāni sāmāni sa sāmnāṃ maṇḍalaṃ sa sāmnāṃ lokaḥ saiṣā trayyeva vidyā tapati ya eṣo'ntarāditye hiraṇmayaḥ puruṣaḥ || 12.2 ||
Aadityo vaa esha etanmandalam tapati, tatra taa richastadrichaammandalam sa richaam loko'tha ya esha etasminmandale archishi purushastaani yajuumshisa yajushaam mandalam sa yajushaam loko'tha ya esha etasminmandale archirdiipyate taani saamaani sa saamnaam mandalam sa saamnaam lokah saishaa trayyeva vidyaa tapati ya esho'ntaraaditye hiranmayah purushah
यह आदित्य इस मण्डल को तपाता है। वहाँ जो ऋचाएँ हैं, वही ऋचाओं का मण्डल है और वही ऋचाओं का लोक है। और जो इस मण्डल की अर्चि में पुरुष है, वे यजुः हैं; वही यजुओं का मण्डल और यजुओं का लोक है। और जो इस मण्डल में अर्चि दीप्त होती है, वे साम हैं; वही सामों का मण्डल और सामों का लोक है। यही त्रयी विद्या तपती है — जो यह आदित्य के भीतर हिरण्मय पुरुष है।
This sun warms this orb. The verses that are there — that is the orb of the Ṛcs, and that is the world of the Ṛcs. And the Person who is in the flame of this orb — those are the Yajus; that is the orb of the Yajus and the world of the Yajus. And the flame that shines in this orb — those are the Sāmans; that is the orb of the Sāmans and the world of the Sāmans. It is this threefold knowledge that gives heat — he who is the golden Person within the sun.
आदित्यो वै तेज ओजो बलं यशश्चक्षुः श्रोत्रमात्मा मनो मन्युर्मनुर्मृत्युः सत्यो मित्रो वायुराकाशः । प्राणोलोकपालकः । किं तत्सत्यमन्नमायुरमृतो जीवो विश्वः । कतमः स्वयम्भूः प्रजापतिः संवत्सर इति । संवत्सरोऽसावादित्यो य एष पुरुष एष भूतानामधिपतिः ।ब्रह्मणः सायुज्यं सलोकतामाप्नोत्येतासामेव देवतानां सायुज्यं सार्ष्टितां समानलोकतामाप्नोति य एवं वेदेत्युपनिषत् ॥ १२.३ ॥
ādityo vai teja ojo balaṃ yaśaścakṣuḥ śrotramātmā mano manyurmanurmṛtyuḥ satyo mitro vāyurākāśaḥ, prāṇolokapālakaḥ, kiṃ tatsatyamannamāyuramṛto jīvo viśvaḥ, katamaḥ svayambhūḥ prajāpatiḥ saṃvatsara iti, saṃvatsaro'sāvādityo ya eṣa puruṣa eṣa bhūtānāmadhipatiḥ,brahmaṇaḥ sāyujyaṃ salokatāmāpnotyetāsāmeva devatānāṃ sāyujyaṃ sārṣṭitāṃ samānalokatāmāpnoti ya evaṃ vedetyupaniṣat || 12.3 ||
Aadityo vai teja ojo balam yashashchakshuh shrotramaatmaa mano manyurmanurmrityuh satyo mitro vaayuraakaashah, praanolokapaalakah, kim tatsatyamannamaayuramrito jiivo vishvah, katamah svayambhuuh prajaapatih samvatsara iti, samvatsaro'saavaadityo ya esha purusha esha bhuutaanaamadhipatih,brahmanah saayujyam salokataamaapnotyetaasaameva devataanaam saayujyam saarshtitaam samaanalokataamaapnoti ya evam vedetyupanishat
आदित्य ही तेज, ओज, बल, यश, चक्षु, श्रोत्र, आत्मा, मन, मन्यु, मनु, मृत्यु, सत्य, मित्र, वायु और आकाश है; वही प्राण और लोकपाल है। वह सत्य क्या है? अन्न, आयु, अमृत, जीव, विश्व। कौन? स्वयम्भू, प्रजापति, संवत्सर। वह संवत्सर यही आदित्य है; जो यह पुरुष है, वही भूतों का अधिपति है। जो ऐसा जानता है वह ब्रह्म का सायुज्य और सलोकता प्राप्त करता है, और इन्हीं देवताओं का सायुज्य, सार्ष्टिता और समान लोक प्राप्त करता है — यह उपनिषद् है।
The sun indeed is brilliance, vigour, strength, glory, eye, ear, self, mind, wrath, Manu, death, the real, Mitra, wind and space; he is breath and the guardian of the worlds. What is that real? Food, life, the immortal, the living being, the universe. Which is it? The self-existent, Prajāpati, the year. That year is this very sun; and he who is this Person is the overlord of beings. He who knows thus attains union with Brahman and the same world as Brahman, and attains union, equal lordship and the same world with these very deities — this is the Upaniṣad.
↑ All sectionsरुद्र-सूक्तम् · All this is Rudra, and the Mother of all beings (1–7)
घृणिः सूर्य आदित्य ओम् ॥ अर्चयन्ति तपः सत्यं मधु क्षरन्ति तद्ब्रह्म तदाप आपो ज्योती रसोऽमृतं ब्रह्म भूर्भुवःस्वरोम् ॥ १३.१ ॥
ghṛṇiḥ sūrya āditya om. arcayanti tapaḥ satyaṃ madhu kṣaranti tadbrahma tadāpa āpo jyotī raso'mṛtaṃ brahma bhūrbhuvaḥsvarom || 13.1 ||
Ghrinih suurya aaditya om. archayanti tapah satyam madhu ksharanti tadbrahma tadaapa aapo jyotii raso'mritam brahma bhuurbhuvahsvarom
घृणि, सूर्य, आदित्य, ॐ। वे तप और सत्य की पूजा करते हैं; वे मधु क्षरित करते हैं। वही ब्रह्म है, वही जल है; जल, ज्योति, रस, अमृत, ब्रह्म; भूः भुवः स्वः ॐ।
Ghṛṇi, Sūrya, Āditya, Om. They honour austerity and the real; they stream sweetness. That is Brahman, that is the waters; the waters, the light, the essence, the immortal, Brahman; bhūḥ bhuvaḥ svaḥ, Om.
सर्वो वै रुद्रस्तस्मै रुद्राय नमो अस्तु । पुरुषो वै रुद्रस्तन्महो नमो नमः । विश्वं भूतं भव्यं भुवनं चित्रं बहुधा जातं जायमानं च यत् । सर्वो ह्येष रुद्रस्तस्मै रुद्राय नमो अस्तु ॥ १३.२ ॥
sarvo vai rudrastasmai rudrāya namo astu, puruṣo vai rudrastanmaho namo namaḥ, viśvaṃ bhūtaṃ bhavyaṃ bhuvanaṃ citraṃ bahudhā jātaṃ jāyamānaṃ ca yat, sarvo hyeṣa rudrastasmai rudrāya namo astu || 13.2 ||
Sarvo vai rudrastasmai rudraaya namo astu, purusho vai rudrastanmaho namo namah, vishvam bhuutam bhavyam bhuvanam chitram bahudhaa jaatam jaayamaanam cha yat, sarvo hyesha rudrastasmai rudraaya namo astu
सब कुछ रुद्र ही है; उस रुद्र को नमस्कार हो। पुरुष ही रुद्र है; उस महिमा को नमस्कार, नमस्कार। विश्व, भूत, भविष्य, भुवन, विचित्र, बहुत प्रकार से उत्पन्न और उत्पन्न होता हुआ जो कुछ है — यह सब रुद्र ही है; उस रुद्र को नमस्कार हो।
All this is Rudra; to that Rudra be homage. The Person indeed is Rudra; to that greatness homage, homage. The universe, what has been, what is to be, the world, the manifold born in many ways and still being born — all this is Rudra; to that Rudra be homage.
कद्रुद्राय प्रचेतसे मीह्ळुष्टमाय तव्यसे । वोचेम शन्तमं हृदे ॥ सर्वो ह्येष रुद्रस्तस्मै रुद्राय नमो अस्तु ॥ १३.३ ॥
kadrudrāya pracetase mīhḻuṣṭamāya tavyase, vocema śantamaṃ hṛde. sarvo hyeṣa rudrastasmai rudrāya namo astu || 13.3 ||
Kadrudraaya prachetase miihlushtamaaya tavyase, vochema shantamam hride. sarvo hyesha rudrastasmai rudraaya namo astu
प्रचेता, अत्यन्त वर्षा करने वाले, बलवान् रुद्र के लिए हम हृदय को अत्यन्त शान्त करने वाली स्तुति कहें। यह सब रुद्र ही है; उस रुद्र को नमस्कार हो।
To Rudra the wise, the most bountiful, the strong, let us speak the word most soothing to the heart. All this is Rudra; to that Rudra be homage.
नमो हिरण्यबाहवे हिरण्यवर्णाय हिरण्यरूपाय हिरण्यपतये । अम्बिकापतये उमापतये नमो नमः ॥ १३.४ ॥
namo hiraṇyabāhave hiraṇyavarṇāya hiraṇyarūpāya hiraṇyapataye, ambikāpataye umāpataye namo namaḥ || 13.4 ||
Namo hiranyabaahave hiranyavarnaaya hiranyaruupaaya hiranyapataye, ambikaapataye umaapataye namo namah
सुनहरी बाहुओं वाले को नमस्कार, सुनहरे वर्ण वाले को, सुनहरे रूप वाले को, सुवर्ण के पति को नमस्कार। अम्बिका के पति को, उमा के पति को नमस्कार, नमस्कार।
Homage to him of golden arms, of golden hue, of golden form, the lord of gold. To the husband of Ambikā, to the husband of Umā, homage, homage.
यस्य वैकंकत्यग्निहोत्रहवणी भवति प्रतिष्ठिताः प्रत्येवास्याहुतयस्तिष्ठन्त्यथो प्रतिष्ठित्यै ॥ १३.५ ॥
yasya vaikaṃkatyagnihotrahavaṇī bhavati pratiṣṭhitāḥ pratyevāsyāhutayastiṣṭhantyatho pratiṣṭhityai || 13.5 ||
Yasya vaikamkatyagnihotrahavanii bhavati pratishthitaah pratyevaasyaahutayastishthantyatho pratishthityai
जिसकी अग्निहोत्र की हवनी वैकङ्कत काष्ठ की होती है, उसकी आहुतियाँ प्रतिष्ठित हो जाती हैं — और यह प्रतिष्ठा के लिए है।
He whose offering-ladle for the fire-oblation is of vaikaṅkata wood — his oblations stand firmly established; and this is for the sake of that firmness.
कृणुष्व पाज इति पञ्च ॥ १३.६ ॥
kṛṇuṣva pāja iti pañca || 13.6 ||
Krinushva paaja iti pancha
"कृणुष्व पाजः" — ये पाँच (मन्त्र)।
'Make your strength' — these five.
अदितिर्देवा गन्धर्वा मनुष्याः पितरोऽसुरास्तेषां सर्वभूतानां माता मेदिनी पृथिवी महती मही सावित्री गायत्री जगत्युर्वी पृथ्वी बहुला विश्वा भूता । कतमा का या सा सत्येत्यमृतेतिवसिष्ठः ॥ १३.७ ॥
aditirdevā gandharvā manuṣyāḥ pitaro'surāsteṣāṃ sarvabhūtānāṃ mātā medinī pṛthivī mahatī mahī sāvitrī gāyatrī jagatyurvī pṛthvī bahulā viśvā bhūtā, katamā kā yā sā satyetyamṛtetivasiṣṭhaḥ || 13.7 ||
Aditirdevaa gandharvaa manushyaah pitaro'suraasteshaam sarvabhuutaanaam maataa medinii prithivii mahatii mahii saavitrii gaayatrii jagatyurvii prithvii bahulaa vishvaa bhuutaa, katamaa kaa yaa saa satyetyamritetivasishthah
अदिति, देव, गन्धर्व, मनुष्य, पितर, असुर — इन सब भूतों की माता; मेदिनी, पृथ्वी, महती, मही, सावित्री, गायत्री, जगती, उर्वी, पृथ्वी, बहुला, विश्वा, भूता। वह कौन है? जो वह है — सत्य, अमृत — ऐसा वसिष्ठ कहते हैं।
Aditi, the gods, the Gandharvas, men, the fathers, the demons — the mother of all these beings; the nourishing one, the earth, the mighty, the great, Sāvitrī, Gāyatrī, Jagatī, the wide, the broad, the abundant, the all, the being. Which is she? She who is — the real, the immortal — so says Vasiṣṭha.
↑ All sectionsआपो-देवता · The waters as all that is, and the burning away of the day’s and night’s sin (1–5)
आपो वा इदं सर्वं विश्वा भूतान्यापः प्राणो वा आपः पशव आपो अन्नमापोऽमृतमापः सम्राडापो विराडापः स्वराडापश्छन्दांस्यापो ज्योतींष्यापोयजूंष्यापः सत्यमापः सर्वा देवता आपो भूर्भुवः सुवराप ओम् ॥ १४.१ ॥
āpo vā idaṃ sarvaṃ viśvā bhūtānyāpaḥ prāṇo vā āpaḥ paśava āpo annamāpo'mṛtamāpaḥ samrāḍāpo virāḍāpaḥ svarāḍāpaśchandāṃsyāpo jyotīṃṣyāpoyajūṃṣyāpaḥ satyamāpaḥ sarvā devatā āpo bhūrbhuvaḥ suvarāpa om || 14.1 ||
Aapo vaa idam sarvam vishvaa bhuutaanyaapah praano vaa aapah pashava aapo annamaapo'mritamaapah samraadaapo viraadaapah svaraadaapashchhandaamsyaapo jyotiimshyaapoyajuumshyaapah satyamaapah sarvaa devataa aapo bhuurbhuvah suvaraapa om
जल ही यह सब है; सब भूत जल हैं; प्राण जल है, पशु जल हैं, अन्न जल है, अमृत जल है; सम्राट् जल है, विराट् जल है, स्वराट् जल है; छन्द जल हैं, ज्योतियाँ जल हैं, यजुः जल हैं, सत्य जल है; सब देवता जल हैं; भूः भुवः सुवः — जल, ॐ।
The waters indeed are all this; all beings are the waters; breath is the waters, cattle are the waters, food is the waters, the immortal is the waters; the emperor is the waters, the wide-ruling is the waters, the self-ruling is the waters; the metres are the waters, the lights are the waters, the Yajus are the waters, the real is the waters; all the deities are the waters; bhūḥ bhuvaḥ suvaḥ — the waters, Om.
आपःपुनन्तु पृथिवीं पृथिवी पूता पुनातु माम् । पुनन्तु ब्रह्मणस्पतिर्ब्रह्मपूता पुनातु माम् । यदुच्छिष्टमभोज्यं यद्वा दुश्चरितं मम । सर्वं पुनन्तु मामापो असतां चप्रतिग्रहं स्वाहा ॥ १४.२ ॥
āpaḥpunantu pṛthivīṃ pṛthivī pūtā punātu mām, punantu brahmaṇaspatirbrahmapūtā punātu mām, yaducchiṣṭamabhojyaṃ yadvā duścaritaṃ mama, sarvaṃ punantu māmāpo asatāṃ capratigrahaṃ svāhā || 14.2 ||
Aapahpunantu prithiviim prithivii puutaa punaatu maam, punantu brahmanaspatirbrahmapuutaa punaatu maam, yaduchchhishtamabhojyam yadvaa dushcharitam mama, sarvam punantu maamaapo asataam chapratigraham svaahaa
जल पृथ्वी को पवित्र करें; पवित्र हुई पृथ्वी मुझे पवित्र करे। ब्रह्मणस्पति पवित्र करें; ब्रह्म से पवित्र हुई वह मुझे पवित्र करे। जो मेरा उच्छिष्ट है, जो अभोज्य है, अथवा जो दुराचरण है — जल मेरे उस सबको पवित्र करें, और असत्पुरुषों से लिए गए प्रतिग्रह को भी — स्वाहा।
May the waters purify the earth; may the earth, being purified, purify me. May the lord of sacred speech purify; may she, purified by Brahman, purify me. Whatever is my leaving, whatever is not fit to eat, or whatever ill conduct is mine — may the waters purify all that in me, and the gift taken from the unworthy too — svāhā.
अग्निश्च मा मन्युश्च मन्युपतयश्च मन्युकृतेभ्यः पापेभ्यो रक्षन्ताम् । यदह्ना पापमकार्षं मनसा वाचा हस्ताभ्यां पद्भ्यामुदरेण शिश्ना अहस्तदवलुम्पत यत्किञ्च दुरितं मयि । इदमहं माममृतयोनौ सत्ये ज्योतिषि जुहोमि स्वाहा ॥ १४.३ ॥
agniśca mā manyuśca manyupatayaśca manyukṛtebhyaḥ pāpebhyo rakṣantām, yadahnā pāpamakārṣaṃ manasā vācā hastābhyāṃ padbhyāmudareṇa śiśnā ahastadavalumpata yatkiñca duritaṃ mayi, idamahaṃ māmamṛtayonau satye jyotiṣi juhomi svāhā || 14.3 ||
Agnishcha maa manyushcha manyupatayashcha manyukritebhyah paapebhyo rakshantaam, yadahnaa paapamakaarsham manasaa vaachaa hastaabhyaam padbhyaamudarena shishnaa ahastadavalumpata yatkincha duritam mayi, idamaham maamamritayonau satye jyotishi juhomi svaahaa
अग्नि और क्रोध, और क्रोध के स्वामी, मुझे क्रोध से किए हुए पापों से बचाएँ। जो पाप मैंने दिन में किया — मन से, वाणी से, हाथों से, पैरों से, उदर से, उपस्थ से — वह दिन उसे मिटा दे; जो कुछ भी दुरित मुझमें है। इस अपने को मैं अमृत की योनि में, सत्य ज्योति में हवन करता हूँ — स्वाहा।
May Agni and wrath, and the lords of wrath, guard me from the sins born of wrath. Whatever sin I did by day — with mind, with speech, with hands, with feet, with belly, with the organ — may the day wipe it away, whatever evil is in me. This self of mine I offer into the womb of the immortal, into the light of the real — svāhā.
सूर्यश्च मा मन्युश्च मन्युपतयश्च मन्युकृतेभ्यः पापेभ्यो रक्षन्ताम् । याया पापमकार्षं मनसा वाचा हस्ताभ्यां पद्भ्यामुदरेण शिश्ना रात्रिस्तदवलुम्पतु यत्किञ्च दुरितं मयि । इदमहं माममृतयोनौ सूर्ये ज्योतिषि जुहोमि स्वाहा ॥ १४.४ ॥
sūryaśca mā manyuśca manyupatayaśca manyukṛtebhyaḥ pāpebhyo rakṣantām, yāyā pāpamakārṣaṃ manasā vācā hastābhyāṃ padbhyāmudareṇa śiśnā rātristadavalumpatu yatkiñca duritaṃ mayi, idamahaṃ māmamṛtayonau sūrye jyotiṣi juhomi svāhā || 14.4 ||
Suuryashcha maa manyushcha manyupatayashcha manyukritebhyah paapebhyo rakshantaam, yaayaa paapamakaarsham manasaa vaachaa hastaabhyaam padbhyaamudarena shishnaa raatristadavalumpatu yatkincha duritam mayi, idamaham maamamritayonau suurye jyotishi juhomi svaahaa
सूर्य और क्रोध, और क्रोध के स्वामी, मुझे क्रोध से किए हुए पापों से बचाएँ। जो पाप मैंने रात में किया — मन से, वाणी से, हाथों से, पैरों से, उदर से, उपस्थ से — वह रात्रि उसे मिटा दे; जो कुछ भी दुरित मुझमें है। इस अपने को मैं अमृत की योनि में, सूर्य-ज्योति में हवन करता हूँ — स्वाहा।
May Sūrya and wrath, and the lords of wrath, guard me from the sins born of wrath. Whatever sin I did by night — with mind, with speech, with hands, with feet, with belly, with the organ — may the night wipe it away, whatever evil is in me. This self of mine I offer into the womb of the immortal, into the light of the sun — svāhā.
अहर्नो अत्यपीपरद्रात्रिर्नो अतिपारयद्रात्रिर्नोअत्यपीपरदहर्नो अतिपारयत् ॥ १४.५ ॥
aharno atyapīparadrātrirno atipārayadrātrirnoatyapīparadaharno atipārayat || 14.5 ||
Aharno atyapiiparadraatrirno atipaarayadraatrirnoatyapiiparadaharno atipaarayat
दिन ने हमें पार उतारा, रात्रि ने हमें पार कराया; रात्रि ने हमें पार उतारा, दिन ने हमें पार कराया।
The day has carried us across, the night has brought us over; the night has carried us across, the day has brought us over.
↑ All sectionsगायत्री-आवाहनम् · The invocation of Gāyatrī and the offerings into the five breaths (1–10)
आयातु वरदा देवी अक्षरं ब्रह्मसम्मितम् । गायत्री छन्दसां माता इदंब्रह्म जुषस्व नः ॥ ओजोऽसि सहोऽसि बलमसि भ्राजोऽसि देवानां धामनामासि विश्वमसि विश्वायुः सर्वमसि सर्वायुरभिभूरोम् ॥ गायत्रीमावाहयामि सावित्रीमावाहयामि सरस्वतीमावाहयामि ॥ १५.१ ॥
āyātu varadā devī akṣaraṃ brahmasammitam, gāyatrī chandasāṃ mātā idaṃbrahma juṣasva naḥ. ojo'si saho'si balamasi bhrājo'si devānāṃ dhāmanāmāsi viśvamasi viśvāyuḥ sarvamasi sarvāyurabhibhūrom. gāyatrīmāvāhayāmi sāvitrīmāvāhayāmi sarasvatīmāvāhayāmi || 15.1 ||
Aayaatu varadaa devii aksharam brahmasammitam, gaayatrii chhandasaam maataa idambrahma jushasva nah. ojo'si saho'si balamasi bhraajo'si devaanaam dhaamanaamaasi vishvamasi vishvaayuh sarvamasi sarvaayurabhibhuurom. gaayatriimaavaahayaami saavitriimaavaahayaami sarasvatiimaavaahayaami
वरदा देवी आएँ — वह अक्षर, ब्रह्म के समान; गायत्री छन्दों की माता है। हे देवी! हमारे इस ब्रह्म को स्वीकार कर। तू ओज है, सहस् है, बल है, भ्राज है; तू देवों का धाम-नाम है; तू विश्व है, विश्व की आयु है; तू सर्व है, सर्व की आयु है, अभिभू — ॐ। मैं गायत्री का आवाहन करता हूँ, सावित्री का आवाहन करता हूँ, सरस्वती का आवाहन करता हूँ।
May the boon-giving goddess come — that syllable, equal to Brahman; Gāyatrī is the mother of the metres. O goddess, accept this sacred word of ours. You are vigour, you are might, you are strength, you are splendour; you are the abode and the name of the gods; you are the universe and the life of the universe; you are all and the life of all, the overcomer — Om. I invoke Gāyatrī, I invoke Sāvitrī, I invoke Sarasvatī.
ॐ भूः । ॐ भुवः । ॐस्वः । ॐ महः । ॐ जनः । ॐ तपः । ॐ सत्यं । ॐ तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् । ओमापो ज्योती रसोऽमृतं ब्रह्म भूर्भुवःस्वरोम् ॥ १५.२ ॥
oṃ bhūḥ, oṃ bhuvaḥ, oṃsvaḥ, oṃ mahaḥ, oṃ janaḥ, oṃ tapaḥ, oṃ satyaṃ, oṃ tatsaviturvareṇyaṃ bhargo devasya dhīmahi, dhiyo yo naḥ pracodayāt, omāpo jyotī raso'mṛtaṃ brahma bhūrbhuvaḥsvarom || 15.2 ||
Om bhuuh, om bhuvah, omsvah, om mahah, om janah, om tapah, om satyam, om tatsaviturvarenyam bhargo devasya dhiimahi, dhiyo yo nah prachodayaat, omaapo jyotii raso'mritam brahma bhuurbhuvahsvarom
ॐ भूः। ॐ भुवः। ॐ स्वः। ॐ महः। ॐ जनः। ॐ तपः। ॐ सत्यम्। ॐ — "उस सविता देव के वरणीय तेज का हम ध्यान करें; वह हमारी बुद्धियों को प्रेरित करे।" ॐ — जल, ज्योति, रस, अमृत, ब्रह्म; भूः भुवः स्वः ॐ।
Om bhūḥ. Om bhuvaḥ. Om svaḥ. Om mahaḥ. Om janaḥ. Om tapaḥ. Om satyam. Om — 'Let us meditate on the choicest splendour of the god Savitṛ; may he impel our thoughts.' Om — the waters, the light, the essence, the immortal, Brahman; bhūḥ bhuvaḥ svaḥ, Om.
ॐ भूर्भुवः सुवर्महर्जनस्तपः सत्यं मधु क्षरन्ति । तद्ब्रह्म । तदाप आपो ज्योती रसोऽमृतं ब्रह्म भूर्भुवःस्वरोम् ॥ १५.३ ॥
oṃ bhūrbhuvaḥ suvarmaharjanastapaḥ satyaṃ madhu kṣaranti, tadbrahma, tadāpa āpo jyotī raso'mṛtaṃ brahma bhūrbhuvaḥsvarom || 15.3 ||
Om bhuurbhuvah suvarmaharjanastapah satyam madhu ksharanti, tadbrahma, tadaapa aapo jyotii raso'mritam brahma bhuurbhuvahsvarom
ॐ भूः भुवः सुवः महः जनः तपः सत्यम् — ये मधु क्षरित करते हैं। वही ब्रह्म है। वही जल है; जल, ज्योति, रस, अमृत, ब्रह्म; भूः भुवः स्वः ॐ।
Om bhūḥ bhuvaḥ suvaḥ mahaḥ janaḥ tapaḥ satyam — these stream sweetness. That is Brahman. That is the waters; the waters, the light, the essence, the immortal, Brahman; bhūḥ bhuvaḥ svaḥ, Om.
ॐ तद्ब्रह्म । ॐ तद्वायुः । ॐ तदात्मा । ॐ तत्सर्वम् । ॐ तत्पुरोर्नमः ॥ १५.४ ॥
oṃ tadbrahma, oṃ tadvāyuḥ, oṃ tadātmā, oṃ tatsarvam, oṃ tatpurornamaḥ || 15.4 ||
Om tadbrahma, om tadvaayuh, om tadaatmaa, om tatsarvam, om tatpurornamah
ॐ वही ब्रह्म है। ॐ वही वायु है। ॐ वही आत्मा है। ॐ वही सब है। ॐ उस पुर के आगे रहने वाले को नमस्कार।
Om, that is Brahman. Om, that is the wind. Om, that is the Self. Om, that is all. Om, homage to him who stands before that stronghold.
उत्तमे शिखरे देवी भूम्यां पर्वतमूर्धनि । ब्राह्मणेभ्यो ह्यनुज्ञाता गच्छ देवि यथासुखम् ॥ १५.५ ॥
uttame śikhare devī bhūmyāṃ parvatamūrdhani, brāhmaṇebhyo hyanujñātā gaccha devi yathāsukham || 15.5 ||
Uttame shikhare devii bhuumyaam parvatamuurdhani, braahmanebhyo hyanujnaataa gachchha devi yathaasukham
हे देवी! उत्तम शिखर पर, भूमि पर, पर्वत की चोटी पर — ब्राह्मणों से अनुज्ञा पाकर, जैसा सुख हो वैसे जा।
O goddess, on the highest peak, on the earth, on the mountain's summit — permitted by the brahmins, go as you please.
ॐ अन्तश्चरसि भूतेषु गुहायां विश्वमूर्तिषु । त्वं यज्ञस्त्वं विष्णुस्त्वं वषट्कारस्त्वं रुद्रस्त्वं ब्रह्मा त्वं प्रजापतिः ॥ १५.६ ॥
oṃ antaścarasi bhūteṣu guhāyāṃ viśvamūrtiṣu, tvaṃ yajñastvaṃ viṣṇustvaṃ vaṣaṭkārastvaṃ rudrastvaṃ brahmā tvaṃ prajāpatiḥ || 15.6 ||
Om antashcharasi bhuuteshu guhaayaam vishvamuurtishu, tvam yajnastvam vishnustvam vashatkaarastvam rudrastvam brahmaa tvam prajaapatih
ॐ। तू भूतों के भीतर, गुहा में, विश्व के रूपों में विचरती है। तू यज्ञ है, तू विष्णु है, तू वषट्कार है, तू रुद्र है, तू ब्रह्मा है, तू प्रजापति है।
Om. You move within beings, in the secret place, in the forms of the universe. You are the sacrifice, you are Viṣṇu, you are the call of offering, you are Rudra, you are Brahmā, you are Prajāpati.
अमृतोपस्तरणमसि ॥ १५.७ ॥
amṛtopastaraṇamasi || 15.7 ||
Amritopastaranamasi
तू अमृत का उपस्तरण (आसन) है (भोजन से पहले आचमन के जल पर कहा जाने वाला वचन)।
You are the underlay of the immortal (said over the sip of water taken before eating).
प्राणे निविष्टोऽमृतं जुहोमि प्राणाय स्वाहा । अपाने निविष्टोऽमृतं जुहोमि अपानाय स्वाहा । व्याने निविष्टोऽमृतं जुहोमि व्यानाय स्वाहा । उदाने निविष्टोऽमृतं जुहोमि उदानाय स्वाहा । समाने निविष्टोऽमृतं जुहोमि समानाय स्वाहा ॥ १५.८ ॥
prāṇe niviṣṭo'mṛtaṃ juhomi prāṇāya svāhā, apāne niviṣṭo'mṛtaṃ juhomi apānāya svāhā, vyāne niviṣṭo'mṛtaṃ juhomi vyānāya svāhā, udāne niviṣṭo'mṛtaṃ juhomi udānāya svāhā, samāne niviṣṭo'mṛtaṃ juhomi samānāya svāhā || 15.8 ||
Praane nivishto'mritam juhomi praanaaya svaahaa, apaane nivishto'mritam juhomi apaanaaya svaahaa, vyaane nivishto'mritam juhomi vyaanaaya svaahaa, udaane nivishto'mritam juhomi udaanaaya svaahaa, samaane nivishto'mritam juhomi samaanaaya svaahaa
प्राण में स्थित होकर मैं अमृत का हवन करता हूँ — प्राण को स्वाहा। अपान में स्थित होकर अमृत का हवन करता हूँ — अपान को स्वाहा। व्यान में स्थित होकर अमृत का हवन करता हूँ — व्यान को स्वाहा। उदान में स्थित होकर अमृत का हवन करता हूँ — उदान को स्वाहा। समान में स्थित होकर अमृत का हवन करता हूँ — समान को स्वाहा।
Settled in the breath I offer the immortal — to prāṇa, svāhā. Settled in the down-breath I offer the immortal — to apāna, svāhā. Settled in the diffused breath I offer the immortal — to vyāna, svāhā. Settled in the up-breath I offer the immortal — to udāna, svāhā. Settled in the even breath I offer the immortal — to samāna, svāhā.
प्राणे निविष्टोऽमृतं जुहोमि । शिवो मा विशाप्रदाहाय । प्राणाय स्वाहा ॥ अपाने निविष्टोऽमृतं जुहोमि । शिवो मा विशाप्रदाहाय । अपानाय स्वाहा ॥ व्याने निविष्टोऽमृतं जुहोमि । शिवो मा विशाप्रदाहाय । व्यानायस्वाहा ॥ उदाने निविष्टोऽमृतं जुहोमि । शिवो मा विशाप्रदाहाय । उदानायस्वाहा ॥ समाने निविष्टोऽमृतं जुहोमि । शिवो मा विशाप्रदाहाय । समानायस्वाहा ॥ १५.९ ॥
prāṇe niviṣṭo'mṛtaṃ juhomi, śivo mā viśāpradāhāya, prāṇāya svāhā. apāne niviṣṭo'mṛtaṃ juhomi, śivo mā viśāpradāhāya, apānāya svāhā. vyāne niviṣṭo'mṛtaṃ juhomi, śivo mā viśāpradāhāya, vyānāyasvāhā. udāne niviṣṭo'mṛtaṃ juhomi, śivo mā viśāpradāhāya, udānāyasvāhā. samāne niviṣṭo'mṛtaṃ juhomi, śivo mā viśāpradāhāya, samānāyasvāhā || 15.9 ||
Praane nivishto'mritam juhomi, shivo maa vishaapradaahaaya, praanaaya svaahaa. apaane nivishto'mritam juhomi, shivo maa vishaapradaahaaya, apaanaaya svaahaa. vyaane nivishto'mritam juhomi, shivo maa vishaapradaahaaya, vyaanaayasvaahaa. udaane nivishto'mritam juhomi, shivo maa vishaapradaahaaya, udaanaayasvaahaa. samaane nivishto'mritam juhomi, shivo maa vishaapradaahaaya, samaanaayasvaahaa
प्राण में स्थित होकर मैं अमृत का हवन करता हूँ; शिव मुझमें प्रवेश करें, जलाने के लिए नहीं — प्राण को स्वाहा। अपान में स्थित होकर अमृत का हवन करता हूँ; शिव मुझमें प्रवेश करें, जलाने के लिए नहीं — अपान को स्वाहा। व्यान में स्थित होकर अमृत का हवन करता हूँ; शिव मुझमें प्रवेश करें, जलाने के लिए नहीं — व्यान को स्वाहा। उदान में स्थित होकर अमृत का हवन करता हूँ; शिव मुझमें प्रवेश करें, जलाने के लिए नहीं — उदान को स्वाहा। समान में स्थित होकर अमृत का हवन करता हूँ; शिव मुझमें प्रवेश करें, जलाने के लिए नहीं — समान को स्वाहा।
Settled in the breath I offer the immortal; may the benign one enter me, not to burn — to prāṇa, svāhā. Settled in the down-breath I offer the immortal; may the benign one enter me, not to burn — to apāna, svāhā. Settled in the diffused breath I offer the immortal; may the benign one enter me, not to burn — to vyāna, svāhā. Settled in the up-breath I offer the immortal; may the benign one enter me, not to burn — to udāna, svāhā. Settled in the even breath I offer the immortal; may the benign one enter me, not to burn — to samāna, svāhā.
अमृतापिधानमसि । ब्रह्मणि स आत्मामृतत्वाय ॥ १५.१० ॥
amṛtāpidhānamasi, brahmaṇi sa ātmāmṛtatvāya || 15.10 ||
Amritaapidhaanamasi, brahmani sa aatmaamritatvaaya
तू अमृत का ढक्कन है। उस ब्रह्म में वह आत्मा अमृतत्व के लिए है।
You are the cover of the immortal. In that Brahman, that Self is for immortality.
↑ All sectionsमेधा-सूक्तम् · The offering into the breaths, and the prayer for insight (1–7)
श्रद्धायां प्राणे निविश्यामृतं हुतम् । प्राणमन्नेनाप्यायस्व ॥ अपाने निविश्यामृतं हुतम् । अपानमन्नेनाप्यायस्व ॥ व्याने निविश्यामृतं हुतम् । व्यानमन्नेनाप्यायस्व ॥ उदाने निविश्यामृतं हुतम् । उदानमन्नेनाप्यायस्व ॥समाने निविश्यामृतं हुतम् । समानमन्नेनाप्यायस्व ॥ ब्रह्मणि स आत्मामृतत्वाय ॥ १६.१ ॥
śraddhāyāṃ prāṇe niviśyāmṛtaṃ hutam, prāṇamannenāpyāyasva. apāne niviśyāmṛtaṃ hutam, apānamannenāpyāyasva. vyāne niviśyāmṛtaṃ hutam, vyānamannenāpyāyasva. udāne niviśyāmṛtaṃ hutam, udānamannenāpyāyasva.samāne niviśyāmṛtaṃ hutam, samānamannenāpyāyasva. brahmaṇi sa ātmāmṛtatvāya || 16.1 ||
Shraddhaayaam praane nivishyaamritam hutam, praanamannenaapyaayasva. apaane nivishyaamritam hutam, apaanamannenaapyaayasva. vyaane nivishyaamritam hutam, vyaanamannenaapyaayasva. udaane nivishyaamritam hutam, udaanamannenaapyaayasva.samaane nivishyaamritam hutam, samaanamannenaapyaayasva. brahmani sa aatmaamritatvaaya
श्रद्धा में, प्राण में प्रवेश करके अमृत हवन किया गया — हे प्राण! अन्न से तृप्त हो। अपान में प्रवेश करके अमृत हवन किया गया — हे अपान! अन्न से तृप्त हो। व्यान में प्रवेश करके अमृत हवन किया गया — हे व्यान! अन्न से तृप्त हो। उदान में प्रवेश करके अमृत हवन किया गया — हे उदान! अन्न से तृप्त हो। समान में प्रवेश करके अमृत हवन किया गया — हे समान! अन्न से तृप्त हो। उस ब्रह्म में वह आत्मा अमृतत्व के लिए है।
In faith, having entered the breath, the immortal has been offered — O breath, be filled with food. Having entered the down-breath, the immortal has been offered — O apāna, be filled with food. Having entered the diffused breath, the immortal has been offered — O vyāna, be filled with food. Having entered the up-breath, the immortal has been offered — O udāna, be filled with food. Having entered the even breath, the immortal has been offered — O samāna, be filled with food. In that Brahman, that Self is for immortality.
प्राणानां ग्रन्थिरसि रुद्रो मा विशान्तकस्तेनान्नेनाप्यायस्व ॥ १६.२ ॥
prāṇānāṃ granthirasi rudro mā viśāntakastenānnenāpyāyasva || 16.2 ||
Praanaanaam granthirasi rudro maa vishaantakastenaannenaapyaayasva
तू प्राणों की गाँठ है; रुद्र मुझमें अन्तक होकर प्रवेश न करें — उस अन्न से तृप्त हो।
You are the knot of the breaths; may Rudra not enter me as the ender — be filled with that food.
अंगुष्ठमात्रः पुरुषो अंगुष्ठं च समाश्रितः । ईशः सर्वस्य जगतः प्रभुः प्रीणातिविश्वभुक् ॥ १६.३ ॥
aṃguṣṭhamātraḥ puruṣo aṃguṣṭhaṃ ca samāśritaḥ, īśaḥ sarvasya jagataḥ prabhuḥ prīṇātiviśvabhuk || 16.3 ||
Amgushthamaatrah purusho amgushtham cha samaashritah, iishah sarvasya jagatah prabhuh priinaativishvabhuk
अंगूठे के माप वाला पुरुष अंगूठे में ही आश्रित है। वह सब जगत् का ईश और प्रभु है; विश्व का भोक्ता होकर वह प्रसन्न करता है।
The Person of the measure of a thumb rests in the thumb itself. He is the ruler and lord of all the world; enjoying the universe, he gives delight.
मेधा देवी जुषमाणा न आगाद्विश्वाची भद्रा सुमनस्यमाना । त्वया जुष्टा जुषमाणा दुरुक्तान् बृहद्वदेम विदथे सुवीराः ॥ त्वया जुष्ट ऋषिर्भवतु देवी त्वया ब्रह्मा गतश्रीरुत त्वया । त्वया जुष्टश्चित्रं विन्दते वसु सा नो जुषस्व द्रविणेन मेधे ॥ १६.४ ॥
medhā devī juṣamāṇā na āgādviśvācī bhadrā sumanasyamānā, tvayā juṣṭā juṣamāṇā duruktān bṛhadvadema vidathe suvīrāḥ. tvayā juṣṭa ṛṣirbhavatu devī tvayā brahmā gataśrīruta tvayā, tvayā juṣṭaścitraṃ vindate vasu sā no juṣasva draviṇena medhe || 16.4 ||
Medhaa devii jushamaanaa na aagaadvishvaachii bhadraa sumanasyamaanaa, tvayaa jushtaa jushamaanaa duruktaan brihadvadema vidathe suviiraah. tvayaa jushta rishirbhavatu devii tvayaa brahmaa gatashriiruta tvayaa, tvayaa jushtashchitram vindate vasu saa no jushasva dravinena medhe
मेधा देवी प्रसन्न होकर हमारे पास आई — सब ओर जाने वाली, कल्याणकारी, सुमनस्क। हे देवी! तुझसे सेवित और प्रसन्न होकर हम दुर्वचनों को छोड़कर सभा में बड़ी बात कहें, सुवीर होकर। तुझसे सेवित होकर मनुष्य ऋषि हो, हे देवी; तुझसे वह ब्रह्मा (ब्रह्मवेत्ता) हो और श्री को प्राप्त हो। तुझसे सेवित होकर वह विचित्र धन पाता है; हे मेधे! तू धन के साथ हमें स्वीकार कर।
The goddess of insight, well pleased, has come to us — going everywhere, gracious, kindly minded. Favoured by you and pleased, O goddess, may we leave harsh words and speak greatly in the assembly, rich in heroes. Favoured by you, O goddess, may a man become a seer; by you may he become a knower of Brahman and attain fortune. Favoured by you he finds manifold wealth; so accept us, O insight, together with riches.
मेधां मे इन्द्रो ददातु मेधां देवी सरस्वती । मेधां मे अश्विनावुभावाधत्तां पुष्करस्रजौ ॥ १६.५ ॥
medhāṃ me indro dadātu medhāṃ devī sarasvatī, medhāṃ me aśvināvubhāvādhattāṃ puṣkarasrajau || 16.5 ||
Medhaam me indro dadaatu medhaam devii sarasvatii, medhaam me ashvinaavubhaavaadhattaam pushkarasrajau
इन्द्र मुझे मेधा दे, देवी सरस्वती मेधा दे; कमल की माला वाले दोनों अश्विन् मुझमें मेधा स्थापित करें।
May Indra give me insight, may the goddess Sarasvatī give insight; may both the Aśvins, garlanded with lotuses, set insight in me.
अप्सरासु च या मेधा गन्धर्वेषु च यन्मनः । दैवी मेधा मनुष्यजा सा मां मेधा सुरभिर्जुषताम् ॥ १६.६ ॥
apsarāsu ca yā medhā gandharveṣu ca yanmanaḥ, daivī medhā manuṣyajā sā māṃ medhā surabhirjuṣatām || 16.6 ||
Apsaraasu cha yaa medhaa gandharveshu cha yanmanah, daivii medhaa manushyajaa saa maam medhaa surabhirjushataam
जो मेधा अप्सराओं में है और जो मन गन्धर्वों में है — दैवी मेधा और मनुष्यों में उत्पन्न मेधा; वह सुगन्धित मेधा मुझे स्वीकार करे।
The insight that is in the nymphs and the mind that is in the Gandharvas — the insight that is divine and the insight born among men: may that fragrant insight favour me.
आ मां मेधा सुरभिर्विश्वरूपा हिरण्यवर्णा जगती जगम्या । ऊर्जस्वती पयसा पिन्वमाना सा मां मेधा सुप्रतीका जुषताम् ॥ १६.७ ॥
ā māṃ medhā surabhirviśvarūpā hiraṇyavarṇā jagatī jagamyā, ūrjasvatī payasā pinvamānā sā māṃ medhā supratīkā juṣatām || 16.7 ||
Aa maam medhaa surabhirvishvaruupaa hiranyavarnaa jagatii jagamyaa, uurjasvatii payasaa pinvamaanaa saa maam medhaa supratiikaa jushataam
सुगन्धित, विश्वरूप, सुवर्ण-वर्ण, जगती, जाने योग्य, ऊर्जावती, दूध से बढ़ती हुई मेधा मेरे पास आए; वह सुन्दर मुख वाली मेधा मुझे स्वीकार करे।
May insight come to me — fragrant, of all forms, of golden hue, wide-moving, to be approached, full of vigour, swelling with milk; may that fair-faced insight favour me.
↑ All sectionsपञ्चब्रह्म-त्रिसुपर्णम् · The five faces of Śiva and the three Trisuparṇa verses (1–8)
सद्योजातं प्रपद्यामि सद्योजाताय वै नमः । भवे भवे नातिभवे भजस्व मांभवोद्भवाय नमः ॥ १७.१ ॥
sadyojātaṃ prapadyāmi sadyojātāya vai namaḥ, bhave bhave nātibhave bhajasva māṃbhavodbhavāya namaḥ || 17.1 ||
Sadyojaatam prapadyaami sadyojaataaya vai namah, bhave bhave naatibhave bhajasva maambhavodbhavaaya namah
सद्योजात की मैं शरण लेता हूँ; सद्योजात को नमस्कार। हे भव! जन्म-जन्म में, अतिभव में नहीं — मुझे स्वीकार कर; भव के उद्भव को नमस्कार।
I take refuge in the newly born; homage to the newly born. O Bhava, in birth after birth, not in over-birth — accept me; homage to the source of becoming.
वामदेवाय नमो ज्येष्ठाय नमः श्रेष्ठाय नमो रुद्राय नमः कालाय नमः कलविकरणाय नमो बलविकरणाय नमो बलप्रमथनाय नमः सर्वभूतदमनाय नमो मनोन्मनाय नमः ॥ १७.२ ॥
vāmadevāya namo jyeṣṭhāya namaḥ śreṣṭhāya namo rudrāya namaḥ kālāya namaḥ kalavikaraṇāya namo balavikaraṇāya namo balapramathanāya namaḥ sarvabhūtadamanāya namo manonmanāya namaḥ || 17.2 ||
Vaamadevaaya namo jyeshthaaya namah shreshthaaya namo rudraaya namah kaalaaya namah kalavikaranaaya namo balavikaranaaya namo balapramathanaaya namah sarvabhuutadamanaaya namo manonmanaaya namah
वामदेव को नमस्कार, ज्येष्ठ को नमस्कार, श्रेष्ठ को नमस्कार, रुद्र को नमस्कार, काल को नमस्कार, कलविकरण को नमस्कार, बलविकरण को नमस्कार, बलप्रमथन को नमस्कार, सब भूतों का दमन करने वाले को नमस्कार, मन से भी परे मन वाले को नमस्कार।
Homage to Vāmadeva, homage to the eldest, homage to the best, homage to Rudra, homage to Time, homage to the maker of the parts of time, homage to the maker of strength, homage to the crusher of strength, homage to the subduer of all beings, homage to him who is mind beyond mind.
अघोरेभ्योऽथ घोरेभ्यो घोरे घोरतरेभ्यः । सर्वतः सर्व सर्वेभ्यो नमस्ते अस्तु रुद्ररूपेभ्यः ॥ १७.३ ॥
aghorebhyo'tha ghorebhyo ghore ghoratarebhyaḥ, sarvataḥ sarva sarvebhyo namaste astu rudrarūpebhyaḥ || 17.3 ||
Aghorebhyo'tha ghorebhyo ghore ghoratarebhyah, sarvatah sarva sarvebhyo namaste astu rudraruupebhyah
अघोर रूपों को, घोर रूपों को, घोर से भी घोरतर रूपों को — सब ओर से, हे सर्व! सब रूपों को; तेरे उन रुद्र-रूपों को नमस्कार हो।
To the forms not terrible, to the terrible, to the more terrible than terrible — from every side, O all, to all of them: homage be to those Rudra-forms of yours.
तत्पुरुषाय विद्महे महादेवाय धीमहि । तन्नो रुद्रः प्रचोदयात् ॥ १७.४ ॥
tatpuruṣāya vidmahe mahādevāya dhīmahi, tanno rudraḥ pracodayāt || 17.4 ||
Tatpurushaaya vidmahe mahaadevaaya dhiimahi, tanno rudrah prachodayaat
उस पुरुष को हम जानते हैं; महादेव का ध्यान करते हैं; वह रुद्र हमें प्रेरित करे।
That Person we know; on the great god we meditate; may that Rudra impel us.
ईशानःसर्वविद्यानामीश्वरः सर्वभूतानां ब्रह्माधिपतिर्ब्रह्मणोऽधिपतिर्ब्रह्मा शिवो मे अस्तु सदाशिवोम् ॥ १७.५ ॥
īśānaḥsarvavidyānāmīśvaraḥ sarvabhūtānāṃ brahmādhipatirbrahmaṇo'dhipatirbrahmā śivo me astu sadāśivom || 17.5 ||
Iishaanahsarvavidyaanaamiishvarah sarvabhuutaanaam brahmaadhipatirbrahmano'dhipatirbrahmaa shivo me astu sadaashivom
सब विद्याओं का ईशान, सब भूतों का ईश्वर, ब्रह्म का अधिपति, ब्रह्मा का अधिपति, ब्रह्मा — वह शिव मेरे लिए हो; सदाशिव, ॐ।
The ruler of all knowledge, the lord of all beings, the overlord of sacred power, the overlord of Brahmā, Brahmā himself — may that benign one be mine; the ever-benign, Om.
ब्रह्म मेतु माम् । मधु मेतु माम् । ब्रह्म मेऽव मधु मेतु माम् ।यस्ते सोम प्रजा वत्सोऽभि सो अहम् । दुःस्वप्नहन्दुरुष्वहा । यांस्ते सोम प्राणांस्ताञ्जुहोमि ॥ त्रिसुपर्णमयाचितं ब्राह्मणाय दद्यात् । ब्रह्महत्यां वा एते घ्नन्ति ये ब्राह्मणास्त्रिसुपर्णं पठन्ति ते सोमं प्राप्नुवन्त्यासहस्रात्पंक्तिं पुनन्ति ॥ ॐ ॥ १७.६ ॥
brahma metu mām, madhu metu mām, brahma me'va madhu metu mām,yaste soma prajā vatso'bhi so aham, duḥsvapnahanduruṣvahā, yāṃste soma prāṇāṃstāñjuhomi. trisuparṇamayācitaṃ brāhmaṇāya dadyāt, brahmahatyāṃ vā ete ghnanti ye brāhmaṇāstrisuparṇaṃ paṭhanti te somaṃ prāpnuvantyāsahasrātpaṃktiṃ punanti. oṃ || 17.6 ||
Brahma metu maam, madhu metu maam, brahma me'va madhu metu maam,yaste soma prajaa vatso'bhi so aham, duhsvapnahandurushvahaa, yaamste soma praanaamstaanjuhomi. trisuparnamayaachitam braahmanaaya dadyaat, brahmahatyaam vaa ete ghnanti ye braahmanaastrisuparnam pathanti te somam praapnuvantyaasahasraatpamktim punanti. om
ब्रह्म मुझे प्राप्त हो; मधु मुझे प्राप्त हो; ब्रह्म मेरी रक्षा करे, मधु मुझे प्राप्त हो। हे सोम! जो तेरी प्रजा और वत्स है, वह मैं हूँ। हे दुःस्वप्न को मारने वाले, दूर करने वाले! हे सोम! जो तेरे प्राण हैं, उन्हें मैं हवन करता हूँ। बिना माँगे इस त्रिसुपर्ण को ब्राह्मण को दे। जो ब्राह्मण त्रिसुपर्ण पढ़ते हैं, वे ब्रह्महत्या को नष्ट करते हैं; वे सोम को प्राप्त करते हैं और सहस्र तक की पंक्ति को पवित्र करते हैं। ॐ।
May Brahman come to me; may sweetness come to me; may Brahman guard me, may sweetness come to me. O Soma, I am that offspring and calf of yours. O slayer and averter of evil dreams! O Soma, those breaths of yours I offer. Let one give this Trisuparṇa unasked to a brahmin. Those brahmins who recite the Trisuparṇa destroy the killing of a brahmin; they attain Soma and purify a row of up to a thousand. Om.
ब्रह्म मेधया मधु मेधया ब्रह्म मेऽव मधुमेधया ॥ अद्या नो देव सवितः प्रजावत्सावीः सौभगं । परा दुःष्वप्नियं सुव ॥ विश्वानि देव सवितर्दुरितानि परासुव । यद्भद्रं तन्न आसुव ॥ मधु वाता ऋतायते मधु क्षरन्ति सिन्धवः । माध्वीर्नः सन्त्वोषधीः ॥ मधु नक्तमुतोषसो मधुमत्पार्थिवं रजः । मधु द्यौरस्तु नः पिता ॥ मधुमान्नो वनस्पतिर्मधुमाँ अस्तु सूर्यः । माध्वीर्गावो भवन्तु नः ॥ य इमं त्रिसुपर्णमयाचितं ब्राह्मणाय दद्यात् । भ्रूणहत्यां वा एते घ्नन्ति ये ब्राह्मणास्त्रिसुपर्णं पठन्ति ते सोमं प्राप्नुवन्त्यासहस्रात्पंक्तिं पुनन्ति ॥ ॐ ॥ १७.७ ॥
brahma medhayā madhu medhayā brahma me'va madhumedhayā. adyā no deva savitaḥ prajāvatsāvīḥ saubhagaṃ, parā duḥṣvapniyaṃ suva. viśvāni deva savitarduritāni parāsuva, yadbhadraṃ tanna āsuva. madhu vātā ṛtāyate madhu kṣaranti sindhavaḥ, mādhvīrnaḥ santvoṣadhīḥ. madhu naktamutoṣaso madhumatpārthivaṃ rajaḥ, madhu dyaurastu naḥ pitā. madhumānno vanaspatirmadhumāṃ astu sūryaḥ, mādhvīrgāvo bhavantu naḥ. ya imaṃ trisuparṇamayācitaṃ brāhmaṇāya dadyāt, bhrūṇahatyāṃ vā ete ghnanti ye brāhmaṇāstrisuparṇaṃ paṭhanti te somaṃ prāpnuvantyāsahasrātpaṃktiṃ punanti. oṃ || 17.7 ||
Brahma medhayaa madhu medhayaa brahma me'va madhumedhayaa. adyaa no deva savitah prajaavatsaaviih saubhagam, paraa duhshvapniyam suva. vishvaani deva savitarduritaani paraasuva, yadbhadram tanna aasuva. madhu vaataa ritaayate madhu ksharanti sindhavah, maadhviirnah santvoshadhiih. madhu naktamutoshaso madhumatpaarthivam rajah, madhu dyaurastu nah pitaa. madhumaanno vanaspatirmadhumaam astu suuryah, maadhviirgaavo bhavantu nah. ya imam trisuparnamayaachitam braahmanaaya dadyaat, bhruunahatyaam vaa ete ghnanti ye braahmanaastrisuparnam pathanti te somam praapnuvantyaasahasraatpamktim punanti. om
ब्रह्म मेधा से, मधु मेधा से; ब्रह्म मेरी रक्षा करे, मधु मेधा से। हे देव सवितः! आज हमें सन्तान के सहित सौभाग्य दे; दुःस्वप्न को दूर कर। हे देव सवितः! सब दुरितों को दूर कर; जो कल्याणकारी है वह हमें दे। ऋत के लिए वायु मधु बहाते हैं, नदियाँ मधु क्षरित करती हैं; ओषधियाँ हमारे लिए मधुमय हों। रात्रि और उषा मधुमय हों, पार्थिव रज मधुमय हो; हमारा पिता द्युलोक मधुमय हो। हमारा वनस्पति मधुमान् हो, सूर्य मधुमान् हो; हमारी गौएँ मधुमयी हों। जो बिना माँगे इस त्रिसुपर्ण को ब्राह्मण को दे — जो ब्राह्मण त्रिसुपर्ण पढ़ते हैं, वे भ्रूणहत्या को नष्ट करते हैं; वे सोम को प्राप्त करते हैं और सहस्र तक की पंक्ति को पवित्र करते हैं। ॐ।
Brahman by insight, sweetness by insight; may Brahman guard me, sweetness by insight. O god Savitṛ, today grant us good fortune with offspring; drive the evil dream away. O god Savitṛ, drive all evils away; grant us what is good. For him who keeps the right order the winds blow sweetness, the rivers stream sweetness; may the herbs be sweet for us. Sweet be the night and the dawn, sweet the dust of the earth; sweet be heaven, our father. Full of sweetness be our tree, full of sweetness the sun; sweet be our cows. He who gives this Trisuparṇa unasked to a brahmin — those brahmins who recite the Trisuparṇa destroy the killing of an embryo; they attain Soma and purify a row of up to a thousand. Om.
ॐब्रह्ममेधवा मधुमेधवा ब्रह्म मेऽव मधुमेधवा ॥ ब्रह्मा देवानां पदवीः कवीनामृषिर्विप्राणां महिषो मृगाणाम् । श्येनो गृध्राणां स्वधितिर्वनानां सोमः पवित्रमत्येति रेभन् ॥ हंसः शुचिषद्वसुरन्तरिक्षसद्धोता वेदिषदतिथिर्दुरोणसत् । नृषद्वरसदृतसद्व्योमसदब्जा गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋतं बृहत् ॥ य इमं त्रिसुपर्णमयाचितं ब्राह्मणाय दद्यात् । वीरहत्यां वा एते घ्नन्ति ये ब्राह्मणास्त्रिसुपर्णं पठन्ति ते सोमं प्राप्नुवन्त्यासहस्रात्पंक्तिं पुनन्ति ॥ ॐ ॥ १७.८ ॥
oṃbrahmamedhavā madhumedhavā brahma me'va madhumedhavā. brahmā devānāṃ padavīḥ kavīnāmṛṣirviprāṇāṃ mahiṣo mṛgāṇām, śyeno gṛdhrāṇāṃ svadhitirvanānāṃ somaḥ pavitramatyeti rebhan. haṃsaḥ śuciṣadvasurantarikṣasaddhotā vediṣadatithirduroṇasat, nṛṣadvarasadṛtasadvyomasadabjā gojā ṛtajā adrijā ṛtaṃ bṛhat. ya imaṃ trisuparṇamayācitaṃ brāhmaṇāya dadyāt, vīrahatyāṃ vā ete ghnanti ye brāhmaṇāstrisuparṇaṃ paṭhanti te somaṃ prāpnuvantyāsahasrātpaṃktiṃ punanti. oṃ || 17.8 ||
Ombrahmamedhavaa madhumedhavaa brahma me'va madhumedhavaa. brahmaa devaanaam padaviih kaviinaamrishirvipraanaam mahisho mrigaanaam, shyeno gridhraanaam svadhitirvanaanaam somah pavitramatyeti rebhan. hamsah shuchishadvasurantarikshasaddhotaa vedishadatithirduronasat, nrishadvarasadritasadvyomasadabjaa gojaa ritajaa adrijaa ritam brihat. ya imam trisuparnamayaachitam braahmanaaya dadyaat, viirahatyaam vaa ete ghnanti ye braahmanaastrisuparnam pathanti te somam praapnuvantyaasahasraatpamktim punanti. om
ॐ। ब्रह्म मेधा से, मधु मेधा से; ब्रह्म मेरी रक्षा करे, मधु मेधा से। देवताओं में ब्रह्मा, कवियों में पदवी, विप्रों में ऋषि, पशुओं में महिष, गीधों में श्येन, वनों में कुल्हाड़ी — सोम पवित्र को पार करता हुआ ध्वनि करता है। हंस शुचि में बैठा है, वसु अन्तरिक्ष में, होता वेदी पर, अतिथि घर में; मनुष्यों में, श्रेष्ठ स्थान में, ऋत में, आकाश में बैठा; जल से, गौ से, ऋत से, पर्वत से उत्पन्न — वह महान् ऋत है। जो बिना माँगे इस त्रिसुपर्ण को ब्राह्मण को दे — जो ब्राह्मण त्रिसुपर्ण पढ़ते हैं, वे वीरहत्या को नष्ट करते हैं; वे सोम को प्राप्त करते हैं और सहस्र तक की पंक्ति को पवित्र करते हैं। ॐ।
Om. Brahman by insight, sweetness by insight; may Brahman guard me, sweetness by insight. Brahmā among the gods, the path among the poets, the seer among the inspired, the buffalo among beasts, the falcon among vultures, the axe among forests — Soma passes through the strainer, sounding as he goes. The swan seated in purity, the Vasu in the mid-space, the offerer on the altar, the guest in the house; seated among men, in the highest place, in the right order, in the sky; born of the waters, of the cow, of the right order, of the mountain — he is the great right order. He who gives this Trisuparṇa unasked to a brahmin — those brahmins who recite the Trisuparṇa destroy the killing of a hero; they attain Soma and purify a row of up to a thousand. Om.
↑ All sectionsअवयजनम् · The expiation of sin done by gods, men, fathers and oneself (1–3)
देवकृतस्यैनसोऽवयजनमसि स्वाहा । मनुष्यकृतस्यैनसोऽवयजनमसि स्वाहा । पितृकृतस्यैनसोऽवयजनमसि स्वाहा । आत्मकृतस्यैनसोऽवयजनमसि स्वाहा । अन्यकृतस्यैनसोऽवयजनमसि स्वाहा । यद्दिवा च नक्तं चैनश्चकृमतस्यावयजनमसि स्वाहा । यद्विद्वांसश्चाविद्वांसश्चैनश्चकृम तस्यावयजनमसिस्वाहा । यच्चाहमेनो विद्वांसश्चाविद्वांसश्चैनश्चकृम तस्यावयजनमसि स्वाहा । यत्स्वपन्तश्च जाग्रतश्चैनश्चकृम तस्यावयजनमसि स्वाहा । यत्सुषुप्तश्च जाग्रतश्चैनश्चकृम तस्यावयजनमसि स्वाहा । एनस एनसोऽवयजनमसि स्वाहा ॥ १८.१ ॥
devakṛtasyainaso'vayajanamasi svāhā, manuṣyakṛtasyainaso'vayajanamasi svāhā, pitṛkṛtasyainaso'vayajanamasi svāhā, ātmakṛtasyainaso'vayajanamasi svāhā, anyakṛtasyainaso'vayajanamasi svāhā, yaddivā ca naktaṃ cainaścakṛmatasyāvayajanamasi svāhā, yadvidvāṃsaścāvidvāṃsaścainaścakṛma tasyāvayajanamasisvāhā, yaccāhameno vidvāṃsaścāvidvāṃsaścainaścakṛma tasyāvayajanamasi svāhā, yatsvapantaśca jāgrataścainaścakṛma tasyāvayajanamasi svāhā, yatsuṣuptaśca jāgrataścainaścakṛma tasyāvayajanamasi svāhā, enasa enaso'vayajanamasi svāhā || 18.1 ||
Devakritasyainaso'vayajanamasi svaahaa, manushyakritasyainaso'vayajanamasi svaahaa, pitrikritasyainaso'vayajanamasi svaahaa, aatmakritasyainaso'vayajanamasi svaahaa, anyakritasyainaso'vayajanamasi svaahaa, yaddivaa cha naktam chainashchakrimatasyaavayajanamasi svaahaa, yadvidvaamsashchaavidvaamsashchainashchakrima tasyaavayajanamasisvaahaa, yachchaahameno vidvaamsashchaavidvaamsashchainashchakrima tasyaavayajanamasi svaahaa, yatsvapantashcha jaagratashchainashchakrima tasyaavayajanamasi svaahaa, yatsushuptashcha jaagratashchainashchakrima tasyaavayajanamasi svaahaa, enasa enaso'vayajanamasi svaahaa
तू देवों के किए हुए पाप का प्रायश्चित्त है — स्वाहा। तू मनुष्यों के किए हुए पाप का प्रायश्चित्त है — स्वाहा। तू पितरों के किए हुए पाप का प्रायश्चित्त है — स्वाहा। तू अपने किए हुए पाप का प्रायश्चित्त है — स्वाहा। तू दूसरों के किए हुए पाप का प्रायश्चित्त है — स्वाहा। जो पाप हमने दिन और रात में किया, तू उसका प्रायश्चित्त है — स्वाहा। जो पाप हमने जानते और न जानते हुए किया, तू उसका प्रायश्चित्त है — स्वाहा। जो पाप मैंने, और जो हमने जानते और न जानते हुए किया, तू उसका प्रायश्चित्त है — स्वाहा। जो पाप हमने सोते और जागते हुए किया, तू उसका प्रायश्चित्त है — स्वाहा। जो पाप हमने गहरी नींद में और जागते हुए किया, तू उसका प्रायश्चित्त है — स्वाहा। तू पाप-पाप का प्रायश्चित्त है — स्वाहा।
You are the expiation of the sin the gods have done — svāhā. You are the expiation of the sin men have done — svāhā. You are the expiation of the sin the fathers have done — svāhā. You are the expiation of the sin I myself have done — svāhā. You are the expiation of the sin others have done — svāhā. Whatever sin we have done by day and by night, you are its expiation — svāhā. Whatever sin we have done knowingly and unknowingly, you are its expiation — svāhā. Whatever sin I, and whatever we knowing and unknowing, have done, you are its expiation — svāhā. Whatever sin we have done sleeping and waking, you are its expiation — svāhā. Whatever sin we have done in deep sleep and waking, you are its expiation — svāhā. You are the expiation of sin upon sin — svāhā.
कामोऽकार्षीन्नाहं करोमि कामः करोति कामः कर्ता कामः कारयिता । एतत्तेकाम कामाय स्वाहा ॥ १८.२ ॥
kāmo'kārṣīnnāhaṃ karomi kāmaḥ karoti kāmaḥ kartā kāmaḥ kārayitā, etattekāma kāmāya svāhā || 18.2 ||
Kaamo'kaarshiinnaaham karomi kaamah karoti kaamah kartaa kaamah kaarayitaa, etattekaama kaamaaya svaahaa
काम ने किया, मैं नहीं करता; काम करता है, काम कर्ता है, काम करवाने वाला है। हे काम! यह तेरा है — काम के लिए स्वाहा।
Desire has done it, not I; desire does it, desire is the doer, desire is the one who makes others do. O desire, this is yours — to desire, svāhā.
मन्युरकार्षीन्नाहं करोमि मन्युः करोति मन्युःकर्ता मन्युः कारयिता । एतत्ते मन्यो मन्यवे स्वाहा ॥ १८.३ ॥
manyurakārṣīnnāhaṃ karomi manyuḥ karoti manyuḥkartā manyuḥ kārayitā, etatte manyo manyave svāhā || 18.3 ||
Manyurakaarshiinnaaham karomi manyuh karoti manyuhkartaa manyuh kaarayitaa, etatte manyo manyave svaahaa
क्रोध ने किया, मैं नहीं करता; क्रोध करता है, क्रोध कर्ता है, क्रोध करवाने वाला है। हे क्रोध! यह तेरा है — क्रोध के लिए स्वाहा।
Wrath has done it, not I; wrath does it, wrath is the doer, wrath is the one who makes others do. O wrath, this is yours — to wrath, svāhā.
↑ All sectionsतिल-होमः · The sesame offering, and the offerings to all the powers (1–2)
तिलाः कृष्णास्तिलाः श्वेतास्तिलाः सौम्या वशानुगाः । तिलाः पुनन्तु मे पापं यत्किञ्चिद् दुरितं मयि स्वाहा । यन्मे मनसा वाचा कर्मणा वा दुष्कृतं कृतम् । दुःस्वप्नं दुर्जनस्पर्शं तिलाः शान्तिं कुर्वन्तु स्वाहा । चौरस्यान्नं नवश्राद्धं ब्रह्महा गुरुतल्पगः । गोस्तेयं सुरापानं भ्रूणहत्यां तिलाः शमयन्तु स्वाहा ।गणान्नं गणिकान्नं कुष्टान्नं पतितान्नं भुक्त्वा वृषलीभोजनम् । श्रद्धा प्रजा चमेधा च तिलाः शान्तिं कुर्वन्तु स्वाहा । श्रीश्च पुष्टिश्चानृण्यं ब्रह्मण्यं बहुपुत्रिणम् । श्रद्धा प्रजा च मेधा च तिलाः शान्तिं कुर्वन्तु स्वाहा ॥ १९.१ ॥
tilāḥ kṛṣṇāstilāḥ śvetāstilāḥ saumyā vaśānugāḥ, tilāḥ punantu me pāpaṃ yatkiñcid duritaṃ mayi svāhā, yanme manasā vācā karmaṇā vā duṣkṛtaṃ kṛtam, duḥsvapnaṃ durjanasparśaṃ tilāḥ śāntiṃ kurvantu svāhā, caurasyānnaṃ navaśrāddhaṃ brahmahā gurutalpagaḥ, gosteyaṃ surāpānaṃ bhrūṇahatyāṃ tilāḥ śamayantu svāhā,gaṇānnaṃ gaṇikānnaṃ kuṣṭānnaṃ patitānnaṃ bhuktvā vṛṣalībhojanam, śraddhā prajā camedhā ca tilāḥ śāntiṃ kurvantu svāhā, śrīśca puṣṭiścānṛṇyaṃ brahmaṇyaṃ bahuputriṇam, śraddhā prajā ca medhā ca tilāḥ śāntiṃ kurvantu svāhā || 19.1 ||
Tilaah krishnaastilaah shvetaastilaah saumyaa vashaanugaah, tilaah punantu me paapam yatkinchid duritam mayi svaahaa, yanme manasaa vaachaa karmanaa vaa dushkritam kritam, duhsvapnam durjanasparsham tilaah shaantim kurvantu svaahaa, chaurasyaannam navashraaddham brahmahaa gurutalpagah, gosteyam suraapaanam bhruunahatyaam tilaah shamayantu svaahaa,ganaannam ganikaannam kushtaannam patitaannam bhuktvaa vrishaliibhojanam, shraddhaa prajaa chamedhaa cha tilaah shaantim kurvantu svaahaa, shriishcha pushtishchaanrinyam brahmanyam bahuputrinam, shraddhaa prajaa cha medhaa cha tilaah shaantim kurvantu svaahaa
तिल काले, तिल श्वेत, तिल सौम्य और वश में चलने वाले हैं। तिल मेरे पाप को पवित्र करें — जो कुछ दुरित मुझमें है, स्वाहा। जो दुष्कर्म मैंने मन, वाणी या कर्म से किया, दुःस्वप्न और दुर्जन का स्पर्श — तिल उसकी शान्ति करें, स्वाहा। चोर का अन्न, नवश्राद्ध का अन्न, ब्रह्महत्या, गुरु की शय्या का दोष, गौ की चोरी, सुरापान, भ्रूणहत्या — तिल इन्हें शान्त करें, स्वाहा। गण का अन्न, गणिका का अन्न, कुष्ठी का अन्न, पतित का अन्न खाकर, और वृषली का भोजन — श्रद्धा, प्रजा और मेधा (के लिए) तिल शान्ति करें, स्वाहा। श्री, पुष्टि, ऋण से मुक्ति, ब्रह्मण्यता और बहुत पुत्र वाला होना — श्रद्धा, प्रजा और मेधा (के लिए) तिल शान्ति करें, स्वाहा।
Sesame seeds are black, sesame white, sesame gentle and obedient. May the sesame purify my sin — whatever evil is in me, svāhā. Whatever ill I have done by mind, speech or deed, and evil dreams and the touch of the wicked — may the sesame quiet it, svāhā. The food of a thief, the food of a fresh funeral rite, the killing of a brahmin, the defiling of a teacher's bed, the stealing of a cow, the drinking of liquor, the killing of an embryo — may the sesame appease these, svāhā. Having eaten the food of a crowd, of a courtesan, of a leper, of an outcast, and the food of a low woman — for faith, offspring and insight may the sesame bring peace, svāhā. Prosperity, increase, freedom from debt, devotion to sacred things, and the having of many sons — for faith, offspring and insight may the sesame bring peace, svāhā.
अग्नये स्वाहा । विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहा । ध्रुवाय भूमाय स्वाहा । ध्रुवक्षितये स्वाहा । धूमाय स्वाहा । अच्युतक्षितये स्वाहा । अग्नये स्विष्टकृते स्वाहा । धर्माय स्वाहा । अधर्माय स्वाहा । अद्भ्यः स्वाहा । ओषधिवनस्पतिभ्यः स्वाहा । रक्षोदेवजनेभ्यः स्वाहा । गृह्याभ्यः स्वाहा । अवसानेभ्यः स्वाहा । अवसानपतिभ्यः स्वाहा । सर्वभूतेभ्यः स्वाहा । कामाय स्वाहा । अन्तरिक्षाय स्वाहा । यदेजति जगति यच्च चेष्टति नान्यो भागो यत्नान्मे स्वाहा । पृथिव्यै स्वाहा । अन्तरिक्षाय स्वाहा । दिवे स्वाहा । सूर्याय स्वाहा । चन्द्रमसे स्वाहा । नक्षत्रेभ्यः स्वाहा । इन्द्राय स्वाहा । बृहस्पतये स्वाहा । प्रजापतये स्वाहा । ब्रह्मणे स्वाहा । स्वधा पितृभ्यः । नमो रुद्राय पशुपतये स्वाहा । देवेभ्यः स्वाहा । पितृभ्यः स्वधा अस्तु । भूतेभ्यो नमः । मनुष्येभ्यो हन्ता ।परमेष्ठिने स्वाहा ॥ १९.२ ॥
agnaye svāhā, viśvebhyo devebhyaḥ svāhā, dhruvāya bhūmāya svāhā, dhruvakṣitaye svāhā, dhūmāya svāhā, acyutakṣitaye svāhā, agnaye sviṣṭakṛte svāhā, dharmāya svāhā, adharmāya svāhā, adbhyaḥ svāhā, oṣadhivanaspatibhyaḥ svāhā, rakṣodevajanebhyaḥ svāhā, gṛhyābhyaḥ svāhā, avasānebhyaḥ svāhā, avasānapatibhyaḥ svāhā, sarvabhūtebhyaḥ svāhā, kāmāya svāhā, antarikṣāya svāhā, yadejati jagati yacca ceṣṭati nānyo bhāgo yatnānme svāhā, pṛthivyai svāhā, antarikṣāya svāhā, dive svāhā, sūryāya svāhā, candramase svāhā, nakṣatrebhyaḥ svāhā, indrāya svāhā, bṛhaspataye svāhā, prajāpataye svāhā, brahmaṇe svāhā, svadhā pitṛbhyaḥ, namo rudrāya paśupataye svāhā, devebhyaḥ svāhā, pitṛbhyaḥ svadhā astu, bhūtebhyo namaḥ, manuṣyebhyo hantā,parameṣṭhine svāhā || 19.2 ||
Agnaye svaahaa, vishvebhyo devebhyah svaahaa, dhruvaaya bhuumaaya svaahaa, dhruvakshitaye svaahaa, dhuumaaya svaahaa, achyutakshitaye svaahaa, agnaye svishtakrite svaahaa, dharmaaya svaahaa, adharmaaya svaahaa, adbhyah svaahaa, oshadhivanaspatibhyah svaahaa, rakshodevajanebhyah svaahaa, grihyaabhyah svaahaa, avasaanebhyah svaahaa, avasaanapatibhyah svaahaa, sarvabhuutebhyah svaahaa, kaamaaya svaahaa, antarikshaaya svaahaa, yadejati jagati yachcha cheshtati naanyo bhaago yatnaanme svaahaa, prithivyai svaahaa, antarikshaaya svaahaa, dive svaahaa, suuryaaya svaahaa, chandramase svaahaa, nakshatrebhyah svaahaa, indraaya svaahaa, brihaspataye svaahaa, prajaapataye svaahaa, brahmane svaahaa, svadhaa pitribhyah, namo rudraaya pashupataye svaahaa, devebhyah svaahaa, pitribhyah svadhaa astu, bhuutebhyo namah, manushyebhyo hantaa,parameshthine svaahaa
अग्नि को स्वाहा। सब देवों को स्वाहा। ध्रुव भूमि को स्वाहा। ध्रुव के निवास को स्वाहा। धूम को स्वाहा। अच्युत के निवास को स्वाहा। स्विष्टकृत् अग्नि को स्वाहा। धर्म को स्वाहा। अधर्म को स्वाहा। जलों को स्वाहा। ओषधि और वनस्पतियों को स्वाहा। राक्षस और देवजनों को स्वाहा। गृह्य देवियों को स्वाहा। अवसानों को स्वाहा। अवसान के पतियों को स्वाहा। सब भूतों को स्वाहा। काम को स्वाहा। अन्तरिक्ष को स्वाहा। जो जगत् में हिलता है और जो चेष्टा करता है — मेरा और कोई भाग नहीं, स्वाहा। पृथ्वी को स्वाहा। अन्तरिक्ष को स्वाहा। द्युलोक को स्वाहा। सूर्य को स्वाहा। चन्द्रमा को स्वाहा। नक्षत्रों को स्वाहा। इन्द्र को स्वाहा। बृहस्पति को स्वाहा। प्रजापति को स्वाहा। ब्रह्म को स्वाहा। पितरों को स्वधा। रुद्र पशुपति को नमस्कार, स्वाहा। देवों को स्वाहा। पितरों को स्वधा हो। भूतों को नमस्कार। मनुष्यों के लिए "हन्ता"। परमेष्ठी को स्वाहा।
To Agni, svāhā. To all the gods, svāhā. To the firm earth, svāhā. To the abode of the firm, svāhā. To smoke, svāhā. To the abode of the unfalling, svāhā. To Agni the maker of right offering, svāhā. To dharma, svāhā. To what is contrary to dharma, svāhā. To the waters, svāhā. To the herbs and the trees, svāhā. To the demons and the hosts of the gods, svāhā. To the household deities, svāhā. To the resting-places, svāhā. To the lords of the resting-places, svāhā. To all beings, svāhā. To desire, svāhā. To the mid-space, svāhā. Whatever stirs in the world and whatever moves — no other portion is mine, svāhā. To the earth, svāhā. To the mid-space, svāhā. To heaven, svāhā. To the sun, svāhā. To the moon, svāhā. To the stars, svāhā. To Indra, svāhā. To Bṛhaspati, svāhā. To Prajāpati, svāhā. To Brahman, svāhā. To the fathers, the offering. Homage to Rudra, the lord of creatures, svāhā. To the gods, svāhā. To the fathers let the offering be. To the beings, homage. For men, the call 'hantā'. To the highest one, svāhā.
↑ All sectionsशान्ति-होमाः · Offerings for safety, and the purification of body, senses and sheaths (1–25)
ये भूताः प्रचरन्ति दिवानक्तं बलिमिच्छन्तो वितुदस्य प्रेष्ठाः । तेभ्यो बलिं पुष्टिकामो हरामि मयि पुष्टिं पुष्टिपतिर्दधातु स्वाहा ॥ २०.१ ॥
ye bhūtāḥ pracaranti divānaktaṃ balimicchanto vitudasya preṣṭhāḥ, tebhyo baliṃ puṣṭikāmo harāmi mayi puṣṭiṃ puṣṭipatirdadhātu svāhā || 20.1 ||
Ye bhuutaah pracharanti divaanaktam balimichchhanto vitudasya preshthaah, tebhyo balim pushtikaamo haraami mayi pushtim pushtipatirdadhaatu svaahaa
जो भूत दिन-रात विचरते हैं, बलि चाहते हुए, वितुद के प्रिय — उन्हें पुष्टि की कामना से मैं बलि देता हूँ; पुष्टि का पति मुझमें पुष्टि स्थापित करे, स्वाहा।
Those beings who move about by day and night, desiring the offering, dearest to Vitud — to them I bring the offering, desiring increase; may the lord of increase set increase in me, svāhā.
सजोषा इन्द्र सगणो मरुद्भिः सोमं पिब वृत्रहञ्छूर विद्वान् । जहि शत्रूंरपमृधो नुदस्वाथाभयं कृणुहि विश्वतो नः ॥ २०.२ ॥
sajoṣā indra sagaṇo marudbhiḥ somaṃ piba vṛtrahañchūra vidvān, jahi śatrūṃrapamṛdho nudasvāthābhayaṃ kṛṇuhi viśvato naḥ || 20.2 ||
Sajoshaa indra sagano marudbhih somam piba vritrahanchhuura vidvaan, jahi shatruumrapamridho nudasvaathaabhayam krinuhi vishvato nah
हे इन्द्र! मरुतों के साथ, अपने गण के साथ प्रसन्न होकर सोम पी; हे वृत्रहन्, शूर, विद्वान्! शत्रुओं को मार, बाधकों को दूर कर, और हमें सब ओर से अभय कर।
O Indra, well pleased, with your host and with the Maruts, drink the soma; O slayer of Vṛtra, hero, knower, strike down our foes, thrust away those who assail us, and make us safe on every side.
त्रातारमिन्द्रमवितारमिन्द्रं हवे हवे सुहवंशूरमिन्द्रम् । ह्वयामि शक्रं पुरुहूतमिन्द्रं स्वस्ति नो मघवा धात्विन्द्रः ॥ २०.३ ॥
trātāramindramavitāramindraṃ have have suhavaṃśūramindram, hvayāmi śakraṃ puruhūtamindraṃ svasti no maghavā dhātvindraḥ || 20.3 ||
Traataaramindramavitaaramindram have have suhavamshuuramindram, hvayaami shakram puruhuutamindram svasti no maghavaa dhaatvindrah
रक्षा करने वाले इन्द्र को, बचाने वाले इन्द्र को, हर आह्वान में सुगमता से आने वाले शूर इन्द्र को मैं बुलाता हूँ; बहुतों से बुलाए गए शक्र इन्द्र को बुलाता हूँ — वह मघवान् इन्द्र हमें कल्याण दे।
Indra the protector, Indra the helper, the hero easily called at every call — him I call; I call the mighty Indra, invoked by many; may the bountiful Indra grant us welfare.
यत इन्द्र भयामहे ततो नो अभयं कृधि । मघवञ्छग्धि तव तन्न ऊतिभिर्विद्विषो विमृधो जहि ॥ २०.४ ॥
yata indra bhayāmahe tato no abhayaṃ kṛdhi, maghavañchagdhi tava tanna ūtibhirvidviṣo vimṛdho jahi || 20.4 ||
Yata indra bhayaamahe tato no abhayam kridhi, maghavanchhagdhi tava tanna uutibhirvidvisho vimridho jahi
हे इन्द्र! जिससे हम डरते हैं, उससे हमें अभय कर। हे मघवन्! समर्थ हो; अपनी रक्षाओं से हमारे द्वेषियों और बाधकों को मार।
O Indra, from whatever we fear, from that make us safe. O bountiful one, be able; with your aids strike down those who hate us and assail us.
स्वस्तिदा विशाम्पतिर्वृत्रहा विमृधो वशी । वृषेन्द्रः पुर एतु नः सोमपा अभयंकरः ॥ २०.५ ॥
svastidā viśāmpatirvṛtrahā vimṛdho vaśī, vṛṣendraḥ pura etu naḥ somapā abhayaṃkaraḥ || 20.5 ||
Svastidaa vishaampatirvritrahaa vimridho vashii, vrishendrah pura etu nah somapaa abhayamkarah
कल्याण देने वाला, प्रजाओं का पति, वृत्र को मारने वाला, बाधकों को वश में करने वाला — वृषभ इन्द्र हमारे आगे चले; सोम पीने वाला, अभय करने वाला।
The giver of welfare, lord of the peoples, slayer of Vṛtra, subduer of assailants — may the bull Indra go before us, the soma-drinker, the maker of safety.
ऊर्ध्व ऊ षु ण ऊतये तिष्ठा देवो न सविता । ऊर्ध्वो वाजस्य सनिता यदञ्जिभिर्वाघद्भिर्विह्वयामहे ॥ २०.६ ॥
ūrdhva ū ṣu ṇa ūtaye tiṣṭhā devo na savitā, ūrdhvo vājasya sanitā yadañjibhirvāghadbhirvihvayāmahe || 20.6 ||
Uurdhva uu shu na uutaye tishthaa devo na savitaa, uurdhvo vaajasya sanitaa yadanjibhirvaaghadbhirvihvayaamahe
हमारी रक्षा के लिए तू सविता देव की भाँति ऊपर उठकर खड़ा हो। तू वाज का ऊर्ध्व दाता है, जब हम अञ्जनों और ऋत्विजों के साथ तुझे बुलाते हैं।
Rise up and stand for our help, like the god Savitṛ. You are the upright giver of strength, when with unguents and with the priests we call upon you.
तरणिर्विश्वदर्शतो ज्योतिष्कृदसि सूर्य । विश्वमाभासि रोचनम् ॥ २०.७ ॥
taraṇirviśvadarśato jyotiṣkṛdasi sūrya, viśvamābhāsi rocanam || 20.7 ||
Taranirvishvadarshato jyotishkridasi suurya, vishvamaabhaasi rochanam
हे सूर्य! तू तरने वाला, विश्व को दिखाने वाला, ज्योति का कर्ता है; तू सब रोचमान को प्रकाशित करता है।
O Sun, you are the ferrier, seen by all, the maker of light; you illumine all that shines.
उपयामगृहीतोऽसि सूर्याय त्वा भ्राजस्वत एष ते योनिः सूर्याय त्वा भ्राजस्वते ॥ २०.८ ॥
upayāmagṛhīto'si sūryāya tvā bhrājasvata eṣa te yoniḥ sūryāya tvā bhrājasvate || 20.8 ||
Upayaamagrihiito'si suuryaaya tvaa bhraajasvata esha te yonih suuryaaya tvaa bhraajasvate
तू उपयाम से ग्रहण किया गया है; भ्राजस्वान् सूर्य के लिए तुझे — यह तेरी योनि है; भ्राजस्वान् सूर्य के लिए तुझे।
You are taken with the upayāma vessel; you for the shining sun — this is your womb; you for the shining sun.
विष्णुमुखा वै देवाश्छन्दोभिरिमाँल्लोकाननपजय्यमभ्यजयन् ॥ २०.९ ॥
viṣṇumukhā vai devāśchandobhirimāṃllokānanapajayyamabhyajayan || 20.9 ||
Vishnumukhaa vai devaashchhandobhirimaamllokaananapajayyamabhyajayan
विष्णु को मुख बनाकर देवताओं ने छन्दों के द्वारा इन लोकों को जीता, जो अन्यथा जीते नहीं जा सकते थे।
With Viṣṇu as their mouth the gods conquered by the metres these worlds, which could not otherwise be won.
श्री मे भजत । अलक्ष्मी मे नश्यत ॥ २०.१० ॥
śrī me bhajata, alakṣmī me naśyata || 20.10 ||
Shrii me bhajata, alakshmii me nashyata
श्री मुझमें आए; अलक्ष्मी मुझसे नष्ट हो।
May prosperity come to me; may ill fortune perish from me.
महाँ इन्द्रो वज्रबाहुः षोडशी शर्म यच्छतु । स्वस्ति नो मघवा करोतु हन्तु पाप्मानं योऽस्मान् द्वेष्टि ॥ २०.११ ॥
mahāṃ indro vajrabāhuḥ ṣoḍaśī śarma yacchatu, svasti no maghavā karotu hantu pāpmānaṃ yo'smān dveṣṭi || 20.11 ||
Mahaam indro vajrabaahuh shodashii sharma yachchhatu, svasti no maghavaa karotu hantu paapmaanam yo'smaan dveshti
वज्र-बाहु, षोडशी महान् इन्द्र हमें आश्रय दे। मघवान् हमारा कल्याण करे; जो पाप हमसे द्वेष करता है, उसे नष्ट करे।
May the great Indra of the thunderbolt arm, the sixteenfold, grant us shelter. May the bountiful one bring us welfare and destroy the evil one who hates us.
शरीरंयज्ञः शमलं कुसीदं तस्मिन्त्सीदतु योऽस्मान् द्वेष्टि ॥ २०.१२ ॥
śarīraṃyajñaḥ śamalaṃ kusīdaṃ tasmintsīdatu yo'smān dveṣṭi || 20.12 ||
Shariiramyajnah shamalam kusiidam tasmintsiidatu yo'smaan dveshti
शरीर यज्ञ है, मल ऋण है; जो हमसे द्वेष करता है, वह उसी में बैठ जाए।
The body is the sacrifice, its impurity the debt; may he who hates us sink into it.
वरुणस्य स्कम्भनमसिवरुणस्य स्कम्भसर्जनमसि । उन्मुक्तो वरुणस्य पाशः ॥ २०.१३ ॥
varuṇasya skambhanamasivaruṇasya skambhasarjanamasi, unmukto varuṇasya pāśaḥ || 20.13 ||
Varunasya skambhanamasivarunasya skambhasarjanamasi, unmukto varunasya paashah
तू वरुण का स्तम्भन है, तू वरुण के स्तम्भन का छोड़ना है। वरुण का पाश खुल गया।
You are Varuṇa's holding fast, you are the loosing of Varuṇa's hold. The noose of Varuṇa is untied.
त्रीणि पदा विचक्रमे विष्णुर्गोपा अदाभ्यः । इतो धर्माणि धारयन् ॥ २०.१४ ॥
trīṇi padā vicakrame viṣṇurgopā adābhyaḥ, ito dharmāṇi dhārayan || 20.14 ||
Triini padaa vichakrame vishnurgopaa adaabhyah, ito dharmaani dhaarayan
विष्णु ने तीन पद चले — वह गोपा है, जिसे कोई ठग नहीं सकता; इस प्रकार वह धर्मों को धारण करता है।
Viṣṇu strode three steps — the guardian who cannot be deceived; thus he upholds the laws.
प्राणापानव्यानोदानसमाना मे शुध्यन्ताम् । ज्योतिरहं विरजा विपाप्मा भूयासं स्वाहा ॥ २०.१५ ॥
prāṇāpānavyānodānasamānā me śudhyantām, jyotirahaṃ virajā vipāpmā bhūyāsaṃ svāhā || 20.15 ||
Praanaapaanavyaanodaanasamaanaa me shudhyantaam, jyotiraham virajaa vipaapmaa bhuuyaasam svaahaa
मेरे प्राण, अपान, व्यान, उदान और समान शुद्ध हों। मैं ज्योति हूँ; रज-रहित और पाप-रहित हो जाऊँ — स्वाहा।
May my prāṇa, apāna, vyāna, udāna and samāna be purified. I am light; may I become free of dust and free of evil — svāhā.
वाङ्मनश्चक्षुःश्रोत्रजिह्वाघ्राणरेतोबुद्ध्याकूतिसंकल्पा मे० ॥ २०.१६ ॥
vāṅmanaścakṣuḥśrotrajihvāghrāṇaretobuddhyākūtisaṃkalpā me0 || 20.16 ||
Vaanmanashchakshuhshrotrajihvaaghraanaretobuddhyaakuutisamkalpaa me0
मेरी वाणी, मन, चक्षु, श्रोत्र, जिह्वा, घ्राण, रेतस्, बुद्धि, आकूति और संकल्प (शुद्ध हों; मैं ज्योति हूँ, रज-रहित और पाप-रहित हो जाऊँ — स्वाहा)।
May my speech, mind, eye, ear, tongue, smell, seed, intellect, intention and will (be purified; I am light, may I become free of dust and free of evil — svāhā).
शिरःपाणिपादपार्श्वपृष्ठोदरजंघाशिश्नोपस्थपायवो मे० ॥ २०.१७ ॥
śiraḥpāṇipādapārśvapṛṣṭhodarajaṃghāśiśnopasthapāyavo me0 || 20.17 ||
Shirahpaanipaadapaarshvaprishthodarajamghaashishnopasthapaayavo me0
मेरा सिर, हाथ, पैर, पार्श्व, पीठ, उदर, जंघा, शिश्न, उपस्थ और पायु (शुद्ध हों; मैं ज्योति हूँ …)।
May my head, hands, feet, sides, back, belly, thighs, and the organs of generation and evacuation (be purified; I am light …).
त्वक्चर्ममांसरुधिरस्नायुमेदोस्थिमज्जा मे० ॥ २०.१८ ॥
tvakcarmamāṃsarudhirasnāyumedosthimajjā me0 || 20.18 ||
Tvakcharmamaamsarudhirasnaayumedosthimajjaa me0
मेरी त्वचा, चर्म, मांस, रुधिर, स्नायु, मेद, अस्थि और मज्जा (शुद्ध हों; मैं ज्योति हूँ …)।
May my skin, hide, flesh, blood, sinews, fat, bones and marrow (be purified; I am light …).
शब्दस्पर्शरसरूपगन्धा मे० ॥ २०.१९ ॥
śabdasparśarasarūpagandhā me0 || 20.19 ||
Shabdasparsharasaruupagandhaa me0
मेरे शब्द, स्पर्श, रस, रूप और गन्ध (शुद्ध हों; मैं ज्योति हूँ …)।
May my sound, touch, taste, form and smell (be purified; I am light …).
पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशा मे० ॥ २०.२० ॥
pṛthivyaptejovāyvākāśā me0 || 20.20 ||
Prithivyaptejovaayvaakaashaa me0
मेरे पृथ्वी, जल, तेज, वायु और आकाश (शुद्ध हों; मैं ज्योति हूँ …)।
May my earth, water, fire, wind and space (be purified; I am light …).
अन्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमया मे० ॥ २०.२१ ॥
annamayaprāṇamayamanomayavijñānamayānandamayā me0 || 20.21 ||
Annamayapraanamayamanomayavijnaanamayaanandamayaa me0
मेरे अन्नमय, प्राणमय, मनोमय, विज्ञानमय और आनन्दमय (कोश शुद्ध हों; मैं ज्योति हूँ …)।
May my sheaths made of food, of breath, of mind, of understanding and of joy (be purified; I am light …).
विचिटि स्वाहा ॥ २०.२२ ॥
viciṭi svāhā || 20.22 ||
Vichiti svaahaa
विचिटि — स्वाहा। (इस आहुति-श्रृंखला के संक्षिप्त आह्वानों में से एक; नाम जैसा मुद्रित है वैसा ही दिया गया है।)
Viciṭi — svāhā. (One of the short calls of this series of offerings; the name is given as the edition prints it.)
खखोल्काय स्वाहा ॥ २०.२३ ॥
khakholkāya svāhā || 20.23 ||
Khakholkaaya svaahaa
खखोल्क को स्वाहा। (खखोल्क — "आकाश की उल्का" — सूर्य का एक नाम है।)
To Khakholka — svāhā. (Khakholka, 'the meteor in the sky', is a name of the sun.)
उत्तिष्ठ पुरुषाहरितपिंगल लोहिताक्ष देहि देहि ददापयिता मे शुध्यन्ताम् ।ज्योतिरहं ० ॥ २०.२४ ॥
uttiṣṭha puruṣāharitapiṃgala lohitākṣa dehi dehi dadāpayitā me śudhyantām,jyotirahaṃ 0 || 20.24 ||
Uttishtha purushaaharitapimgala lohitaaksha dehi dehi dadaapayitaa me shudhyantaam,jyotiraham 0
उठ, हे पुरुष! हरित-पिङ्गल, लोहित नेत्रों वाले — दे, दे; दिलाने वाले (मेरे अंग) शुद्ध हों। मैं ज्योति हूँ …
Rise, O Person, tawny and golden, with red eyes — give, give; may those that cause giving be purified in me. I am light …
शुक्रशोणितओजांसि मे शुध्यन्ताम् । ज्योतिरहं विरजा विपाप्मा भूयासं स्वाहा ॥ २०.२५ ॥
śukraśoṇitaojāṃsi me śudhyantām, jyotirahaṃ virajā vipāpmā bhūyāsaṃ svāhā || 20.25 ||
Shukrashonitaojaamsi me shudhyantaam, jyotiraham virajaa vipaapmaa bhuuyaasam svaahaa
मेरा शुक्र, शोणित और ओज शुद्ध हों। मैं ज्योति हूँ; रज-रहित और पाप-रहित हो जाऊँ — स्वाहा।
May my seed, blood and vigour be purified. I am light; may I become free of dust and free of evil — svāhā.
↑ All sectionsन्यास-प्रशंसा · The highest: truth, austerity, restraint — and renunciation above them all (1–2)
ॐ स्वाहा ॥ २१.१ ॥
oṃ svāhā || 21.1 ||
Om svaahaa
ॐ — स्वाहा। (केवल ॐ के साथ दी जाने वाली आहुति, जो आगे आने वाले खण्ड का आरम्भ करती है।)
Om — svāhā. (The offering made with Om alone, which opens the section that follows.)
सत्यं परं परं सत्यं सत्येन न सुवर्गाल्लोकाच्चयवन्ते कदाचन सतां हि सत्यं तस्मात्सत्ये रमन्ते ॥ तप इति तपो नानशनात्परं यद्धि परं तपस्तद् दुर्धर्षं तद् दुराधर्षं तस्मात्तपसि रमन्ते ॥ दम इति नियतं ब्रह्मचारिणस्तस्माद्दमे रमन्ते ॥ शम इत्यरण्ये मुनयस्तस्माच्छमे रमन्ते ॥ दानमिति सर्वाणि भूतानि प्रशंसन्ति दानान्नातिदुष्करं तस्माद्दाने रमन्ते ॥ धर्म इति धर्मेण सर्वमिदं परिगृहीतं धर्मान्नातिदुश्चरं तस्माद्धर्मे रमन्ते ॥ प्रजननमितिभूयांसस्तस्माद्भूयिष्ठाः प्रजायन्ते तस्माद्भूयिष्ठाः । प्रजनने रमन्ते ॥ अग्नेयैत्याहुस्तस्मादग्नय आधातव्याः ॥ अग्निहोत्रमित्याहुस्तस्मादग्निहोत्रे रमन्ते ॥ यज्ञ इति यज्ञो हि देवानां यज्ञेन हि देवा दिवं गतास्तस्माद्यज्ञे रमन्ते ॥ मानसमिति विद्वांसस्तस्माद्विद्वांस एव मानसे रमन्ते ॥ न्यास इति ब्रह्मा ब्रह्मा हि परः परो हि ब्रह्मा तानि वा एतान्यवराणि तपांसि न्यास एवात्यरेचयत् । य एवं वेदेत्युपनिषत् ॥ २१.२ ॥
satyaṃ paraṃ paraṃ satyaṃ satyena na suvargāllokāccayavante kadācana satāṃ hi satyaṃ tasmātsatye ramante. tapa iti tapo nānaśanātparaṃ yaddhi paraṃ tapastad durdharṣaṃ tad durādharṣaṃ tasmāttapasi ramante. dama iti niyataṃ brahmacāriṇastasmāddame ramante. śama ityaraṇye munayastasmācchame ramante. dānamiti sarvāṇi bhūtāni praśaṃsanti dānānnātiduṣkaraṃ tasmāddāne ramante. dharma iti dharmeṇa sarvamidaṃ parigṛhītaṃ dharmānnātiduścaraṃ tasmāddharme ramante. prajananamitibhūyāṃsastasmādbhūyiṣṭhāḥ prajāyante tasmādbhūyiṣṭhāḥ, prajanane ramante. agneyaityāhustasmādagnaya ādhātavyāḥ. agnihotramityāhustasmādagnihotre ramante. yajña iti yajño hi devānāṃ yajñena hi devā divaṃ gatāstasmādyajñe ramante. mānasamiti vidvāṃsastasmādvidvāṃsa eva mānase ramante. nyāsa iti brahmā brahmā hi paraḥ paro hi brahmā tāni vā etānyavarāṇi tapāṃsi nyāsa evātyarecayat, ya evaṃ vedetyupaniṣat || 21.2 ||
Satyam param param satyam satyena na suvargaallokaachchayavante kadaachana sataam hi satyam tasmaatsatye ramante. tapa iti tapo naanashanaatparam yaddhi param tapastad durdharsham tad duraadharsham tasmaattapasi ramante. dama iti niyatam brahmachaarinastasmaaddame ramante. shama ityaranye munayastasmaachchhame ramante. daanamiti sarvaani bhuutaani prashamsanti daanaannaatidushkaram tasmaaddaane ramante. dharma iti dharmena sarvamidam parigrihiitam dharmaannaatidushcharam tasmaaddharme ramante. prajananamitibhuuyaamsastasmaadbhuuyishthaah prajaayante tasmaadbhuuyishthaah, prajanane ramante. agneyaityaahustasmaadagnaya aadhaatavyaah. agnihotramityaahustasmaadagnihotre ramante. yajna iti yajno hi devaanaam yajnena hi devaa divam gataastasmaadyajne ramante. maanasamiti vidvaamsastasmaadvidvaamsa eva maanase ramante. nyaasa iti brahmaa brahmaa hi parah paro hi brahmaa taani vaa etaanyavaraani tapaamsi nyaasa evaatyarechayat, ya evam vedetyupanishat
सत्य परम है और परम सत्य है; सत्य के द्वारा मनुष्य स्वर्ग-लोक से कभी नहीं गिरते, क्योंकि सत्य सत्पुरुषों का है — इसलिए वे सत्य में रमते हैं। "तप" — अनशन से बढ़कर तप नहीं है; जो परम तप है वह दुर्धर्ष और दुराधर्ष है — इसलिए वे तप में रमते हैं। "दम" — ब्रह्मचारी नियत रहते हैं; इसलिए वे दम में रमते हैं। "शम" — मुनि वन में रहते हैं; इसलिए वे शम में रमते हैं। "दान" — सब भूत उसकी प्रशंसा करते हैं; दान से बढ़कर दुष्कर कुछ नहीं — इसलिए वे दान में रमते हैं। "धर्म" — धर्म से यह सब धारण किया गया है; धर्म से बढ़कर दुश्चर कुछ नहीं — इसलिए वे धर्म में रमते हैं। "प्रजनन" — इससे अधिक लोग होते हैं; इसलिए अधिक सन्तान उत्पन्न होती है — इसलिए वे प्रजनन में रमते हैं। "अग्नियाँ" — ऐसा कहते हैं; इसलिए अग्नियों की स्थापना करनी चाहिए। "अग्निहोत्र" — ऐसा कहते हैं; इसलिए वे अग्निहोत्र में रमते हैं। "यज्ञ" — यज्ञ देवताओं का है; यज्ञ से ही देवता स्वर्ग गए — इसलिए वे यज्ञ में रमते हैं। "मानस" — ऐसा विद्वान् कहते हैं; इसलिए विद्वान् ही मानस में रमते हैं। "न्यास" — ब्रह्मा; क्योंकि ब्रह्मा ही परे है और जो परे है वही ब्रह्मा है। ये सब तप उससे नीचे हैं; न्यास ही सबसे आगे निकल गया। जो ऐसा जानता है — यह उपनिषद् है।
The real is the highest and the highest is the real; by the real men never fall from the world of heaven, for the real belongs to the good — therefore they delight in the real. 'Austerity': there is no austerity higher than fasting; what is the highest austerity is hard to bear and hard to assail — therefore they delight in austerity. 'Restraint': the students of sacred knowledge are restrained — therefore they delight in restraint. 'Calm': the sages live in the forest — therefore they delight in calm. 'Giving': all beings praise it, and nothing is harder than giving — therefore they delight in giving. 'Dharma': by dharma all this is held together, and nothing is harder to walk than dharma — therefore they delight in dharma. 'Begetting': by it there come to be more; therefore more offspring are born — therefore they delight in begetting. 'The fires' — so they say; therefore the fires should be established. 'The fire-oblation' — so they say; therefore they delight in the fire-oblation. 'Sacrifice': sacrifice belongs to the gods, and by sacrifice the gods went to heaven — therefore they delight in sacrifice. 'The mental' — so the wise say; therefore only the wise delight in the mental. 'Renunciation' — that is Brahmā, for Brahmā is the highest and what is highest is Brahmā. All those austerities are lower than this; renunciation alone surpassed them. He who knows thus — this is the Upaniṣad.
↑ All sectionsप्रजापति-आरुणि-संवादः · Prajāpati answers Āruṇi on what men call the highest (1)
प्राजापत्यो हारुणिः सौपर्णेयः प्रजापतिं पितरमुपससार किं भगवन्तः परमं वदन्तीति । तस्मै प्रोवाच सत्येन वायुरावाति सत्येनादित्यो रोचते दिवि सत्यं वाचः प्रतिष्ठा सत्ये सर्वं प्रतिष्ठितं तस्मात्सत्यं परमं वदन्ति । तपसा देवा देवतामग्र आयंस्तपसऋषयः सुवरन्वविन्दंस्तपसा सपत्नान्प्रणुदामारातीस्तपसि सर्वं प्रतिष्ठितं तस्मात्तपः परमं वदन्ति । दमेन दान्ताः किल्बिषमवधून्वन्ति दमेन ब्रह्मचारिणः सुवरगच्छन् दमो भूतानां दुराधर्षं दमे सर्वं प्रतिष्ठितं तस्माद्दमः परमं वदन्ति । शमेन शान्ताः शिवमाचरन्ति शमेन नाकं मुनयोऽन्वविन्दन् । शमो भूतानां दुराधर्षं शमे सर्वं प्रतिष्ठितं तस्माच्छमः परमं वदन्ति । दानं यज्ञानां वरूथं दक्षिणा लोके दातारं सर्वभूतान्युपजीवन्ति दानेनारातीरपानुदन्त दानेन द्विषन्तो मित्रा भवन्ति दाने सर्वं प्रतिष्ठितं तस्माद्दानं परमं वदन्ति । धर्मो विश्वस्य जगतः प्रतिष्ठा लोके धर्मिष्ठ प्रजा उपसर्पन्ति धर्मेण पापमपनुदन्ति धर्मे सर्वं प्रतिष्ठितं तस्माद्धर्मं परमं वदन्ति । प्रजननं वै प्रतिष्ठा लोके साधुप्रजावांस्तन्तुं तन्वानः पितॄणामनृणो भवति तदेव तस्यानृणं तस्मात् प्रजननं परमं वदन्ति । अग्नयो वै त्रयी विद्या देवयानः पन्था गार्हपत्यमृक्पृथिवी रथन्तरमन्वाहार्यपचनो यजुरन्तरिक्षं वामदेव्यमाहवनीयः साम सुवर्गो लोको बृहत्तस्मादग्नीन् परमं वदन्ति । अग्निहोत्रं सायम्प्रातर्गृहाणां निष्कृतिः स्विष्टं सुहुतं यज्ञक्रतूनां प्रायणं सुवर्गस्य लोकस्य ज्योतिस्तस्मादग्निहोत्रं परमं वदन्ति ॥ २२.१ ॥
prājāpatyo hāruṇiḥ sauparṇeyaḥ prajāpatiṃ pitaramupasasāra kiṃ bhagavantaḥ paramaṃ vadantīti, tasmai provāca satyena vāyurāvāti satyenādityo rocate divi satyaṃ vācaḥ pratiṣṭhā satye sarvaṃ pratiṣṭhitaṃ tasmātsatyaṃ paramaṃ vadanti, tapasā devā devatāmagra āyaṃstapasaṛṣayaḥ suvaranvavindaṃstapasā sapatnānpraṇudāmārātīstapasi sarvaṃ pratiṣṭhitaṃ tasmāttapaḥ paramaṃ vadanti, damena dāntāḥ kilbiṣamavadhūnvanti damena brahmacāriṇaḥ suvaragacchan damo bhūtānāṃ durādharṣaṃ dame sarvaṃ pratiṣṭhitaṃ tasmāddamaḥ paramaṃ vadanti, śamena śāntāḥ śivamācaranti śamena nākaṃ munayo'nvavindan, śamo bhūtānāṃ durādharṣaṃ śame sarvaṃ pratiṣṭhitaṃ tasmācchamaḥ paramaṃ vadanti, dānaṃ yajñānāṃ varūthaṃ dakṣiṇā loke dātāraṃ sarvabhūtānyupajīvanti dānenārātīrapānudanta dānena dviṣanto mitrā bhavanti dāne sarvaṃ pratiṣṭhitaṃ tasmāddānaṃ paramaṃ vadanti, dharmo viśvasya jagataḥ pratiṣṭhā loke dharmiṣṭha prajā upasarpanti dharmeṇa pāpamapanudanti dharme sarvaṃ pratiṣṭhitaṃ tasmāddharmaṃ paramaṃ vadanti, prajananaṃ vai pratiṣṭhā loke sādhuprajāvāṃstantuṃ tanvānaḥ pitṝṇāmanṛṇo bhavati tadeva tasyānṛṇaṃ tasmāt prajananaṃ paramaṃ vadanti, agnayo vai trayī vidyā devayānaḥ panthā gārhapatyamṛkpṛthivī rathantaramanvāhāryapacano yajurantarikṣaṃ vāmadevyamāhavanīyaḥ sāma suvargo loko bṛhattasmādagnīn paramaṃ vadanti, agnihotraṃ sāyamprātargṛhāṇāṃ niṣkṛtiḥ sviṣṭaṃ suhutaṃ yajñakratūnāṃ prāyaṇaṃ suvargasya lokasya jyotistasmādagnihotraṃ paramaṃ vadanti || 22.1 ||
Praajaapatyo haarunih sauparneyah prajaapatim pitaramupasasaara kim bhagavantah paramam vadantiiti, tasmai provaacha satyena vaayuraavaati satyenaadityo rochate divi satyam vaachah pratishthaa satye sarvam pratishthitam tasmaatsatyam paramam vadanti, tapasaa devaa devataamagra aayamstapasarishayah suvaranvavindamstapasaa sapatnaanpranudaamaaraatiistapasi sarvam pratishthitam tasmaattapah paramam vadanti, damena daantaah kilbishamavadhuunvanti damena brahmachaarinah suvaragachchhan damo bhuutaanaam duraadharsham dame sarvam pratishthitam tasmaaddamah paramam vadanti, shamena shaantaah shivamaacharanti shamena naakam munayo'nvavindan, shamo bhuutaanaam duraadharsham shame sarvam pratishthitam tasmaachchhamah paramam vadanti, daanam yajnaanaam varuutham dakshinaa loke daataaram sarvabhuutaanyupajiivanti daanenaaraatiirapaanudanta daanena dvishanto mitraa bhavanti daane sarvam pratishthitam tasmaaddaanam paramam vadanti, dharmo vishvasya jagatah pratishthaa loke dharmishtha prajaa upasarpanti dharmena paapamapanudanti dharme sarvam pratishthitam tasmaaddharmam paramam vadanti, prajananam vai pratishthaa loke saadhuprajaavaamstantum tanvaanah pitriinaamanrino bhavati tadeva tasyaanrinam tasmaat prajananam paramam vadanti, agnayo vai trayii vidyaa devayaanah panthaa gaarhapatyamrikprithivii rathantaramanvaahaaryapachano yajurantariksham vaamadevyamaahavaniiyah saama suvargo loko brihattasmaadagniin paramam vadanti, agnihotram saayampraatargrihaanaam nishkritih svishtam suhutam yajnakratuunaam praayanam suvargasya lokasya jyotistasmaadagnihotram paramam vadanti
प्रजापति के वंश का आरुणि सौपर्णेय अपने पिता प्रजापति के पास गया और पूछा — "भगवान्! लोग किसे परम कहते हैं?" उसने उससे कहा — सत्य से वायु बहती है, सत्य से आदित्य द्युलोक में चमकता है; सत्य वाणी की प्रतिष्ठा है, सत्य में सब प्रतिष्ठित है — इसलिए सत्य को परम कहते हैं। तप से देवता आदि में देवत्व को प्राप्त हुए, तप से ऋषियों ने स्वर्ग पाया, तप से हम शत्रुओं और बाधकों को दूर करते हैं; तप में सब प्रतिष्ठित है — इसलिए तप को परम कहते हैं। दम से दान्त पुरुष किल्बिष को झाड़ देते हैं, दम से ब्रह्मचारी स्वर्ग गए; दम भूतों के लिए दुराधर्ष है, दम में सब प्रतिष्ठित है — इसलिए दम को परम कहते हैं। शम से शान्त पुरुष कल्याण का आचरण करते हैं, शम से मुनियों ने स्वर्ग पाया; शम भूतों के लिए दुराधर्ष है, शम में सब प्रतिष्ठित है — इसलिए शम को परम कहते हैं। दान यज्ञों का कवच है; लोक में दक्षिणा देने वाले के आश्रय से सब भूत जीते हैं; दान से शत्रु दूर किए गए, दान से द्वेष करने वाले मित्र हो जाते हैं; दान में सब प्रतिष्ठित है — इसलिए दान को परम कहते हैं। धर्म समस्त जगत् की प्रतिष्ठा है; लोक में प्रजा धर्मिष्ठ के पास जाती है, धर्म से पाप दूर किया जाता है; धर्म में सब प्रतिष्ठित है — इसलिए धर्म को परम कहते हैं। प्रजनन लोक की प्रतिष्ठा है; अच्छी सन्तान वाला पुरुष तन्तु को फैलाकर पितरों के ऋण से मुक्त होता है, वही उसका ऋण-मोक्ष है — इसलिए प्रजनन को परम कहते हैं। अग्नियाँ त्रयी विद्या और देवयान मार्ग हैं: गार्हपत्य ऋक् और पृथ्वी और रथन्तर है; अन्वाहार्यपचन यजुः और अन्तरिक्ष और वामदेव्य है; आहवनीय साम और स्वर्ग-लोक और बृहत् है — इसलिए अग्नियों को परम कहते हैं। अग्निहोत्र सायं-प्रातः घरों की निष्कृति है; भली प्रकार इष्ट और हुत, यज्ञ-क्रतुओं का आरम्भ, स्वर्ग-लोक की ज्योति — इसलिए अग्निहोत्र को परम कहते हैं।
Āruṇi Sauparṇeya, of Prajāpati's line, approached his father Prajāpati and asked: 'Sir, what do men call the highest?' And he said to him: by the real the wind blows, by the real the sun shines in heaven; the real is the foundation of speech, and in the real all is established — therefore they call the real the highest. By austerity the gods first attained their godhead, by austerity the seers found heaven, by austerity we drive away rivals and enemies; in austerity all is established — therefore they call austerity the highest. By restraint the restrained shake off their guilt, by restraint the students of sacred knowledge went to heaven; restraint cannot be assailed by beings, and in restraint all is established — therefore they call restraint the highest. By calm the calm practise what is good, by calm the sages found heaven; calm cannot be assailed by beings, and in calm all is established — therefore they call calm the highest. Giving is the armour of sacrifices; in the world all beings live upon the giver of the priestly fee; by giving enemies are driven off, by giving those who hate become friends; in giving all is established — therefore they call giving the highest. Dharma is the foundation of the whole world; in the world the people come to the man of dharma, and by dharma evil is driven away; in dharma all is established — therefore they call dharma the highest. Begetting is the foundation of the world; a man with good offspring, stretching out the thread, becomes free of debt to the fathers, and that is his release from debt — therefore they call begetting the highest. The fires are the threefold knowledge and the path of the gods: the householder's fire is the Ṛc and the earth and the Rathantara; the cooking fire is the Yajus and the mid-space and the Vāmadevya; the offering fire is the Sāman and the world of heaven and the Bṛhat — therefore they call the fires the highest. The fire-oblation is the setting right of the household evening and morning; well offered and well poured, the beginning of sacrificial rites, the light of the world of heaven — therefore they call the fire-oblation the highest.
↑ All sectionsयज्ञ-मानस-न्यासः · Sacrifice, the mental, and renunciation; food and the chain of knowing (1)
यज्ञ इति यज्ञो हि देवानां यज्ञेन हि देवा दिवं गता यज्ञेनासुरानपानुदन्तयज्ञेन हि द्विषन्तो मित्रा भवन्ति यज्ञे सर्वं प्रतिष्ठितं तस्माद्यज्ञं परमं वदन्ति । मानसं वै प्राजापत्यं पवित्रं मानसेन मनसा साधु पश्यति मानसा ऋषयः प्रजा असृजन्त मानसे सर्वं प्रतिष्ठितं तस्मान्मानसं परमं वदन्ति । न्यास इत्याहुर्मनीषिणो ब्रह्माणम् । ब्रह्मा विश्वः कतमः । स्वयम्भूः प्रजापतिः संवत्सर इति । संवत्सरोऽसावादित्यो य एष आदित्ये पुरुषः स एव परमेष्ठी ब्रह्मात्मा । याभिरादित्यस्तपति रश्मिभिस्ताभिः पर्जन्यो वर्षति पर्जन्येनौषधिवनस्पतयः प्रजायन्त ओषधिवनस्पतिभिरन्नं भवत्यन्नेन प्राणाः प्राणैर्बलं बलेन तपस्तपसा श्रद्धा श्रद्धया मेधा मेधया मनीषा मनीषया मनो मनसा शान्तिः शान्त्या चित्तं चित्तेन स्मृतिः स्मृत्या स्मारं स्मारेण विज्ञानं विज्ञानेनात्मानं वेदयति । तस्मादन्नं ददन्त्सर्वाण्येतानि ददात्यन्नात्प्राणा भवन्ति भूतानां प्राणैर्मनो मनसश्च विज्ञानं विज्ञानादानन्दो ब्रह्म योनिः । स वा एष पुरुषः पञ्चधा पञ्चात्मा येन सर्वमिदं प्रोतं पृथिवी चान्तरिक्षं च द्यौश्च दिशश्चावान्तरदिशाश्चसर्वैः सर्वमिदं जगत् ॥ २३.१ ॥
yajña iti yajño hi devānāṃ yajñena hi devā divaṃ gatā yajñenāsurānapānudantayajñena hi dviṣanto mitrā bhavanti yajñe sarvaṃ pratiṣṭhitaṃ tasmādyajñaṃ paramaṃ vadanti, mānasaṃ vai prājāpatyaṃ pavitraṃ mānasena manasā sādhu paśyati mānasā ṛṣayaḥ prajā asṛjanta mānase sarvaṃ pratiṣṭhitaṃ tasmānmānasaṃ paramaṃ vadanti, nyāsa ityāhurmanīṣiṇo brahmāṇam, brahmā viśvaḥ katamaḥ, svayambhūḥ prajāpatiḥ saṃvatsara iti, saṃvatsaro'sāvādityo ya eṣa āditye puruṣaḥ sa eva parameṣṭhī brahmātmā, yābhirādityastapati raśmibhistābhiḥ parjanyo varṣati parjanyenauṣadhivanaspatayaḥ prajāyanta oṣadhivanaspatibhirannaṃ bhavatyannena prāṇāḥ prāṇairbalaṃ balena tapastapasā śraddhā śraddhayā medhā medhayā manīṣā manīṣayā mano manasā śāntiḥ śāntyā cittaṃ cittena smṛtiḥ smṛtyā smāraṃ smāreṇa vijñānaṃ vijñānenātmānaṃ vedayati, tasmādannaṃ dadantsarvāṇyetāni dadātyannātprāṇā bhavanti bhūtānāṃ prāṇairmano manasaśca vijñānaṃ vijñānādānando brahma yoniḥ, sa vā eṣa puruṣaḥ pañcadhā pañcātmā yena sarvamidaṃ protaṃ pṛthivī cāntarikṣaṃ ca dyauśca diśaścāvāntaradiśāścasarvaiḥ sarvamidaṃ jagat || 23.1 ||
Yajna iti yajno hi devaanaam yajnena hi devaa divam gataa yajnenaasuraanapaanudantayajnena hi dvishanto mitraa bhavanti yajne sarvam pratishthitam tasmaadyajnam paramam vadanti, maanasam vai praajaapatyam pavitram maanasena manasaa saadhu pashyati maanasaa rishayah prajaa asrijanta maanase sarvam pratishthitam tasmaanmaanasam paramam vadanti, nyaasa ityaahurmaniishino brahmaanam, brahmaa vishvah katamah, svayambhuuh prajaapatih samvatsara iti, samvatsaro'saavaadityo ya esha aaditye purushah sa eva parameshthii brahmaatmaa, yaabhiraadityastapati rashmibhistaabhih parjanyo varshati parjanyenaushadhivanaspatayah prajaayanta oshadhivanaspatibhirannam bhavatyannena praanaah praanairbalam balena tapastapasaa shraddhaa shraddhayaa medhaa medhayaa maniishaa maniishayaa mano manasaa shaantih shaantyaa chittam chittena smritih smrityaa smaaram smaarena vijnaanam vijnaanenaatmaanam vedayati, tasmaadannam dadantsarvaanyetaani dadaatyannaatpraanaa bhavanti bhuutaanaam praanairmano manasashcha vijnaanam vijnaanaadaanando brahma yonih, sa vaa esha purushah panchadhaa panchaatmaa yena sarvamidam protam prithivii chaantariksham cha dyaushcha dishashchaavaantaradishaashchasarvaih sarvamidam jagat
"यज्ञ" — यज्ञ देवताओं का है; यज्ञ से देवता स्वर्ग गए, यज्ञ से असुरों को दूर किया, यज्ञ से द्वेष करने वाले मित्र हो जाते हैं; यज्ञ में सब प्रतिष्ठित है — इसलिए यज्ञ को परम कहते हैं। मानस प्रजापति का पवित्र है; मानस मन से मनुष्य भली प्रकार देखता है, मानस से ऋषियों ने प्रजा उत्पन्न की; मानस में सब प्रतिष्ठित है — इसलिए मानस को परम कहते हैं। "न्यास" — मनीषी लोग ब्रह्मा को कहते हैं। ब्रह्मा विश्व है — कौन? स्वयम्भू, प्रजापति, संवत्सर। वह संवत्सर यही आदित्य है; जो यह आदित्य में पुरुष है, वही परमेष्ठी ब्रह्म-आत्मा है। जिन किरणों से आदित्य तपता है, उन्हीं से पर्जन्य वर्षा करता है; पर्जन्य से ओषधि और वनस्पति उत्पन्न होते हैं; ओषधि-वनस्पति से अन्न होता है; अन्न से प्राण, प्राणों से बल, बल से तप, तप से श्रद्धा, श्रद्धा से मेधा, मेधा से मनीषा, मनीषा से मन, मन से शान्ति, शान्ति से चित्त, चित्त से स्मृति, स्मृति से स्मार, स्मार से विज्ञान, और विज्ञान से मनुष्य आत्मा को जानता है। इसलिए जो अन्न देता है, वह इन सबको देता है। अन्न से भूतों के प्राण होते हैं, प्राणों से मन, मन से विज्ञान, विज्ञान से आनन्द — जो ब्रह्म की योनि है। वही यह पुरुष पाँच प्रकार का और पाँच आत्मा वाला है, जिससे यह सब ओता-प्रोता है — पृथ्वी, अन्तरिक्ष, द्युलोक, दिशाएँ और अवान्तर दिशाएँ; इन सबसे यह सारा जगत्।
'Sacrifice': sacrifice belongs to the gods; by sacrifice the gods went to heaven, by sacrifice they drove off the demons, by sacrifice those who hate become friends; in sacrifice all is established — therefore they call sacrifice the highest. The mental is Prajāpati's purifier; by the mental a man sees well with the mind, by the mental the seers brought forth creatures; in the mental all is established — therefore they call the mental the highest. 'Renunciation' — the thoughtful call it Brahmā. Brahmā is the universe — which is that? The self-existent, Prajāpati, the year. That year is this very sun; and the Person who is in the sun is the highest-placed, the Self that is Brahman. With the rays by which the sun gives heat, with those the rain-cloud rains; from the rain-cloud the herbs and trees are born; from herbs and trees comes food; from food the breaths, from the breaths strength, from strength austerity, from austerity faith, from faith insight, from insight reflection, from reflection mind, from mind calm, from calm thought, from thought memory, from memory recollection, from recollection understanding, and by understanding a man knows the Self. Therefore he who gives food gives all these. From food come the breaths of beings, from the breaths mind, from mind understanding, from understanding joy — which is the womb of Brahman. That Person is fivefold and has five selves, and by him all this is woven — the earth, the mid-space, the heaven, the quarters and the intermediate quarters; by all of these, this whole world.
↑ All sectionsमहोपनिषत् · Renunciation above all austerities, and the greatness of Brahman (1–2)
स भूतं स च भव्यं जिज्ञासासक्तिपूरितं जारयिष्ठाः । श्रद्धासत्यो महस्वांस्तपसोपरिष्टाज्ज्ञात्वा तमेवं मनसा हृदा च भूयो न मृत्युमुपयाहि विद्वान् । तस्मान्न्यासमेषां तपसामतिरिक्तमाहुः ॥ २४.१ ॥
sa bhūtaṃ sa ca bhavyaṃ jijñāsāsaktipūritaṃ jārayiṣṭhāḥ, śraddhāsatyo mahasvāṃstapasopariṣṭājjñātvā tamevaṃ manasā hṛdā ca bhūyo na mṛtyumupayāhi vidvān, tasmānnyāsameṣāṃ tapasāmatiriktamāhuḥ || 24.1 ||
Sa bhuutam sa cha bhavyam jijnaasaasaktipuuritam jaarayishthaah, shraddhaasatyo mahasvaamstapasoparishtaajjnaatvaa tamevam manasaa hridaa cha bhuuyo na mrityumupayaahi vidvaan, tasmaannyaasameshaam tapasaamatiriktamaahuh
वह भूत है और वही भविष्य; जिज्ञासा और आसक्ति से भरा हुआ, जीर्ण करने वाला; श्रद्धा और सत्य वाला, महान् तेजस्वी — तप से भी ऊपर। उसे इस प्रकार मन और हृदय से जानकर, हे विद्वान्! तू फिर मृत्यु को प्राप्त न हो। इसलिए इन तपों से न्यास को अधिक कहते हैं।
He is what has been and he is what shall be; filled with the longing to know and with attachment, and the wearer-away of them; possessed of faith and truth, of great brilliance, above even austerity. Having known him thus with mind and heart, O knower, do not come again to death. Therefore they call renunciation greater than these austerities.
वसुरण्यो विभूरसि प्राणे त्वमसि सन्धाता ब्रह्मन् त्वमसि विश्वसृक् तेजोदास्त्वमस्यग्नेर्वर्चोदास्त्वमसि सूर्यस्य द्युम्नोदास्त्वमसि चन्द्रमसः । उपयाम गृहीतोऽसि । ब्रह्मणे त्वा महसओमित्यात्मानं युञ्जीत । एतद्वै महोपनिषदं देवानां गुह्यम् । य एवं वेद ब्रह्मणो महिमानमाप्नोति तस्माद्ब्रह्मणो महिमानमित्युपनिषत् ॥ २४.२ ॥
vasuraṇyo vibhūrasi prāṇe tvamasi sandhātā brahman tvamasi viśvasṛk tejodāstvamasyagnervarcodāstvamasi sūryasya dyumnodāstvamasi candramasaḥ, upayāma gṛhīto'si, brahmaṇe tvā mahasaomityātmānaṃ yuñjīta, etadvai mahopaniṣadaṃ devānāṃ guhyam, ya evaṃ veda brahmaṇo mahimānamāpnoti tasmādbrahmaṇo mahimānamityupaniṣat || 24.2 ||
Vasuranyo vibhuurasi praane tvamasi sandhaataa brahman tvamasi vishvasrik tejodaastvamasyagnervarchodaastvamasi suuryasya dyumnodaastvamasi chandramasah, upayaama grihiito'si, brahmane tvaa mahasaomityaatmaanam yunjiita, etadvai mahopanishadam devaanaam guhyam, ya evam veda brahmano mahimaanamaapnoti tasmaadbrahmano mahimaanamityupanishat
हे वसुरण्य! तू विभु है; प्राण में तू सन्धाता है। हे ब्रह्मन्! तू विश्व का सृष्टा है; तू अग्नि का तेज देने वाला है, तू सूर्य का वर्चस् देने वाला है, तू चन्द्रमा का द्युम्न देने वाला है। तू उपयाम से ग्रहण किया गया है। महान् (महस्) ब्रह्म के लिए तुझे। ॐ — इस प्रकार अपने को युक्त करे। यही देवताओं का गुह्य महोपनिषद् है। जो ऐसा जानता है, वह ब्रह्म की महिमा प्राप्त करता है — इसलिए ब्रह्म की महिमा; यह उपनिषद् है।
O Vasuraṇya, you are the all-pervading; in the breath you are the joiner. O Brahman, you are the creator of all; you are the giver of brilliance to fire, the giver of lustre to the sun, the giver of splendour to the moon. You are taken with the upayāma vessel. You for Brahman, the great. With 'Om' let a man join himself. This is the hidden great Upaniṣad of the gods. He who knows thus attains the greatness of Brahman — therefore the greatness of Brahman; this is the Upaniṣad.
↑ All sectionsज्ञानि-यज्ञः · The whole life of the knower read as one sacrifice (1)
तस्यैवं विदुषो यज्ञस्यात्मा यजमानः श्रद्धा पत्नी शरीरमिध्म उरो वेदिर्लोमानि बर्हिर्वेदः शिखा हृदयं यूपः काम आज्यं मन्युः पशुस्तपोऽग्निर्दमः शमयितादक्षिणा वाग्घोता प्राण उद्गाता चक्षुरध्वर्युर्मनो ब्रह्मा श्रोत्रमग्नीत् । यावद्ध्रियते सा दीक्षा यदश्नाति तद्धविर्यत्पिबति तदस्य सोमपानं यद्रमते तदुपसदो यत्सञ्चरत्युपविशत्युत्तिष्ठते च स प्रवर्ग्यो यन्मुखं तदाहवनीयो याद्याहुतीराहुती यदस्य विज्ञानं तज्जुहोति यत्सायम्प्रातरत्ति तत्समिधो यत्सायम्प्रातर्मध्यन्दिनं च तानि सवनानि । ये अहोरात्रे ते दर्शपूर्णमासौ ये अर्धमासाश्च मासाश्च ते चातुर्मास्यानि य ऋतवस्ते पशुबन्धा ये संवत्सराश्च परिवत्सराश्च तेऽहर्गणाः सर्ववेदसं वा एतत्सत्रं यन्मरणं तदवभृथः । एतद्वै जरामर्यमग्निहोत्रं सत्रं य एवं विद्वानुदगयने प्रमीयते देवानामेव महिमानं गत्वादित्यस्य सायुज्यं गच्छत्यथ यो दक्षिणे प्रमीयते पितॄणामेव महिमानं गत्वा चन्द्रमसः सायुज्यं गच्छति । एतौ वै सूर्याचन्द्रमसोर्महिमानौ ब्राह्मणो विद्वानभिजयति तस्माद्ब्राह्मणो महिमानमाप्नोति तस्माद्ब्राह्मणो महिमानमाप्नोतीत्युपनिषत् ॥ २५.१ ॥
tasyaivaṃ viduṣo yajñasyātmā yajamānaḥ śraddhā patnī śarīramidhma uro vedirlomāni barhirvedaḥ śikhā hṛdayaṃ yūpaḥ kāma ājyaṃ manyuḥ paśustapo'gnirdamaḥ śamayitādakṣiṇā vāgghotā prāṇa udgātā cakṣuradhvaryurmano brahmā śrotramagnīt, yāvaddhriyate sā dīkṣā yadaśnāti taddhaviryatpibati tadasya somapānaṃ yadramate tadupasado yatsañcaratyupaviśatyuttiṣṭhate ca sa pravargyo yanmukhaṃ tadāhavanīyo yādyāhutīrāhutī yadasya vijñānaṃ tajjuhoti yatsāyamprātaratti tatsamidho yatsāyamprātarmadhyandinaṃ ca tāni savanāni, ye ahorātre te darśapūrṇamāsau ye ardhamāsāśca māsāśca te cāturmāsyāni ya ṛtavaste paśubandhā ye saṃvatsarāśca parivatsarāśca te'hargaṇāḥ sarvavedasaṃ vā etatsatraṃ yanmaraṇaṃ tadavabhṛthaḥ, etadvai jarāmaryamagnihotraṃ satraṃ ya evaṃ vidvānudagayane pramīyate devānāmeva mahimānaṃ gatvādityasya sāyujyaṃ gacchatyatha yo dakṣiṇe pramīyate pitṝṇāmeva mahimānaṃ gatvā candramasaḥ sāyujyaṃ gacchati, etau vai sūryācandramasormahimānau brāhmaṇo vidvānabhijayati tasmādbrāhmaṇo mahimānamāpnoti tasmādbrāhmaṇo mahimānamāpnotītyupaniṣat || 25.1 ||
Tasyaivam vidusho yajnasyaatmaa yajamaanah shraddhaa patnii shariiramidhma uro vedirlomaani barhirvedah shikhaa hridayam yuupah kaama aajyam manyuh pashustapo'gnirdamah shamayitaadakshinaa vaagghotaa praana udgaataa chakshuradhvaryurmano brahmaa shrotramagniit, yaavaddhriyate saa diikshaa yadashnaati taddhaviryatpibati tadasya somapaanam yadramate tadupasado yatsancharatyupavishatyuttishthate cha sa pravargyo yanmukham tadaahavaniiyo yaadyaahutiiraahutii yadasya vijnaanam tajjuhoti yatsaayampraataratti tatsamidho yatsaayampraatarmadhyandinam cha taani savanaani, ye ahoraatre te darshapuurnamaasau ye ardhamaasaashcha maasaashcha te chaaturmaasyaani ya ritavaste pashubandhaa ye samvatsaraashcha parivatsaraashcha te'harganaah sarvavedasam vaa etatsatram yanmaranam tadavabhrithah, etadvai jaraamaryamagnihotram satram ya evam vidvaanudagayane pramiiyate devaanaameva mahimaanam gatvaadityasya saayujyam gachchhatyatha yo dakshine pramiiyate pitriinaameva mahimaanam gatvaa chandramasah saayujyam gachchhati, etau vai suuryaachandramasormahimaanau braahmano vidvaanabhijayati tasmaadbraahmano mahimaanamaapnoti tasmaadbraahmano mahimaanamaapnotiityupanishat
इस प्रकार जानने वाले के लिए यज्ञ का यजमान आत्मा है, पत्नी श्रद्धा, इध्म शरीर, वेदी छाती, बर्हि रोम, वेद शिखा, यूप हृदय, आज्य काम, पशु क्रोध, अग्नि तप, शमयिता दम, दक्षिणा (दान); होता वाणी है, उद्गाता प्राण, अध्वर्यु चक्षु, ब्रह्मा मन, अग्नीत् श्रोत्र। जब तक वह जीता है, वही उसकी दीक्षा है; जो खाता है वह हवि है, जो पीता है वह उसका सोमपान है; जो रमता है वह उपसद् है; जो चलता, बैठता और उठता है वह प्रवर्ग्य है; जो मुख है वह आहवनीय है; जो वचन हैं वे आहुतियाँ हैं; जो उसका विज्ञान है वही वह हवन करता है; जो सायं-प्रातः खाता है वे समिधाएँ हैं; सायं, प्रातः और मध्यन्दिन — वे सवन हैं। दिन और रात दर्श और पूर्णमास हैं; अर्धमास और मास चातुर्मास्य हैं; ऋतुएँ पशुबन्ध हैं; संवत्सर और परिवत्सर अहर्गण हैं। यह सर्ववेदस् सत्र है; जो मरण है वही अवभृथ है। यही जरा-मरण तक चलने वाला अग्निहोत्र-सत्र है। जो ऐसा जानकर उत्तरायण में मरता है, वह देवताओं की महिमा को प्राप्त कर आदित्य का सायुज्य पाता है; और जो दक्षिणायन में मरता है, वह पितरों की महिमा को प्राप्त कर चन्द्रमा का सायुज्य पाता है। सूर्य और चन्द्रमा की इन दोनों महिमाओं को विद्वान् ब्राह्मण जीत लेता है; इसलिए ब्राह्मण महिमा प्राप्त करता है — इसलिए ब्राह्मण महिमा प्राप्त करता है; यह उपनिषद् है।
For one who knows thus, the sacrificer of the sacrifice is the Self, faith is the wife, the body is the fuel, the chest is the altar, the hairs are the strewn grass, the tuft is the Veda, the heart is the sacrificial post, desire is the ghee, wrath is the victim, austerity is the fire, restraint is the appeaser, and giving is the priestly fee; speech is the offering priest, breath the chanter, the eye the officiant, mind the overseer, hearing the fire-kindler. As long as he lives, that is his consecration; what he eats is the oblation, what he drinks is his soma-drinking; his resting is the upasad days; his walking, sitting and rising are the pravargya; his mouth is the offering fire; his utterances are the oblations; what he understands, that he offers; what he eats evening and morning are the fuel-sticks; evening, morning and midday are the pressings. Day and night are the new-moon and full-moon rites; the half-months and months are the four-monthly rites; the seasons are the animal sacrifices; the years and the cycles of years are the day-sequences. This is the all-possessing sacrificial session; and death is its final bath. This is the fire-oblation session that runs to old age and death. He who, knowing thus, dies in the northern course attains the greatness of the gods and union with the sun; and he who dies in the southern course attains the greatness of the fathers and union with the moon. These two greatnesses, of the sun and of the moon, the brahmin who knows wins for himself; therefore the brahmin attains greatness — therefore the brahmin attains greatness; this is the Upaniṣad.