←Backवापस

मैत्रायण्युपनिषत्

Maitri Upanishad

मैत्रायणीय शाखा · सप्त प्रपाठक · The Maitrī (Maitrāyaṇīya) Upaniṣad, in seven prapāṭhakas

Continue exploring · आगे पढ़ें

The Maitrī or Maitrāyaṇīya Upaniṣad is one of the later classical Upaniṣads, belonging to the Maitrāyaṇīya school; the printed collection followed here lists it with the Upaniṣads of the Sāmaveda. It is in prose, in seven prapāṭhakas, and is cast as a teaching given to King Bṛhadratha of the line of Ikṣvāku, who sets his eldest son over the kingdom and goes to the forest. After a thousand days of austerity the sage Śākāyanya comes to him, and the king, refusing every other boon, asks only for the Self, pleading in verses on the foulness and impermanence of the body and the passing away of kings, gods and worlds. Śākāyanya's answer is framed in an older dialogue: the Vālakhilya sages ask Kratu Prajāpati who moves this body, which is senseless as a cart, and are told of the Person who enters by a part of himself, divides himself into the five breaths, and lies hidden in the cave of the heart — the Self who, veiled in a cloth woven of the qualities, abides like a spectator. The third and fourth prapāṭhakas take up the 'elemental self', the self overcome by the fruits of action: bewildered, bound by 'I am he, this is mine' as a bird by a net, beaten into manifoldness by the qualities as an iron ball is beaten by smiths. Its remedy is the knowledge of the Veda, the practice of one's own duty, and austerity, since without austerity there is no knowledge of the Self. The long sixth prapāṭhaka is the heart of the work: the two selves, breath and the sun; the formed and the formless Brahman; the worship of Om with its three measures; the Gāyatrī expounded word by word; the sun as time, and the year as Prajāpati; food as the Self; the six-limbed yoga — breath-control, withdrawal, meditation, concentration, reflection and absorption, the earliest list of its kind; the sound heard within the heart and the soundless beyond it; and the famous verses on mind as the one cause of bondage and release. The seventh sets the quarters, metres, chants, seasons and breaths beside their deities, and closes with a warning against teachings that deny the Self. All 76 sections are given here with Roman transliteration (IAST), a simple pronunciation guide, and Hindi and English meanings.

मैत्री अथवा मैत्रायणीय उपनिषद् परवर्ती मुख्य उपनिषदों में से है और मैत्रायणीय शाखा से सम्बद्ध है; यहाँ जिस मुद्रित संग्रह का अनुसरण किया गया है, वह इसे सामवेद की उपनिषदों में गिनता है। यह गद्य में सात प्रपाठकों में है, और इक्ष्वाकुवंशी राजा बृहद्रथ को दिए गए उपदेश के रूप में कही गई है, जो ज्येष्ठ पुत्र को राज्य देकर वन चला जाता है। सहस्र दिनों के तप के बाद शाकायन्य मुनि उसके पास आते हैं, और राजा हर दूसरे वर को ठुकराकर केवल आत्मा माँगता है — शरीर की अशुचिता और अनित्यता, तथा राजाओं, देवताओं और लोकों के नाश पर गाथाएँ कहते हुए। शाकायन्य का उत्तर एक प्राचीन संवाद में रखा गया है: वालखिल्य ऋषि क्रतु प्रजापति से पूछते हैं कि गाड़ी के समान अचेतन इस शरीर को कौन चलाता है, और उत्तर में वह पुरुष बताया जाता है जो अंश-रूप से प्रवेश करता है, अपने को पाँच प्राणों में बाँटता है, और हृदय-गुहा में छिपा रहता है — वही आत्मा, जो गुणमय पट से ढका हुआ दर्शक की तरह स्थित है। तीसरे और चौथे प्रपाठक में 'भूतात्मा' का विचार है — कर्मफलों से अभिभूत वह आत्मा, जो मूढ़ होकर 'मैं वही हूँ, यह मेरा है' के जाल में पक्षी की तरह बँध जाता है और गुणों से पीटा जाकर अनेकता को प्राप्त होता है। इसका प्रतिविधान है वेद-विद्या का अधिगम, स्वधर्म का आचरण और तप; क्योंकि तप के बिना आत्मज्ञान नहीं होता। विस्तृत छठा प्रपाठक ग्रन्थ का हृदय है: दो आत्मा — प्राण और आदित्य; ब्रह्म के मूर्त और अमूर्त रूप; ॐ की तीन मात्राओं सहित उपासना; गायत्री का पद-पद व्याख्यान; काल-रूप आदित्य और प्रजापति-रूप संवत्सर; अन्न की आत्मा-रूप में उपासना; षडङ्ग योग — प्राणायाम, प्रत्याहार, ध्यान, धारणा, तर्क और समाधि, जो इस प्रकार की सबसे प्राचीन सूची है; हृदय के भीतर सुनाई देने वाला शब्द और उसके परे अशब्द; तथा मन को ही बन्ध और मोक्ष का कारण कहने वाले प्रसिद्ध श्लोक। सातवाँ प्रपाठक दिशाओं, छन्दों, सामों, ऋतुओं और प्राणों को उनके देवताओं के साथ रखता है, और आत्मा का निषेध करने वाले मतों से बचने की चेतावनी पर समाप्त होता है। सभी ७६ खण्ड यहाँ IAST लिप्यन्तरण, सरल उच्चारण तथा हिन्दी और अंग्रेज़ी अर्थ के साथ दिए गए हैं।

Textual source · पाठ-स्रोत

This is the complete Maitrī (Maitrāyaṇīya) Upaniṣad, all seven prapāṭhakas and 76 sections; no commentary is included. The Sanskrit follows the transcription, on Sanskrit Wikisource, of the printed 120-Upaniṣad collection Īśādi-viṃśottara-śatopaniṣadaḥ, where this text stands twenty-fifth. It has been collated section by section against an independent electronic edition of the work, which divides prapāṭhakas 2, 4 and 5 differently and repeats the opening of prapāṭhaka 6; the printed edition's division is kept here. Measured section by section, that witness agrees with 92% of the text printed here. Two section numbers are misprinted in the base: in prapāṭhaka 6 the ninth section is numbered ॥१॥ and the thirty-fifth ॥३६॥, so that 36 appears twice. Both are corrected here from their position in the prapāṭhaka and from the witness, which numbers them 9 and 35; they are given here in their proper places. 8 readings have been corrected as evident printing errors, each of them confirmed by the witness: उच्छिष्टोच्छिष्टोपहतं for उच्छिष्ठोच्छिष्ठोपहतं (6.9), मनस्तमोलक्षणं for भनस् (6.24), कोशम् for कीशम् (6.27), गुणौघैः for मुणौघैः (6.30), वह्नेश्च for बह्वेश्च (6.31), सर्वे देवाः for a second सर्वे वेदाः (6.32), and two stray marks (6.11, 6.34). In addition 9 places where the base prints the ligature ॐ for ों (तेजसॐऽशमात्रम् for तेजसोंऽशमात्रम्) have been normalised, the hyphens the printed edition uses at its line breaks have been closed up, and 276 word spaces that those line breaks had swallowed have been restored from the witness wherever the surrounding text agrees exactly; no reading was changed in doing so. Three sections of the fourth prapāṭhaka — 4.4, 4.5 and 4.6, about a fortieth of the work — are present in the printed edition but absent from the electronic witness, so for those the printed edition stands alone; they are given as it prints them. A few passages are corrupt in both witnesses and are printed as they stand, with the meaning rendered as far as the words allow: the comparison of the heated ghee at 6.26, the list of seven inner sounds at 6.22 (where both read विःकृन्धिका / विःकृन्दिका), the lamp verse at 6.36, and the channel at 6.37. The English and Hindi introductions above are original writing by AdiVeda; they give context and summary, not a translation of the Sanskrit and not a traditional commentary.

Verse meanings · श्लोकार्थ

प्रत्येक श्लोक के नीचे दिया गया हिन्दी और अंग्रेज़ी अर्थ AdiVeda का अपना सम्पादकीय अनुवाद है, जो ऊपर दिए गए संस्कृत पाठ से सीधे इस संस्करण के लिए किया गया है। यह पाठ को समझने में सहायता के लिए है — यह किसी प्रकाशित अनुवाद का उद्धरण या कोई पारम्परिक भाष्य नहीं है। जहाँ विभिन्न परम्पराएँ किसी अंश को अलग ढंग से पढ़ती हैं, वहाँ संक्षेप में यह बताया गया है।

The Hindi and English meaning under each verse is AdiVeda's own editorial translation, made directly from the Sanskrit printed here for this edition. It is meant to help you follow the text — it is not quoted from any published translation and it is not a traditional commentary. Where traditions read a passage differently, the meaning says so briefly.

प्रथमः प्रपाठकः · First Prapāṭhaka — King Bṛhadratha renounces his kingdom and asks Śākāyanya for the Self (1–7)

वैराग्योत्थभक्तियुक्तब्रह्ममात्रप्रबोधतः । यत्पदं मुनयो यान्ति तन्त्रैपदमहं महः ॥ ॐ आप्यायन्त्विति शान्तिः ॥ मैत्रायणी कौषितकी बृहज्जाबालतापनी । कालाग्निरुद्रमैत्रेयी सुबालक्षुरिमत्त्रिका । ॐ बृहद्रथो ह वै नाम राजा राज्ये ज्येष्ठं पुत्रं निधापयित्वेदमशाश्वतं मन्यमानः शारीरं वैराग्यमुपेतोऽरण्यं निर्जगाम स तत्र परमं तप आस्थायादित्यमीक्षमाण ऊर्ध्वबाहुस्तिष्ठत्यन्ते सहस्रस्य मुनिरन्तिकमाजगामाग्निरिवाधूमकस्तेजसा निर्दहन्निवात्मविद्भगवाञ्शाकायन्य उत्तिष्ठोत्तिष्ठ वरंवृणीष्वेति राजानमब्रवीत्स तस्मै नमस्कृत्योवाच भगवन्नाहमात्मवित्त्वं तत्त्वविच्छृणुमो वयं स त्वं नो ब्रूहीत्येतद्व्रतं पुरस्तादशक्यं मा पृच्छ प्रश्नमैक्ष्वाकान्यान्कामान्वृणीष्वेति शाकायन्यस्य चरणावभिमृश्यमानो राजेमां गाथांजगाद ॥ १.१ ॥

vairāgyotthabhaktiyuktabrahmamātraprabodhataḥ, yatpadaṃ munayo yānti tantraipadamahaṃ mahaḥ. oṃ āpyāyantviti śāntiḥ. maitrāyaṇī kauṣitakī bṛhajjābālatāpanī, kālāgnirudramaitreyī subālakṣurimattrikā, oṃ bṛhadratho ha vai nāma rājā rājye jyeṣṭhaṃ putraṃ nidhāpayitvedamaśāśvataṃ manyamānaḥ śārīraṃ vairāgyamupeto'raṇyaṃ nirjagāma sa tatra paramaṃ tapa āsthāyādityamīkṣamāṇa ūrdhvabāhustiṣṭhatyante sahasrasya munirantikamājagāmāgnirivādhūmakastejasā nirdahannivātmavidbhagavāñśākāyanya uttiṣṭhottiṣṭha varaṃvṛṇīṣveti rājānamabravītsa tasmai namaskṛtyovāca bhagavannāhamātmavittvaṃ tattvavicchṛṇumo vayaṃ sa tvaṃ no brūhītyetadvrataṃ purastādaśakyaṃ mā pṛccha praśnamaikṣvākānyānkāmānvṛṇīṣveti śākāyanyasya caraṇāvabhimṛśyamāno rājemāṃ gāthāṃjagāda || 1.1 ||

Vairaagyotthabhaktiyuktabrahmamaatraprabodhatah, yatpadam munayo yaanti tantraipadamaham mahah. om aapyaayantviti shaantih. maitraayanii kaushitakii brihajjaabaalataapanii, kaalaagnirudramaitreyii subaalakshurimattrikaa, om brihadratho ha vai naama raajaa raajye jyeshtham putram nidhaapayitvedamashaashvatam manyamaanah shaariiram vairaagyamupeto'ranyam nirjagaama sa tatra paramam tapa aasthaayaadityamiikshamaana uurdhvabaahustishthatyante sahasrasya munirantikamaajagaamaagnirivaadhuumakastejasaa nirdahannivaatmavidbhagavaanshaakaayanya uttishthottishtha varamvriniishveti raajaanamabraviitsa tasmai namaskrityovaacha bhagavannaahamaatmavittvam tattvavichchhrinumo vayam sa tvam no bruuhiityetadvratam purastaadashakyam maa prichchha prashnamaikshvaakaanyaankaamaanvriniishveti shaakaayanyasya charanaavabhimrishyamaano raajemaam gaathaamjagaada

वैराग्य से उठी भक्ति से युक्त, केवल ब्रह्म के बोध से जिस पद को मुनि प्राप्त करते हैं, वह त्रिपद महस् (तेज) मैं हूँ। "ॐ आप्यायन्तु" — यह शान्तिपाठ है। (सामवेद की उपनिषदों की सूची:) मैत्रायणी, कौषीतकी, बृहज्जाबाल, तापनी, कालाग्निरुद्र, मैत्रेयी, सुबाल, क्षुरिका, मन्त्रिका। — बृहद्रथ नाम का एक राजा था। ज्येष्ठ पुत्र को राज्य में स्थापित कर, इस शरीर को अशाश्वत मानकर वैराग्य से युक्त होकर वह वन चला गया। वहाँ परम तप करके, सूर्य की ओर देखते हुए, हाथ ऊपर उठाकर खड़ा रहा। एक सहस्र (दिनों) के अन्त में आत्मवेत्ता भगवान् शाकायन्य मुनि उसके पास आए — धूमरहित अग्नि की तरह, तेज से जलाते हुए से। उन्होंने राजा से कहा — "उठो, उठो, वर माँगो।" राजा ने उन्हें नमस्कार कर कहा — "भगवन्! मैं आत्मवेत्ता नहीं हूँ; आप तत्त्ववेत्ता हैं, ऐसा हम सुनते हैं; वही आप हमें कहिए।" (मुनि ने कहा —) "यह व्रत पहले भी अशक्य था; हे ऐक्ष्वाक! यह प्रश्न मुझसे न पूछो, कोई और कामना माँगो।" शाकायन्य के चरणों का स्पर्श करते हुए राजा ने यह गाथा कही।

The state which the sages reach through the knowledge of Brahman alone, joined to the devotion that rises out of dispassion — that threefold radiance am I. 'Om, may my limbs grow strong' — that is the peace-invocation. (The Upaniṣads of the Sāmaveda:) Maitrāyaṇī, Kauṣītakī, Bṛhajjābāla, Tāpanī, Kālāgnirudra, Maitreyī, Subāla, Kṣurikā, Mantrikā. — There was once a king named Bṛhadratha. Having set his eldest son over the kingdom and judging this body to be impermanent, he went to the forest in dispassion. There he performed the highest austerity, gazing at the sun with his arms raised. At the end of a thousand (days) the venerable Śākāyanya, a knower of the Self, came near him, like a smokeless fire, seeming to scorch with his brilliance. He said to the king: 'Rise, rise; choose a boon.' The king bowed to him and said: 'Sir, I am no knower of the Self; you, we hear, know the truth — tell us that.' 'This vow was impossible even before; O descendant of Ikṣvāku, do not ask me this question; choose some other desire.' Touching Śākāyanya's feet, the king spoke this verse.

भगवन्नस्थिचर्मस्नायुमज्जामांसशुक्रशोणितश्लेष्माश्रुदू षिते विण्मूत्रवातपित्तकफसंघाते दुर्गन्धे निःसारेऽस्मिञ्छरीरे किं कामोपभोगैः ॥ १.२ ॥

bhagavannasthicarmasnāyumajjāmāṃsaśukraśoṇitaśleṣmāśrudū ṣite viṇmūtravātapittakaphasaṃghāte durgandhe niḥsāre'smiñcharīre kiṃ kāmopabhogaiḥ || 1.2 ||

Bhagavannasthicharmasnaayumajjaamaamsashukrashonitashleshmaashruduu shite vinmuutravaatapittakaphasamghaate durgandhe nihsaare'sminchhariire kim kaamopabhogaih

भगवन्! हड्डी, चमड़ा, स्नायु, मज्जा, मांस, शुक्र, रक्त, कफ, आँसू से दूषित; विष्ठा, मूत्र, वात, पित्त और कफ के समूह-रूप; दुर्गन्धयुक्त और निःसार — इस शरीर में कामभोगों से क्या?

Sir — in this body, defiled with bone, skin, sinew, marrow, flesh, seed, blood, phlegm and tears, a heap of dung and urine, wind, bile and phlegm, foul-smelling and without substance — what use are the enjoyments of desire?

कामक्रोधलोभभयविषादेर्ष्येष्टवियोगानिष्टसंप्रयोगक्षुत्पिपासाजरामृत्युरोगशोकाद्यैरभिहतेऽस्मिञ्छरीरे किं कामोपभोगैः ॥ १.३ ॥

kāmakrodhalobhabhayaviṣāderṣyeṣṭaviyogāniṣṭasaṃprayogakṣutpipāsājarāmṛtyurogaśokādyairabhihate'smiñcharīre kiṃ kāmopabhogaiḥ || 1.3 ||

Kaamakrodhalobhabhayavishaadershyeshtaviyogaanishtasamprayogakshutpipaasaajaraamrityurogashokaadyairabhihate'sminchhariire kim kaamopabhogaih

काम, क्रोध, लोभ, भय, विषाद, ईर्ष्या, प्रिय का वियोग, अप्रिय का संयोग, भूख, प्यास, बुढ़ापा, मृत्यु, रोग, शोक आदि से पीटे गए इस शरीर में कामभोगों से क्या?

In this body, struck by desire, anger, greed, fear, dejection, envy, parting from what is loved, meeting with what is not, hunger, thirst, old age, death, sickness and sorrow — what use are the enjoyments of desire?

सर्वं चेदं क्षयिष्णु पश्यामो यथेमे दंशमशकादयस्तृणवन्नश्यतयोद्भूतप्रध्वंसिनः ॥ १.४ ॥

sarvaṃ cedaṃ kṣayiṣṇu paśyāmo yatheme daṃśamaśakādayastṛṇavannaśyatayodbhūtapradhvaṃsinaḥ || 1.4 ||

Sarvam chedam kshayishnu pashyaamo yatheme damshamashakaadayastrinavannashyatayodbhuutapradhvamsinah

और हम देखते हैं कि यह सब क्षयशील है — जैसे ये डाँस, मच्छर आदि, और घास की तरह, उत्पन्न होकर नष्ट हो जाने वाले हैं।

And we see that all this wastes away — like these gnats and mosquitoes, like grass: arisen only to perish.

अथ किमेतैर्वा परेऽन्ये महाधनुर्धराश्चक्रवर्तिनः केचित्सुद्युम्नभूरिद्युम्नेन्द्रद्युम्नकुवलयाश्वयौवनाश्ववद्धियाश्व श्वपतिः शशबिन्दुर्हरिश्चन्द्रोऽम्बरीषो मनूक्तस्वयातिर्ययातिरनरण्योक्षसेनोत्थमरुत्तभरतप्रभृतयो राजानो मिषतो बन्धुवर्गस्य महतीं श्रियं त्यक्त्वास्माल्लोकादमुं लोकं प्रयान्ति ॥ १.५ ॥

atha kimetairvā pare'nye mahādhanurdharāścakravartinaḥ kecitsudyumnabhūridyumnendradyumnakuvalayāśvayauvanāśvavaddhiyāśva śvapatiḥ śaśabindurhariścandro'mbarīṣo manūktasvayātiryayātiranaraṇyokṣasenotthamaruttabharataprabhṛtayo rājāno miṣato bandhuvargasya mahatīṃ śriyaṃ tyaktvāsmāllokādamuṃ lokaṃ prayānti || 1.5 ||

Atha kimetairvaa pare'nye mahaadhanurdharaashchakravartinah kechitsudyumnabhuuridyumnendradyumnakuvalayaashvayauvanaashvavaddhiyaashva shvapatih shashabindurharishchandro'mbariisho manuuktasvayaatiryayaatiranaranyokshasenotthamaruttabharataprabhritayo raajaano mishato bandhuvargasya mahatiim shriyam tyaktvaasmaallokaadamum lokam prayaanti

फिर इनसे क्या — और उनसे भी क्या, जो बड़े धनुर्धर चक्रवर्ती थे: सुद्युम्न, भूरिद्युम्न, इन्द्रद्युम्न, कुवलयाश्व, यौवनाश्व, वध्र्यश्व, अश्वपति, शशबिन्दु, हरिश्चन्द्र, अम्बरीष, ननक्तु, सर्याति, ययाति, अनरण्य, उक्षसेन, मरुत्त, भरत आदि राजा — अपने बन्धु-वर्ग के देखते-देखते महान् श्री को छोड़कर इस लोक से उस लोक को चले गए।

And what of these, or of those others — great archers and emperors: Sudyumna, Bhūridyumna, Indradyumna, Kuvalayāśva, Yauvanāśva, Vadhryaśva, Aśvapati, Śaśabindu, Hariścandra, Ambarīṣa, Nanaktu, Saryāti, Yayāti, Anaraṇya, Ukṣasena, Marutta, Bharata and the rest — who, while their kinsmen looked on, left their great splendour and passed from this world to that.

अथ किमेतैर्वा परेऽन्ये गन्धर्वासुरयक्षराक्षसभूतगणपिशाचोरगग्रहादीनां निरोधनं पश्यामः ॥ १.६ ॥

atha kimetairvā pare'nye gandharvāsurayakṣarākṣasabhūtagaṇapiśācoragagrahādīnāṃ nirodhanaṃ paśyāmaḥ || 1.6 ||

Atha kimetairvaa pare'nye gandharvaasurayaksharaakshasabhuutaganapishaachoragagrahaadiinaam nirodhanam pashyaamah

और इनसे क्या — या उनसे, जब हम गन्धर्व, असुर, यक्ष, राक्षस, भूतगण, पिशाच, सर्प और ग्रह आदि का भी निरोध (अन्त) देखते हैं।

And what of these, or of those, when we see the ending even of Gandharvas, Asuras, Yakṣas, Rākṣasas, hosts of spirits, Piśācas, serpents and planets?

अथ किमेतैर्वान्यानां शोषणं महार्णवानां शिखरिणां प्रपतनं ध्रुवस्यप्रचलनं स्थानं वा तरूणां निमज्जनं पृथिव्याः स्थानादपसरणं सुराणां सोऽहमित्येतद्विधेऽस्मिन्संसारे किं कामोपभोगैर्यैरेवाश्रितस्यासकृदिहावर्तनं दृश्यत इत्युद्धर्तुमर्हसीत्यन्धोदपानस्थो भेक इवाहमस्मिन्संसारे भगवंस्त्वं नो गतिस्त्वं नो गतिः ॥ १.७ ॥

atha kimetairvānyānāṃ śoṣaṇaṃ mahārṇavānāṃ śikhariṇāṃ prapatanaṃ dhruvasyapracalanaṃ sthānaṃ vā tarūṇāṃ nimajjanaṃ pṛthivyāḥ sthānādapasaraṇaṃ surāṇāṃ so'hamityetadvidhe'sminsaṃsāre kiṃ kāmopabhogairyairevāśritasyāsakṛdihāvartanaṃ dṛśyata ityuddhartumarhasītyandhodapānastho bheka ivāhamasminsaṃsāre bhagavaṃstvaṃ no gatistvaṃ no gatiḥ || 1.7 ||

Atha kimetairvaanyaanaam shoshanam mahaarnavaanaam shikharinaam prapatanam dhruvasyaprachalanam sthaanam vaa taruunaam nimajjanam prithivyaah sthaanaadapasaranam suraanaam so'hamityetadvidhe'sminsamsaare kim kaamopabhogairyairevaashritasyaasakridihaavartanam drishyata ityuddhartumarhasiityandhodapaanastho bheka ivaahamasminsamsaare bhagavamstvam no gatistvam no gatih

और इनसे क्या — जब दूसरों का भी यही हाल है: महासमुद्रों का सूखना, पर्वतों का गिरना, ध्रुव का अथवा वृक्षों के स्थान का हिल जाना, पृथ्वी का डूब जाना, देवताओं का अपने स्थान से हट जाना। ऐसे इस संसार में "वह मैं हूँ" — इस भाव से कामभोगों से क्या, जिनका आश्रय लेने वाले का यहाँ बार-बार लौटना ही दिखाई देता है? इसलिए आप मुझे उबारने योग्य हैं। अन्धे कुएँ में पड़े मेंढक की तरह मैं इस संसार में हूँ; भगवन्! आप ही हमारी गति हैं, आप ही हमारी गति हैं।

And what of these, when we see the like elsewhere: the drying up of great oceans, the falling of mountain peaks, the shifting of the pole star or of the place of the trees, the sinking of the earth, and the departing of the gods from their station? In such a round of birth, thinking 'that am I', what use are the enjoyments of desire, since whoever clings to them is seen to return here again and again? Therefore you ought to lift me out. In this world I am like a frog in a waterless well: you, sir, are our way; you are our way.

↑ All sections

द्वितीयः प्रपाठकः · Second Prapāṭhaka — Śākāyanya answers; the Vālakhilyas, Kratu Prajāpati, the fivefold breath and the Self as spectator (1–7)

॥ अथ भगवान्शाकायन्यः सुप्रीतस्त्वब्रवीद्राजानम् । महाराज बृहद्रथेक्ष्वाकुवंशध्वज शीघ्रमात्मज्ञः कृतकृतत्यस्त्वं मरुन्नाम्नेति विश्रुतोऽसीति ।अयं वाव खल्वात्मा ते यः कतमो भगवा इति तं होवाचेति ॥ २.१ ॥

. atha bhagavānśākāyanyaḥ suprītastvabravīdrājānam, mahārāja bṛhadrathekṣvākuvaṃśadhvaja śīghramātmajñaḥ kṛtakṛtatyastvaṃ marunnāmneti viśruto'sīti,ayaṃ vāva khalvātmā te yaḥ katamo bhagavā iti taṃ hovāceti || 2.1 ||

. atha bhagavaanshaakaayanyah supriitastvabraviidraajaanam, mahaaraaja brihadrathekshvaakuvamshadhvaja shiighramaatmajnah kritakritatyastvam marunnaamneti vishruto'siiti,ayam vaava khalvaatmaa te yah katamo bhagavaa iti tam hovaacheti

तब भगवान् शाकायन्य अत्यन्त प्रसन्न होकर राजा से बोले — "महाराज बृहद्रथ! इक्ष्वाकुवंश की ध्वजा! तुम शीघ्र ही आत्मज्ञ और कृतकृत्य हो जाओगे; तुम मरुत् नाम से प्रसिद्ध हो। यही तो तुम्हारा आत्मा है।" (राजा ने पूछा —) "भगवन्, वह कौन है?" तब उन्होंने उससे कहा —

Then the venerable Śākāyanya, well pleased, said to the king: 'Great king Bṛhadratha, banner of the line of Ikṣvāku, you will soon know the Self and your purpose will be fulfilled; you are known by the name Marut. This indeed is your Self.' 'Which one, sir?' asked the king. And he said to him:

अथ य एष उच्छ्वासाविष्टम्भनेनोर्ध्वमुत्क्रान्तो व्ययमानोऽव्ययमानस्तमः प्रणुदत्येष आत्मेत्याह भगवान्मैत्रिः । इत्येवं ह्याह । अथ य एषसंप्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यतैत्येष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति ॥ २.२ ॥

atha ya eṣa ucchvāsāviṣṭambhanenordhvamutkrānto vyayamāno'vyayamānastamaḥ praṇudatyeṣa ātmetyāha bhagavānmaitriḥ, ityevaṃ hyāha, atha ya eṣasaṃprasādo'smāccharīrātsamutthāya paraṃ jyotirupasaṃpadya svena rūpeṇābhiniṣpadyataityeṣa ātmeti hovācaitadamṛtamabhayametadbrahmeti || 2.2 ||

Atha ya esha uchchhvaasaavishtambhanenordhvamutkraanto vyayamaano'vyayamaanastamah pranudatyesha aatmetyaaha bhagavaanmaitrih, ityevam hyaaha, atha ya eshasamprasaado'smaachchhariiraatsamutthaaya param jyotirupasampadya svena ruupenaabhinishpadyataityesha aatmeti hovaachaitadamritamabhayametadbrahmeti

"जो यह श्वास के रोकने से ऊपर उठता है, क्षीण होता हुआ भी क्षीण नहीं होता, और अन्धकार को दूर हटाता है — वही आत्मा है" — ऐसा भगवान् मैत्रि कहते हैं। और ऐसा भी कहा है: "जो यह सुषुप्ति का प्रसाद इस शरीर से उठकर परम ज्योति को प्राप्त कर अपने ही रूप में प्रकट होता है — वही आत्मा है; वही अमृत है, वही अभय है, वही ब्रह्म है।"

'That which rises upward by the holding of the breath, which wastes and yet does not waste, and which drives away the darkness — that is the Self,' says the venerable Maitri. And so too it is said: 'That serenity which, rising out of this body and reaching the highest light, comes forth in its own form — that is the Self; that is the immortal, that is the fearless, that is Brahman.'

अथ खल्वियं ब्रह्मविद्या सर्वोपनिषद्विद्या वा राजन्नस्माकं भगवता मैत्रिणाऽऽख्याताऽहं ते कथयिष्यामीति । अथापहतपाप्मानस्तिग्मतेजसा ऊर्ध्वरेतसो वालखित्याइति श्रूयन्ते । अथ क्रतुं प्रजापतिमब्रुवन् भगवन्शकटमिवाचेतनमिदं शरीरं कस्यैष खल्वीदृशो महिमाऽतीन्द्रियभूतस्य येनैतद्विधमेतच्चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता वाऽस्य यद्भगवन्वेत्सि तदस्माकं ब्रूहीति तान्होवाचेति ॥ २.३ ॥

atha khalviyaṃ brahmavidyā sarvopaniṣadvidyā vā rājannasmākaṃ bhagavatā maitriṇā''khyātā'haṃ te kathayiṣyāmīti, athāpahatapāpmānastigmatejasā ūrdhvaretaso vālakhityāiti śrūyante, atha kratuṃ prajāpatimabruvan bhagavanśakaṭamivācetanamidaṃ śarīraṃ kasyaiṣa khalvīdṛśo mahimā'tīndriyabhūtasya yenaitadvidhametaccetanavatpratiṣṭhāpitaṃ pracodayitā vā'sya yadbhagavanvetsi tadasmākaṃ brūhīti tānhovāceti || 2.3 ||

Atha khalviyam brahmavidyaa sarvopanishadvidyaa vaa raajannasmaakam bhagavataa maitrinaa''khyaataa'ham te kathayishyaamiiti, athaapahatapaapmaanastigmatejasaa uurdhvaretaso vaalakhityaaiti shruuyante, atha kratum prajaapatimabruvan bhagavanshakatamivaachetanamidam shariiram kasyaisha khalviidrisho mahimaa'tiindriyabhuutasya yenaitadvidhametachchetanavatpratishthaapitam prachodayitaa vaa'sya yadbhagavanvetsi tadasmaakam bruuhiiti taanhovaacheti

"हे राजन्, यह ब्रह्मविद्या — अथवा सब उपनिषदों की विद्या — हमें भगवान् मैत्रि ने कही थी; वही मैं तुम्हें कहूँगा।" — अब, पाप से रहित, तीक्ष्ण तेज वाले, ऊर्ध्वरेता वालखिल्य ऋषि सुने जाते हैं। उन्होंने क्रतु प्रजापति से कहा — "भगवन्! यह शरीर गाड़ी की तरह अचेतन है। इन्द्रियों से परे किसकी यह ऐसी महिमा है, जिससे यह ऐसा चेतनवान् बनाकर स्थापित किया गया है? और इसका प्रेरक कौन है? जो आप जानते हैं, वह हमें कहिए।" तब उन्होंने उनसे कहा —

'This knowledge of Brahman, O king — the knowledge of all the Upaniṣads — the venerable Maitri declared to us; that I shall tell you.' — Now the Vālakhilya sages are spoken of, freed of evil, of keen brilliance, chaste. They said to Kratu Prajāpati: 'Sir, this body is without consciousness, like a cart. Whose is that greatness, beyond the senses, by which such a thing has been set up as though it had consciousness? And who is its mover? Tell us what you know.' And he said to them:

यो ह खलु वावोपरिस्थः श्रूयते गुणेष्विवोर्ध्वरेतसः स वा एष शुद्धः पूतः शून्यः शान्तोऽप्राणो निरात्माऽनन्तोऽक्षय्यः स्थिरः शाश्वतोऽजः स्वतन्त्रः । स्वे महिम्नि तिष्ठत्यजेनेदं शरीरं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता वैषोऽप्यस्येति । ते होचुर्भगवन्कथमनेनेदृशेनानिष्ठेनैतद्विधमिदं चेतनवत्प्रतिष्ठापितंप्रचोदयिता वैषोऽस्य कथमिति तान्होवाच ॥ २.४ ॥

yo ha khalu vāvoparisthaḥ śrūyate guṇeṣvivordhvaretasaḥ sa vā eṣa śuddhaḥ pūtaḥ śūnyaḥ śānto'prāṇo nirātmā'nanto'kṣayyaḥ sthiraḥ śāśvato'jaḥ svatantraḥ, sve mahimni tiṣṭhatyajenedaṃ śarīraṃ cetanavatpratiṣṭhāpitaṃ pracodayitā vaiṣo'pyasyeti, te hocurbhagavankathamanenedṛśenāniṣṭhenaitadvidhamidaṃ cetanavatpratiṣṭhāpitaṃpracodayitā vaiṣo'sya kathamiti tānhovāca || 2.4 ||

Yo ha khalu vaavoparisthah shruuyate guneshvivordhvaretasah sa vaa esha shuddhah puutah shuunyah shaanto'praano niraatmaa'nanto'kshayyah sthirah shaashvato'jah svatantrah, sve mahimni tishthatyajenedam shariiram chetanavatpratishthaapitam prachodayitaa vaisho'pyasyeti, te hochurbhagavankathamanenedrishenaanishthenaitadvidhamidam chetanavatpratishthaapitamprachodayitaa vaisho'sya kathamiti taanhovaacha

"जो ऊपर स्थित सुना जाता है — गुणों में स्थित ऊर्ध्वरेता के समान — वही यह शुद्ध, पवित्र, शून्य, शान्त, प्राण-रहित, निरात्म (उपाधि-रहित), अनन्त, अक्षय, स्थिर, शाश्वत, अजन्मा और स्वतन्त्र है। वह अपनी महिमा में स्थित है; उस अजन्मा के द्वारा यह शरीर चेतनवान् बनाकर स्थापित किया गया है, और वही इसका प्रेरक भी है।" उन्होंने कहा — "भगवन्! जो ऐसा निष्क्रिय है, वह इस प्रकार के इसे चेतनवान् बनाकर कैसे स्थापित करता है, और कैसे इसका प्रेरक है?" तब उन्होंने उनसे कहा —

'He who is heard of as standing above, as the chaste one stands above the qualities — he is the pure, the holy, the void, the still, breathless, without limiting adjunct, endless, undecaying, steady, everlasting, unborn, independent. He abides in his own greatness; by him, the unborn, this body has been set up as though it had consciousness, and he is its mover.' They said: 'Sir, how does one so inactive set up such a thing as though it had consciousness, and how is he its mover?' And he said to them:

स वा एष सूक्ष्मोऽग्राह्योऽदृश्यः पुरुषसंज्ञोऽबुद्धिपूर्वमिहैवावर्ततेंऽशेनेति सुप्तस्येवाबुद्धिपूर्वंविबोध एवमिति । अथ यो ह खलु वावैतस्य सोंऽशोऽयं यश्चेतामात्रःप्रतिपुरुषः क्षेत्रज्ञः संकल्पाध्यवसायाभिमानलिङ्गः प्रजापतिर्विश्वाख्यश्चेतनेनेदं शरीरं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता वैषोऽप्यस्येति । ते होचुर्भगवन्यद्यनेनेदृशेनानिष्ठेनैतद्विधमिदं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता वैषोऽस्यकथमिति तान्होवाचेति ॥ २.५ ॥

sa vā eṣa sūkṣmo'grāhyo'dṛśyaḥ puruṣasaṃjño'buddhipūrvamihaivāvartateṃ'śeneti suptasyevābuddhipūrvaṃvibodha evamiti, atha yo ha khalu vāvaitasya soṃ'śo'yaṃ yaścetāmātraḥpratipuruṣaḥ kṣetrajñaḥ saṃkalpādhyavasāyābhimānaliṅgaḥ prajāpatirviśvākhyaścetanenedaṃ śarīraṃ cetanavatpratiṣṭhāpitaṃ pracodayitā vaiṣo'pyasyeti, te hocurbhagavanyadyanenedṛśenāniṣṭhenaitadvidhamidaṃ cetanavatpratiṣṭhāpitaṃ pracodayitā vaiṣo'syakathamiti tānhovāceti || 2.5 ||

Sa vaa esha suukshmo'graahyo'drishyah purushasamjno'buddhipuurvamihaivaavartatem'sheneti suptasyevaabuddhipuurvamvibodha evamiti, atha yo ha khalu vaavaitasya som'sho'yam yashchetaamaatrahpratipurushah kshetrajnah samkalpaadhyavasaayaabhimaanalingah prajaapatirvishvaakhyashchetanenedam shariiram chetanavatpratishthaapitam prachodayitaa vaisho'pyasyeti, te hochurbhagavanyadyanenedrishenaanishthenaitadvidhamidam chetanavatpratishthaapitam prachodayitaa vaisho'syakathamiti taanhovaacheti

"वह सूक्ष्म, अग्राह्य, अदृश्य, पुरुष-नामक है; वह बुद्धिपूर्वक नहीं, अंश-रूप से यहाँ प्रवृत्त होता है — जैसे सोए हुए का जागना बुद्धिपूर्वक नहीं होता। और उसका जो यह अंश है — जो चेतन-मात्र, प्रत्येक शरीर में क्षेत्रज्ञ, संकल्प, अध्यवसाय और अभिमान से लक्षित, प्रजापति और विश्व नाम वाला है — उसी चेतन से यह शरीर चेतनवान् बनाकर स्थापित है, और वही इसका प्रेरक है।" उन्होंने कहा — "भगवन्! यदि वह ऐसा निष्क्रिय है, तो इसे चेतनवान् बनाकर कैसे स्थापित करता है और कैसे प्रेरित करता है?" तब उन्होंने उनसे कहा —

'He is subtle, ungraspable, unseen, and is called the Person. He enters here not by deliberate will but by a part of himself, as the waking of a sleeper is not by deliberate will. And that part of his — mere consciousness, in every body the knower of the field, marked by willing, resolving and self-assertion, called Prajāpati and Viśva — by that consciousness this body is set up as though it had consciousness, and he is its mover.' They said: 'Sir, if he is so inactive, how does he set it up and how does he move it?' And he said to them:

प्रजापतिर्वा एकोऽग्रेऽतिष्ठत्स नारमतैकःसोत्मानमभिध्यात्वा बह्वीः प्रजा असृजत ता अश्मेवाप्रबुद्धा अप्राणाःस्थाणुरिव तिष्ठमाना अपश्यत् स नारमत सोऽमन्यतैतासां प्रतिबोधनायाभ्यन्तरं विविशामि । स वायुरिवात्मानं कृत्वाऽभ्यन्तरं प्राविशत् ।स एको नाशकत्स न्पच्चधात्मानं विभज्योच्यते यः प्राणोऽपानः समानौदानो व्यान इति । अथायं य ऊर्ध्वमुत्क्रामत्येष धाव स प्राणोऽथ योऽयमवाङ् संक्रामत्येष वाव सोऽपानोऽथ येन वैताऽनुगृहीतेत्येष वाव सव्यानोऽथ योऽयं स्थविष्ठो धातुरन्नस्यापाने प्रापयत्यणिष्ठो वाऽङ्गेऽङ्गेसमानयत्येष वाव स समानसंज्ञा उत्तरं व्यानस्य रूपं चैतेषामन्तराप्रसूतिरेवोदानस्याथ योऽयं पीताशितमुद्गिरति निगिरतीति वैष वाव सौदानः । अथोपांशुरन्तर्याममभिभवत्यन्तर्याम उपाशुं चैतयोरन्तरादेवैष्ण्यं प्रासुवद्यदौष्ण्यं स पुरुषोऽथ यः पुरुषः सोऽग्निर्वैश्वानरः ।अन्यत्राप्युक्तमयमग्निर्वैश्वानरो योऽयमन्तःपुरुषे येनेदमन्नं पच्यते यदिदमद्यते तस्यैष घोषो भवति यमेतत्कर्णावपिधाय शृणोति स यदोत्क्रमिष्यन्भवति नैनं घोषं शृणोति स वा एष पञ्चधाऽऽत्मानं विभज्य निहितो गुहायाम् ।मनोमयः प्राणशरीरो भारूपः सत्यसंकल्प आकाशात्मेति । स वाएषोऽस्मद्धृदन्तरादकृतार्थोऽमन्यतार्थानश्नानीति । अतः खानीमानि भित्त्वोदितः पञ्चभी रश्मिभिर्विषयानत्तीति बुद्धीन्द्रियाणि यानीमान्येतान्यस्य रश्मयः कर्मेन्द्रियाण्यस्य हया रथः शरीरं मनो नियन्ता प्रकृतिमयोऽस्यप्रतोदोऽनेन खल्वीरितः परिभ्रमतीदं शरीरं चक्रमिव मृत्पचेनेदं शरीरं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता वैषोऽप्यस्येति ॥ २.६ ॥

prajāpatirvā eko'gre'tiṣṭhatsa nāramataikaḥsotmānamabhidhyātvā bahvīḥ prajā asṛjata tā aśmevāprabuddhā aprāṇāḥsthāṇuriva tiṣṭhamānā apaśyat sa nāramata so'manyataitāsāṃ pratibodhanāyābhyantaraṃ viviśāmi, sa vāyurivātmānaṃ kṛtvā'bhyantaraṃ prāviśat,sa eko nāśakatsa npaccadhātmānaṃ vibhajyocyate yaḥ prāṇo'pānaḥ samānaudāno vyāna iti, athāyaṃ ya ūrdhvamutkrāmatyeṣa dhāva sa prāṇo'tha yo'yamavāṅ saṃkrāmatyeṣa vāva so'pāno'tha yena vaitā'nugṛhītetyeṣa vāva savyāno'tha yo'yaṃ sthaviṣṭho dhāturannasyāpāne prāpayatyaṇiṣṭho vā'ṅge'ṅgesamānayatyeṣa vāva sa samānasaṃjñā uttaraṃ vyānasya rūpaṃ caiteṣāmantarāprasūtirevodānasyātha yo'yaṃ pītāśitamudgirati nigiratīti vaiṣa vāva saudānaḥ, athopāṃśurantaryāmamabhibhavatyantaryāma upāśuṃ caitayorantarādevaiṣṇyaṃ prāsuvadyadauṣṇyaṃ sa puruṣo'tha yaḥ puruṣaḥ so'gnirvaiśvānaraḥ,anyatrāpyuktamayamagnirvaiśvānaro yo'yamantaḥpuruṣe yenedamannaṃ pacyate yadidamadyate tasyaiṣa ghoṣo bhavati yametatkarṇāvapidhāya śṛṇoti sa yadotkramiṣyanbhavati nainaṃ ghoṣaṃ śṛṇoti sa vā eṣa pañcadhā''tmānaṃ vibhajya nihito guhāyām,manomayaḥ prāṇaśarīro bhārūpaḥ satyasaṃkalpa ākāśātmeti, sa vāeṣo'smaddhṛdantarādakṛtārtho'manyatārthānaśnānīti, ataḥ khānīmāni bhittvoditaḥ pañcabhī raśmibhirviṣayānattīti buddhīndriyāṇi yānīmānyetānyasya raśmayaḥ karmendriyāṇyasya hayā rathaḥ śarīraṃ mano niyantā prakṛtimayo'syapratodo'nena khalvīritaḥ paribhramatīdaṃ śarīraṃ cakramiva mṛtpacenedaṃ śarīraṃ cetanavatpratiṣṭhāpitaṃ pracodayitā vaiṣo'pyasyeti || 2.6 ||

Prajaapatirvaa eko'gre'tishthatsa naaramataikahsotmaanamabhidhyaatvaa bahviih prajaa asrijata taa ashmevaaprabuddhaa apraanaahsthaanuriva tishthamaanaa apashyat sa naaramata so'manyataitaasaam pratibodhanaayaabhyantaram vivishaami, sa vaayurivaatmaanam kritvaa'bhyantaram praavishat,sa eko naashakatsa npachchadhaatmaanam vibhajyochyate yah praano'paanah samaanaudaano vyaana iti, athaayam ya uurdhvamutkraamatyesha dhaava sa praano'tha yo'yamavaan samkraamatyesha vaava so'paano'tha yena vaitaa'nugrihiitetyesha vaava savyaano'tha yo'yam sthavishtho dhaaturannasyaapaane praapayatyanishtho vaa'nge'ngesamaanayatyesha vaava sa samaanasamjnaa uttaram vyaanasya ruupam chaiteshaamantaraaprasuutirevodaanasyaatha yo'yam piitaashitamudgirati nigiratiiti vaisha vaava saudaanah, athopaamshurantaryaamamabhibhavatyantaryaama upaashum chaitayorantaraadevaishnyam praasuvadyadaushnyam sa purusho'tha yah purushah so'gnirvaishvaanarah,anyatraapyuktamayamagnirvaishvaanaro yo'yamantahpurushe yenedamannam pachyate yadidamadyate tasyaisha ghosho bhavati yametatkarnaavapidhaaya shrinoti sa yadotkramishyanbhavati nainam ghosham shrinoti sa vaa esha panchadhaa''tmaanam vibhajya nihito guhaayaam,manomayah praanashariiro bhaaruupah satyasamkalpa aakaashaatmeti, sa vaaesho'smaddhridantaraadakritaartho'manyataarthaanashnaaniiti, atah khaaniimaani bhittvoditah panchabhii rashmibhirvishayaanattiiti buddhiindriyaani yaaniimaanyetaanyasya rashmayah karmendriyaanyasya hayaa rathah shariiram mano niyantaa prakritimayo'syapratodo'nena khalviiritah paribhramatiidam shariiram chakramiva mritpachenedam shariiram chetanavatpratishthaapitam prachodayitaa vaisho'pyasyeti

"प्रजापति आदि में अकेला था; अकेले में उसे आनन्द नहीं मिला। अपने को ध्यान कर उसने बहुत प्रजा उत्पन्न की। उन्हें पत्थर की तरह अचेत, प्राण-रहित, ठूँठ की तरह खड़ी देखा; उसे आनन्द न मिला। उसने सोचा — इनको जगाने के लिए मैं भीतर प्रवेश करूँ। वह अपने को वायु जैसा बनाकर भीतर घुसा। अकेला समर्थ न हुआ, इसलिए अपने को पाँच भागों में बाँटा — जो प्राण, अपान, समान, उदान और व्यान कहे जाते हैं। जो ऊपर की ओर जाता है वह प्राण; जो नीचे की ओर जाता है वह अपान; जिससे ये अनुगृहीत होते हैं वह व्यान; जो अन्न के स्थूलतम भाग को अपान में पहुँचाता है और सूक्ष्मतम को अंग-अंग में सम कर देता है वह समान — व्यान का उत्तर रूप; और इनके बीच से जो प्रसूति है वह उदान; तथा जो पिया-खाया उगलता और निगलता है वह उदान ही है। उपांशु अन्तर्याम को अभिभूत करता है और अन्तर्याम उपांशु को; इन दोनों के बीच से उसने उष्णता उत्पन्न की; वह उष्णता पुरुष है; और जो पुरुष है वह वैश्वानर अग्नि है। अन्यत्र भी कहा है — यह वैश्वानर अग्नि वही है जो पुरुष के भीतर है, जिससे यह खाया हुआ अन्न पचता है; उसका यह घोष होता है, जिसे कान बन्द करके सुना जाता है; जब वह उत्क्रमण करने वाला होता है तब यह घोष नहीं सुनाई देता। वही पाँच रूपों में अपने को बाँटकर हृदय-गुहा में स्थित है — मनोमय, प्राण-शरीर वाला, भा-रूप, सत्य-संकल्प, आकाश-आत्मा। उसी ने हृदय के भीतर से अकृतार्थ रहकर सोचा — मैं विषयों को भोगूँ। इसलिए इन छिद्रों को भेदकर पाँच रश्मियों से निकलकर वह विषयों को भोगता है — ये बुद्धि-इन्द्रियाँ उसकी रश्मियाँ हैं, कर्मेन्द्रियाँ घोड़े, शरीर रथ, मन सारथि, प्रकृति से बना उसका चाबुक; उससे प्रेरित यह शरीर कुम्हार के चाक की तरह घूमता है। इसी से यह शरीर चेतनवान् बनाकर स्थापित है, और वही इसका प्रेरक है।"

'Prajāpati alone was in the beginning; alone he found no delight. Having meditated on himself, he brought forth many creatures. He saw them senseless as stone, without breath, standing like a post; and he found no delight. He thought: I shall enter within to awaken them. Making himself like wind he entered within. Alone he could not; so he divided himself fivefold into what are called prāṇa, apāna, samāna, udāna and vyāna. That which goes upward is prāṇa; that which goes downward, apāna; that by which these are sustained, vyāna; that which carries the coarsest part of food into apāna and distributes the subtlest through every limb is samāna, the higher form of vyāna; and the sending forth between them is udāna; and that which brings up and swallows down what is drunk and eaten is udāna too. The upāṃśu overpowers the antaryāma and the antaryāma the upāṃśu; between these two he generated heat; that heat is the Person, and the Person is the fire Vaiśvānara. Elsewhere it is said: this is that fire Vaiśvānara which is within a man, by which the food eaten here is digested; its sound is that which one hears on covering the ears; when a man is about to depart he no longer hears that sound. Having divided himself fivefold, he lies hidden in the cave of the heart — made of mind, having breath for his body, of the nature of light, true in purpose, with space for his self. From within the heart, unfulfilled, he thought: let me taste the objects. So, piercing these openings and coming out by five rays, he tastes the objects — the organs of knowledge are his rays, the organs of action his horses, the body his chariot, mind his driver, and his whip is made of nature. Driven by him this body turns like a potter's wheel. By this, then, the body is set up as though it had consciousness, and he is its mover.'

स वा एष आत्मेहोशन्ति कवयः सितासितैः कर्मफलैरनभिभूत इव प्रतिशरीरेषु चरतिअव्यक्तत्वात्सौक्ष्म्याददृश्यत्वादग्राह्यत्वान्निर्ममत्वाच्चानवस्थोऽसति कर्ताऽकर्तैवावस्थः स वा एष शुद्धः स्थिरोऽचलश्चालेप्योऽव्यग्रो निस्पृहः प्रेक्षकवदवस्थितः स्वस्थश्च । ऋतभुग्गुणमयेन पटेनात्मानमन्तर्धायावस्थिता इत्यवस्थिता इति ॥ २.७ ॥

sa vā eṣa ātmehośanti kavayaḥ sitāsitaiḥ karmaphalairanabhibhūta iva pratiśarīreṣu caratiavyaktatvātsaukṣmyādadṛśyatvādagrāhyatvānnirmamatvāccānavastho'sati kartā'kartaivāvasthaḥ sa vā eṣa śuddhaḥ sthiro'calaścālepyo'vyagro nispṛhaḥ prekṣakavadavasthitaḥ svasthaśca, ṛtabhugguṇamayena paṭenātmānamantardhāyāvasthitā ityavasthitā iti || 2.7 ||

Sa vaa esha aatmehoshanti kavayah sitaasitaih karmaphalairanabhibhuuta iva pratishariireshu charatiavyaktatvaatsaukshmyaadadrishyatvaadagraahyatvaannirmamatvaachchaanavastho'sati kartaa'kartaivaavasthah sa vaa esha shuddhah sthiro'chalashchaalepyo'vyagro nisprihah prekshakavadavasthitah svasthashcha, ritabhuggunamayena patenaatmaanamantardhaayaavasthitaa ityavasthitaa iti

वही यह आत्मा है — कवि कहते हैं — जो श्वेत और कृष्ण कर्मफलों से अभिभूत न होते हुए-सा प्रत्येक शरीर में विचरता है। अव्यक्त होने से, सूक्ष्म होने से, अदृश्य और अग्राह्य होने से, तथा ममता-रहित होने से वह अनवस्थ है; असत् में कर्ता-सा दिखते हुए भी वह अकर्ता ही है। वही शुद्ध, स्थिर, अचल, अलेप्य, अव्यग्र, निःस्पृह, दर्शक की तरह स्थित और स्वस्थ है। ऋत का भोक्ता गुणमय पट से अपने को ढककर स्थित है — स्थित है।

This, the seers say, is the Self, which moves in every body as though untouched by the bright and dark fruits of action. Because it is unmanifest, subtle, unseen, ungraspable and without any sense of 'mine', it takes no fixed stand; seeming a doer amid what is unreal, it is no doer at all. It is pure, steady, unmoving, unstainable, unhurried, without longing, standing like a spectator, at rest in itself. Enjoying the order of things, it abides veiling itself in a cloth woven of the qualities — so it abides.

↑ All sections

तृतीयः प्रपाठकः · Third Prapāṭhaka — the elemental self: how it is bound, the iron ball and the fire, the body, and the dark and passionate states (1–5)

ते होचुर्भगवन्यद्येवमस्याऽऽत्मनो महिमानं सूचयसीत्यन्यो वा परः । कोऽयमात्माख्यो योऽयं सितासितैः कर्मफलैरभिभूयमानः सदसद्योनिमापद्यता इत्यवाञ्च्योर्ध्वा वा गतिर्द्वंद्वैरभिभूयमानः परिभ्रमति ॥ ३.१ ॥

te hocurbhagavanyadyevamasyā''tmano mahimānaṃ sūcayasītyanyo vā paraḥ, ko'yamātmākhyo yo'yaṃ sitāsitaiḥ karmaphalairabhibhūyamānaḥ sadasadyonimāpadyatā ityavāñcyordhvā vā gatirdvaṃdvairabhibhūyamānaḥ paribhramati || 3.1 ||

Te hochurbhagavanyadyevamasyaa''tmano mahimaanam suuchayasiityanyo vaa parah, ko'yamaatmaakhyo yo'yam sitaasitaih karmaphalairabhibhuuyamaanah sadasadyonimaapadyataa ityavaanchyordhvaa vaa gatirdvamdvairabhibhuuyamaanah paribhramati

उन्होंने कहा — "भगवन्! यदि आप इस आत्मा की ऐसी महिमा बताते हैं, तो कोई दूसरा — कोई और — भी है। वह आत्मा नाम वाला कौन है, जो शुभ और अशुभ कर्मफलों से अभिभूत होकर अच्छी या बुरी योनि को प्राप्त करता है, जिससे उसकी गति नीचे या ऊपर होती है, और जो द्वन्द्वों से अभिभूत होकर घूमता रहता है?"

They said: 'Sir, if you point out such greatness of this Self, then there is another, a different one. Who is this that bears the name of self, who, overcome by the bright and the dark fruits of action, enters a good or an evil womb, so that his course is downward or upward, and who, overcome by the pairs of opposites, wanders round and round?'

अस्ति खल्वन्योऽपरो भूतात्माख्यो योऽयं सितासितैः कर्मफलैरभिभूयमानः सदसद्योनिमापद्यता इत्यवाञ्च्योर्ध्वा वा गतिर्द्वंद्वैरभिभूयमानः परिभ्रमतीत्यस्योपव्याख्यानम् । पञ्चतन्मात्रा भूतशब्देनोच्यन्तेऽथ पञ्चमहाभूतानि भूतशब्देनोच्यन्ते । अथ तेषां यत्समुदयं तच्छरीरमित्युक्तमथ यो ह खलु वावशरीर इत्युक्तं स भूतात्मेत्युक्तम् । अथामृतोऽस्यात्मा बिन्दुरिव पुष्कराइति स वा एषोऽभिभूतः प्राकृतैर्गुणैरिति । अथोऽभिभूतत्वात्संभूढत्वं प्रयातःसंभूढत्वात् । आत्मस्थं प्रभुं भगवन्तं कारयितारं नापश्यद्गुणौघैरुह्यमानः कलुषीकृतश्चास्थिरश्चञ्चलो लुप्यमानः सस्पृहो व्यग्रश्चाभिमानित्वं प्रयाता इत्यहं सो ममेदमित्येवं मन्यमानो निबध्नात्यात्मनात्मानम् । जालेनेव खचरःकृतस्यानु फलैरभिभूयमानः सदसद्योनिमापद्यता इत्यवाञ्च्योर्ध्वा वा गतिद्वंद्वैरभिभूयमानः परिभ्रमति कतम एष इति तान्होवाचेति ॥ ३.२ ॥

asti khalvanyo'paro bhūtātmākhyo yo'yaṃ sitāsitaiḥ karmaphalairabhibhūyamānaḥ sadasadyonimāpadyatā ityavāñcyordhvā vā gatirdvaṃdvairabhibhūyamānaḥ paribhramatītyasyopavyākhyānam, pañcatanmātrā bhūtaśabdenocyante'tha pañcamahābhūtāni bhūtaśabdenocyante, atha teṣāṃ yatsamudayaṃ taccharīramityuktamatha yo ha khalu vāvaśarīra ityuktaṃ sa bhūtātmetyuktam, athāmṛto'syātmā binduriva puṣkarāiti sa vā eṣo'bhibhūtaḥ prākṛtairguṇairiti, atho'bhibhūtatvātsaṃbhūḍhatvaṃ prayātaḥsaṃbhūḍhatvāt, ātmasthaṃ prabhuṃ bhagavantaṃ kārayitāraṃ nāpaśyadguṇaughairuhyamānaḥ kaluṣīkṛtaścāsthiraścañcalo lupyamānaḥ saspṛho vyagraścābhimānitvaṃ prayātā ityahaṃ so mamedamityevaṃ manyamāno nibadhnātyātmanātmānam, jāleneva khacaraḥkṛtasyānu phalairabhibhūyamānaḥ sadasadyonimāpadyatā ityavāñcyordhvā vā gatidvaṃdvairabhibhūyamānaḥ paribhramati katama eṣa iti tānhovāceti || 3.2 ||

Asti khalvanyo'paro bhuutaatmaakhyo yo'yam sitaasitaih karmaphalairabhibhuuyamaanah sadasadyonimaapadyataa ityavaanchyordhvaa vaa gatirdvamdvairabhibhuuyamaanah paribhramatiityasyopavyaakhyaanam, panchatanmaatraa bhuutashabdenochyante'tha panchamahaabhuutaani bhuutashabdenochyante, atha teshaam yatsamudayam tachchhariiramityuktamatha yo ha khalu vaavashariira ityuktam sa bhuutaatmetyuktam, athaamrito'syaatmaa binduriva pushkaraaiti sa vaa esho'bhibhuutah praakritairgunairiti, atho'bhibhuutatvaatsambhuudhatvam prayaatahsambhuudhatvaat, aatmastham prabhum bhagavantam kaarayitaaram naapashyadgunaughairuhyamaanah kalushiikritashchaasthirashchanchalo lupyamaanah saspriho vyagrashchaabhimaanitvam prayaataa ityaham so mamedamityevam manyamaano nibadhnaatyaatmanaatmaanam, jaaleneva khacharahkritasyaanu phalairabhibhuuyamaanah sadasadyonimaapadyataa ityavaanchyordhvaa vaa gatidvamdvairabhibhuuyamaanah paribhramati katama esha iti taanhovaacheti

निस्सन्देह एक दूसरा, भिन्न है — भूतात्मा नाम वाला — जो शुभ और अशुभ कर्मफलों से अभिभूत होकर अच्छी या बुरी योनि को प्राप्त करता है, जिससे गति नीचे या ऊपर होती है, और द्वन्द्वों से अभिभूत होकर घूमता है। इसका व्याख्यान यह है: "भूत" शब्द से पाँच तन्मात्राएँ कही जाती हैं; और "भूत" शब्द से पाँच महाभूत भी कहे जाते हैं। इनका जो समुदाय है, वह शरीर कहा गया; और जो "शरीर में" कहा गया, वही भूतात्मा कहा गया। और इसका अमृत आत्मा कमल-पत्र पर जल-बिन्दु के समान है। वही यह प्राकृतिक गुणों से अभिभूत है। अभिभूत होने से वह मूढ़ता को प्राप्त हुआ, और मूढ़ता के कारण अपने में ही स्थित प्रभु, भगवान्, कर्म कराने वाले को उसने न देखा। गुणों के प्रवाह में बहता हुआ, कलुषित, अस्थिर, चंचल, लुप्त होता हुआ, स्पृहायुक्त और व्यग्र — वह अभिमान को प्राप्त हुआ; "मैं वही हूँ, यह मेरा है" — ऐसा मानते हुए वह जाल में फँसे पक्षी की तरह अपने से अपने को ही बाँध लेता है। किए हुए कर्मों के फलों से अभिभूत होकर वह अच्छी या बुरी योनि को प्राप्त करता है, उसकी गति नीचे या ऊपर होती है, और द्वन्द्वों से अभिभूत होकर वह घूमता रहता है। "यह कौन है?" — तब उन्होंने उनसे कहा —

There is indeed another, a different one, called the elemental self, who, overcome by the bright and the dark fruits of action, enters a good or an evil womb, so that his course is downward or upward, and who, overcome by the pairs of opposites, wanders round. The explanation of this is as follows. By the word 'element' the five subtle elements are meant; and by the word 'element' the five great elements are meant. What is the aggregate of these has been called the body; and what was called 'in the body' has been called the elemental self. And its immortal Self is like a drop of water on a lotus leaf. This one is overcome by the qualities of nature. From being overcome he passed into bewilderment, and through bewilderment he did not see the Lord, the blessed one abiding within himself, who makes him act. Carried along by the floods of the qualities, defiled, unsteady, wavering, breaking away, full of longing and distracted, he passed into self-assertion: thinking 'I am he, this is mine', he binds himself by himself, as a bird is bound by a net. Overcome by the fruits of what he has done, he enters a good or an evil womb, so that his course is downward or upward, and, overcome by the pairs of opposites, he wanders round. 'Which is this one?' — and he said to them:

अथान्यत्राप्युक्तं यः कर्ता सोऽयं वै भूतात्मा करणैः कारयिताऽन्तः पुरुषः । अथयथाऽग्निनाऽयस्पिण्डोऽन्यो वाऽभिभूतः कर्तृभिर्हन्यमानो नानात्वमुपैत्येवं वाव खल्वसौ भूतात्माऽन्तः पुरुषेणाभिभूतो गुणैर्हन्यमानो नानात्वमुपैति ।चतुर्जालं चतुर्दशविधं चतुरशीतिधा परिणतं भूतगणमेतद्वै नानात्वस्यरूपम् । तानि ह वा एतानि गुणानि पुरुषेणेरितानि चक्रमिव मृत्पचेनेति ।अथ यथाऽयस्पिण्डे हन्यमाने नाग्निरभिभूयत्येवं नाभिभूयत्यसौ पुरुषोऽभिभूयत्ययं भूतात्मोपसंश्लिष्टत्वादिति ॥ ३.३ ॥

athānyatrāpyuktaṃ yaḥ kartā so'yaṃ vai bhūtātmā karaṇaiḥ kārayitā'ntaḥ puruṣaḥ, athayathā'gninā'yaspiṇḍo'nyo vā'bhibhūtaḥ kartṛbhirhanyamāno nānātvamupaityevaṃ vāva khalvasau bhūtātmā'ntaḥ puruṣeṇābhibhūto guṇairhanyamāno nānātvamupaiti,caturjālaṃ caturdaśavidhaṃ caturaśītidhā pariṇataṃ bhūtagaṇametadvai nānātvasyarūpam, tāni ha vā etāni guṇāni puruṣeṇeritāni cakramiva mṛtpaceneti,atha yathā'yaspiṇḍe hanyamāne nāgnirabhibhūyatyevaṃ nābhibhūyatyasau puruṣo'bhibhūyatyayaṃ bhūtātmopasaṃśliṣṭatvāditi || 3.3 ||

Athaanyatraapyuktam yah kartaa so'yam vai bhuutaatmaa karanaih kaarayitaa'ntah purushah, athayathaa'gninaa'yaspindo'nyo vaa'bhibhuutah kartribhirhanyamaano naanaatvamupaityevam vaava khalvasau bhuutaatmaa'ntah purushenaabhibhuuto gunairhanyamaano naanaatvamupaiti,chaturjaalam chaturdashavidham chaturashiitidhaa parinatam bhuutaganametadvai naanaatvasyaruupam, taani ha vaa etaani gunaani purusheneritaani chakramiva mritpacheneti,atha yathaa'yaspinde hanyamaane naagnirabhibhuuyatyevam naabhibhuuyatyasau purusho'bhibhuuyatyayam bhuutaatmopasamshlishtatvaaditi

और अन्यत्र भी कहा गया है — जो कर्ता है, वह यह भूतात्मा है; करणों के द्वारा कराने वाला अन्तःपुरुष है। और जैसे अग्नि से अभिभूत लोहे का गोला — या कोई अन्य वस्तु — कर्मकारों से पीटा जाकर अनेकता को प्राप्त होता है, वैसे ही यह भूतात्मा अन्तःपुरुष से अभिभूत और गुणों से पीटा जाकर अनेकता को प्राप्त होता है। चार जालों वाला, चौदह प्रकार का, चौरासी प्रकार से परिणत यह भूतगण — यही अनेकता का रूप है। ये गुण पुरुष के द्वारा प्रेरित होते हैं, जैसे कुम्हार के द्वारा चाक। और जैसे लोहे के गोले के पीटे जाने पर अग्नि अभिभूत नहीं होती, वैसे ही वह पुरुष अभिभूत नहीं होता; अभिभूत यह भूतात्मा होता है — उससे जुड़ा होने के कारण।

And elsewhere it is said: he who acts is this elemental self; the one who makes him act through the instruments is the inner Person. And as a ball of iron, or anything else, overcome by fire and beaten by the smiths, takes on manifoldness, so indeed this elemental self, overcome by the inner Person and beaten by the qualities, takes on manifoldness. This host of beings — of four nets, of fourteen kinds, transformed in eighty-four ways — this is the very form of that manifoldness. And these qualities are set in motion by the Person, as a wheel is by the potter. And as, when the iron ball is beaten, the fire is not overcome, so that Person is not overcome; it is this elemental self that is overcome, because it is closely joined to the other.

अथान्यत्राप्युक्तं शरीरमिदं मैथुनादेवोद्भूतं संवृद्ध्युपेतं निरयेऽथ मूत्रद्वारेण निष्क्रान्तमस्थिभिश्चितं मांसेनानुलिप्तं चर्मणाऽवनद्धं विण्मूत्रपित्तकफमज्जामेदोवसाभिरन्यैश्चाऽऽमयैर्बहुभिः परिपूर्णं कोश इव वसुना ॥ ३.४ ॥

athānyatrāpyuktaṃ śarīramidaṃ maithunādevodbhūtaṃ saṃvṛddhyupetaṃ niraye'tha mūtradvāreṇa niṣkrāntamasthibhiścitaṃ māṃsenānuliptaṃ carmaṇā'vanaddhaṃ viṇmūtrapittakaphamajjāmedovasābhiranyaiścā''mayairbahubhiḥ paripūrṇaṃ kośa iva vasunā || 3.4 ||

Athaanyatraapyuktam shariiramidam maithunaadevodbhuutam samvriddhyupetam niraye'tha muutradvaarena nishkraantamasthibhishchitam maamsenaanuliptam charmanaa'vanaddham vinmuutrapittakaphamajjaamedovasaabhiranyaishchaa''mayairbahubhih paripuurnam kosha iva vasunaa

और अन्यत्र भी कहा गया है — यह शरीर मैथुन से ही उत्पन्न हुआ, अशुचि स्थान में बढ़ा, मूत्र-द्वार से निकला, हड्डियों से चुना गया, मांस से लिपा, चमड़े से बँधा, तथा विष्ठा, मूत्र, पित्त, कफ, मज्जा, मेद, चर्बी और अन्य बहुत रोगों से भरा हुआ है — जैसे खज़ाना धन से भरा हो।

And elsewhere it is said: this body has arisen from sexual union alone, grown up in a foul place, come forth by the passage of urine, built up of bones, smeared with flesh, bound round with skin, and filled full with dung, urine, bile, phlegm, marrow, fat and grease and many other ailments — as a treasury is filled with wealth.

अथान्यत्राप्युक्तं संमोहो भयं विषादो निद्रा तन्द्री प्रमादो जरा शोकः क्षुत्पिपासा कार्पण्यं क्रोधो नास्तिक्यमज्ञानं मात्सर्यं नैष्कारुण्यं मूढत्वं विर्व्रीडत्वं निराकृतित्वमुद्धतत्वमसमत्वमिति तामसानि । अन्तस्तृष्णा स्नेहो रागो लोभो हिंसा रतिर्दृष्टिर्व्यावृतत्वमीर्ष्याऽकाममस्थिरत्वं चलत्वं व्यग्रत्वं जिगीषाऽर्थोपार्जनं मित्रानुग्रहणं परिग्रहावलम्बोऽनिष्टेष्विन्द्रियार्थेषु द्विष्टिरिष्टेष्वभिष्वङ्गः शुक्तस्वरोऽन्नतमस्त्विति राजसान्येतैः परिपूर्ण एतैरभिभूता इत्ययं भूतात्मा तस्मान्नानारूपाण्याप्नोतीत्याप्नोतीति ॥ ३.५ ॥

athānyatrāpyuktaṃ saṃmoho bhayaṃ viṣādo nidrā tandrī pramādo jarā śokaḥ kṣutpipāsā kārpaṇyaṃ krodho nāstikyamajñānaṃ mātsaryaṃ naiṣkāruṇyaṃ mūḍhatvaṃ virvrīḍatvaṃ nirākṛtitvamuddhatatvamasamatvamiti tāmasāni, antastṛṣṇā sneho rāgo lobho hiṃsā ratirdṛṣṭirvyāvṛtatvamīrṣyā'kāmamasthiratvaṃ calatvaṃ vyagratvaṃ jigīṣā'rthopārjanaṃ mitrānugrahaṇaṃ parigrahāvalambo'niṣṭeṣvindriyārtheṣu dviṣṭiriṣṭeṣvabhiṣvaṅgaḥ śuktasvaro'nnatamastviti rājasānyetaiḥ paripūrṇa etairabhibhūtā ityayaṃ bhūtātmā tasmānnānārūpāṇyāpnotītyāpnotīti || 3.5 ||

Athaanyatraapyuktam sammoho bhayam vishaado nidraa tandrii pramaado jaraa shokah kshutpipaasaa kaarpanyam krodho naastikyamajnaanam maatsaryam naishkaarunyam muudhatvam virvriidatvam niraakrititvamuddhatatvamasamatvamiti taamasaani, antastrishnaa sneho raago lobho himsaa ratirdrishtirvyaavritatvamiirshyaa'kaamamasthiratvam chalatvam vyagratvam jigiishaa'rthopaarjanam mitraanugrahanam parigrahaavalambo'nishteshvindriyaartheshu dvishtirishteshvabhishvangah shuktasvaro'nnatamastviti raajasaanyetaih paripuurna etairabhibhuutaa ityayam bhuutaatmaa tasmaannaanaaruupaanyaapnotiityaapnotiiti

और अन्यत्र भी कहा गया है — सम्मोह, भय, विषाद, निद्रा, तन्द्रा, प्रमाद, बुढ़ापा, शोक, भूख-प्यास, कृपणता, क्रोध, नास्तिकता, अज्ञान, मात्सर्य, निर्दयता, मूढ़ता, निर्लज्जता, अपने रूप की उपेक्षा, उद्धतपन और असमता — ये तामस भाव हैं। भीतरी तृष्णा, स्नेह, राग, लोभ, हिंसा, रति, (मिथ्या) दृष्टि, चंचलता, ईर्ष्या, अकामता, अस्थिरता, चपलता, व्यग्रता, जीतने की इच्छा, धन कमाना, मित्रों का पक्ष लेना, संग्रह का सहारा, अनिष्ट इन्द्रिय-विषयों से द्वेष, इष्ट विषयों में आसक्ति, खट्टी वाणी और अन्न की गुरुता — ये राजस भाव हैं। इनसे भरा और इनसे अभिभूत यह भूतात्मा इसीलिए नाना रूपों को प्राप्त करता है — प्राप्त करता है।

And elsewhere it is said: bewilderment, fear, dejection, sleep, sloth, heedlessness, old age, sorrow, hunger and thirst, meanness, anger, denial of what is, ignorance, envy, want of pity, stupidity, shamelessness, neglect of one's own appearance, arrogance and unevenness — these are the dark ones. Inward thirst, affection, passion, greed, injury, delight, false view, restlessness, jealousy, absence of right desire, unsteadiness, fickleness, distraction, the will to conquer, the earning of wealth, the favouring of friends, reliance on possessions, hatred of unwanted objects of sense, clinging to wanted ones, a sour voice and heaviness from food — these are the passionate ones. Filled with these and overcome by these, this elemental self therefore attains manifold forms — attains them.

↑ All sections

चतुर्थः प्रपाठकः · Fourth Prapāṭhaka — the remedy: Vedic knowledge, one’s own duty and austerity; the foremost bodies of Brahman (1–6)

ते ह खलु वावोर्ध्वरेतसोऽतिविस्मिता अभिसमेत्योचुर्भगवन्नमस्तेऽस्त्वनुशाधि त्वमस्माकं गतिरन्या न विद्यता इति । अस्य को विधिर्भूतात्मनो येनेदं हित्वात्मन्येव सायुज्यमुपैति तान्होवाचेति ॥ ४.१ ॥

te ha khalu vāvordhvaretaso'tivismitā abhisametyocurbhagavannamaste'stvanuśādhi tvamasmākaṃ gatiranyā na vidyatā iti, asya ko vidhirbhūtātmano yenedaṃ hitvātmanyeva sāyujyamupaiti tānhovāceti || 4.1 ||

Te ha khalu vaavordhvaretaso'tivismitaa abhisametyochurbhagavannamaste'stvanushaadhi tvamasmaakam gatiranyaa na vidyataa iti, asya ko vidhirbhuutaatmano yenedam hitvaatmanyeva saayujyamupaiti taanhovaacheti

तब वे ऊर्ध्वरेता (वालखिल्य) अत्यन्त विस्मित होकर एकत्र आए और बोले — "भगवन्! आपको नमस्कार हो; हमें उपदेश दीजिए, आप ही हमारी गति हैं, दूसरी कोई नहीं है। इस भूतात्मा का वह क्या विधान है, जिससे इसे छोड़कर यह आत्मा में ही सायुज्य को प्राप्त करता है?" तब उन्होंने उनसे कहा —

Then those chaste ones, greatly amazed, came together and said: 'Sir, homage be to you; instruct us — you are our way, and there is no other. What is the rule for this elemental self, by which, leaving this behind, it attains union in the Self alone?' And he said to them:

अथान्यत्राप्युक्तं महानदीषूर्मय इवानिवर्तकमस्य यत्पुराकृतं समुद्रवेलेव दुर्निवार्यमस्य मृत्योरागमनं सदसत्फलमयैः पाशैः पङ्गुरिव बद्धं बन्धनस्थस्येवास्वातन्त्र्यं यमविषयस्थस्येव बहुभयावस्थं मदिरोन्मत्त इव मोहमदिरोन्मत्तं पाप्मना गृहीत इव भ्राम्यमाणं महोरगदष्ट इव विषयदष्टं महान्धकारमिव रागान्धमिन्द्रजालमिव मायामयं स्वप्न इव मिथ्यादर्शनं कदलीगर्भ इवासारं नट इव क्षणवेषं चित्रभित्तिरिव मिथ्यामनोरममित्यथोक्तम् । शब्दस्पर्शादयो ह्यर्थामर्त्येऽनर्था इवाऽऽस्थिताः । येषां सक्तस्तु भूतात्मा न स्मरेत्परमं पदम् ॥ ४.२ ॥

athānyatrāpyuktaṃ mahānadīṣūrmaya ivānivartakamasya yatpurākṛtaṃ samudraveleva durnivāryamasya mṛtyorāgamanaṃ sadasatphalamayaiḥ pāśaiḥ paṅguriva baddhaṃ bandhanasthasyevāsvātantryaṃ yamaviṣayasthasyeva bahubhayāvasthaṃ madironmatta iva mohamadironmattaṃ pāpmanā gṛhīta iva bhrāmyamāṇaṃ mahoragadaṣṭa iva viṣayadaṣṭaṃ mahāndhakāramiva rāgāndhamindrajālamiva māyāmayaṃ svapna iva mithyādarśanaṃ kadalīgarbha ivāsāraṃ naṭa iva kṣaṇaveṣaṃ citrabhittiriva mithyāmanoramamityathoktam, śabdasparśādayo hyarthāmartye'narthā ivā''sthitāḥ, yeṣāṃ saktastu bhūtātmā na smaretparamaṃ padam || 4.2 ||

Athaanyatraapyuktam mahaanadiishuurmaya ivaanivartakamasya yatpuraakritam samudraveleva durnivaaryamasya mrityoraagamanam sadasatphalamayaih paashaih panguriva baddham bandhanasthasyevaasvaatantryam yamavishayasthasyeva bahubhayaavastham madironmatta iva mohamadironmattam paapmanaa grihiita iva bhraamyamaanam mahoragadashta iva vishayadashtam mahaandhakaaramiva raagaandhamindrajaalamiva maayaamayam svapna iva mithyaadarshanam kadaliigarbha ivaasaaram nata iva kshanavesham chitrabhittiriva mithyaamanoramamityathoktam, shabdasparshaadayo hyarthaamartye'narthaa ivaa''sthitaah, yeshaam saktastu bhuutaatmaa na smaretparamam padam

और अन्यत्र भी कहा गया है — बड़ी नदियों की लहरों की तरह इसका पहले किया हुआ कर्म लौटने वाला नहीं है; समुद्र की ज्वार-वेला की तरह इसकी मृत्यु का आना रोका नहीं जा सकता; शुभ-अशुभ फलों से बने पाशों से यह लंगड़े की तरह बँधा है; बन्दीगृह में पड़े हुए की तरह इसकी स्वतन्त्रता नहीं है; यमलोक में पड़े हुए की तरह यह बहुत भयों की अवस्था में है; मदिरा से उन्मत्त की तरह यह मोह की मदिरा से उन्मत्त है; पाप-ग्रह से पकड़े हुए की तरह यह भ्रमाया जा रहा है; बड़े सर्प से डँसे हुए की तरह यह विषयों से डँसा है; महान् अन्धकार की तरह यह राग से अन्धा है; इन्द्रजाल की तरह यह मायामय है; स्वप्न की तरह इसका दर्शन मिथ्या है; केले के गर्भ की तरह यह निस्सार है; नट की तरह इसका वेश क्षणिक है; चित्रित भित्ति की तरह यह झूठा ही मन को भाने वाला है। और कहा गया है — शब्द, स्पर्श आदि विषय मरणधर्मा के लिए ऐसे स्थित हैं जैसे कोई अर्थ ही न हों; इनमें आसक्त भूतात्मा परम पद का स्मरण नहीं करता।

And elsewhere it is said: like the waves in great rivers, there is no turning back of what he has done before; like the tide of the ocean, the coming of his death cannot be warded off; by cords made of the fruits of good and evil he is bound like a lame man; he is without freedom, like one held in prison; he stands in a condition of many fears, like one in the realm of Yama; he is intoxicated as with liquor — intoxicated with the liquor of delusion; he is whirled about as one seized by an evil power; he is bitten by the objects of sense as one bitten by a great serpent; he is blind with passion as with a great darkness; he is made of illusion, like a conjuror's show; his seeing is false, as in a dream; he is without pith, like the inside of a plantain stem; his costume lasts a moment, like an actor's; he is falsely pleasing to the mind, like a painted wall. And so it is said: sound, touch and the rest are objects that stand before a mortal as though they were no objects at all; and the elemental self, attached to them, does not remember the highest state.

अयं वाव खल्वस्य प्रतिविधिर्भूतात्मनो यद्वेदविद्याधिगमः । स्वधर्मस्यानुचरणं स्वाश्रमेष्वेवानुक्रमणं स्वधर्मस्य वा एतद्व्रतं स्तम्बशाखेवापराण्यनेनोर्ध्वभाग्भवत्यन्यथाऽवाङित्येष स्वधर्मोऽभिहितो यो वेदेषु न स्वधर्मातिक्रमेणाश्रमी भवति । आश्रमेष्वेवानवस्थस्तपस्वी वेत्युच्यत इत्येतदयुक्तं नातपस्कस्याऽऽत्मज्ञानेऽधिगमः कर्मसिद्धिर्वेति । एवं ह्याह तपसा प्राप्यते सत्त्वं सत्त्वात्संप्राप्यते मनः । मनसः प्राप्यते ह्यात्मा यमाप्त्वा न निवर्तत इति ॥ ४.३ ॥

ayaṃ vāva khalvasya pratividhirbhūtātmano yadvedavidyādhigamaḥ, svadharmasyānucaraṇaṃ svāśrameṣvevānukramaṇaṃ svadharmasya vā etadvrataṃ stambaśākhevāparāṇyanenordhvabhāgbhavatyanyathā'vāṅityeṣa svadharmo'bhihito yo vedeṣu na svadharmātikrameṇāśramī bhavati, āśrameṣvevānavasthastapasvī vetyucyata ityetadayuktaṃ nātapaskasyā''tmajñāne'dhigamaḥ karmasiddhirveti, evaṃ hyāha tapasā prāpyate sattvaṃ sattvātsaṃprāpyate manaḥ, manasaḥ prāpyate hyātmā yamāptvā na nivartata iti || 4.3 ||

Ayam vaava khalvasya pratividhirbhuutaatmano yadvedavidyaadhigamah, svadharmasyaanucharanam svaashrameshvevaanukramanam svadharmasya vaa etadvratam stambashaakhevaaparaanyanenordhvabhaagbhavatyanyathaa'vaanityesha svadharmo'bhihito yo vedeshu na svadharmaatikramenaashramii bhavati, aashrameshvevaanavasthastapasvii vetyuchyata ityetadayuktam naatapaskasyaa''tmajnaane'dhigamah karmasiddhirveti, evam hyaaha tapasaa praapyate sattvam sattvaatsampraapyate manah, manasah praapyate hyaatmaa yamaaptvaa na nivartata iti

इस भूतात्मा का प्रतिविधान यही है — वेद-विद्या का अधिगम, अपने धर्म का आचरण, और अपने-अपने आश्रमों में क्रम से चलना। यह अपने धर्म का ही व्रत है; और शेष मार्ग घास के गुच्छे की शाखा जैसे हैं। इससे मनुष्य ऊर्ध्वगामी होता है, अन्यथा अधोगामी। यही स्वधर्म है जो वेदों में कहा गया है; स्वधर्म का अतिक्रमण करके कोई आश्रमी नहीं होता। और "आश्रमों में स्थित न रहकर भी कोई तपस्वी कहा जाता है" — यह ठीक नहीं है; तपरहित को आत्मज्ञान का अधिगम नहीं होता, न कर्म की सिद्धि। क्योंकि ऐसा कहा गया है — तप से सत्त्व प्राप्त होता है, सत्त्व से मन प्राप्त होता है, और मन से आत्मा प्राप्त होता है; जिसे पा लेने पर मनुष्य फिर नहीं लौटता।

This indeed is the remedy for the elemental self: the attainment of the knowledge of the Veda, the practice of one's own duty, and the going through the stages of life each in its own order. This is the vow of one's own duty; other courses are like the branch of a clump of grass. By this a man goes upward; otherwise he goes downward. This is one's own duty as declared in the Vedas; nobody belongs to a stage of life by transgressing his own duty. And the saying that one may be called an ascetic without standing in the stages of life at all is not right: for one without austerity there is no attainment of the knowledge of the Self, nor any accomplishment of works. For so it is said: by austerity goodness is won, from goodness the mind is won, and by the mind the Self is won; and having won him, a man does not return.

अस्ति ब्रह्मेति ब्रह्मविद्याविदब्रवीद्ब्रह्मद्वारमिदमित्येवैतदाह यस्तपसाऽपहतपाप्मा ॐ ब्रह्मणो महिमेत्येवैतदाह यः सुयुक्तोऽजस्रं चिन्तयतितस्माद्विद्यया तपसा चिन्तया चोपलभ्यते ब्रह्म । स ब्रह्मणः पर एता भवत्यधिदैवत्वं देवेभ्यश्चेत्यक्षय्यमपरिमितमनामयं सुखमश्नुते य एवं विद्वाननेनत्रिकेण ब्रह्मोपास्ते । अथ यैः परिपूर्णोऽभिभूतोऽयं रथितश्च तैर्वैव मुक्तस्त्वात्मन्नेव सायुज्यमुपैति ॥ ४.४ ॥

asti brahmeti brahmavidyāvidabravīdbrahmadvāramidamityevaitadāha yastapasā'pahatapāpmā oṃ brahmaṇo mahimetyevaitadāha yaḥ suyukto'jasraṃ cintayatitasmādvidyayā tapasā cintayā copalabhyate brahma, sa brahmaṇaḥ para etā bhavatyadhidaivatvaṃ devebhyaścetyakṣayyamaparimitamanāmayaṃ sukhamaśnute ya evaṃ vidvānanenatrikeṇa brahmopāste, atha yaiḥ paripūrṇo'bhibhūto'yaṃ rathitaśca tairvaiva muktastvātmanneva sāyujyamupaiti || 4.4 ||

Asti brahmeti brahmavidyaavidabraviidbrahmadvaaramidamityevaitadaaha yastapasaa'pahatapaapmaa om brahmano mahimetyevaitadaaha yah suyukto'jasram chintayatitasmaadvidyayaa tapasaa chintayaa chopalabhyate brahma, sa brahmanah para etaa bhavatyadhidaivatvam devebhyashchetyakshayyamaparimitamanaamayam sukhamashnute ya evam vidvaananenatrikena brahmopaaste, atha yaih paripuurno'bhibhuuto'yam rathitashcha tairvaiva muktastvaatmanneva saayujyamupaiti

"ब्रह्म है" — ऐसा ब्रह्मविद्या के ज्ञाता ने कहा। "यह ब्रह्म का द्वार है" — ऐसा वह कहता है जिसने तप से पाप को दूर कर दिया है। "ॐ ब्रह्म की महिमा है" — ऐसा वह कहता है जो भली प्रकार युक्त होकर निरन्तर चिन्तन करता है। इसलिए विद्या से, तप से और चिन्तन से ब्रह्म प्राप्त किया जाता है। जो इस त्रिक के द्वारा इस प्रकार जानकर ब्रह्म की उपासना करता है, वह ब्रह्मा से भी पर हो जाता है, देवताओं से भी अधिक अधिदैवत्व को पाता है, और अक्षय, अपरिमित, निरामय सुख भोगता है। और जिनसे यह भरा, अभिभूत और चलाया जाता था, उन्हीं से मुक्त होकर वह आत्मा में ही सायुज्य को प्राप्त करता है।

'Brahman is' — so said one who knew the knowledge of Brahman. 'This is the door of Brahman' — so says he who by austerity has struck away evil. 'Om, this is the greatness of Brahman' — so says he who, well joined in concentration, meditates unceasingly. Therefore Brahman is obtained by knowledge, by austerity and by meditation. He who, knowing thus, worships Brahman by this triad becomes higher than Brahmā, gains godhead above the gods, and enjoys undecaying, unmeasured, painless happiness. And then, set free from the very things by which he was filled, overcome and driven along, he attains union in the Self alone.

ते होचुर्भगवन्नभिवाद्यसीत्यभिवाद्यसीति ।निहितमस्माभिरेतद्यथावदुक्तं मनसीत्यथोत्तरं प्रश्नमनुब्रूहीति । अग्निर्वायुरादित्यः कालो यः प्राणोऽन्नं ब्रह्मा रुद्रो विष्णुरित्येकेऽन्यमभिध्यायन्त्येकेऽन्यंश्रेयः कतमो यः सोऽस्माकं ब्रूहीति तान्होवाचेति ॥ ४.५ ॥

te hocurbhagavannabhivādyasītyabhivādyasīti,nihitamasmābhiretadyathāvaduktaṃ manasītyathottaraṃ praśnamanubrūhīti, agnirvāyurādityaḥ kālo yaḥ prāṇo'nnaṃ brahmā rudro viṣṇurityeke'nyamabhidhyāyantyeke'nyaṃśreyaḥ katamo yaḥ so'smākaṃ brūhīti tānhovāceti || 4.5 ||

Te hochurbhagavannabhivaadyasiityabhivaadyasiiti,nihitamasmaabhiretadyathaavaduktam manasiityathottaram prashnamanubruuhiiti, agnirvaayuraadityah kaalo yah praano'nnam brahmaa rudro vishnurityeke'nyamabhidhyaayantyeke'nyamshreyah katamo yah so'smaakam bruuhiiti taanhovaacheti

उन्होंने कहा — "भगवन्! आप अभिवन्दनीय हैं, अभिवन्दनीय हैं। जो यथावत् कहा गया, वह हमने मन में रख लिया है। अब आगे का प्रश्न भी बताइए। अग्नि, वायु, आदित्य, काल, जो प्राण है, अन्न, ब्रह्मा, रुद्र, विष्णु — कुछ लोग एक का ध्यान करते हैं, कुछ दूसरे का; इनमें श्रेष्ठ कौन है? वह हमें कहिए।" तब उन्होंने उनसे कहा —

They said: 'Sir, you are to be revered, you are to be revered. What was told to us just as it is, we have laid up in our minds. Now answer a further question. Fire, wind, the sun, time, that which is breath, food, Brahmā, Rudra, Viṣṇu — some meditate on one and some on another; which of these is the higher? Tell us that.' And he said to them:

ब्रह्मणो वावैताअग्र्यास्तनवः परस्यामृतस्याशरीरस्य तस्यैव लोके प्रतिमोदतीह यो यस्यानुषक्तैत्येवं ह्याह । ब्रह्म खल्विदं वाव सर्वम् । या वास्या अग्र्यास्तनवस्ता अभिध्यायेदर्चयेन्निह्नुयाच्चातस्ताभिः सहैवोपर्युपरि लोकेषु चरत्यथ कृत्स्नक्षयएकत्वमेति पुरुषस्य पुरुषस्य ॥ ४.६ ॥

brahmaṇo vāvaitāagryāstanavaḥ parasyāmṛtasyāśarīrasya tasyaiva loke pratimodatīha yo yasyānuṣaktaityevaṃ hyāha, brahma khalvidaṃ vāva sarvam, yā vāsyā agryāstanavastā abhidhyāyedarcayennihnuyāccātastābhiḥ sahaivoparyupari lokeṣu caratyatha kṛtsnakṣayaekatvameti puruṣasya puruṣasya || 4.6 ||

Brahmano vaavaitaaagryaastanavah parasyaamritasyaashariirasya tasyaiva loke pratimodatiiha yo yasyaanushaktaityevam hyaaha, brahma khalvidam vaava sarvam, yaa vaasyaa agryaastanavastaa abhidhyaayedarchayennihnuyaachchaatastaabhih sahaivoparyupari lokeshu charatyatha kritsnakshayaekatvameti purushasya purushasya

ये तो उस परम, अमृत, अशरीर ब्रह्म की अग्रिम तनुएँ (प्रधान रूप) हैं। जो जिसमें अनुरक्त है, वह यहाँ उसी के लोक में आनन्द पाता है। क्योंकि ऐसा कहा गया है — यह सब निश्चय ही ब्रह्म है। जो इसकी अग्रिम तनुएँ हैं, उनका ध्यान करे, उनकी पूजा करे, और फिर उन्हें छोड़ दे; इसके बाद वह उनके साथ ही ऊपर-ऊपर के लोकों में विचरता है, और सम्पूर्ण प्रलय होने पर पुरुष के — पुरुष के — एकत्व को प्राप्त करता है।

These are indeed the foremost bodies of Brahman, of the supreme, the immortal, the bodiless one. He who is attached to any one of them rejoices here in the world of that one. For so it is said: all this indeed is Brahman. Those foremost bodies of his a man should meditate upon, should worship, and should then let go; thereafter he moves together with them through higher and higher worlds, and at the total dissolution he attains oneness with the Person — with the Person.

↑ All sections

पञ्चमः प्रपाठकः · Fifth Prapāṭhaka — the hymn of Kautsāyani, and the three qualities as Rudra, Brahmā and Viṣṇu (1–2)

अथ यथेयं कौत्सायनी स्तुतिः त्वं ब्रह्मा त्वं च वै विष्णुस्त्वं रुद्रस्त्वं प्रजापतिः । त्वमग्निर्वरुणो वायुस्त्वमिन्द्रस्त्वं निशाकरः ॥ त्वमन्नस्त्वं यमस्त्वंपृथिवी त्वं विश्वं खमथाच्युतः । स्वार्थे स्वाभाविकेऽर्थे च बहुधा संस्थितिस्त्वयि ॥ विश्वेश्वर नमस्तुभ्यं विश्वात्मा विश्वकर्मकृत् । विश्वभुग्विश्वमायुस्त्वं विश्वक्रीडारतिप्रभुः ॥ नमः शान्तात्मने तुभ्यं नमो गुह्यतमाय च । अचिन्त्यायाप्रमेयाय अनादिनिधनाय चेति ॥ ५.१ ॥

atha yatheyaṃ kautsāyanī stutiḥ tvaṃ brahmā tvaṃ ca vai viṣṇustvaṃ rudrastvaṃ prajāpatiḥ, tvamagnirvaruṇo vāyustvamindrastvaṃ niśākaraḥ. tvamannastvaṃ yamastvaṃpṛthivī tvaṃ viśvaṃ khamathācyutaḥ, svārthe svābhāvike'rthe ca bahudhā saṃsthitistvayi. viśveśvara namastubhyaṃ viśvātmā viśvakarmakṛt, viśvabhugviśvamāyustvaṃ viśvakrīḍāratiprabhuḥ. namaḥ śāntātmane tubhyaṃ namo guhyatamāya ca, acintyāyāprameyāya anādinidhanāya ceti || 5.1 ||

Atha yatheyam kautsaayanii stutih tvam brahmaa tvam cha vai vishnustvam rudrastvam prajaapatih, tvamagnirvaruno vaayustvamindrastvam nishaakarah. tvamannastvam yamastvamprithivii tvam vishvam khamathaachyutah, svaarthe svaabhaavike'rthe cha bahudhaa samsthitistvayi. vishveshvara namastubhyam vishvaatmaa vishvakarmakrit, vishvabhugvishvamaayustvam vishvakriidaaratiprabhuh. namah shaantaatmane tubhyam namo guhyatamaaya cha, achintyaayaaprameyaaya anaadinidhanaaya cheti

अब यह कौत्सायनी स्तुति है — तुम ब्रह्मा हो, तुम ही विष्णु हो, तुम रुद्र हो, तुम प्रजापति हो; तुम अग्नि, वरुण और वायु हो, तुम इन्द्र हो, तुम चन्द्रमा हो। तुम अन्न हो, तुम यम हो, तुम पृथ्वी हो, तुम विश्व हो, आकाश हो, और अच्युत हो। अपने प्रयोजन में और स्वाभाविक रूप में — बहुत प्रकार की स्थिति तुम में ही है। हे विश्वेश्वर, तुम्हें नमस्कार; तुम विश्व के आत्मा हो, विश्व के सब कर्म करने वाले हो; तुम विश्व के भोक्ता हो, विश्व के जीवन हो, विश्व की क्रीड़ा और प्रीति के स्वामी हो। शान्त आत्मा वाले तुम्हें नमस्कार, अत्यन्त गुह्य को नमस्कार; अचिन्त्य को, अप्रमेय को, और आदि-अन्त से रहित को नमस्कार।

Now this is the hymn of Kautsāyani: You are Brahmā, and you are Viṣṇu; you are Rudra, you are Prajāpati; you are Agni, Varuṇa and Vāyu; you are Indra, you are the moon. You are food, you are Yama, you are the earth, you are the universe, you are space, and you are the unfallen one. In your own purpose and in your own nature, existence in its many forms stands in you alone. Lord of the universe, homage to you: you are the self of the universe, the doer of all the universe's work; you are the enjoyer of the universe, the life of the universe, the master of the universe's play and delight. Homage to you whose self is peace, homage to the most hidden one; homage to the unthinkable, the immeasurable, and to him who has neither beginning nor end.

तमो वा इदमग्र आसीदेकंतत्परे स्यात्तत्परेणेरितं विषमत्वं प्रयात्येतद्रूपं वै रजस्तद्रजः खल्वीरितं विषमत्वं प्रयात्येतद्वै सत्त्वस्य रूपं तत्सत्त्वमेवेरितं रसः संप्रास्रवत् सोंऽशोऽयंयश्चेतामात्रः प्रतिपुरुषः क्षेत्रज्ञः संकल्पाध्यवसायाभिमानलिङ्गः प्रजापतिर्विश्वेत्यस्य प्रागुक्ता एतास्तनवः । अथ यो ह खलु वावास्य तामसोंऽशोऽसौ सब्रह्मचारिणो योऽयं रुद्रोऽथ यो ह खलु वावास्य राजसोंऽशोऽसौ स ब्रह्मचारिणो योऽयं ब्रह्माऽथ यो ह खलु वावास्य सात्त्विकोंऽशोऽसौ स ब्रह्मचारिणोयोऽयं विष्णुः स वा एष एकस्त्रिधा भूतोऽष्टधैकादशधा द्वादशधाऽपरिमितधा वोद्भूत उद्भूतत्वाद्भूतं भूतेषु चरति प्रविष्टः स भूतानामधिपतिर्बभूवेत्यसावात्माऽन्तर्बहिश्चान्तर्बहिश्च ॥ ५.२ ॥

tamo vā idamagra āsīdekaṃtatpare syāttatpareṇeritaṃ viṣamatvaṃ prayātyetadrūpaṃ vai rajastadrajaḥ khalvīritaṃ viṣamatvaṃ prayātyetadvai sattvasya rūpaṃ tatsattvameveritaṃ rasaḥ saṃprāsravat soṃ'śo'yaṃyaścetāmātraḥ pratipuruṣaḥ kṣetrajñaḥ saṃkalpādhyavasāyābhimānaliṅgaḥ prajāpatirviśvetyasya prāguktā etāstanavaḥ, atha yo ha khalu vāvāsya tāmasoṃ'śo'sau sabrahmacāriṇo yo'yaṃ rudro'tha yo ha khalu vāvāsya rājasoṃ'śo'sau sa brahmacāriṇo yo'yaṃ brahmā'tha yo ha khalu vāvāsya sāttvikoṃ'śo'sau sa brahmacāriṇoyo'yaṃ viṣṇuḥ sa vā eṣa ekastridhā bhūto'ṣṭadhaikādaśadhā dvādaśadhā'parimitadhā vodbhūta udbhūtatvādbhūtaṃ bhūteṣu carati praviṣṭaḥ sa bhūtānāmadhipatirbabhūvetyasāvātmā'ntarbahiścāntarbahiśca || 5.2 ||

Tamo vaa idamagra aasiidekamtatpare syaattatpareneritam vishamatvam prayaatyetadruupam vai rajastadrajah khalviiritam vishamatvam prayaatyetadvai sattvasya ruupam tatsattvameveritam rasah sampraasravat som'sho'yamyashchetaamaatrah pratipurushah kshetrajnah samkalpaadhyavasaayaabhimaanalingah prajaapatirvishvetyasya praaguktaa etaastanavah, atha yo ha khalu vaavaasya taamasom'sho'sau sabrahmachaarino yo'yam rudro'tha yo ha khalu vaavaasya raajasom'sho'sau sa brahmachaarino yo'yam brahmaa'tha yo ha khalu vaavaasya saattvikom'sho'sau sa brahmachaarinoyo'yam vishnuh sa vaa esha ekastridhaa bhuuto'shtadhaikaadashadhaa dvaadashadhaa'parimitadhaa vodbhuuta udbhuutatvaadbhuutam bhuuteshu charati pravishtah sa bhuutaanaamadhipatirbabhuuvetyasaavaatmaa'ntarbahishchaantarbahishcha

आदि में यह अन्धकार ही था — एक; वह परम में स्थित था। परम के द्वारा प्रेरित वह विषमता को प्राप्त होता है; यही रूप रजस् है। वह रजस् प्रेरित होकर विषमता को प्राप्त होता है; यही सत्त्व का रूप है। वह सत्त्व ही प्रेरित होने पर रस बहा — और वही यह अंश है जो चेतनमात्र है, प्रत्येक पुरुष में क्षेत्रज्ञ है, संकल्प, अध्यवसाय और अभिमान से लक्षित है, प्रजापति और विश्व नाम वाला है; इसकी ये तनुएँ पहले कही जा चुकी हैं। और इसका जो तामस अंश है, वह — हे ब्रह्मचारियों! — यह रुद्र है; इसका जो राजस अंश है, वह — हे ब्रह्मचारियों! — यह ब्रह्मा है; और इसका जो सात्त्विक अंश है, वह — हे ब्रह्मचारियों! — यह विष्णु है। वही एक तीन प्रकार का होकर, आठ प्रकार, ग्यारह प्रकार, बारह प्रकार, अथवा अपरिमित प्रकार से प्रकट हुआ; प्रकट होने के कारण "भूत" है, और भूतों में प्रविष्ट होकर विचरता है; वही भूतों का अधिपति हुआ — वही आत्मा भीतर भी है और बाहर भी, भीतर भी और बाहर भी।

In the beginning this was darkness alone — one; that stood in the supreme. Set in motion by the supreme it passes into unevenness, and this form is the quality of passion. That passion, being set in motion, passes into unevenness, and this is the form of goodness. That goodness, being set in motion, flowed out as essence — and this is that part of him which is mere consciousness, in each person the knower of the field, marked by willing, resolving and self-assertion, bearing the names Prajāpati and Viśva; his bodies have been spoken of before. And that dark part of him is, O students of sacred knowledge, this Rudra; that passionate part of him is, O students, this Brahmā; and that good part of him is, O students, this Viṣṇu. That one, having become threefold, came forth eightfold, elevenfold, twelvefold, or in measureless ways; because he has come forth he is 'being', and having entered into beings he moves among them; he became the overlord of beings — that Self is within and without, within and without.

↑ All sections

षष्ठः प्रपाठकः · Sixth Prapāṭhaka — the two selves, Om, the sun as time, food, the six-limbed yoga, and the piling of the fire (1–38)

द्विधा वा एष आत्मानं बिभर्त्ययं यः प्राणो यश्चासाषादित्यः । अथद्वौ वा एता अस्य पन्थाना अन्तर्बहिश्चाहोरात्रेणैतौ व्यावर्तेते । असौ वा आदित्यो बहिरात्माऽन्तरात्मा प्राणोऽतो बहिरात्मक्या गत्याऽन्तरात्मनोऽनुमीयते गतिरित्येवं ह्याह । अथ यः कश्चिद्विद्वानपहतपाप्माऽक्षाध्यक्षोऽवदातमनास्तन्निष्ठ आवृत्तचक्षुः सो अन्तरात्मक्या गत्या बहिरात्मनोऽनुमीयते गतिरित्येवं ह्याह । अथ य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो यः पश्यतीमां हिरण्यवस्थात् स एषोऽन्तरे हृत्पुष्कर एवाऽऽश्रितोऽन्नमत्ति ॥ ६.१ ॥

dvidhā vā eṣa ātmānaṃ bibhartyayaṃ yaḥ prāṇo yaścāsāṣādityaḥ, athadvau vā etā asya panthānā antarbahiścāhorātreṇaitau vyāvartete, asau vā ādityo bahirātmā'ntarātmā prāṇo'to bahirātmakyā gatyā'ntarātmano'numīyate gatirityevaṃ hyāha, atha yaḥ kaścidvidvānapahatapāpmā'kṣādhyakṣo'vadātamanāstanniṣṭha āvṛttacakṣuḥ so antarātmakyā gatyā bahirātmano'numīyate gatirityevaṃ hyāha, atha ya eṣo'ntarāditye hiraṇmayaḥ puruṣo yaḥ paśyatīmāṃ hiraṇyavasthāt sa eṣo'ntare hṛtpuṣkara evā''śrito'nnamatti || 6.1 ||

Dvidhaa vaa esha aatmaanam bibhartyayam yah praano yashchaasaashaadityah, athadvau vaa etaa asya panthaanaa antarbahishchaahoraatrenaitau vyaavartete, asau vaa aadityo bahiraatmaa'ntaraatmaa praano'to bahiraatmakyaa gatyaa'ntaraatmano'numiiyate gatirityevam hyaaha, atha yah kashchidvidvaanapahatapaapmaa'kshaadhyaksho'vadaatamanaastannishtha aavrittachakshuh so antaraatmakyaa gatyaa bahiraatmano'numiiyate gatirityevam hyaaha, atha ya esho'ntaraaditye hiranmayah purusho yah pashyatiimaam hiranyavasthaat sa esho'ntare hritpushkara evaa''shrito'nnamatti

यह अपने आत्मा को दो प्रकार से धारण करता है — जो यह प्राण है और जो वह आदित्य है। और इसके ये दो मार्ग हैं — भीतर का और बाहर का; ये दोनों दिन-रात से पलटते रहते हैं। वह आदित्य बाह्य आत्मा है और प्राण अन्तरात्मा; इसलिए बाह्य आत्मा की गति से अन्तरात्मा की गति का अनुमान किया जाता है — ऐसा कहा गया है। और जो कोई विद्वान् पाप से रहित है, इन्द्रियों का अध्यक्ष है, जिसका मन निर्मल है, जो उसमें निष्ठ है और जिसकी दृष्टि भीतर की ओर मुड़ी है — उसके लिए अन्तरात्मा की गति से बाह्य आत्मा की गति का अनुमान किया जाता है — ऐसा कहा गया है। और जो यह आदित्य के भीतर हिरण्मय पुरुष है, जो अपने स्वर्ण-स्थान से इस पृथ्वी को देखता है — वही यह है जो हृदय-कमल के भीतर आश्रित होकर अन्न खाता है।

This one bears his self in two ways — as this which is breath and as that which is the sun. And these are his two paths, the inner and the outer, and both of them turn about with day and night. That sun is the outer self and breath is the inner self; therefore the movement of the inner self is inferred from the movement of the outer — so it is said. And for any knower who has struck away evil, who is master of his senses, whose mind is clear, who is fixed in that, and whose eye is turned inward, the movement of the outer self is inferred from the movement of the inner — so it is said. And he who is the golden Person within the sun, who looks upon this earth from his golden station, is the very one who, resting within the lotus of the heart, eats food.

अथ य एषोऽन्तरे हृत्पुष्कर एवाश्रितोऽन्नमत्ति स एषोऽग्निर्दिवि श्रितः सौरः कालाख्योऽदृश्यः सर्वभूतान्यन्नमत्तीति । कः पुष्करः किंमयोवेति । इदं वाव तत्पुष्करं योऽयमाकाशोऽस्येमाश्चतस्रो दिशश्चतस्र उपदिशो दलसंस्था आसम् । अर्वाग्विचरत एतौ प्राणादित्या एता उपासीतोमित्येतदक्षरेण व्याहृतिभिः सावित्र्या चेति ॥ ६.२ ॥

atha ya eṣo'ntare hṛtpuṣkara evāśrito'nnamatti sa eṣo'gnirdivi śritaḥ sauraḥ kālākhyo'dṛśyaḥ sarvabhūtānyannamattīti, kaḥ puṣkaraḥ kiṃmayoveti, idaṃ vāva tatpuṣkaraṃ yo'yamākāśo'syemāścatasro diśaścatasra upadiśo dalasaṃsthā āsam, arvāgvicarata etau prāṇādityā etā upāsītomityetadakṣareṇa vyāhṛtibhiḥ sāvitryā ceti || 6.2 ||

Atha ya esho'ntare hritpushkara evaashrito'nnamatti sa esho'gnirdivi shritah saurah kaalaakhyo'drishyah sarvabhuutaanyannamattiiti, kah pushkarah kimmayoveti, idam vaava tatpushkaram yo'yamaakaasho'syemaashchatasro dishashchatasra upadisho dalasamsthaa aasam, arvaagvicharata etau praanaadityaa etaa upaasiitomityetadaksharena vyaahritibhih saavitryaa cheti

और जो यह भीतर हृदय-कमल में आश्रित होकर अन्न खाता है, वही यह अग्नि है जो द्युलोक में स्थित है, सौर है, काल नाम वाला है, अदृश्य है, और सब भूतों को अन्न के रूप में खाता है। "वह कमल कौन है, और किससे बना है?" — यह आकाश ही वह कमल है; और ये चार दिशाएँ और चार उपदिशाएँ उसके दल हैं। ये दोनों — प्राण और आदित्य — एक-दूसरे की ओर विचरते हैं। इन दोनों की उपासना ॐ इस अक्षर से, व्याहृतियों से, और सावित्री से करनी चाहिए।

And he who, resting within in the lotus of the heart, eats food — that is this fire, set in heaven, belonging to the sun, named Time, unseen, who eats all beings as his food. 'What is that lotus, and of what is it made?' This space is that lotus, and these four quarters and four intermediate quarters are its petals. These two, breath and the sun, move towards each other. These two one should worship with the syllable Om, with the utterances, and with the Sāvitrī verse.

द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे मूर्तं चामूर्तं चाथ यन्मूर्तं तदसत्यं यदमूर्तं तत्सत्यं तद्ब्रह्म तज्ज्योतिर्यज्ज्योतिः स आदित्यः स वा एष ओमित्येतदात्माऽभवत् स त्रेधात्मानं व्यकुरुतोमितितिस्रो मात्रा एताभिः सर्वमिदमोतं प्रोतं चैवास्मिन्नित्येवं ह्याहैतद्वा आदित्य ओमित्येवं ध्यायताऽऽत्मानं युञ्जीतेति ॥ ६.३ ॥

dve vāva brahmaṇo rūpe mūrtaṃ cāmūrtaṃ cātha yanmūrtaṃ tadasatyaṃ yadamūrtaṃ tatsatyaṃ tadbrahma tajjyotiryajjyotiḥ sa ādityaḥ sa vā eṣa omityetadātmā'bhavat sa tredhātmānaṃ vyakurutomititisro mātrā etābhiḥ sarvamidamotaṃ protaṃ caivāsminnityevaṃ hyāhaitadvā āditya omityevaṃ dhyāyatā''tmānaṃ yuñjīteti || 6.3 ||

Dve vaava brahmano ruupe muurtam chaamuurtam chaatha yanmuurtam tadasatyam yadamuurtam tatsatyam tadbrahma tajjyotiryajjyotih sa aadityah sa vaa esha omityetadaatmaa'bhavat sa tredhaatmaanam vyakurutomititisro maatraa etaabhih sarvamidamotam protam chaivaasminnityevam hyaahaitadvaa aaditya omityevam dhyaayataa''tmaanam yunjiiteti

ब्रह्म के दो रूप हैं — मूर्त और अमूर्त। जो मूर्त है वह असत्य है; जो अमूर्त है वह सत्य है, वही ब्रह्म है, वही ज्योति है; और जो ज्योति है वह आदित्य है। वही यह ॐ रूप आत्मा हुआ। उसने अपने को तीन प्रकार से विभाजित किया — ॐ की तीन मात्राएँ हैं; इनसे यह सब उसमें ओत-प्रोत है — ऐसा कहा गया है। इसलिए कहा गया है: यह आदित्य ॐ है; ऐसा ध्यान करते हुए अपने को उससे युक्त करे।

There are two forms of Brahman, the formed and the formless. What is formed is unreal; what is formless is real, is Brahman, is light; and that light is the sun. That same one became this Self as Om. He divided himself threefold: Om has three measures, and with these all this is woven warp and woof in him — so it is said. Therefore it is said: this sun is Om; meditating thus, let a man join himself to it.

अथान्यत्राप्युक्तम्अथ खलुय उद्गीथः स प्रणवो यः प्रणवः स उद्गीथ इत्यसौ वा आदित्य उद्गीथ एष प्रणवा इत्येवं ह्याहोद्गीथं प्रणवाख्यं प्रणेतारं भारूपं विगतनिद्रं विजरं विमृत्युं त्रिपदं त्र्यक्षरं पुनः पञ्चधा ज्ञेयं निहितं गुहायामित्येवं ह्याह ।ऊर्ध्वमूलं त्रिपाद्ब्रह्म शाखा आकाश वाय्वग्न्युदकभूम्यादय एकोऽश्वत्थनामैतद्ब्रह्मैतस्यैतत्तेजो यदसावादित्यः । ओमित्येतदक्षरस्य चैतत् । तस्मादोमित्यनेनैतदुपासीताजस्रमिति । एकोऽस्य संबोधयतेत्येवं ह्याह । एतदेवाक्षरं पुण्यमेतदेवाक्षरं परम् । एतदेवाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत् ॥ ६.४ ॥

athānyatrāpyuktamatha khaluya udgīthaḥ sa praṇavo yaḥ praṇavaḥ sa udgītha ityasau vā āditya udgītha eṣa praṇavā ityevaṃ hyāhodgīthaṃ praṇavākhyaṃ praṇetāraṃ bhārūpaṃ vigatanidraṃ vijaraṃ vimṛtyuṃ tripadaṃ tryakṣaraṃ punaḥ pañcadhā jñeyaṃ nihitaṃ guhāyāmityevaṃ hyāha,ūrdhvamūlaṃ tripādbrahma śākhā ākāśa vāyvagnyudakabhūmyādaya eko'śvatthanāmaitadbrahmaitasyaitattejo yadasāvādityaḥ, omityetadakṣarasya caitat, tasmādomityanenaitadupāsītājasramiti, eko'sya saṃbodhayatetyevaṃ hyāha, etadevākṣaraṃ puṇyametadevākṣaraṃ param, etadevākṣaraṃ jñātvā yo yadicchati tasya tat || 6.4 ||

Athaanyatraapyuktamatha khaluya udgiithah sa pranavo yah pranavah sa udgiitha ityasau vaa aaditya udgiitha esha pranavaa ityevam hyaahodgiitham pranavaakhyam pranetaaram bhaaruupam vigatanidram vijaram vimrityum tripadam tryaksharam punah panchadhaa jneyam nihitam guhaayaamityevam hyaaha,uurdhvamuulam tripaadbrahma shaakhaa aakaasha vaayvagnyudakabhuumyaadaya eko'shvatthanaamaitadbrahmaitasyaitattejo yadasaavaadityah, omityetadaksharasya chaitat, tasmaadomityanenaitadupaasiitaajasramiti, eko'sya sambodhayatetyevam hyaaha, etadevaaksharam punyametadevaaksharam param, etadevaaksharam jnaatvaa yo yadichchhati tasya tat

और अन्यत्र भी कहा गया है — जो उद्गीथ है वही प्रणव है, और जो प्रणव है वही उद्गीथ है; यह आदित्य उद्गीथ है, यही प्रणव है। क्योंकि ऐसा कहा गया है: "प्रणव नाम वाले, आगे ले जाने वाले, ज्योति-रूप, निद्रा-रहित, जरा-रहित, मृत्यु-रहित, तीन पद और तीन अक्षर वाले, और फिर पाँच प्रकार से जानने योग्य उद्गीथ को — जो गुहा में निहित है।" और ऐसा भी कहा गया है: "ऊपर मूल वाला, तीन पैरों वाला ब्रह्म; आकाश, वायु, अग्नि, जल, पृथ्वी आदि उसकी शाखाएँ हैं। यह एक ही अश्वत्थ नाम वाला है; यही ब्रह्म है, और इसका यह तेज ही वह आदित्य है।" और यह ॐ अक्षर का भी है; इसलिए ॐ से इसकी निरन्तर उपासना करे — इसे जगाने वाला एक ही है। क्योंकि ऐसा कहा गया है: "यही अक्षर पुण्य है, यही अक्षर परम है; इस अक्षर को जानकर जो जिसकी इच्छा करता है, वह उसे मिलता है।"

And elsewhere it is said: what the Udgītha is, that is the Praṇava, and what the Praṇava is, that is the Udgītha; this sun is the Udgītha and is the Praṇava. For so it is said: 'The Udgītha, called the Praṇava, the leader, of the form of light, free from sleep, free from old age, free from death, of three feet and three syllables, and again to be known as fivefold, hidden in the cave of the heart.' And so it is said: 'Brahman is three-footed and has its root above; space, wind, fire, water, earth and the rest are its branches. This is the one called Aśvattha; this is Brahman, and this brilliance of it is the sun.' And this belongs also to the syllable Om; therefore with Om one should worship it unceasingly — it is one alone that awakens it. For so it is said: 'This syllable is holy, this syllable is supreme; having known this syllable, whatever a man desires is his.'

अथान्यत्राप्युक्तंस्वनवत्येषाऽस्य तनूर्योमिति स्त्रीपुंनपुंसकेतिलिङ्गवत्येषाऽथाग्निर्वायुरादित्य इति भास्वत्येषाऽथ ब्रह्मा रुद्रो विष्णुरित्यधिपतिवत्येषाऽथ गार्हपत्यो दक्षिणाग्निराहवनीय इति मुखवत्येषाऽथ ऋग्यजुःसामेति विज्ञानवत्येषा भूर्भुवः स्वरिति लोकवत्येषाऽथ भूतं भव्यं भविष्यदिति कालवत्येषाऽथ प्राणोऽग्निः सूर्य इति प्रतापवत्येषाऽथान्नमापश्चन्द्रमा इत्याप्यायनवत्येषाऽथ बुद्धिर्मनोऽहंकार इति चेतनवत्येषाऽथ प्राणोऽपानो व्यान इति प्राणवत्येषेत्यत ओमित्युक्तेनैताः प्रस्तुता अर्चिता अर्पिता भवन्तीत्येवं ह्याहैतद्वै सत्यकामं परं चापरं च ब्रह्म यदोमित्येतदक्षरमिति ॥ ६.५ ॥

athānyatrāpyuktaṃsvanavatyeṣā'sya tanūryomiti strīpuṃnapuṃsaketiliṅgavatyeṣā'thāgnirvāyurāditya iti bhāsvatyeṣā'tha brahmā rudro viṣṇurityadhipativatyeṣā'tha gārhapatyo dakṣiṇāgnirāhavanīya iti mukhavatyeṣā'tha ṛgyajuḥsāmeti vijñānavatyeṣā bhūrbhuvaḥ svariti lokavatyeṣā'tha bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaditi kālavatyeṣā'tha prāṇo'gniḥ sūrya iti pratāpavatyeṣā'thānnamāpaścandramā ityāpyāyanavatyeṣā'tha buddhirmano'haṃkāra iti cetanavatyeṣā'tha prāṇo'pāno vyāna iti prāṇavatyeṣetyata omityuktenaitāḥ prastutā arcitā arpitā bhavantītyevaṃ hyāhaitadvai satyakāmaṃ paraṃ cāparaṃ ca brahma yadomityetadakṣaramiti || 6.5 ||

Athaanyatraapyuktamsvanavatyeshaa'sya tanuuryomiti striipumnapumsaketilingavatyeshaa'thaagnirvaayuraaditya iti bhaasvatyeshaa'tha brahmaa rudro vishnurityadhipativatyeshaa'tha gaarhapatyo dakshinaagniraahavaniiya iti mukhavatyeshaa'tha rigyajuhsaameti vijnaanavatyeshaa bhuurbhuvah svariti lokavatyeshaa'tha bhuutam bhavyam bhavishyaditi kaalavatyeshaa'tha praano'gnih suurya iti prataapavatyeshaa'thaannamaapashchandramaa ityaapyaayanavatyeshaa'tha buddhirmano'hamkaara iti chetanavatyeshaa'tha praano'paano vyaana iti praanavatyeshetyata omityuktenaitaah prastutaa architaa arpitaa bhavantiityevam hyaahaitadvai satyakaamam param chaaparam cha brahma yadomityetadaksharamiti

और अन्यत्र भी कहा गया है — इसकी यह तनु "ॐ" के रूप में स्वन वाली है; स्त्री, पुरुष और नपुंसक के रूप में लिंग वाली है; अग्नि, वायु और आदित्य के रूप में भास्वर है; ब्रह्मा, रुद्र और विष्णु के रूप में अधिपति वाली है; गार्हपत्य, दक्षिणाग्नि और आहवनीय के रूप में मुख वाली है; ऋक्, यजुः और साम के रूप में विज्ञान वाली है; भूः, भुवः, स्वः के रूप में लोक वाली है; भूत, वर्तमान और भविष्य के रूप में काल वाली है; प्राण, अग्नि और सूर्य के रूप में प्रताप वाली है; अन्न, जल और चन्द्रमा के रूप में आप्यायन वाली है; बुद्धि, मन और अहंकार के रूप में चेतना वाली है; और प्राण, अपान तथा व्यान के रूप में प्राण वाली है। इसलिए ॐ कहने से ये सब प्रस्तुत, अर्चित और अर्पित हो जाते हैं। क्योंकि ऐसा कहा गया है: "हे सत्यकाम! यह जो ॐ अक्षर है, वही पर और अपर ब्रह्म है।"

And elsewhere it is said: this body of his, as Om, is possessed of sound; as feminine, masculine and neuter, it is possessed of gender; as fire, wind and sun, it is possessed of light; as Brahmā, Rudra and Viṣṇu, it is possessed of lordship; as the householder's fire, the southern fire and the offering fire, it is possessed of mouths; as Ṛg, Yajus and Sāman, it is possessed of understanding; as bhūḥ, bhuvaḥ and svaḥ, it is possessed of worlds; as past, present and future, it is possessed of time; as breath, fire and sun, it is possessed of heat; as food, waters and moon, it is possessed of growth; as intellect, mind and the sense of 'I', it is possessed of consciousness; and as prāṇa, apāna and vyāna, it is possessed of breath. Therefore, when Om is uttered, all these are set forth, honoured and offered up. For so it is said: 'O Satyakāma, this syllable Om is both the higher and the lower Brahman.'

अथाव्याहृतं वा इदमासीत् स सत्यं प्रजापतिस्तपस्तप्त्वाऽनुव्याहरद्भूर्भुवः स्वरिस्येषैवास्य प्रजापतेः स्थविष्ठा तनूर्या लोकवतीति स्वरित्यस्याः शिरो नाभिर्भुवो भूः पादा आदित्यश्चक्षुः । चक्षुरायत्ता हिपुरुषस्य महती मात्रा चक्षुषा ह्ययं मात्राश्चरति सत्यं वै चक्षुरक्षिण्यवस्थितो हि पुरुषः सर्वोऽर्थेषु चरति । एतस्माद्भूर्भुवः स्वरित्युपासीतानेन हि प्रजापतिर्विश्वात्मा विश्वचक्षुरिवोपासितो भवतीत्येवं ह्याह । एषा वैप्रजापतेर्विश्वभृत्तनूरेतस्यामिदं सर्वमन्तर्हितमस्मिंश्च सर्वस्मिन्नेषाऽन्तर्हितेति तस्मादेषोपासीत ॥ ६.६ ॥

athāvyāhṛtaṃ vā idamāsīt sa satyaṃ prajāpatistapastaptvā'nuvyāharadbhūrbhuvaḥ svarisyeṣaivāsya prajāpateḥ sthaviṣṭhā tanūryā lokavatīti svarityasyāḥ śiro nābhirbhuvo bhūḥ pādā ādityaścakṣuḥ, cakṣurāyattā hipuruṣasya mahatī mātrā cakṣuṣā hyayaṃ mātrāścarati satyaṃ vai cakṣurakṣiṇyavasthito hi puruṣaḥ sarvo'rtheṣu carati, etasmādbhūrbhuvaḥ svarityupāsītānena hi prajāpatirviśvātmā viśvacakṣurivopāsito bhavatītyevaṃ hyāha, eṣā vaiprajāpaterviśvabhṛttanūretasyāmidaṃ sarvamantarhitamasmiṃśca sarvasminneṣā'ntarhiteti tasmādeṣopāsīta || 6.6 ||

Athaavyaahritam vaa idamaasiit sa satyam prajaapatistapastaptvaa'nuvyaaharadbhuurbhuvah svarisyeshaivaasya prajaapateh sthavishthaa tanuuryaa lokavatiiti svarityasyaah shiro naabhirbhuvo bhuuh paadaa aadityashchakshuh, chakshuraayattaa hipurushasya mahatii maatraa chakshushaa hyayam maatraashcharati satyam vai chakshurakshinyavasthito hi purushah sarvo'rtheshu charati, etasmaadbhuurbhuvah svarityupaasiitaanena hi prajaapatirvishvaatmaa vishvachakshurivopaasito bhavatiityevam hyaaha, eshaa vaiprajaapatervishvabhrittanuuretasyaamidam sarvamantarhitamasmimshcha sarvasminneshaa'ntarhiteti tasmaadeshopaasiita

यह पहले अव्याहृत था। उस सत्य प्रजापति ने तप करके "भूः भुवः स्वः" का उच्चारण किया। यही प्रजापति की वह स्थूलतम तनु है जो लोक वाली है। "स्वः" इसका सिर है, "भुवः" नाभि, "भूः" पैर, और आदित्य आँख। क्योंकि पुरुष की बड़ी मात्रा आँख के आश्रित है — आँख से ही यह मात्राओं में विचरता है। आँख ही सत्य है, क्योंकि आँख में स्थित पुरुष सब विषयों में विचरता है। इसलिए "भूः भुवः स्वः" की उपासना करे; इससे प्रजापति — विश्वात्मा, विश्व की आँख जैसा — उपासित हो जाता है। क्योंकि ऐसा कहा गया है: "यह प्रजापति की विश्वभृत् तनु है; इसमें यह सब अन्तर्हित है, और यह इस सबमें अन्तर्हित है।" इसलिए इसकी उपासना करे।

In the beginning this was unuttered. He, the real, Prajāpati, having performed austerity, uttered 'bhūḥ bhuvaḥ svaḥ'. This is that coarsest body of Prajāpati which is possessed of worlds. 'Svaḥ' is its head, 'bhuvaḥ' its navel, 'bhūḥ' its feet, and the sun its eye. For a man's great measure rests upon the eye: it is with the eye that he moves among measures. The eye indeed is the real, for the Person standing in the eye moves among all objects. Therefore one should worship 'bhūḥ bhuvaḥ svaḥ'; for by this Prajāpati, the self of all, is worshipped as though he were the eye of all. For so it is said: 'This is Prajāpati's body that bears the universe; in it all this is hidden, and it is hidden in all this.' Therefore one should worship it.

तत्सवितुर्वरेण्यमित्यसौ वा आदित्यः सविता स वा एवं प्रवरणीय आत्मकामेनेत्याहुर्ब्रह्मवादिनोऽथ भर्गो देवस्य धीमहीति सविता वै देवस्ततो योऽस्य भर्गाख्यस्तं चिन्तयामीत्याहुर्ब्रह्मवादिनोऽथ धियो यो नः प्रचोदयादिति बुद्धयो वै धियस्ता योऽस्माकं प्रचोदयादित्याहुर्ब्रह्मवादिनः । अथ भर्ग इति यो ह वा अमुष्मिन्नादित्ये निहितस्तारकोऽक्षिणि वैष भर्गाख्यः । भाभिर्गतिरस्य हीति भर्गः । भर्जयतीति वैष भर्ग इति रुद्रो ब्रह्मवादिनः । अथ भ इति भासयतीमाँल्लोकान्र इति रञ्जयतीमानि भूतानि ग इति गच्छन्त्यस्मिन्नागच्छन्त्यस्मादिमाः प्रजास्तस्माद्भरगत्वाद्भर्गः ।शश्वत्सूयमानात् सूर्यः सवनात् सविताऽऽदानादादित्यः पवनात्पावनोऽथाऽऽपोऽप्यायनादित्येवं ह्याह । खल्वात्मनोऽऽत्मा नेताऽमृताख्यश्चेता मन्ता गन्तोत्स्रष्टाऽऽनन्दयिता कर्ता वक्ता रसयिता घ्राता द्रष्टा श्रोता स्पृशति च विभुर्विग्नहे संनिविष्ट इत्येवं ह्याह । अथ यत्र द्वैतीभूतं विज्ञानं तत्र हि शृणोति पश्यति जिघ्रति रसयति चैव स्पर्शयति सर्वमात्मा जानीतेति यत्राद्वैतीभूतं विज्ञानं कार्यकारणकर्मनिर्मुक्तं निर्वचनमनौपम्यं निरुपाख्यं किंतदवाच्यम् ॥ ६.७ ॥

tatsaviturvareṇyamityasau vā ādityaḥ savitā sa vā evaṃ pravaraṇīya ātmakāmenetyāhurbrahmavādino'tha bhargo devasya dhīmahīti savitā vai devastato yo'sya bhargākhyastaṃ cintayāmītyāhurbrahmavādino'tha dhiyo yo naḥ pracodayāditi buddhayo vai dhiyastā yo'smākaṃ pracodayādityāhurbrahmavādinaḥ, atha bharga iti yo ha vā amuṣminnāditye nihitastārako'kṣiṇi vaiṣa bhargākhyaḥ, bhābhirgatirasya hīti bhargaḥ, bharjayatīti vaiṣa bharga iti rudro brahmavādinaḥ, atha bha iti bhāsayatīmāṃllokānra iti rañjayatīmāni bhūtāni ga iti gacchantyasminnāgacchantyasmādimāḥ prajāstasmādbharagatvādbhargaḥ,śaśvatsūyamānāt sūryaḥ savanāt savitā''dānādādityaḥ pavanātpāvano'thā''po'pyāyanādityevaṃ hyāha, khalvātmano''tmā netā'mṛtākhyaścetā mantā gantotsraṣṭā''nandayitā kartā vaktā rasayitā ghrātā draṣṭā śrotā spṛśati ca vibhurvignahe saṃniviṣṭa ityevaṃ hyāha, atha yatra dvaitībhūtaṃ vijñānaṃ tatra hi śṛṇoti paśyati jighrati rasayati caiva sparśayati sarvamātmā jānīteti yatrādvaitībhūtaṃ vijñānaṃ kāryakāraṇakarmanirmuktaṃ nirvacanamanaupamyaṃ nirupākhyaṃ kiṃtadavācyam || 6.7 ||

Tatsaviturvarenyamityasau vaa aadityah savitaa sa vaa evam pravaraniiya aatmakaamenetyaahurbrahmavaadino'tha bhargo devasya dhiimahiiti savitaa vai devastato yo'sya bhargaakhyastam chintayaamiityaahurbrahmavaadino'tha dhiyo yo nah prachodayaaditi buddhayo vai dhiyastaa yo'smaakam prachodayaadityaahurbrahmavaadinah, atha bharga iti yo ha vaa amushminnaaditye nihitastaarako'kshini vaisha bhargaakhyah, bhaabhirgatirasya hiiti bhargah, bharjayatiiti vaisha bharga iti rudro brahmavaadinah, atha bha iti bhaasayatiimaamllokaanra iti ranjayatiimaani bhuutaani ga iti gachchhantyasminnaagachchhantyasmaadimaah prajaastasmaadbharagatvaadbhargah,shashvatsuuyamaanaat suuryah savanaat savitaa''daanaadaadityah pavanaatpaavano'thaa''po'pyaayanaadityevam hyaaha, khalvaatmano''tmaa netaa'mritaakhyashchetaa mantaa gantotsrashtaa''nandayitaa kartaa vaktaa rasayitaa ghraataa drashtaa shrotaa sprishati cha vibhurvignahe samnivishta ityevam hyaaha, atha yatra dvaitiibhuutam vijnaanam tatra hi shrinoti pashyati jighrati rasayati chaiva sparshayati sarvamaatmaa jaaniiteti yatraadvaitiibhuutam vijnaanam kaaryakaaranakarmanirmuktam nirvachanamanaupamyam nirupaakhyam kimtadavaachyam

"तत्सवितुर्वरेण्यम्" — वह आदित्य सविता है, और आत्मा की कामना करने वाले के द्वारा वही इस प्रकार वरण करने योग्य है — ऐसा ब्रह्मवादी कहते हैं। "भर्गो देवस्य धीमहि" — सविता ही देव है; इसलिए "जो इसका भर्ग नाम वाला है, उसका मैं चिन्तन करता हूँ" — ऐसा ब्रह्मवादी कहते हैं। "धियो यो नः प्रचोदयात्" — "धी" बुद्धियाँ हैं; "जो हमारी उन बुद्धियों को प्रेरित करे" — ऐसा ब्रह्मवादी कहते हैं। और "भर्ग" — जो उस आदित्य में निहित है, आँख में तारक के समान, वही भर्ग कहलाता है; "भाओं से उसकी गति है" इसलिए भर्ग। अथवा "वह भर्जन करता है (तपाता है)" इसलिए वह भर्ग है, और वह रुद्र है — ऐसा ब्रह्मवादी कहते हैं। अथवा "भ" — क्योंकि वह इन लोकों को भासित करता है; "र" — क्योंकि वह इन भूतों को रंजित करता है; "ग" — क्योंकि ये प्रजाएँ उसमें जाती हैं और उससे आती हैं; इस प्रकार भ-र-ग होने से वह भर्ग है। निरन्तर उत्पन्न होते रहने से "सूर्य", प्रसव करने से "सविता", ग्रहण करने से "आदित्य", पवित्र करने से "पावन", और आप्यायन करने से "आपः" — ऐसा कहा गया है। और ऐसा भी कहा गया है: आत्मा का आत्मा, नेता, अमृत नाम वाला, चेतन, मन्ता, गन्ता, उत्सर्जन करने वाला, आनन्द देने वाला, कर्ता, वक्ता, रस लेने वाला, घ्राता, द्रष्टा, श्रोता — और वह स्पर्श भी करता है; विभु होकर वह शरीर में सन्निविष्ट है। और ऐसा कहा गया है: जहाँ विज्ञान द्वैत-रूप है, वहाँ यह सुनता है, देखता है, सूँघता है, रस लेता है और स्पर्श करता है — आत्मा सब जानता है। और जहाँ विज्ञान अद्वैत-रूप है, कार्य-कारण और कर्म से मुक्त है, वचन से परे, उपमा से रहित, वर्णन से रहित है — वह क्या है? वह अवाच्य है।

'Tat savitur vareṇyam' — that sun is Savitṛ, and he is thus to be chosen by one who longs for the Self, say the expounders of Brahman. 'Bhargo devasya dhīmahi' — Savitṛ indeed is the god; therefore 'I think upon that of his which is called bhargas', say the expounders of Brahman. 'Dhiyo yo naḥ pracodayāt' — the 'dhī' are the intellects; 'may he impel those of ours', say the expounders of Brahman. And as to bhargas: he who is set within that sun, like the pupil in the eye, is called bhargas — bhargas because his going is by beams of light. Or else he is Rudra, and is bhargas because he parches, say the expounders of Brahman. Or again: 'bha' because he lights up these worlds; 'ra' because he gladdens these beings; 'ga' because these creatures go into him and come forth from him; thus, being bha-ra-ga, he is bhargas. He is Sūrya from being brought forth unceasingly, Savitṛ from bringing forth, Āditya from taking, Pāvana from purifying, and the waters (āpaḥ) are so called from making to swell. And so it is said: the Self of the self, the leader, named the immortal, is the conscious one, the thinker, the goer, the emitter, the giver of joy, the doer, the speaker, the taster, the smeller, the seer, the hearer; and he touches as well; being all-pervading, he has entered into the body. And so it is said: where knowledge is of the nature of duality, there one hears, sees, smells, tastes and touches, and the self knows everything. But where knowledge is not of the nature of duality, freed from effect, cause and action, beyond words, beyond comparison, beyond description — what is that? It cannot be spoken.

एष हि खल्वात्मेशानः शंभुर्भवो रुद्रः प्रजापतिर्विश्वसृग्घिरण्यगर्भः सत्यं प्राणो हंसः शास्ता विष्णुर्नारायणोऽर्कः सविता धाता विधाता सम्राडिन्द्र इन्दुरिति । य एष तपत्यग्निरिवाग्निना पिहितः सहस्राक्षेण हिरण्मयेनाण्डेन । एष वाव जिज्ञासितव्योऽन्वेष्टव्यः सर्वभूतेभ्योऽभयं दत्त्वाऽरण्यं गत्वाऽथ बहिः कृत्वेन्द्रियार्थान्स्वाच्छरीरादुपलभेतैनमिति । विश्वरूपं हरिणं जातवेदसं परायणं ज्योतिरेकं तपन्तम् । सहस्ररश्मिः शतधा वर्तमानः प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः ॥ ६.८ ॥

eṣa hi khalvātmeśānaḥ śaṃbhurbhavo rudraḥ prajāpatirviśvasṛgghiraṇyagarbhaḥ satyaṃ prāṇo haṃsaḥ śāstā viṣṇurnārāyaṇo'rkaḥ savitā dhātā vidhātā samrāḍindra induriti, ya eṣa tapatyagnirivāgninā pihitaḥ sahasrākṣeṇa hiraṇmayenāṇḍena, eṣa vāva jijñāsitavyo'nveṣṭavyaḥ sarvabhūtebhyo'bhayaṃ dattvā'raṇyaṃ gatvā'tha bahiḥ kṛtvendriyārthānsvāccharīrādupalabhetainamiti, viśvarūpaṃ hariṇaṃ jātavedasaṃ parāyaṇaṃ jyotirekaṃ tapantam, sahasraraśmiḥ śatadhā vartamānaḥ prāṇaḥ prajānāmudayatyeṣa sūryaḥ || 6.8 ||

Esha hi khalvaatmeshaanah shambhurbhavo rudrah prajaapatirvishvasrigghiranyagarbhah satyam praano hamsah shaastaa vishnurnaaraayano'rkah savitaa dhaataa vidhaataa samraadindra induriti, ya esha tapatyagnirivaagninaa pihitah sahasraakshena hiranmayenaandena, esha vaava jijnaasitavyo'nveshtavyah sarvabhuutebhyo'bhayam dattvaa'ranyam gatvaa'tha bahih kritvendriyaarthaansvaachchhariiraadupalabhetainamiti, vishvaruupam harinam jaatavedasam paraayanam jyotirekam tapantam, sahasrarashmih shatadhaa vartamaanah praanah prajaanaamudayatyesha suuryah

यही आत्मा ईशान है — शम्भु, भव, रुद्र, प्रजापति, विश्व का सृष्टा, हिरण्यगर्भ, सत्य, प्राण, हंस, शास्ता, विष्णु, नारायण, अर्क, सविता, धाता, विधाता, सम्राट्, इन्द्र, इन्दु। वही यह है जो अग्नि की तरह तपता है, सहस्र आँखों वाले सुनहरे अण्ड से अग्नि के द्वारा ढका हुआ। यही जानने योग्य और खोजने योग्य है: सब भूतों को अभय देकर, वन में जाकर, इन्द्रियों के विषयों को बाहर करके, अपने ही शरीर से इसे प्राप्त करे। "विश्वरूप, हरिण, जातवेदस्, परायण, तपती हुई एक ज्योति — सहस्र किरणों वाला, सौ प्रकार से वर्तमान, प्रजाओं का प्राण — यह सूर्य उदय होता है।"

This Self indeed is the ruler — Śambhu, Bhava, Rudra, Prajāpati, the creator of all, Hiraṇyagarbha, the real, breath, the swan, the ordainer, Viṣṇu, Nārāyaṇa, the sun, Savitṛ, the establisher, the disposer, the emperor, Indra, the moon. He it is who glows like fire, covered over by fire, by the thousand-eyed golden egg. He indeed is to be enquired after and sought out: having given freedom from fear to all beings, having gone to the forest, having set the objects of the senses outside, one should find him from one's own body. 'Of all forms, tawny, the knower of what is born, the highest resort, the one light that glows: the thousand-rayed, existing in a hundred ways, the breath of creatures — this sun rises.'

तस्माद्वा एष उभयात्मैवं विदात्मन्नेवाभिध्यायत्यात्मन्नेव यजतीति ध्यानं प्रयोगस्थं मनो विद्वद्भिः ष्टुतं मनःपूतिमुच्छिष्टोपहतमित्यनेन तत्पावयेत् । मन्त्रं पठति उच्छिष्टोच्छिष्टोपहतं यच्च पापेन दत्तं मृतसूतकाद्वा वसोः पवित्रमग्निः सवितुश्च रश्मयः पुनन्त्वन्नं मम दुष्कृतं च यदन्यत् । अद्भिः पुरस्तात्परिदधाति । प्राणाय स्वाहाऽपानाय स्वाहा व्यानाय स्वाहा समानाय स्वाहोदानाय स्वाहेति पञ्चभिरभिजुहोति । अथावशिष्टं यतवागश्नात्यतोऽद्भिर्भूय एवोपरिष्टात्परिदधात्याचान्तो भूत्वाऽऽत्मेज्यानः प्राणोऽग्निर्विश्वोऽसीति च द्वाभ्यामात्मानमभिध्यायेत् । प्राणोऽग्निः परमात्मा वै पञ्चवायुः समाश्रितः । स प्रीतः प्रीणातु विश्वं विश्वभुक् । विश्वोऽसि वैश्वानरोऽसि विश्वं त्वया धार्यते जायमानम् । विशन् तु त्वामाहुतयश्च सर्वाः प्रजास्तत्र यत्र विश्वामृतोऽसीति । एवं न विधिना खल्वनेनात्ताऽन्नत्वं पुनरुपैति ॥ ६.९ ॥

tasmādvā eṣa ubhayātmaivaṃ vidātmannevābhidhyāyatyātmanneva yajatīti dhyānaṃ prayogasthaṃ mano vidvadbhiḥ ṣṭutaṃ manaḥpūtimucchiṣṭopahatamityanena tatpāvayet, mantraṃ paṭhati ucchiṣṭocchiṣṭopahataṃ yacca pāpena dattaṃ mṛtasūtakādvā vasoḥ pavitramagniḥ savituśca raśmayaḥ punantvannaṃ mama duṣkṛtaṃ ca yadanyat, adbhiḥ purastātparidadhāti, prāṇāya svāhā'pānāya svāhā vyānāya svāhā samānāya svāhodānāya svāheti pañcabhirabhijuhoti, athāvaśiṣṭaṃ yatavāgaśnātyato'dbhirbhūya evopariṣṭātparidadhātyācānto bhūtvā''tmejyānaḥ prāṇo'gnirviśvo'sīti ca dvābhyāmātmānamabhidhyāyet, prāṇo'gniḥ paramātmā vai pañcavāyuḥ samāśritaḥ, sa prītaḥ prīṇātu viśvaṃ viśvabhuk, viśvo'si vaiśvānaro'si viśvaṃ tvayā dhāryate jāyamānam, viśan tu tvāmāhutayaśca sarvāḥ prajāstatra yatra viśvāmṛto'sīti, evaṃ na vidhinā khalvanenāttā'nnatvaṃ punarupaiti || 6.9 ||

Tasmaadvaa esha ubhayaatmaivam vidaatmannevaabhidhyaayatyaatmanneva yajatiiti dhyaanam prayogastham mano vidvadbhih shtutam manahpuutimuchchhishtopahatamityanena tatpaavayet, mantram pathati uchchhishtochchhishtopahatam yachcha paapena dattam mritasuutakaadvaa vasoh pavitramagnih savitushcha rashmayah punantvannam mama dushkritam cha yadanyat, adbhih purastaatparidadhaati, praanaaya svaahaa'paanaaya svaahaa vyaanaaya svaahaa samaanaaya svaahodaanaaya svaaheti panchabhirabhijuhoti, athaavashishtam yatavaagashnaatyato'dbhirbhuuya evoparishtaatparidadhaatyaachaanto bhuutvaa''tmejyaanah praano'gnirvishvo'siiti cha dvaabhyaamaatmaanamabhidhyaayet, praano'gnih paramaatmaa vai panchavaayuh samaashritah, sa priitah priinaatu vishvam vishvabhuk, vishvo'si vaishvaanaro'si vishvam tvayaa dhaaryate jaayamaanam, vishan tu tvaamaahutayashcha sarvaah prajaastatra yatra vishvaamrito'siiti, evam na vidhinaa khalvanenaattaa'nnatvam punarupaiti

इसलिए यह उभयात्मा है। जो ऐसा जानता है, वह आत्मा में ही ध्यान करता है और आत्मा में ही यजन करता है। प्रयोग में स्थित ध्यान — अर्थात् मन — विद्वानों से प्रशंसित है। "मन अशुद्ध है, उच्छिष्ट से दूषित है" — इस मन्त्र से उसे पवित्र करे। वह मन्त्र पढ़ता है — "जो उच्छिष्ट है, उच्छिष्ट से दूषित है, जो पापी के द्वारा दिया गया है, अथवा मृत्यु या जन्म के अशौच से आया है — वसु का पवित्र करने वाला अग्नि और सविता की किरणें मेरे अन्न को तथा मेरे अन्य दुष्कर्म को शुद्ध करें।" पहले जल से उसे चारों ओर से घेरता है। "प्राणाय स्वाहा, अपानाय स्वाहा, व्यानाय स्वाहा, समानाय स्वाहा, उदानाय स्वाहा" — इन पाँच से आहुति देता है। तब वाणी को संयत रखकर बचे हुए को खाता है, और फिर जल से उसे ऊपर से चारों ओर घेरता है। आचमन करके, आत्मा को ही यज्ञ मानकर, "तू प्राण है, अग्नि है, विश्व है" — इन दो मन्त्रों से आत्मा का ध्यान करे: "प्राण अग्नि है, पाँच वायुओं में आश्रित परमात्मा ही है; वह विश्वभोक्ता प्रसन्न होकर विश्व को प्रसन्न करे। तू विश्व है, तू वैश्वानर है; जो कुछ उत्पन्न होता है वह सब तुझसे धारण किया जाता है। सब आहुतियाँ तुझमें प्रवेश करें, और सब प्रजाएँ वहाँ, जहाँ तू अमृत विश्व है।" इस विधि से खाने वाला फिर अन्न-भाव को प्राप्त नहीं होता।

Therefore this one has a twofold self. He who knows thus meditates in the Self alone and sacrifices in the Self alone. Meditation set in practice — that is, the mind — is praised by the wise. 'The mind is unclean, defiled by leavings' — with this he should purify it. He recites the verse: 'What is left over, what is defiled by leavings, what has been given by one who does evil, or has come from a death or a birth — may the purifier of Vasu, fire, and the rays of Savitṛ purify my food and whatever else I have done amiss.' First he encircles it with water. 'To prāṇa svāhā, to apāna svāhā, to vyāna svāhā, to samāna svāhā, to udāna svāhā' — with these five he makes the offering. Then, with speech restrained, he eats what is left, and afterwards again encircles it with water. Having rinsed his mouth, sacrificing to the Self, he should meditate on the Self with these two verses, 'You are breath, fire, the universe': 'Breath is fire, the supreme Self resting upon the five winds; may he, well pleased, gladden the universe, he who eats the universe. You are the universe, you are Vaiśvānara; all that comes to birth is upheld by you. Let all the oblations enter you, and all creatures there, where you are the immortal universe.' By this rule the eater does not come again to the state of being food.

अथापरं वेदितव्यमुत्तरो विकारोऽस्यात्मयज्ञस्य यथाऽन्नमन्नादश्चेत्यस्योपव्याख्यानम् । पुरुषश्चेता प्रधानान्तःस्थः स एव भोक्ता प्राकृतमन्नं भुङ्क्त इति । तस्यायं भूतात्मा ह्यन्नमस्य कर्ता प्रधानः । तस्मात्त्रिगुणं भोज्यं भोक्ता पुरुषोऽन्तःस्थः । अत्र दृष्टं नाम प्रत्ययम् । यस्माद्बीजसंभवा हि पशवस्तस्माद्बीजं भोज्यमनेनैव प्रधानस्य भोज्यत्वं व्याख्यातम् । तस्माद्भोक्ता पुरुषो भोज्या प्रकृतिस्तत्स्थो भुङ्क्त इति । प्राकृतमन्नं त्रिगुणभेदपरिणामत्वान्महदाद्यं विशेषान्तं लिङ्गम् । अनेनैव चतुर्दशविधस्य मार्गस्य व्याख्या कृता भवति । सुखदुःखमोहसंज्ञं ह्यन्नभूतमिदं जगत् । न हि बीजस्य स्वादुपरिग्रहोऽस्तीति यावन्न प्रसूतिः । तस्याप्येवं तिसृष्ववस्थास्वन्नत्वं भवति कौमारं यौवनं जरापरिणामत्वात्तदन्नत्वम् । एवं प्रधानस्य व्यक्ततां गतस्योपलब्धिर्भवति तत्र बुद्ध्यादीनि स्वादुनि भवन्ति । अध्यवसायसंकल्पाभिमाना इत्यथेन्द्रियार्थान् पञ्च स्वादुनि भवन्ति । एवं सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माण्येवं व्यक्तमन्नमव्यक्तमन्नमस्य निर्गुणो भोक्ता भोक्तृत्वाच्चैतन्यं प्रसिद्धं तस्य । यथाऽग्निर्वै देवानामन्नादः सोमोऽन्नमग्निनैवान्नमित्येवंवित् । सोमसंज्ञोऽयं भूतात्माऽग्निसंज्ञोऽप्यव्यक्तमुखा इति ॥ वचनात्पुरुषो ह्यव्यक्तमुखेन त्रिगुणं भुङ्क्ता इति । यो हैवं वेद संन्यासी योगी चाऽऽत्मयाजी चेति । अथ यद्वन्न कश्चिच्छून्यागारे कामिन्यः प्रविष्टाः स्पृशतीन्द्रियार्थांस्तद्वद् यो न स्पृशति प्रविष्टान् संन्यासी योगी चात्मयाजी चेति ॥ ६.१० ॥

athāparaṃ veditavyamuttaro vikāro'syātmayajñasya yathā'nnamannādaścetyasyopavyākhyānam, puruṣaścetā pradhānāntaḥsthaḥ sa eva bhoktā prākṛtamannaṃ bhuṅkta iti, tasyāyaṃ bhūtātmā hyannamasya kartā pradhānaḥ, tasmāttriguṇaṃ bhojyaṃ bhoktā puruṣo'ntaḥsthaḥ, atra dṛṣṭaṃ nāma pratyayam, yasmādbījasaṃbhavā hi paśavastasmādbījaṃ bhojyamanenaiva pradhānasya bhojyatvaṃ vyākhyātam, tasmādbhoktā puruṣo bhojyā prakṛtistatstho bhuṅkta iti, prākṛtamannaṃ triguṇabhedapariṇāmatvānmahadādyaṃ viśeṣāntaṃ liṅgam, anenaiva caturdaśavidhasya mārgasya vyākhyā kṛtā bhavati, sukhaduḥkhamohasaṃjñaṃ hyannabhūtamidaṃ jagat, na hi bījasya svāduparigraho'stīti yāvanna prasūtiḥ, tasyāpyevaṃ tisṛṣvavasthāsvannatvaṃ bhavati kaumāraṃ yauvanaṃ jarāpariṇāmatvāttadannatvam, evaṃ pradhānasya vyaktatāṃ gatasyopalabdhirbhavati tatra buddhyādīni svāduni bhavanti, adhyavasāyasaṃkalpābhimānā ityathendriyārthān pañca svāduni bhavanti, evaṃ sarvāṇīndriyakarmāṇi prāṇakarmāṇyevaṃ vyaktamannamavyaktamannamasya nirguṇo bhoktā bhoktṛtvāccaitanyaṃ prasiddhaṃ tasya, yathā'gnirvai devānāmannādaḥ somo'nnamagninaivānnamityevaṃvit, somasaṃjño'yaṃ bhūtātmā'gnisaṃjño'pyavyaktamukhā iti. vacanātpuruṣo hyavyaktamukhena triguṇaṃ bhuṅktā iti, yo haivaṃ veda saṃnyāsī yogī cā''tmayājī ceti, atha yadvanna kaścicchūnyāgāre kāminyaḥ praviṣṭāḥ spṛśatīndriyārthāṃstadvad yo na spṛśati praviṣṭān saṃnyāsī yogī cātmayājī ceti || 6.10 ||

Athaaparam veditavyamuttaro vikaaro'syaatmayajnasya yathaa'nnamannaadashchetyasyopavyaakhyaanam, purushashchetaa pradhaanaantahsthah sa eva bhoktaa praakritamannam bhunkta iti, tasyaayam bhuutaatmaa hyannamasya kartaa pradhaanah, tasmaattrigunam bhojyam bhoktaa purusho'ntahsthah, atra drishtam naama pratyayam, yasmaadbiijasambhavaa hi pashavastasmaadbiijam bhojyamanenaiva pradhaanasya bhojyatvam vyaakhyaatam, tasmaadbhoktaa purusho bhojyaa prakritistatstho bhunkta iti, praakritamannam trigunabhedaparinaamatvaanmahadaadyam visheshaantam lingam, anenaiva chaturdashavidhasya maargasya vyaakhyaa kritaa bhavati, sukhaduhkhamohasamjnam hyannabhuutamidam jagat, na hi biijasya svaaduparigraho'stiiti yaavanna prasuutih, tasyaapyevam tisrishvavasthaasvannatvam bhavati kaumaaram yauvanam jaraaparinaamatvaattadannatvam, evam pradhaanasya vyaktataam gatasyopalabdhirbhavati tatra buddhyaadiini svaaduni bhavanti, adhyavasaayasamkalpaabhimaanaa ityathendriyaarthaan pancha svaaduni bhavanti, evam sarvaaniindriyakarmaani praanakarmaanyevam vyaktamannamavyaktamannamasya nirguno bhoktaa bhoktritvaachchaitanyam prasiddham tasya, yathaa'gnirvai devaanaamannaadah somo'nnamagninaivaannamityevamvit, somasamjno'yam bhuutaatmaa'gnisamjno'pyavyaktamukhaa iti. vachanaatpurusho hyavyaktamukhena trigunam bhunktaa iti, yo haivam veda samnyaasii yogii chaa''tmayaajii cheti, atha yadvanna kashchichchhuunyaagaare kaaminyah pravishtaah sprishatiindriyaarthaamstadvad yo na sprishati pravishtaan samnyaasii yogii chaatmayaajii cheti

अब आगे जानने योग्य यह है — इस आत्मयज्ञ का उत्तर विकार: "जैसे अन्न और अन्न का खाने वाला" — इसका व्याख्यान यह है। चेतन पुरुष प्रधान के भीतर स्थित है; वही भोक्ता है, और वह प्राकृत अन्न को भोगता है। यह भूतात्मा ही उसका अन्न है, और इसका कर्ता प्रधान है। इसलिए भोग्य त्रिगुण है, और भोक्ता भीतर स्थित पुरुष है। यहाँ दृष्ट ही प्रमाण है: क्योंकि पशु बीज से उत्पन्न होते हैं, इसलिए बीज ही भोग्य है; इसी से प्रधान का भोग्यत्व व्याख्यात हो गया। इसलिए भोक्ता पुरुष है, भोग्य प्रकृति है, और उसमें स्थित होकर वह भोगता है। प्राकृत अन्न, त्रिगुण के भेद से परिणत होने के कारण, महत् से लेकर विशेष तक का लिंग (सूक्ष्म शरीर) है। इसी से चौदह प्रकार के मार्ग की व्याख्या भी हो जाती है। सुख, दुःख और मोह नाम वाला यह जगत् अन्न-भूत है। जब तक प्रसव नहीं होता, तब तक बीज के स्वाद का ग्रहण नहीं होता। इसकी भी तीन अवस्थाओं में अन्नता होती है — कौमार, यौवन और जरा; परिणाम होने से उनकी अन्नता है। इस प्रकार व्यक्त हुए प्रधान की उपलब्धि होती है; वहाँ बुद्धि आदि स्वादु होते हैं — अध्यवसाय, संकल्प और अभिमान। फिर पाँच इन्द्रिय-विषय स्वादु होते हैं। इसी प्रकार सब इन्द्रिय-कर्म और प्राण-कर्म भी। इस प्रकार व्यक्त अन्न और अव्यक्त अन्न है; इसका भोक्ता निर्गुण है, और भोक्ता होने से उसका चैतन्य सिद्ध है। जैसे देवों का अन्न-भक्षक अग्नि है और सोम अन्न है — ऐसा जानने वाला जानता है: "यह भूतात्मा सोम नाम वाला है, और अग्नि नाम वाले का मुख अव्यक्त है।" क्योंकि वचन है — "पुरुष अव्यक्त-मुख से त्रिगुण को भोगता है।" जो ऐसा जानता है वह संन्यासी, योगी और आत्मयाजी है। और जैसे शून्य घर में प्रविष्ट कामिनियों को कोई स्पर्श नहीं करता, वैसे ही जो प्रविष्ट इन्द्रिय-विषयों को स्पर्श नहीं करता, वह संन्यासी, योगी और आत्मयाजी है।

Now there is a further thing to be known, a later development of this sacrifice to the Self: 'as food and the eater of food' — this is its explanation. The conscious Person stands within primordial nature; he alone is the enjoyer, and he enjoys the food that nature provides. This elemental self is indeed his food, and its maker is primordial nature. Therefore what is enjoyed is of the three qualities, and the enjoyer is the Person standing within. Here what is seen is the ground of the conclusion: since animals arise from seed, the seed is what is enjoyed; and by this very thing the enjoyability of primordial nature is explained. Therefore the Person is the enjoyer, nature is what is enjoyed, and standing in it he enjoys. The food that nature provides, being a transformation through the difference of the three qualities, is the subtle body beginning with the great one and ending with the particulars. By this the fourteenfold path is explained as well. This world, whose names are pleasure, pain and delusion, is of the nature of food. So long as there is no bringing forth, there is no grasping of the taste of the seed. In its three states too it has the character of food: childhood, youth and old age — because they are transformations, they are food. Thus, when nature has become manifest, it is apprehended; there intellect and the rest become the tastes — resolve, will and self-assertion. Then the five objects of sense become tastes; and so too all the acts of the senses and the acts of breath. Thus there is manifest food and unmanifest food; and the enjoyer of it is without qualities, and because he is an enjoyer his consciousness is established. As fire is the eater of food among the gods and soma is the food, so the knower knows: 'This elemental self is named soma, and he who is named fire has the unmanifest for his mouth.' For there is the saying, 'the Person enjoys the three-qualitied through the mouth of the unmanifest'. He who knows thus is a renouncer, a yogin, and a sacrificer to the Self. And as no one touches women who have gone into an empty house, so he who does not touch the objects of sense that have entered is a renouncer, a yogin, and a sacrificer to the Self.

परं वा एतदात्मनो रूपं यदन्नमन्नमयो ह्ययं प्राणः । अथ न यद्यश्नात्यमन्ताऽश्रोताऽस्प्रष्टाऽद्रष्टाऽवक्ताऽघ्राताऽरसयिता भवति प्राणांश्चोत्सृजतीत्येवं ह्याह । अथ यदि खल्वश्नाति प्राणसमृद्धो भूत्वा मन्ता भवति श्रोता भवति स्प्रष्टा भवति वक्ता भवति रसयिता भवति घ्राता भवति द्रष्टा भवतीति । एवं ह्याह अन्नाद्वै प्रजाः प्रजायन्ते याः काश्चित्पृथिवीश्रिताः । अतोऽन्नेनैव जीवन्त्यथैतदपियन्त्यन्ततः ॥ ६.११ ॥

paraṃ vā etadātmano rūpaṃ yadannamannamayo hyayaṃ prāṇaḥ, atha na yadyaśnātyamantā'śrotā'spraṣṭā'draṣṭā'vaktā'ghrātā'rasayitā bhavati prāṇāṃścotsṛjatītyevaṃ hyāha, atha yadi khalvaśnāti prāṇasamṛddho bhūtvā mantā bhavati śrotā bhavati spraṣṭā bhavati vaktā bhavati rasayitā bhavati ghrātā bhavati draṣṭā bhavatīti, evaṃ hyāha annādvai prajāḥ prajāyante yāḥ kāścitpṛthivīśritāḥ, ato'nnenaiva jīvantyathaitadapiyantyantataḥ || 6.11 ||

Param vaa etadaatmano ruupam yadannamannamayo hyayam praanah, atha na yadyashnaatyamantaa'shrotaa'sprashtaa'drashtaa'vaktaa'ghraataa'rasayitaa bhavati praanaamshchotsrijatiityevam hyaaha, atha yadi khalvashnaati praanasamriddho bhuutvaa mantaa bhavati shrotaa bhavati sprashtaa bhavati vaktaa bhavati rasayitaa bhavati ghraataa bhavati drashtaa bhavatiiti, evam hyaaha annaadvai prajaah prajaayante yaah kaashchitprithiviishritaah, ato'nnenaiva jiivantyathaitadapiyantyantatah

अन्न ही आत्मा का परम रूप है, क्योंकि यह प्राण अन्नमय है। और यदि कोई नहीं खाता, तो वह न मनन करने वाला, न सुनने वाला, न स्पर्श करने वाला, न देखने वाला, न बोलने वाला, न सूँघने वाला, न रस लेने वाला रह जाता है, और प्राणों को छोड़ देता है — ऐसा कहा गया है। और यदि खाता है, तो प्राण से समृद्ध होकर वह मन्ता होता है, श्रोता होता है, स्पर्श करने वाला होता है, वक्ता होता है, रस लेने वाला होता है, घ्राता होता है, द्रष्टा होता है। क्योंकि ऐसा कहा गया है: "अन्न से ही प्रजाएँ उत्पन्न होती हैं — जो कोई पृथ्वी पर आश्रित हैं; इसके बाद अन्न से ही जीती हैं, और अन्त में इसी में चली जाती हैं।"

Food is the highest form of the Self, for this breath is made of food. And if one does not eat, one becomes a non-thinker, a non-hearer, a non-toucher, a non-seer, a non-speaker, a non-smeller, a non-taster, and gives up the breaths — so it is said. But if one does eat, then, grown rich in breath, one becomes a thinker, a hearer, a toucher, a speaker, a taster, a smeller, a seer. For so it is said: 'From food creatures are born, all those that rest upon the earth; then by food alone they live, and into it they go at the end.'

अथान्यत्राप्युक्तं सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्यहरहः प्रपतन्त्यन्नमभिजिघृक्षमाणानि सूर्यो रश्मिभिराददात्यन्नं तेनासौ तपत्यन्नेनाभिषिक्ताः पचन्तीमे प्राणा अग्निर्वा अन्नेनाभिज्वलत्यन्नकामेनेदं प्रकल्पितं ब्रह्मणा । अतोऽन्नमात्मेत्युपासीतेत्येवं ह्याह । अन्नाद्भूतानि जायन्ते जातान्यन्नेन वर्धन्ते । अद्यतेऽत्ति च भूतानि तस्मादन्नं तदुच्यते ॥ ६.१२ ॥

athānyatrāpyuktaṃ sarvāṇi ha vā imāni bhūtānyaharahaḥ prapatantyannamabhijighṛkṣamāṇāni sūryo raśmibhirādadātyannaṃ tenāsau tapatyannenābhiṣiktāḥ pacantīme prāṇā agnirvā annenābhijvalatyannakāmenedaṃ prakalpitaṃ brahmaṇā, ato'nnamātmetyupāsītetyevaṃ hyāha, annādbhūtāni jāyante jātānyannena vardhante, adyate'tti ca bhūtāni tasmādannaṃ taducyate || 6.12 ||

Athaanyatraapyuktam sarvaani ha vaa imaani bhuutaanyaharahah prapatantyannamabhijighrikshamaanaani suuryo rashmibhiraadadaatyannam tenaasau tapatyannenaabhishiktaah pachantiime praanaa agnirvaa annenaabhijvalatyannakaamenedam prakalpitam brahmanaa, ato'nnamaatmetyupaasiitetyevam hyaaha, annaadbhuutaani jaayante jaataanyannena vardhante, adyate'tti cha bhuutaani tasmaadannam taduchyate

और अन्यत्र भी कहा गया है — ये सब भूत प्रतिदिन अन्न को पकड़ने की इच्छा से दौड़ते हैं। सूर्य किरणों से अन्न ग्रहण करता है, और उससे वह तपता है; अन्न से सिंचित होकर ये प्राण पचाते हैं; अन्न से ही अग्नि जलती है। यह सब ब्रह्मा ने अन्न की कामना से रचा है। इसलिए अन्न को आत्मा मानकर उपासना करे। क्योंकि ऐसा कहा गया है: "अन्न से भूत उत्पन्न होते हैं, और उत्पन्न होकर अन्न से बढ़ते हैं। यह खाया जाता है और भूतों को खाता भी है, इसलिए इसे अन्न कहा जाता है।"

And elsewhere it is said: all these beings run about day after day, wishing to seize food. The sun takes food with his rays, and by that he glows; sprinkled with food these breaths digest; by food fire blazes up. All this was fashioned by Brahmā out of the desire for food. Therefore one should worship food as the Self. For so it is said: 'From food beings are born, and being born they grow by food. It is eaten and it also eats beings; therefore it is called food.'

अथान्यत्राप्युक्तं विश्वभृद्वै नामैषा तनूर्भगवतो विष्णोर्यदिदमन्नम् । प्राणो वा अन्नस्य रसो मनः प्राणस्य विज्ञानं मनस आनन्दं विज्ञानस्येत्यन्नवान् प्राणवान्मनस्वान्विज्ञानवानानन्दवांश्च भवति यो हैवं वेद । यावन्तीह वै भूतान्यन्नमदन्ति तावत्स्वन्तःस्थोऽन्नमत्ति यो हैवं वेद । अन्नमेव विजरन्नमन्नं संवननं स्मृतम् । अन्नं पशूनां प्राणोऽन्नं ज्येष्ठमन्नं भिषक् स्मृतम् ॥ ६.१३ ॥

athānyatrāpyuktaṃ viśvabhṛdvai nāmaiṣā tanūrbhagavato viṣṇoryadidamannam, prāṇo vā annasya raso manaḥ prāṇasya vijñānaṃ manasa ānandaṃ vijñānasyetyannavān prāṇavānmanasvānvijñānavānānandavāṃśca bhavati yo haivaṃ veda, yāvantīha vai bhūtānyannamadanti tāvatsvantaḥstho'nnamatti yo haivaṃ veda, annameva vijarannamannaṃ saṃvananaṃ smṛtam, annaṃ paśūnāṃ prāṇo'nnaṃ jyeṣṭhamannaṃ bhiṣak smṛtam || 6.13 ||

Athaanyatraapyuktam vishvabhridvai naamaishaa tanuurbhagavato vishnoryadidamannam, praano vaa annasya raso manah praanasya vijnaanam manasa aanandam vijnaanasyetyannavaan praanavaanmanasvaanvijnaanavaanaanandavaamshcha bhavati yo haivam veda, yaavantiiha vai bhuutaanyannamadanti taavatsvantahstho'nnamatti yo haivam veda, annameva vijarannamannam samvananam smritam, annam pashuunaam praano'nnam jyeshthamannam bhishak smritam

और अन्यत्र भी कहा गया है — यह जो अन्न है, वही भगवान् विष्णु की "विश्वभृत्" नाम वाली तनु है। अन्न का रस प्राण है, प्राण का मन, मन का विज्ञान, और विज्ञान का आनन्द। जो ऐसा जानता है वह अन्नवान्, प्राणवान्, मनस्वी, विज्ञानवान् और आनन्दवान् होता है। और जितने भूत यहाँ अन्न खाते हैं, उतनों के भीतर स्थित होकर वही अन्न खाता है, जो ऐसा जानता है। "अन्न ही जरा को दूर करने वाला है, अन्न ही वशीकरण कहा गया है; अन्न पशुओं का प्राण है, अन्न ज्येष्ठ है, अन्न ही वैद्य कहा गया है।"

And elsewhere it is said: this food is that body of the blessed Viṣṇu which is named the bearer of the universe. The essence of food is breath, of breath mind, of mind understanding, of understanding joy. He who knows thus becomes possessed of food, of breath, of mind, of understanding and of joy. And as many beings here as eat food, within so many does he, standing within, eat food, who knows thus. 'Food keeps off old age, food is said to be a means of winning; food is the breath of animals, food is the eldest, food is said to be the physician.'

अथान्यत्राप्युक्तमन्नं वा अस्य सर्वस्य योनिः कालश्चान्नस्य सूर्यो योनिः कालस्य । तस्यैतद्रूपं यन् निमेषादिकालात्संभृतं द्वादशात्मकं वत्सरमेतस्याग्नेयमर्धमर्धंवारुणम् । मघाद्यं श्रविष्ठार्धमाग्नेयं क्रमेणोत्क्रमेण सार्पाद्यं श्रविष्ठार्धान्तं सौम्यम् । तत्रैकैकमात्मनो नवांशकं सचारकविधं सौक्ष्म्यत्वादेतत्प्रमाणमनेनैव प्रमीयते हि कालः । न विना प्रमाणेन प्रमेयस्योपलब्धिः । प्रमेयोऽपि प्रमाणतां पृथक्त्वादुपैत्यात्मसंबोधनार्थमित्येवं ह्याह । यावत्यो वै कालस्य कलास्तावतीषु चरत्यसौ यः कालं ब्रह्मेत्युपासीत कालस्तस्यातिदूरमपसरतीत्येवंह्याह कालात्स्रवन्ति भूतानि कालाद्वृद्धिं प्रयान्ति च । काले चास्तं नियच्छन्ति कालो मूर्तिरमूर्तिमान् ॥ ६.१४ ॥

athānyatrāpyuktamannaṃ vā asya sarvasya yoniḥ kālaścānnasya sūryo yoniḥ kālasya, tasyaitadrūpaṃ yan nimeṣādikālātsaṃbhṛtaṃ dvādaśātmakaṃ vatsarametasyāgneyamardhamardhaṃvāruṇam, maghādyaṃ śraviṣṭhārdhamāgneyaṃ krameṇotkrameṇa sārpādyaṃ śraviṣṭhārdhāntaṃ saumyam, tatraikaikamātmano navāṃśakaṃ sacārakavidhaṃ saukṣmyatvādetatpramāṇamanenaiva pramīyate hi kālaḥ, na vinā pramāṇena prameyasyopalabdhiḥ, prameyo'pi pramāṇatāṃ pṛthaktvādupaityātmasaṃbodhanārthamityevaṃ hyāha, yāvatyo vai kālasya kalāstāvatīṣu caratyasau yaḥ kālaṃ brahmetyupāsīta kālastasyātidūramapasaratītyevaṃhyāha kālātsravanti bhūtāni kālādvṛddhiṃ prayānti ca, kāle cāstaṃ niyacchanti kālo mūrtiramūrtimān || 6.14 ||

Athaanyatraapyuktamannam vaa asya sarvasya yonih kaalashchaannasya suuryo yonih kaalasya, tasyaitadruupam yan nimeshaadikaalaatsambhritam dvaadashaatmakam vatsarametasyaagneyamardhamardhamvaarunam, maghaadyam shravishthaardhamaagneyam kramenotkramena saarpaadyam shravishthaardhaantam saumyam, tatraikaikamaatmano navaamshakam sachaarakavidham saukshmyatvaadetatpramaanamanenaiva pramiiyate hi kaalah, na vinaa pramaanena prameyasyopalabdhih, prameyo'pi pramaanataam prithaktvaadupaityaatmasambodhanaarthamityevam hyaaha, yaavatyo vai kaalasya kalaastaavatiishu charatyasau yah kaalam brahmetyupaasiita kaalastasyaatiduuramapasaratiityevamhyaaha kaalaatsravanti bhuutaani kaalaadvriddhim prayaanti cha, kaale chaastam niyachchhanti kaalo muurtiramuurtimaan

और अन्यत्र भी कहा गया है — अन्न ही इस सबकी योनि है, और अन्न की योनि काल है, तथा काल की योनि सूर्य है। उसका यह रूप है — निमेष आदि काल से संचित बारह अंगों वाला वत्सर। इसका आधा भाग आग्नेय है और आधा वारुण। मघा से आरम्भ होकर श्रविष्ठा के आधे तक, क्रम से, आग्नेय है; और सार्प (आश्लेषा) से आरम्भ होकर श्रविष्ठा के शेष आधे तक, उत्क्रम से, सौम्य है। वहाँ इसका एक-एक अंश नौ उपांशों वाला है, नक्षत्रों की चाल के अनुसार। सूक्ष्म होने से यही प्रमाण है, क्योंकि इसी से काल मापा जाता है। प्रमाण के बिना प्रमेय की उपलब्धि नहीं होती; और प्रमेय भी पृथक् होने के कारण आत्मा को जनाने के लिए प्रमाण-भाव को प्राप्त होता है — ऐसा कहा गया है। काल की जितनी कलाएँ हैं, उतनी में वह विचरता है जो काल को ब्रह्म मानकर उपासना करता है; काल उससे बहुत दूर हट जाता है। क्योंकि ऐसा कहा गया है: "काल से भूत बहते हैं, काल से वृद्धि को प्राप्त होते हैं, और काल में अस्त हो जाते हैं; काल मूर्त है और अमूर्त भी।"

And elsewhere it is said: food is the womb of all this, time is the womb of food, and the sun is the womb of time. Its form is the year of twelve parts, gathered together out of time that begins with the twinkling of an eye. Half of it belongs to fire and half to Varuṇa. From Maghā to the middle of Śraviṣṭhā, going forward, belongs to fire; and from Sārpa to the remaining half of Śraviṣṭhā, going backward, belongs to the moon. There each single part of it has nine sub-parts, following the courses of the constellations. Because it is subtle, this is the measure, for by this alone is time measured. Without a measure there is no apprehension of what is to be measured; and what is to be measured, being itself distinct, comes to serve as a measure, for the sake of making the Self known — so it is said. As many as are the parts of time, in so many does he move who worships time as Brahman; time withdraws far away from him. For so it is said: 'From time beings flow forth, by time they come to growth, and in time they set; time is both formed and formless.'

द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे कालश्चाकालश्चाथ यः प्रागादित्यात्सोऽकालोऽकलोऽथ य आदित्याद्यः स कालः सकलः सकलस्य वा एतद्रूपं यत्संवत्सरः संवत्सरात्खल्वेमाः प्रजाः प्रजायन्ते संवत्सरेणेह वै जाता विवर्धन्ते संवत्सरे प्रत्यस्तं यन्ति तस्मात्संवत्सरो वै प्रजापतिः कालोऽन्नं ब्रह्मनीडमात्मा चेत्येवं ह्याह । कालः पचति भूतानि सर्वाण्येव महात्मनि । यस्मिंस्तु पच्यते कालो यस्तं वेद स वेदवित् ॥ ६.१५ ॥

dve vāva brahmaṇo rūpe kālaścākālaścātha yaḥ prāgādityātso'kālo'kalo'tha ya ādityādyaḥ sa kālaḥ sakalaḥ sakalasya vā etadrūpaṃ yatsaṃvatsaraḥ saṃvatsarātkhalvemāḥ prajāḥ prajāyante saṃvatsareṇeha vai jātā vivardhante saṃvatsare pratyastaṃ yanti tasmātsaṃvatsaro vai prajāpatiḥ kālo'nnaṃ brahmanīḍamātmā cetyevaṃ hyāha, kālaḥ pacati bhūtāni sarvāṇyeva mahātmani, yasmiṃstu pacyate kālo yastaṃ veda sa vedavit || 6.15 ||

Dve vaava brahmano ruupe kaalashchaakaalashchaatha yah praagaadityaatso'kaalo'kalo'tha ya aadityaadyah sa kaalah sakalah sakalasya vaa etadruupam yatsamvatsarah samvatsaraatkhalvemaah prajaah prajaayante samvatsareneha vai jaataa vivardhante samvatsare pratyastam yanti tasmaatsamvatsaro vai prajaapatih kaalo'nnam brahmaniidamaatmaa chetyevam hyaaha, kaalah pachati bhuutaani sarvaanyeva mahaatmani, yasmimstu pachyate kaalo yastam veda sa vedavit

ब्रह्म के दो रूप हैं — काल और अकाल। जो आदित्य से पूर्व है वह अकाल है, कला-रहित; और जो आदित्य से आगे है वह काल है, कला वाला। कला वाले का रूप यह संवत्सर है। संवत्सर से ये प्रजाएँ उत्पन्न होती हैं, संवत्सर से उत्पन्न होकर बढ़ती हैं, और संवत्सर में अस्त हो जाती हैं। इसलिए संवत्सर ही प्रजापति है, काल है, अन्न है, ब्रह्म का नीड है, और आत्मा है। क्योंकि ऐसा कहा गया है: "काल महात्मा में सब भूतों को पकाता है; परन्तु जिसमें काल स्वयं पकाया जाता है, उसे जो जानता है वही वेद का ज्ञाता है।"

There are two forms of Brahman, time and the timeless. What is before the sun is the timeless, without parts; and what begins with the sun is time, having parts. The form of what has parts is the year. From the year these creatures are born; being born, they grow by the year; and in the year they set. Therefore the year is Prajāpati, is time, is food, is the nest of Brahman, and is the Self. For so it is said: 'Time ripens all beings in the great Self; but he who knows that in which time itself is ripened, he is the knower of the Veda.'

विग्रहवानेष कालः सिन्धुराजः प्रजानाम् । एष तत्स्थः सविताख्यो यस्मादेवेमे चन्द्रर्क्षग्रह संवत्सरादयः सूयन्तेऽथैभ्यः सर्वमिदमन्न वा यत्किंचिच्छुभाशुभंदृश्येतेह लोके तदेतेभ्यस्तस्मादादित्यात्मा ब्रह्माथ कालसंज्ञमादित्यमुपासीतादित्यो ब्रह्मेत्येकेऽथैवं ह्याह । होता भोक्ता हविर्मन्त्रो यज्ञो विष्णुः प्रजापतिः । सर्वः कश्चित्प्रभुः साक्षी योऽमुष्मिन्भाति मण्डले ॥ ६.१६ ॥

vigrahavāneṣa kālaḥ sindhurājaḥ prajānām, eṣa tatsthaḥ savitākhyo yasmādeveme candrarkṣagraha saṃvatsarādayaḥ sūyante'thaibhyaḥ sarvamidamanna vā yatkiṃcicchubhāśubhaṃdṛśyeteha loke tadetebhyastasmādādityātmā brahmātha kālasaṃjñamādityamupāsītādityo brahmetyeke'thaivaṃ hyāha, hotā bhoktā havirmantro yajño viṣṇuḥ prajāpatiḥ, sarvaḥ kaścitprabhuḥ sākṣī yo'muṣminbhāti maṇḍale || 6.16 ||

Vigrahavaanesha kaalah sindhuraajah prajaanaam, esha tatsthah savitaakhyo yasmaadeveme chandrarkshagraha samvatsaraadayah suuyante'thaibhyah sarvamidamanna vaa yatkimchichchhubhaashubhamdrishyeteha loke tadetebhyastasmaadaadityaatmaa brahmaatha kaalasamjnamaadityamupaasiitaadityo brahmetyeke'thaivam hyaaha, hotaa bhoktaa havirmantro yajno vishnuh prajaapatih, sarvah kashchitprabhuh saakshii yo'mushminbhaati mandale

यह मूर्तिमान् काल प्रजाओं का सिन्धुराज है। उसमें स्थित वह सविता नाम वाला है, जिससे ये चन्द्र, नक्षत्र, ग्रह और संवत्सर आदि उत्पन्न होते हैं; और इनसे यह सब। और इस लोक में जो कुछ शुभ या अशुभ दिखाई देता है, वह इन्हीं से है। इसलिए आदित्य ब्रह्म का आत्मा है; काल नाम वाले आदित्य की उपासना करे। "आदित्य ही ब्रह्म है" — ऐसा कुछ लोग कहते हैं। और ऐसा कहा गया है: "होता, भोक्ता, हवि, मन्त्र, यज्ञ, विष्णु, प्रजापति — जो कुछ भी है, वह प्रभु और साक्षी है, जो उस मण्डल में भासित होता है।"

This embodied time is the ocean-king of creatures. In him stands the one named Savitṛ, from whom the moon, the stars, the planets, the year and the rest are brought forth; and from these comes all this. And whatever good or evil is seen here in the world comes from these. Therefore the sun is the Self of Brahman; one should worship the sun under the name of time. 'The sun is Brahman' — so say some. And so it is said: 'The offerer, the enjoyer, the oblation, the formula, the sacrifice, Viṣṇu, Prajāpati — all of it is that lord, that witness, who shines in yonder orb.'

ब्रह्म ह वा इदमग्र आसीदेकोऽनन्तः प्रागनन्तो दक्षिणतोऽनन्तः प्रतीच्यनन्त उदीच्यनन्त ऊर्ध्वं चावाङ् च सर्वतोऽनन्तः । न ह्यस्य प्राच्यादि दिशः कल्पन्तेऽथ तिर्यग्वाऽवाङ् वोर्ध्वं वाऽनूह्य एष परमात्माऽपरिमितोऽजः । अतर्क्योऽचिन्त्य एष आकाशात्मा एवैष कृत्स्रक्षय एको जागर्ति । इत्येतस्मादाकाशादेष खल्विदं चेतामात्रं बोधयत्यनेनैव चेदं ध्यायतेऽस्मिंश्च प्रत्यस्तं याति । अस्यैतद्भास्वरं रूपं यदमुष्मिन्नादित्ये तपत्यग्नौ चाधूमके यज्ज्योतिश्चित्रतरमुदरस्थोऽथ वा यः पचत्यन्नमित्येवं ह्याह । यश्चैषोऽग्नौ यश्चायं हृदये यश्चासावादित्ये स एष एका इत्येकस्य हैकत्वमेति य एवं वेद ॥ ६.१७ ॥

brahma ha vā idamagra āsīdeko'nantaḥ prāgananto dakṣiṇato'nantaḥ pratīcyananta udīcyananta ūrdhvaṃ cāvāṅ ca sarvato'nantaḥ, na hyasya prācyādi diśaḥ kalpante'tha tiryagvā'vāṅ vordhvaṃ vā'nūhya eṣa paramātmā'parimito'jaḥ, atarkyo'cintya eṣa ākāśātmā evaiṣa kṛtsrakṣaya eko jāgarti, ityetasmādākāśādeṣa khalvidaṃ cetāmātraṃ bodhayatyanenaiva cedaṃ dhyāyate'smiṃśca pratyastaṃ yāti, asyaitadbhāsvaraṃ rūpaṃ yadamuṣminnāditye tapatyagnau cādhūmake yajjyotiścitrataramudarastho'tha vā yaḥ pacatyannamityevaṃ hyāha, yaścaiṣo'gnau yaścāyaṃ hṛdaye yaścāsāvāditye sa eṣa ekā ityekasya haikatvameti ya evaṃ veda || 6.17 ||

Brahma ha vaa idamagra aasiideko'nantah praagananto dakshinato'nantah pratiichyananta udiichyananta uurdhvam chaavaan cha sarvato'nantah, na hyasya praachyaadi dishah kalpante'tha tiryagvaa'vaan vordhvam vaa'nuuhya esha paramaatmaa'parimito'jah, atarkyo'chintya esha aakaashaatmaa evaisha kritsrakshaya eko jaagarti, ityetasmaadaakaashaadesha khalvidam chetaamaatram bodhayatyanenaiva chedam dhyaayate'smimshcha pratyastam yaati, asyaitadbhaasvaram ruupam yadamushminnaaditye tapatyagnau chaadhuumake yajjyotishchitrataramudarastho'tha vaa yah pachatyannamityevam hyaaha, yashchaisho'gnau yashchaayam hridaye yashchaasaavaaditye sa esha ekaa ityekasya haikatvameti ya evam veda

आदि में यह ब्रह्म ही था — एक, अनन्त: पूर्व में अनन्त, दक्षिण में अनन्त, पश्चिम में अनन्त, उत्तर में अनन्त, ऊपर और नीचे — सब ओर अनन्त। इसके लिए पूर्व आदि दिशाओं की कल्पना नहीं होती; न यह तिरछा, न नीचे, न ऊपर — ऐसा अनुमान नहीं किया जा सकता। यह परमात्मा अपरिमित है, अजन्मा है, अतर्क्य और अचिन्त्य है; यही आकाश-आत्मा है। सम्पूर्ण प्रलय होने पर यह एक ही जागता रहता है। और इस आकाश से यह चेतनमात्र जगत् जगाया जाता है; इससे ही यह ध्यान किया जाता है, और इसी में अस्त हो जाता है। इसका यह भास्वर रूप वही है जो उस आदित्य में तपता है, जो धूमरहित अग्नि में अत्यन्त विचित्र ज्योति है, और जो उदर में स्थित होकर अन्न को पचाता है। क्योंकि ऐसा कहा गया है: "जो अग्नि में है, जो यह हृदय में है, और जो उस आदित्य में है — वह एक ही है।" जो ऐसा जानता है, वह उस एक के एकत्व को प्राप्त करता है।

In the beginning Brahman alone was this — one, endless: endless to the east, endless to the south, endless to the west, endless to the north, endless above and below, endless on every side. For him the quarters, eastern and the rest, cannot be conceived; nor can he be inferred as across, below or above. This supreme Self is unmeasured, unborn, beyond reasoning, unthinkable; he is the Self of space. At the total dissolution he alone remains awake. And out of this space this world, which is mere consciousness, is awakened; by him alone it is thought, and in him it sets. This shining form of his is what glows in yonder sun, what is the most many-coloured light in a smokeless fire, and what, standing in the belly, digests the food. For so it is said: 'He who is in the fire, and he who is here in the heart, and he who is in yonder sun — he is one.' He who knows thus attains oneness with that one.

तथा तत्प्रयोगकल्पः प्राणायामः प्रत्याहारो ध्यानं धारणा तर्कः समाधिः षडङ्ग इत्युच्यते योगः । अनेन यदा पश्यन्पश्यति रुक्मवर्णं कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्म योनिम् । तदा विद्वान्पुण्यपापे विहाय परेऽव्यये सर्वमेकी करोत्येवं ह्याह । यथा पर्वतमादीप्तं नाश्रयन्तिमृगाद्विजाः । तद्वद्ब्रह्मविदो दोषा नाश्रयन्ति कदाचन ॥ ६.१८ ॥

tathā tatprayogakalpaḥ prāṇāyāmaḥ pratyāhāro dhyānaṃ dhāraṇā tarkaḥ samādhiḥ ṣaḍaṅga ityucyate yogaḥ, anena yadā paśyanpaśyati rukmavarṇaṃ kartāramīśaṃ puruṣaṃ brahma yonim, tadā vidvānpuṇyapāpe vihāya pare'vyaye sarvamekī karotyevaṃ hyāha, yathā parvatamādīptaṃ nāśrayantimṛgādvijāḥ, tadvadbrahmavido doṣā nāśrayanti kadācana || 6.18 ||

Tathaa tatprayogakalpah praanaayaamah pratyaahaaro dhyaanam dhaaranaa tarkah samaadhih shadanga ityuchyate yogah, anena yadaa pashyanpashyati rukmavarnam kartaaramiisham purusham brahma yonim, tadaa vidvaanpunyapaape vihaaya pare'vyaye sarvamekii karotyevam hyaaha, yathaa parvatamaadiiptam naashrayantimrigaadvijaah, tadvadbrahmavido doshaa naashrayanti kadaachana

उसके प्रयोग का विधान यह है — प्राणायाम, प्रत्याहार, ध्यान, धारणा, तर्क और समाधि; इस प्रकार योग छह अंगों वाला कहा जाता है। इससे जब वह देखते हुए देखता है — कर्ता, ईश, पुरुष, ब्रह्म, योनि, स्वर्ण-वर्ण को — तब वह विद्वान् पुण्य और पाप को छोड़कर परम अव्यय में सबको एक कर देता है। ऐसा कहा गया है: "जैसे जलते हुए पर्वत का आश्रय पशु और पक्षी नहीं लेते, वैसे ही ब्रह्मज्ञानी का आश्रय दोष कभी नहीं लेते।"

The rule for its practice is this: breath-control, withdrawal, meditation, concentration, reflection and absorption — thus yoga is said to have six limbs. By this, when one sees, seeing the maker, the lord, the Person, Brahman the womb, of golden hue, then that knower, leaving merit and demerit behind, makes all one in the supreme and imperishable. So it is said: 'As beasts and birds do not resort to a burning mountain, so faults never resort to one who knows Brahman.'

अथान्यत्राप्युक्तंयदा वै बहिर्विद्वान्मनो नियम्येन्द्रियाथाश्च प्राणो निवेशयित्वा निःसंकल्पस्ततस्तिष्ठेत् । अप्राणादिह यस्मात्संभूतः प्राणसंज्ञको जीवस्तस्मात्प्राणो वै तुर्याख्ये धारयेत्प्राणमित्येवं ह्याह । अचित्तं चित्तमध्यस्थमचिन्त्यं गुह्यमुत्तमम् । तत्र चित्तं निधायेत तच्च लिङ्गं निराश्रयम् ॥ ६.१९ ॥

athānyatrāpyuktaṃyadā vai bahirvidvānmano niyamyendriyāthāśca prāṇo niveśayitvā niḥsaṃkalpastatastiṣṭhet, aprāṇādiha yasmātsaṃbhūtaḥ prāṇasaṃjñako jīvastasmātprāṇo vai turyākhye dhārayetprāṇamityevaṃ hyāha, acittaṃ cittamadhyasthamacintyaṃ guhyamuttamam, tatra cittaṃ nidhāyeta tacca liṅgaṃ nirāśrayam || 6.19 ||

Athaanyatraapyuktamyadaa vai bahirvidvaanmano niyamyendriyaathaashcha praano niveshayitvaa nihsamkalpastatastishthet, apraanaadiha yasmaatsambhuutah praanasamjnako jiivastasmaatpraano vai turyaakhye dhaarayetpraanamityevam hyaaha, achittam chittamadhyasthamachintyam guhyamuttamam, tatra chittam nidhaayeta tachcha lingam niraashrayam

और अन्यत्र भी कहा गया है — जब विद्वान् मन को बाहर से रोककर, प्राण को तथा इन्द्रिय-विषयों को स्थापित करके, संकल्प-रहित होकर स्थित हो जाए — तो, चूँकि प्राण नाम वाला जीव यहाँ अप्राण से उत्पन्न हुआ है, इसलिए प्राण ही प्राण को "तुर्य" नाम वाले में धारण करे। ऐसा कहा गया है: "चित्त के मध्य में स्थित अचित्त, अचिन्त्य, गुह्य और उत्तम है; वहाँ चित्त को स्थापित करे — और वह लिंग आश्रय-रहित है।"

And elsewhere it is said: when the knower, having restrained the mind from what is outside and having settled the breath and the objects of the senses, stands free of willing — then, since the living being named breath has here arisen out of what is not breath, let breath hold breath in that which is named the fourth. So it is said: 'The thoughtless, standing in the midst of thought, unthinkable, hidden, highest — there let one place his thought; and that subtle mark is without support.'

अथान्यत्राप्युक्तम् अतः पराऽस्य धारणा तालुरसनाग्ननिपीडमाद्वाङ्मनःप्राणनिरोधनाद्ब्रह्म तर्केण पश्यति यदात्मनात्मान मणोरणीयांसं द्योतमानं मनःक्षयात्पश्यति तदात्मनात्मानं दृष्ट्वा निरात्मा भवति निरात्मकत्वादसंख्योऽयोनिश्चिन्त्यो मोक्षलक्षणमित्येतत्परं रहस्यमित्येवं ह्याह । चित्तस्य हि प्रसादेन हन्ति कर्म शुभाशुभम् । प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमव्ययमश्नुता इति ॥ ६.२० ॥

athānyatrāpyuktam ataḥ parā'sya dhāraṇā tālurasanāgnanipīḍamādvāṅmanaḥprāṇanirodhanādbrahma tarkeṇa paśyati yadātmanātmāna maṇoraṇīyāṃsaṃ dyotamānaṃ manaḥkṣayātpaśyati tadātmanātmānaṃ dṛṣṭvā nirātmā bhavati nirātmakatvādasaṃkhyo'yoniścintyo mokṣalakṣaṇamityetatparaṃ rahasyamityevaṃ hyāha, cittasya hi prasādena hanti karma śubhāśubham, prasannātmātmani sthitvā sukhamavyayamaśnutā iti || 6.20 ||

Athaanyatraapyuktam atah paraa'sya dhaaranaa taalurasanaagnanipiidamaadvaanmanahpraananirodhanaadbrahma tarkena pashyati yadaatmanaatmaana manoraniiyaamsam dyotamaanam manahkshayaatpashyati tadaatmanaatmaanam drishtvaa niraatmaa bhavati niraatmakatvaadasamkhyo'yonishchintyo mokshalakshanamityetatparam rahasyamityevam hyaaha, chittasya hi prasaadena hanti karma shubhaashubham, prasannaatmaatmani sthitvaa sukhamavyayamashnutaa iti

और अन्यत्र भी कहा गया है — इससे आगे इसकी धारणा है: तालु में जिह्वा के अग्र भाग को दबाकर, तथा वाणी, मन और प्राण के निरोध से, वह तर्क के द्वारा ब्रह्म को देखता है। जब मन के क्षय से वह अपने से अपने ही आत्मा को — अणु से भी सूक्ष्म, द्योतमान — देखता है, तब अपने से आत्मा को देखकर वह निरात्म हो जाता है; और निरात्म होने के कारण असंख्य, अयोनि और चिन्त्य — यही मोक्ष का लक्षण है। यही परम रहस्य है। ऐसा कहा गया है: "चित्त की प्रसन्नता से ही मनुष्य शुभ और अशुभ कर्म का नाश करता है; प्रसन्न आत्मा वाला आत्मा में स्थित होकर अव्यय सुख भोगता है।"

And elsewhere it is said: beyond this is his concentration. By pressing the tip of the tongue against the palate, and by the restraint of speech, mind and breath, he sees Brahman through reflection. When, by the wearing away of the mind, he sees by himself the Self, smaller than the smallest, shining forth, then, having seen the Self by the self, he becomes selfless; and by that selflessness he is beyond number, beyond birth, only to be thought upon — and this is the mark of release. This is the supreme secret. So it is said: 'By the clearness of thought a man destroys action, good and evil alike; clear in himself and abiding in the Self, he enjoys imperishable happiness.'

अथान्यत्राप्युक्तम् ऊर्ध्वगा नाडी सुषुम्नाख्याप्राणसंचारिणी ताल्वन्तर्विच्छिन्ना तया प्राणॐकारमनोयुक्तयोर्ध्वमुत्क्रमेत् । ताल्वध्यग्रं परिवर्त्य चेन्द्रियाण्यसंयोज्य महिमा महिमानं निरीक्षेत ततोनिरात्मकत्वमेति निरात्मकत्वान्न सुखदुःखभाग्भवति केवलत्वं लभता इत्येवं ह्याह । परः पूर्वं प्रतिष्ठाप्य निगृहीतानिलं ततः । तीर्त्वा पारमपारेण पश्चाद्युञ्जीत मूर्धनि ॥ ६.२१ ॥

athānyatrāpyuktam ūrdhvagā nāḍī suṣumnākhyāprāṇasaṃcāriṇī tālvantarvicchinnā tayā prāṇaoṃkāramanoyuktayordhvamutkramet, tālvadhyagraṃ parivartya cendriyāṇyasaṃyojya mahimā mahimānaṃ nirīkṣeta tatonirātmakatvameti nirātmakatvānna sukhaduḥkhabhāgbhavati kevalatvaṃ labhatā ityevaṃ hyāha, paraḥ pūrvaṃ pratiṣṭhāpya nigṛhītānilaṃ tataḥ, tīrtvā pāramapāreṇa paścādyuñjīta mūrdhani || 6.21 ||

Athaanyatraapyuktam uurdhvagaa naadii sushumnaakhyaapraanasamchaarinii taalvantarvichchhinnaa tayaa praanaomkaaramanoyuktayordhvamutkramet, taalvadhyagram parivartya chendriyaanyasamyojya mahimaa mahimaanam niriiksheta tatoniraatmakatvameti niraatmakatvaanna sukhaduhkhabhaagbhavati kevalatvam labhataa ityevam hyaaha, parah puurvam pratishthaapya nigrihiitaanilam tatah, tiirtvaa paaramapaarena pashchaadyunjiita muurdhani

और अन्यत्र भी कहा गया है — ऊपर जाने वाली सुषुम्ना नाम की नाड़ी है, जो प्राण का संचार करती है और तालु के भीतर विभक्त है। उसके द्वारा प्राण, ॐकार और मन को जोड़कर ऊपर उठे। जिह्वा के अग्र भाग को तालु पर उलटकर और इन्द्रियों को असंयुक्त करके, महिमा वाला अपनी महिमा को देखे; तब वह निरात्म-भाव को प्राप्त होता है, और निरात्म होने से सुख-दुःख का भागी नहीं होता — वह केवलता को प्राप्त करता है। ऐसा कहा गया है: "पहले वायु को निगृहीत करके परम को प्रतिष्ठित कर, फिर अपार के द्वारा पार को तरकर, अन्त में मूर्धा में योग करे।"

And elsewhere it is said: there is an upward channel named Suṣumnā, carrying breath, divided within the palate. By it, joining breath, the syllable Om and the mind, let him rise upward. Turning the tip of the tongue up against the palate and disjoining the senses, let the great one behold his own greatness; then he attains selflessness, and being selfless he has no share in pleasure and pain — he attains aloneness. So it is said: 'Having first established the supreme with the breath held in, then having crossed to the shore by what has no shore, let him at last join himself in the head.'

अथान्यत्राप्युक्तं द्वे वा व ब्रह्मणी अभिध्येये शब्दश्चाशब्दश्चाथ शब्देनैवाशब्दमाविष्क्रियतेऽथ तत्रोमिति शब्दोऽनेनोर्ध्वमुत्क्रान्तोऽशब्दे निधनमेत्यथा हैषा गतिरेतदमृतमेतत्सायुज्यत्वं निर्वृतत्वंतथा चेति । अथ यथोर्णनाभिस्तन्तुनोर्ध्वमुत्क्रान्तोऽवकाशं लभतीत्येवं वाव खल्वसावभिध्यातोमित्यनेनोर्ध्वमुत्क्रान्तः स्वातन्त्र्यं लभते । अन्यथा परे शब्दवादिनः । श्रवणाङ्गुष्ठयोगेनान्तर्हृदयाकाशशब्दमाकर्णयन्ति सप्तविधेयं तस्योपमा । यथा नद्यः किङ्किणी कांस्यचक्रकभेक विःकृन्धिकावृष्टिर्निवाते वदतीति तं पृथग्लक्षणमतीत्य परेऽशब्देऽव्यक्ते ब्रह्मण्यस्तंगतास्तत्र तेऽपृथग्धर्मिणोऽपृथग्विवेक्या यथा संपन्ना मधुत्वं नाना रसा इत्येवं ह्याह । द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत् । शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ ६.२२ ॥

athānyatrāpyuktaṃ dve vā va brahmaṇī abhidhyeye śabdaścāśabdaścātha śabdenaivāśabdamāviṣkriyate'tha tatromiti śabdo'nenordhvamutkrānto'śabde nidhanametyathā haiṣā gatiretadamṛtametatsāyujyatvaṃ nirvṛtatvaṃtathā ceti, atha yathorṇanābhistantunordhvamutkrānto'vakāśaṃ labhatītyevaṃ vāva khalvasāvabhidhyātomityanenordhvamutkrāntaḥ svātantryaṃ labhate, anyathā pare śabdavādinaḥ, śravaṇāṅguṣṭhayogenāntarhṛdayākāśaśabdamākarṇayanti saptavidheyaṃ tasyopamā, yathā nadyaḥ kiṅkiṇī kāṃsyacakrakabheka viḥkṛndhikāvṛṣṭirnivāte vadatīti taṃ pṛthaglakṣaṇamatītya pare'śabde'vyakte brahmaṇyastaṃgatāstatra te'pṛthagdharmiṇo'pṛthagvivekyā yathā saṃpannā madhutvaṃ nānā rasā ityevaṃ hyāha, dve brahmaṇī veditavye śabdabrahma paraṃ ca yat, śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ paraṃ brahmādhigacchati || 6.22 ||

Athaanyatraapyuktam dve vaa va brahmanii abhidhyeye shabdashchaashabdashchaatha shabdenaivaashabdamaavishkriyate'tha tatromiti shabdo'nenordhvamutkraanto'shabde nidhanametyathaa haishaa gatiretadamritametatsaayujyatvam nirvritatvamtathaa cheti, atha yathornanaabhistantunordhvamutkraanto'vakaasham labhatiityevam vaava khalvasaavabhidhyaatomityanenordhvamutkraantah svaatantryam labhate, anyathaa pare shabdavaadinah, shravanaangushthayogenaantarhridayaakaashashabdamaakarnayanti saptavidheyam tasyopamaa, yathaa nadyah kinkinii kaamsyachakrakabheka vihkrindhikaavrishtirnivaate vadatiiti tam prithaglakshanamatiitya pare'shabde'vyakte brahmanyastamgataastatra te'prithagdharmino'prithagvivekyaa yathaa sampannaa madhutvam naanaa rasaa ityevam hyaaha, dve brahmanii veditavye shabdabrahma param cha yat, shabdabrahmani nishnaatah param brahmaadhigachchhati

और अन्यत्र भी कहा गया है — ध्यान करने योग्य दो ब्रह्म हैं: शब्द और अशब्द। शब्द से ही अशब्द प्रकट किया जाता है। उनमें "ॐ" शब्द है; इससे ऊपर उठकर वह अशब्द में समाप्ति को प्राप्त करता है। यही गति है, यही अमृत है, यही सायुज्य है और यही निर्वृति है। और जैसे मकड़ी तन्तु से ऊपर चढ़कर खुला स्थान पा लेती है, वैसे ही ध्यान करने वाला ॐ के द्वारा ऊपर उठकर स्वातन्त्र्य प्राप्त करता है। दूसरे शब्दवादी अन्यथा कहते हैं: अंगूठों से कान बन्द करके वे हृदय के भीतरी आकाश के शब्द को सुनते हैं। उसकी उपमा सात प्रकार की है — जैसे नदियाँ, किंकिणी, कांस्य-पात्र, चक्र, मेंढक, विःकृन्धिका, वृष्टि, और वायुरहित स्थान में बोलना। उस पृथक् लक्षण वाले को पार करके वे परम, अशब्द, अव्यक्त ब्रह्म में अस्त हो जाते हैं; वहाँ उनके पृथक् धर्म नहीं रहते और वे पृथक् रूप से विवेच्य नहीं रहते — जैसे नाना रस मधुत्व को प्राप्त होकर। क्योंकि ऐसा कहा गया है: "दो ब्रह्म जानने योग्य हैं — शब्दब्रह्म और जो पर है; शब्दब्रह्म में निष्णात व्यक्ति परब्रह्म को प्राप्त करता है।"

And elsewhere it is said: there are two Brahmans to be meditated on, sound and the soundless. It is by sound alone that the soundless is made manifest. There Om is the sound; by it one rises upward and comes to an end in the soundless. This is the way, this is the immortal, this is union and this is peace. And as a spider, rising upward by its thread, gains open space, so indeed the meditator, rising upward by Om, gains independence. Others who speak of sound hold otherwise: stopping their ears with their thumbs, they listen to the sound of the space within the heart. Its likeness is of seven kinds — as of rivers, a small bell, a bronze vessel, a wheel, a frog, viḥkṛndhikā, rain, and speech in a windless place. Having passed beyond that, which has marks of its own, they set in the supreme, soundless, unmanifest Brahman; there they have no separate properties and are not separately to be distinguished, as many juices are when they have become honey. For so it is said: 'Two Brahmans are to be known, the Brahman that is sound and that which is beyond; one well versed in the Brahman that is sound attains the supreme Brahman.'

अथान्यत्राप्युक्तंयः शब्दस्तदोमित्येतदक्षरं यदस्याग्रं तच्छान्तमशब्दमभयमशोकमानन्दं तृप्तं स्थिरमचलममृतमच्युतं ध्रुवं विष्णुसंज्ञितं सर्वापरत्वाय तदेता उपासीतेत्येवं ह्याह । योऽसौ परापरो देवा ॐकारो नाम नामतः । निःशब्दः शून्यभूतस्तु मूर्ध्निस्थाने ततोऽभ्यसेत् ॥ ६.२३ ॥

athānyatrāpyuktaṃyaḥ śabdastadomityetadakṣaraṃ yadasyāgraṃ tacchāntamaśabdamabhayamaśokamānandaṃ tṛptaṃ sthiramacalamamṛtamacyutaṃ dhruvaṃ viṣṇusaṃjñitaṃ sarvāparatvāya tadetā upāsītetyevaṃ hyāha, yo'sau parāparo devā oṃkāro nāma nāmataḥ, niḥśabdaḥ śūnyabhūtastu mūrdhnisthāne tato'bhyaset || 6.23 ||

Athaanyatraapyuktamyah shabdastadomityetadaksharam yadasyaagram tachchhaantamashabdamabhayamashokamaanandam triptam sthiramachalamamritamachyutam dhruvam vishnusamjnitam sarvaaparatvaaya tadetaa upaasiitetyevam hyaaha, yo'sau paraaparo devaa omkaaro naama naamatah, nihshabdah shuunyabhuutastu muurdhnisthaane tato'bhyaset

और अन्यत्र भी कहा गया है — जो शब्द है वह यह ॐ अक्षर है; और इसका जो अग्र है वह शान्त, अशब्द, अभय, अशोक, आनन्द, तृप्त, स्थिर, अचल, अमृत, अच्युत, ध्रुव और विष्णु नाम वाला है। सबसे परे होने के लिए इन दोनों की उपासना करे। ऐसा कहा गया है: "हे देवो! जो वह पर और अपर है, नाम से ॐकार है, वह निःशब्द और शून्य-भूत है; इसलिए मूर्धा के स्थान में उसका अभ्यास करे।"

And elsewhere it is said: the sound is this syllable Om, and what is its summit is quiet, soundless, fearless, sorrowless, joyful, contented, steady, unmoving, immortal, unfalling, fixed, and named Viṣṇu. In order to surpass all, one should worship these two. So it is said: 'O gods, he who is both higher and lower, whose name is the syllable Om, is soundless and become void; therefore let one practise upon him in the place of the head.'

अथान्यत्राप्युक्तंधनुः शरीरमोमित्येतच्छरः शिखाऽस्य मनस्तमोलक्षणं भित्त्वा तमोऽतमाविष्टमागच्छत्यथाविष्टं भित्त्वाऽलातचक्रमिव स्फुरन्तमादित्यवर्णमूर्जस्वन्तं ब्रह्म तमसः पर्यमपश्यत् ।यदमुष्मिन्नादित्येऽथ सोमेऽग्नौ विद्युति विभात्यथ खल्वेनं दृष्ट्वाऽमृतत्वं गच्छतीत्येवं ह्याह । ध्यानमन्तः परे तत्त्वे लक्ष्येषु च निधीयते । अतोऽविशेषविज्ञानं विशेषमुपगच्छति ॥ मानसे च विलीने तु यत्सुखं चात्मसाक्षिकम् । तद्ब्रह्म चामृतं शुक्रं सा गतिर्लोक एव सः ॥ ६.२४ ॥

athānyatrāpyuktaṃdhanuḥ śarīramomityetaccharaḥ śikhā'sya manastamolakṣaṇaṃ bhittvā tamo'tamāviṣṭamāgacchatyathāviṣṭaṃ bhittvā'lātacakramiva sphurantamādityavarṇamūrjasvantaṃ brahma tamasaḥ paryamapaśyat,yadamuṣminnāditye'tha some'gnau vidyuti vibhātyatha khalvenaṃ dṛṣṭvā'mṛtatvaṃ gacchatītyevaṃ hyāha, dhyānamantaḥ pare tattve lakṣyeṣu ca nidhīyate, ato'viśeṣavijñānaṃ viśeṣamupagacchati. mānase ca vilīne tu yatsukhaṃ cātmasākṣikam, tadbrahma cāmṛtaṃ śukraṃ sā gatirloka eva saḥ || 6.24 ||

Athaanyatraapyuktamdhanuh shariiramomityetachchharah shikhaa'sya manastamolakshanam bhittvaa tamo'tamaavishtamaagachchhatyathaavishtam bhittvaa'laatachakramiva sphurantamaadityavarnamuurjasvantam brahma tamasah paryamapashyat,yadamushminnaaditye'tha some'gnau vidyuti vibhaatyatha khalvenam drishtvaa'mritatvam gachchhatiityevam hyaaha, dhyaanamantah pare tattve lakshyeshu cha nidhiiyate, ato'visheshavijnaanam visheshamupagachchhati. maanase cha viliine tu yatsukham chaatmasaakshikam, tadbrahma chaamritam shukram saa gatirloka eva sah

और अन्यत्र भी कहा गया है — शरीर धनुष है, यह ॐ बाण है, और मन इसका अग्रभाग है। इसके लक्ष्य अन्धकार को भेदकर वह उस अन्धकार तक पहुँचता है जो अन्धकार से आविष्ट नहीं है; और फिर आविष्ट को भेदकर वह अलातचक्र की तरह स्फुरित होते, आदित्य-वर्ण, ऊर्जावान्, अन्धकार से परे ब्रह्म को देखता है — जो उस आदित्य में, चन्द्रमा में, अग्नि में और विद्युत् में भासित होता है। और इसे देखकर वह अमृतत्व को प्राप्त करता है। ऐसा कहा गया है: "ध्यान भीतर परम तत्त्व में और लक्ष्यों में लगाया जाता है; इससे अविशेष विज्ञान विशेष को प्राप्त होता है। और मानस के विलीन हो जाने पर जो सुख आत्मा का साक्षी है, वही ब्रह्म है, अमृत है, शुक्र है; वही गति है और वही लोक है।"

And elsewhere it is said: the body is the bow, this Om is the arrow, and the mind is its point. Having pierced the darkness that is its mark, one reaches the darkness that is not overspread by darkness; and then, having pierced what is overspread, one sees Brahman, flashing like a whirling firebrand, of the colour of the sun, full of power, beyond darkness — that which shines in yonder sun, and in the moon, in fire and in lightning. And having seen him, one goes to immortality. So it is said: 'Meditation is set within, upon the supreme reality and upon the things aimed at; thereby undifferentiated knowledge comes to differentiation. And when the mental has dissolved, that happiness which has the self for its witness is Brahman, the immortal, the bright; that is the way and that indeed is the world.'

अथान्यत्राप्युक्तंनिद्रेवान्तर्हितेन्द्रियः शुद्धितमया धिया स्वप्न इव यः पश्यतीन्द्रियबिलेऽविवशः प्रणवाख्यं प्रणेतारं भारूपं विगतनिद्रं विजरं विमृत्युं विशोकं च सोऽपि प्रणवाख्यः प्रणेता भारूपो विगतनिद्रो विजरो विमृत्युर्विशोको भवतीत्येवं ह्याह । एवं प्राणमथोङ्कारं यस्मात्सर्वमनेकधा । युनक्ति युञ्जतेवाऽपि तस्माद्योग इति स्मृतः ॥ एकत्वं प्राणमनसोरिन्द्रियाणां तथैव च । सर्वभावपरित्यागो योग इत्यभिधीयते ॥ ६.२५ ॥

athānyatrāpyuktaṃnidrevāntarhitendriyaḥ śuddhitamayā dhiyā svapna iva yaḥ paśyatīndriyabile'vivaśaḥ praṇavākhyaṃ praṇetāraṃ bhārūpaṃ vigatanidraṃ vijaraṃ vimṛtyuṃ viśokaṃ ca so'pi praṇavākhyaḥ praṇetā bhārūpo vigatanidro vijaro vimṛtyurviśoko bhavatītyevaṃ hyāha, evaṃ prāṇamathoṅkāraṃ yasmātsarvamanekadhā, yunakti yuñjatevā'pi tasmādyoga iti smṛtaḥ. ekatvaṃ prāṇamanasorindriyāṇāṃ tathaiva ca, sarvabhāvaparityāgo yoga ityabhidhīyate || 6.25 ||

Athaanyatraapyuktamnidrevaantarhitendriyah shuddhitamayaa dhiyaa svapna iva yah pashyatiindriyabile'vivashah pranavaakhyam pranetaaram bhaaruupam vigatanidram vijaram vimrityum vishokam cha so'pi pranavaakhyah pranetaa bhaaruupo vigatanidro vijaro vimrityurvishoko bhavatiityevam hyaaha, evam praanamathonkaaram yasmaatsarvamanekadhaa, yunakti yunjatevaa'pi tasmaadyoga iti smritah. ekatvam praanamanasorindriyaanaam tathaiva cha, sarvabhaavaparityaago yoga ityabhidhiiyate

और अन्यत्र भी कहा गया है — जो निद्रा की तरह इन्द्रियों को अन्तर्हित कर, अत्यन्त शुद्ध बुद्धि से, स्वप्न के समान देखता है — इन्द्रियों के छिद्र में विवश न होकर — उस प्रणव नाम वाले, आगे ले जाने वाले, ज्योति-रूप, निद्रा-रहित, जरा-रहित, मृत्यु-रहित और शोक-रहित को; वह भी प्रणव नाम वाला, प्रणेता, ज्योति-रूप, निद्रा-रहित, जरा-रहित, मृत्यु-रहित और शोक-रहित हो जाता है। ऐसा कहा गया है: "इस प्रकार वह प्राण को और ॐकार को तथा अनेक रूपों वाले इस सबको जोड़ता है, अथवा वे जुड़ते हैं — इसलिए इसे "योग" कहा गया है। प्राण और मन का, तथा इन्द्रियों का एकत्व, और सब भावों का परित्याग — इसी को योग कहा जाता है।"

And elsewhere it is said: he who, with the senses withdrawn as in sleep, with thought made wholly pure, sees as though in a dream — not helpless in the openings of the senses — that one named Praṇava, the leader, of the form of light, free of sleep, free of old age, free of death and free of sorrow: he too becomes named Praṇava, a leader, of the form of light, free of sleep, free of old age, free of death and free of sorrow. So it is said: 'Since in this way he joins breath and the syllable Om and all this in its manifold kinds, or since they are joined, therefore it is called yoga. The oneness of breath and mind, and likewise of the senses, and the giving up of all states of being — that is called yoga.'

अथान्यत्राप्युक्तंयथा वाऽप्सु चारिणः शाकुनिकः सूत्रयन्त्रेणोद्धृत्योदरेऽग्नौ जुहोत्येवं वा व खल्विमान्प्राणानोमित्यनेनोद्धृत्यानामयेऽग्नौ जुहोत्यतस्तप्तोर्वीव सः । अथयथा तप्तोर्विसर्पिस्तृणकाष्ठसंस्पर्शेनोज्ज्वलतीत्येवं वा व खल्वसावप्राणाख्यः प्राणसंस्पर्शेनोज्ज्वलति । अथ यदुज्ज्वलत्येतद्ब्रह्मणो रूपं चैतद्विष्णोः परमंपदं चैतद्रुद्रस्य रुद्रत्वमेतत्तदपरिमितधा चात्मानं विभज्य पूरयतीमाँल्लोकानित्येवं ह्याह । वह्नेश्च यद्वत्खलु विस्फुलिङ्गाः सूर्यान्मयूखाश्च तथैव तस्य । प्राणादयो वै पुनरेव तस्मादभ्युच्चरन्तीह यथाक्रमेण ॥ ६.२६ ॥

athānyatrāpyuktaṃyathā vā'psu cāriṇaḥ śākunikaḥ sūtrayantreṇoddhṛtyodare'gnau juhotyevaṃ vā va khalvimānprāṇānomityanenoddhṛtyānāmaye'gnau juhotyatastaptorvīva saḥ, athayathā taptorvisarpistṛṇakāṣṭhasaṃsparśenojjvalatītyevaṃ vā va khalvasāvaprāṇākhyaḥ prāṇasaṃsparśenojjvalati, atha yadujjvalatyetadbrahmaṇo rūpaṃ caitadviṣṇoḥ paramaṃpadaṃ caitadrudrasya rudratvametattadaparimitadhā cātmānaṃ vibhajya pūrayatīmāṃllokānityevaṃ hyāha, vahneśca yadvatkhalu visphuliṅgāḥ sūryānmayūkhāśca tathaiva tasya, prāṇādayo vai punareva tasmādabhyuccarantīha yathākrameṇa || 6.26 ||

Athaanyatraapyuktamyathaa vaa'psu chaarinah shaakunikah suutrayantrenoddhrityodare'gnau juhotyevam vaa va khalvimaanpraanaanomityanenoddhrityaanaamaye'gnau juhotyatastaptorviiva sah, athayathaa taptorvisarpistrinakaashthasamsparshenojjvalatiityevam vaa va khalvasaavapraanaakhyah praanasamsparshenojjvalati, atha yadujjvalatyetadbrahmano ruupam chaitadvishnoh paramampadam chaitadrudrasya rudratvametattadaparimitadhaa chaatmaanam vibhajya puurayatiimaamllokaanityevam hyaaha, vahneshcha yadvatkhalu visphulingaah suuryaanmayuukhaashcha tathaiva tasya, praanaadayo vai punareva tasmaadabhyuchcharantiiha yathaakramena

और अन्यत्र भी कहा गया है — जैसे बहेलिया जल में चलने वालों को सूत्र-यन्त्र (जाल) से खींचकर उदर की अग्नि में हवन कर देता है, वैसे ही कोई इन प्राणों को ॐ के द्वारा खींचकर अनामय अग्नि में हवन करता है; इसलिए वह तपाए हुए के समान है। और जैसे तपाया हुआ घृत घास और काष्ठ के स्पर्श से जल उठता है, वैसे ही वह अप्राण नाम वाला प्राण के स्पर्श से जल उठता है। और जो जल उठता है, वही ब्रह्म का रूप है, वही विष्णु का परम पद है, वही रुद्र का रुद्रत्व है; और वही अपने को अपरिमित प्रकार से विभक्त कर इन लोकों को भरता है। क्योंकि ऐसा कहा गया है: "जैसे अग्नि से चिनगारियाँ और सूर्य से किरणें, वैसे ही उससे प्राण आदि यहाँ क्रम से फिर-फिर निकलते हैं।"

And elsewhere it is said: as a fowler draws up with his net the creatures that move in the water and offers them in the fire of his belly, so indeed one draws up these breaths with Om and offers them in the fire that is free of ill; therefore he is like one that has been heated. And as heated ghee blazes up at the touch of grass and wood, so indeed that one named the breathless blazes up at the touch of breath. And what blazes up is the form of Brahman, and the highest state of Viṣṇu, and the very Rudra-hood of Rudra; and it, dividing itself in measureless ways, fills these worlds. For so it is said: 'As sparks from a fire and rays from the sun, so indeed from him the breaths and the rest come forth here again and again, each in its order.'

अथान्यत्राप्युक्तंब्रह्मणो वा वैतत्तेजः परस्यामृतस्य । अशरीरस्यौष्ण्यमस्यैतद्घृतम् ।अथाऽऽविः सन् नभसि निहितं वैतदेकाग्रेणैवमन्तर्हृदयाकाशं विनुदन्ति यत्तस्य ज्योतिरिव संपद्यतीत्यतस्तद्भावमचिरेणैति भूमावयस्पिण्डं निहितं यथाऽचिरेणैति भूमित्वम् । मृद्वत्संस्थमयस्पिण्डं यथाऽग्न्ययस्कारादयो नाभिभवन्ति । प्रणश्यति चित्तं तथाऽऽश्रयेण सहैवमित्येवं ह्याह । हृद्याकाशमयं कोशमानन्दं परमालयम् । स्वं योगश्च ततोऽस्माकं तेजश्चैवाग्निसूर्ययोः ॥ ६.२७ ॥

athānyatrāpyuktaṃbrahmaṇo vā vaitattejaḥ parasyāmṛtasya, aśarīrasyauṣṇyamasyaitadghṛtam,athā''viḥ san nabhasi nihitaṃ vaitadekāgreṇaivamantarhṛdayākāśaṃ vinudanti yattasya jyotiriva saṃpadyatītyatastadbhāvamacireṇaiti bhūmāvayaspiṇḍaṃ nihitaṃ yathā'cireṇaiti bhūmitvam, mṛdvatsaṃsthamayaspiṇḍaṃ yathā'gnyayaskārādayo nābhibhavanti, praṇaśyati cittaṃ tathā''śrayeṇa sahaivamityevaṃ hyāha, hṛdyākāśamayaṃ kośamānandaṃ paramālayam, svaṃ yogaśca tato'smākaṃ tejaścaivāgnisūryayoḥ || 6.27 ||

Athaanyatraapyuktambrahmano vaa vaitattejah parasyaamritasya, ashariirasyaushnyamasyaitadghritam,athaa''vih san nabhasi nihitam vaitadekaagrenaivamantarhridayaakaasham vinudanti yattasya jyotiriva sampadyatiityatastadbhaavamachirenaiti bhuumaavayaspindam nihitam yathaa'chirenaiti bhuumitvam, mridvatsamsthamayaspindam yathaa'gnyayaskaaraadayo naabhibhavanti, pranashyati chittam tathaa''shrayena sahaivamityevam hyaaha, hridyaakaashamayam koshamaanandam paramaalayam, svam yogashcha tato'smaakam tejashchaivaagnisuuryayoh

और अन्यत्र भी कहा गया है — यह परम, अमृत ब्रह्म का तेज है। अशरीर की जो उष्णता है, वही इसका घृत है। और वह प्रकट होते हुए भी आकाश में निहित जैसा है; एकाग्रता से ही वे हृदय के भीतरी आकाश को इस प्रकार हटाते हैं, जिससे उसकी ज्योति जैसी प्रकट हो जाती है। इसलिए वह शीघ्र ही उसके भाव को प्राप्त कर लेता है — जैसे भूमि में रखा लोहे का गोला शीघ्र ही भूमि-भाव को प्राप्त कर लेता है। और जैसे मिट्टी जैसा हो गए लोहे के गोले को अग्नि और लोहार आदि अभिभूत नहीं करते, वैसे ही चित्त अपने आश्रय के साथ ही नष्ट हो जाता है। क्योंकि ऐसा कहा गया है: "हृदय का आकाशमय, आनन्द, परम आलय — वही हमारा अपना है और वही योग है, और वही अग्नि तथा सूर्य का तेज है।"

And elsewhere it is said: this is the brilliance of Brahman, the supreme, the immortal. The warmth of the bodiless one is its ghee. And though it is manifest, it is as though laid up in the sky; by one-pointedness alone they so push aside the space within the heart that its light, as it were, comes forth. Therefore one quickly comes to its nature, as a lump of iron laid in the ground quickly comes to the nature of earth. And as fire and smiths and the rest do not overcome a lump of iron that has become like clay, so thought perishes together with its support. For so it is said: 'That which is made of the space within the heart, joy, the supreme abode — that is our own, and that is yoga, and that is the brilliance of fire and of the sun.'

अथान्यत्राप्युक्तं भूतेन्द्रियार्थानतिक्रम्य ततः प्रव्रज्याज्यं धृतिदण्डं धनुर्गृहीत्वाऽनभिमानमयेन चैवेषुणा तं ब्रह्म द्वारपारं निहत्याऽऽद्यं संमोहमौली तृष्णेर्ष्याकुण्डली तन्द्रीराघवेत्र्यभिमानाध्यक्षः क्रोधज्यं प्रलोभदण्डं धनुर्गृहीत्वेच्छामयेन चैवेषुणेमानि खलु भूतानि हन्ति तंहत्वोङ्कारप्लवेनान्तर्हृदयाकाशस्य पारं तीर्त्वाऽऽविर्भूतेऽन्तराकाशे शनकैरवटैवावटकृद्धातुकामः संविशत्येवं ब्रह्मशालां विशेत् ततश्चतुर्जालं ब्रह्मकोशं प्रणुदेद्गुर्वागमेनेत्यतः शुद्धः पूतः शून्यः शान्तोऽप्राणो निरात्माऽनन्तोऽक्षय्यःस्थिरः शाश्वतोऽजः स्वतन्त्रः स्वे महिम्नि तिष्ठत्यतः स्वे महिम्नि तिष्ठमानंदृष्ट्वाऽऽवृत्तचक्रमिव संसारचक्रमालोकयतीत्येवं ह्याह । षड्भिर्मासैस्तु युक्तस्य नित्यमुक्तस्य देहिनः । अनन्तः परमो गुह्यः सम्यग्योगः प्रवर्तते । रजस्तमोभ्यां विद्धस्य सुसमिद्धस्य देहिनः । पुत्रदारकुटुम्बेषु सक्तस्य नकदाचन ॥ ६.२८ ॥

athānyatrāpyuktaṃ bhūtendriyārthānatikramya tataḥ pravrajyājyaṃ dhṛtidaṇḍaṃ dhanurgṛhītvā'nabhimānamayena caiveṣuṇā taṃ brahma dvārapāraṃ nihatyā''dyaṃ saṃmohamaulī tṛṣṇerṣyākuṇḍalī tandrīrāghavetryabhimānādhyakṣaḥ krodhajyaṃ pralobhadaṇḍaṃ dhanurgṛhītvecchāmayena caiveṣuṇemāni khalu bhūtāni hanti taṃhatvoṅkāraplavenāntarhṛdayākāśasya pāraṃ tīrtvā''virbhūte'ntarākāśe śanakairavaṭaivāvaṭakṛddhātukāmaḥ saṃviśatyevaṃ brahmaśālāṃ viśet tataścaturjālaṃ brahmakośaṃ praṇudedgurvāgamenetyataḥ śuddhaḥ pūtaḥ śūnyaḥ śānto'prāṇo nirātmā'nanto'kṣayyaḥsthiraḥ śāśvato'jaḥ svatantraḥ sve mahimni tiṣṭhatyataḥ sve mahimni tiṣṭhamānaṃdṛṣṭvā''vṛttacakramiva saṃsāracakramālokayatītyevaṃ hyāha, ṣaḍbhirmāsaistu yuktasya nityamuktasya dehinaḥ, anantaḥ paramo guhyaḥ samyagyogaḥ pravartate, rajastamobhyāṃ viddhasya susamiddhasya dehinaḥ, putradārakuṭumbeṣu saktasya nakadācana || 6.28 ||

Athaanyatraapyuktam bhuutendriyaarthaanatikramya tatah pravrajyaajyam dhritidandam dhanurgrihiitvaa'nabhimaanamayena chaiveshunaa tam brahma dvaarapaaram nihatyaa''dyam sammohamaulii trishnershyaakundalii tandriiraaghavetryabhimaanaadhyakshah krodhajyam pralobhadandam dhanurgrihiitvechchhaamayena chaiveshunemaani khalu bhuutaani hanti tamhatvonkaaraplavenaantarhridayaakaashasya paaram tiirtvaa''virbhuute'ntaraakaashe shanakairavataivaavatakriddhaatukaamah samvishatyevam brahmashaalaam vishet tatashchaturjaalam brahmakosham pranudedgurvaagamenetyatah shuddhah puutah shuunyah shaanto'praano niraatmaa'nanto'kshayyahsthirah shaashvato'jah svatantrah sve mahimni tishthatyatah sve mahimni tishthamaanamdrishtvaa''vrittachakramiva samsaarachakramaalokayatiityevam hyaaha, shadbhirmaasaistu yuktasya nityamuktasya dehinah, anantah paramo guhyah samyagyogah pravartate, rajastamobhyaam viddhasya susamiddhasya dehinah, putradaarakutumbeshu saktasya nakadaachana

और अन्यत्र भी कहा गया है — भूतों, इन्द्रियों और विषयों को पार करके, प्रव्रज्या की डोरी और धृति के दण्ड वाला धनुष लेकर, अनभिमान के बाण से ब्रह्म-द्वार के उस आदि द्वारपाल को मारकर — जिसका मुकुट सम्मोह है, कुण्डल तृष्णा और ईर्ष्या हैं, दण्ड तन्द्रा है, जो अभिमान का अध्यक्ष है, और जो क्रोध की डोरी तथा प्रलोभ के दण्ड वाला धनुष लेकर इच्छा के बाण से इन भूतों को मारता है — उसे मारकर, ॐकार की नाव से हृदय के भीतरी आकाश के पार जाकर, वह प्रकट हुए अन्तराकाश में धीरे-धीरे प्रवेश करता है, जैसे धातु की इच्छा करने वाला खनिक गड्ढे में; इस प्रकार वह ब्रह्म की शाला में प्रवेश करे। तब गुरु के उपदेश से चार जालों वाले ब्रह्मकोश को हटा दे। इसके बाद शुद्ध, पवित्र, शून्य, शान्त, प्राण-रहित, निरात्म, अनन्त, अक्षय, स्थिर, शाश्वत, अजन्मा और स्वतन्त्र होकर वह अपनी महिमा में स्थित होता है; और अपनी महिमा में स्थित को देखकर वह संसार-चक्र को घूम चुके चाक की तरह देखता है। क्योंकि ऐसा कहा गया है: "छह महीने योग-युक्त, नित्य मुक्त देही के लिए अनन्त, परम, गुह्य सम्यक् योग प्रवृत्त होता है। परन्तु रजस् और तमस् से बिंधे, भले ही खूब जले हुए, पुत्र-स्त्री-कुटुम्ब में आसक्त देही के लिए कभी नहीं।"

And elsewhere it is said: having gone beyond the elements, the senses and their objects, and then taking up the bow whose string is renunciation and whose staff is firmness, and with the arrow made of freedom from self-conceit having struck down that first keeper of Brahman's gate — whose crown is bewilderment, whose earrings are thirst and envy, whose staff is sloth, who is the overseer of self-conceit, and who, taking up the bow whose string is anger and whose staff is greed, slays these beings with the arrow made of desire — having slain him, and having crossed by the boat of Om to the far shore of the space within the heart, he slowly enters the inner space that has become manifest, as a digger who wants ore enters a pit; thus let him enter the hall of Brahman. Then let him push aside the fourfold sheath of Brahman by the teaching of his teacher. Thereafter, pure, cleansed, void, still, breathless, selfless, endless, undecaying, steady, everlasting, unborn and independent, he abides in his own greatness; and having seen one abiding in his own greatness, he looks on the wheel of birth and death as on a wheel that has already turned. For so it is said: 'For an embodied one joined in yoga for six months, ever free, the endless, supreme and hidden perfect yoga goes forward. But for an embodied one pierced by passion and darkness, however well kindled he may be, attached to son and wife and family, it never does.'

एवमुक्त्वाऽन्तर्हृदयः शाकायन्यस्तस्मै नमस्कृत्वाऽनया ब्रह्मविद्यया राजन् ब्रह्मणः पन्थानमारूढाः पुत्राः प्रजापतेरिति संतोषं द्वंद्वतितिक्षां शान्तत्वं योगाभ्यासादवाप्नोतीत्येतद्गुह्यतमं नापुत्राय नाशिष्याय नाशान्ताय कीर्तयेदित्यनन्यभक्ताय सर्वगुणसंपन्नाय दद्यात् ॥ ६.२९ ॥

evamuktvā'ntarhṛdayaḥ śākāyanyastasmai namaskṛtvā'nayā brahmavidyayā rājan brahmaṇaḥ panthānamārūḍhāḥ putrāḥ prajāpateriti saṃtoṣaṃ dvaṃdvatitikṣāṃ śāntatvaṃ yogābhyāsādavāpnotītyetadguhyatamaṃ nāputrāya nāśiṣyāya nāśāntāya kīrtayedityananyabhaktāya sarvaguṇasaṃpannāya dadyāt || 6.29 ||

Evamuktvaa'ntarhridayah shaakaayanyastasmai namaskritvaa'nayaa brahmavidyayaa raajan brahmanah panthaanamaaruudhaah putraah prajaapateriti samtosham dvamdvatitikshaam shaantatvam yogaabhyaasaadavaapnotiityetadguhyatamam naaputraaya naashishyaaya naashaantaaya kiirtayedityananyabhaktaaya sarvagunasampannaaya dadyaat

इतना कहकर, हृदय के भीतर स्थित शाकायन्य ने उसे नमस्कार करते हुए कहा — "हे राजन्! इस ब्रह्मविद्या से प्रजापति के पुत्र ब्रह्म के मार्ग पर चढ़े हैं।" योग के अभ्यास से मनुष्य सन्तोष, द्वन्द्वों की सहनशीलता और शान्तता प्राप्त करता है। यह अत्यन्त गुह्य है: इसे न पुत्र से भिन्न को, न शिष्य से भिन्न को, न अशान्त को कहे; अनन्य भक्ति वाले और सब गुणों से सम्पन्न को ही दे।

Having spoken thus, Śākāyanya, abiding within the heart, made obeisance to him and said: 'By this knowledge of Brahman, O king, the sons of Prajāpati have climbed the path of Brahman.' By the practice of yoga a man attains contentment, the power to bear the pairs of opposites, and tranquillity. This is the most hidden of things: one should not declare it to one who is not a son, nor to one who is not a pupil, nor to one who is not tranquil; one should give it only to one who is devoted to no other and endowed with all the virtues.

ॐ शुचौ देशे शुचिः सत्त्वस्थः सदधीयानः सद्वादी सद्ध्यायी सद्याजी स्यादित्यतः सद्ब्रह्मणि सत्यभिलाषिणि निर्वृत्तोऽन्यस्तत्फलच्छिन्नपाशो निराशः परेष्वात्मवद्विगत भयो निष्कामोऽक्षय्यमपरिमितं सुखमाक्रम्य तिष्ठति । परमं वै शेवधेरिव परस्योद्धरणं यन्निष्क्रामत्वम् । स हि सर्वकाममयः पुरुषोऽध्यवसायसंकल्पाभिमानलिङ्गो बद्धोऽतस्तद्विपरीतो मुक्तः । अत्रैक आहुःगुणः प्रकृतिभेदवशादध्यवसायात्मबन्धमुपागतोऽध्यवसायस्य दोषक्षयाद्विमोक्षः । मनसा ह्येव पश्यति मनसा शृणोति कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरधृतिर्ह्रीर्धीर्भीरित्येतत्सर्वं मन एव । गुणौघैरुह्यमानः कलुषीकृतश्चास्थिरश्चञ्चलो लुष्यमानः सस्पृहो व्यग्रश्चाभिमानित्वं प्रयात इत्यहं सोममेदमित्येवं मन्यमानो निबध्नात्यात्मनात्मानं जालेनेव खचरोऽतः पुरुषोऽध्यवसायसंकल्पाभिमानलिङ्गो बद्धोऽतस्तद्विपरीतो मुक्तः । तस्मान्निरध्यवसायो निःसंकल्पो निरभिमानस्तिष्ठेदेतन्मोक्षलक्षणमेषाऽत्र ब्रह्मपदव्येषोऽत्रद्वारविवरोऽनेनास्य तमसः पारं गमिष्यति । अत्र हि सर्वे कामाः समाहिता इत्यत्रोदाहरन्ति । यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह । बुद्धिश्च नविचेष्टते तामाहुः परमां गतिम् ॥ एतदुक्त्वाऽन्तर्हृदयः शाकायन्यस्तस्मै नमस्कृत्वा यथावदुपचारी कृतकृत्यो मरुदुत्तरायणं गतो न ह्यत्रोद्वर्त्मना गतिरेषोऽत्र ब्रह्मपथः सौरं द्वारं भित्त्वोर्ध्वेन विनिर्गता इत्यत्रोदाहरन्ति । अनन्ता रश्मयस्तस्य दीपवद्यः स्थितो हृदि । सितासिताः कटुनीलाः कपिला मृदुलोहिताः ॥ ऊर्ध्वमेकः स्थितस्तेषां यो भित्त्वा सूर्यमण्डलम् । ब्रह्मलोकमतिक्रम्य तेन यान्ति परां गतिम् ॥ यदस्यान्यद्रश्मिशतमूर्ध्वमेव व्यवस्थितम् । तेन देवनिकायानां स्वधामानि प्रपद्यते ॥ ये नैकरूपाश्चाधस्ताद्रश्मयोऽस्य मृदुप्रभाः । इह कर्मोपभोगाय तैः संसरति सोऽवशः ॥ तस्मात्सर्गस्वर्गापवर्गहेतुर्भगवानसावादित्य इति ॥ ६.३० ॥

oṃ śucau deśe śuciḥ sattvasthaḥ sadadhīyānaḥ sadvādī saddhyāyī sadyājī syādityataḥ sadbrahmaṇi satyabhilāṣiṇi nirvṛtto'nyastatphalacchinnapāśo nirāśaḥ pareṣvātmavadvigata bhayo niṣkāmo'kṣayyamaparimitaṃ sukhamākramya tiṣṭhati, paramaṃ vai śevadheriva parasyoddharaṇaṃ yanniṣkrāmatvam, sa hi sarvakāmamayaḥ puruṣo'dhyavasāyasaṃkalpābhimānaliṅgo baddho'tastadviparīto muktaḥ, atraika āhuḥguṇaḥ prakṛtibhedavaśādadhyavasāyātmabandhamupāgato'dhyavasāyasya doṣakṣayādvimokṣaḥ, manasā hyeva paśyati manasā śṛṇoti kāmaḥ saṃkalpo vicikitsā śraddhā'śraddhā dhṛtiradhṛtirhrīrdhīrbhīrityetatsarvaṃ mana eva, guṇaughairuhyamānaḥ kaluṣīkṛtaścāsthiraścañcalo luṣyamānaḥ saspṛho vyagraścābhimānitvaṃ prayāta ityahaṃ somamedamityevaṃ manyamāno nibadhnātyātmanātmānaṃ jāleneva khacaro'taḥ puruṣo'dhyavasāyasaṃkalpābhimānaliṅgo baddho'tastadviparīto muktaḥ, tasmānniradhyavasāyo niḥsaṃkalpo nirabhimānastiṣṭhedetanmokṣalakṣaṇameṣā'tra brahmapadavyeṣo'tradvāravivaro'nenāsya tamasaḥ pāraṃ gamiṣyati, atra hi sarve kāmāḥ samāhitā ityatrodāharanti, yadā pañcāvatiṣṭhante jñānāni manasā saha, buddhiśca naviceṣṭate tāmāhuḥ paramāṃ gatim. etaduktvā'ntarhṛdayaḥ śākāyanyastasmai namaskṛtvā yathāvadupacārī kṛtakṛtyo maruduttarāyaṇaṃ gato na hyatrodvartmanā gatireṣo'tra brahmapathaḥ sauraṃ dvāraṃ bhittvordhvena vinirgatā ityatrodāharanti, anantā raśmayastasya dīpavadyaḥ sthito hṛdi, sitāsitāḥ kaṭunīlāḥ kapilā mṛdulohitāḥ. ūrdhvamekaḥ sthitasteṣāṃ yo bhittvā sūryamaṇḍalam, brahmalokamatikramya tena yānti parāṃ gatim. yadasyānyadraśmiśatamūrdhvameva vyavasthitam, tena devanikāyānāṃ svadhāmāni prapadyate. ye naikarūpāścādhastādraśmayo'sya mṛduprabhāḥ, iha karmopabhogāya taiḥ saṃsarati so'vaśaḥ. tasmātsargasvargāpavargaheturbhagavānasāvāditya iti || 6.30 ||

Om shuchau deshe shuchih sattvasthah sadadhiiyaanah sadvaadii saddhyaayii sadyaajii syaadityatah sadbrahmani satyabhilaashini nirvritto'nyastatphalachchhinnapaasho niraashah pareshvaatmavadvigata bhayo nishkaamo'kshayyamaparimitam sukhamaakramya tishthati, paramam vai shevadheriva parasyoddharanam yannishkraamatvam, sa hi sarvakaamamayah purusho'dhyavasaayasamkalpaabhimaanalingo baddho'tastadvipariito muktah, atraika aahuhgunah prakritibhedavashaadadhyavasaayaatmabandhamupaagato'dhyavasaayasya doshakshayaadvimokshah, manasaa hyeva pashyati manasaa shrinoti kaamah samkalpo vichikitsaa shraddhaa'shraddhaa dhritiradhritirhriirdhiirbhiirityetatsarvam mana eva, gunaughairuhyamaanah kalushiikritashchaasthirashchanchalo lushyamaanah saspriho vyagrashchaabhimaanitvam prayaata ityaham somamedamityevam manyamaano nibadhnaatyaatmanaatmaanam jaaleneva khacharo'tah purusho'dhyavasaayasamkalpaabhimaanalingo baddho'tastadvipariito muktah, tasmaanniradhyavasaayo nihsamkalpo nirabhimaanastishthedetanmokshalakshanameshaa'tra brahmapadavyesho'tradvaaravivaro'nenaasya tamasah paaram gamishyati, atra hi sarve kaamaah samaahitaa ityatrodaaharanti, yadaa panchaavatishthante jnaanaani manasaa saha, buddhishcha navicheshtate taamaahuh paramaam gatim. etaduktvaa'ntarhridayah shaakaayanyastasmai namaskritvaa yathaavadupachaarii kritakrityo maruduttaraayanam gato na hyatrodvartmanaa gatiresho'tra brahmapathah sauram dvaaram bhittvordhvena vinirgataa ityatrodaaharanti, anantaa rashmayastasya diipavadyah sthito hridi, sitaasitaah katuniilaah kapilaa mridulohitaah. uurdhvamekah sthitasteshaam yo bhittvaa suuryamandalam, brahmalokamatikramya tena yaanti paraam gatim. yadasyaanyadrashmishatamuurdhvameva vyavasthitam, tena devanikaayaanaam svadhaamaani prapadyate. ye naikaruupaashchaadhastaadrashmayo'sya mriduprabhaah, iha karmopabhogaaya taih samsarati so'vashah. tasmaatsargasvargaapavargaheturbhagavaanasaavaaditya iti

ॐ। शुद्ध स्थान में, स्वयं शुद्ध, सत्त्व में स्थित, सत् का अध्ययन करने वाला, सत् बोलने वाला, सत् का ध्यान करने वाला, सत् का यजन करने वाला हो। इससे सत्य की अभिलाषा वाले सत् ब्रह्म में वह अन्य ही हो जाता है: उसके फल से पाश कटे हुए, आशा-रहित, दूसरों में अपने जैसा भाव रखने वाला, भय-रहित, निष्काम — वह अक्षय, अपरिमित सुख को पाकर स्थित होता है। निष्कामता ही परम है — जैसे किसी निधि का उद्धार। क्योंकि सब कामनाओं से भरा, अध्यवसाय, संकल्प और अभिमान से लक्षित यह पुरुष बद्ध है; इसके विपरीत जो है, वह मुक्त है। यहाँ कुछ लोग कहते हैं — प्रकृति के भेद के कारण गुण अध्यवसाय से आत्मा के बन्धन को प्राप्त होता है, और अध्यवसाय के दोष के क्षय से विमोक्ष होता है। मन से ही देखता है, मन से ही सुनता है; काम, संकल्प, विचिकित्सा, श्रद्धा, अश्रद्धा, धृति, अधृति, लज्जा, बुद्धि और भय — यह सब मन ही है। गुणों के प्रवाह में बहता, कलुषित, अस्थिर, चंचल, क्षत, स्पृहायुक्त और व्यग्र — वह अभिमान को प्राप्त होता है; "मैं वही हूँ, यह मेरा है" — ऐसा मानते हुए वह जाल में फँसे पक्षी की तरह अपने से अपने को बाँध लेता है। इसलिए अध्यवसाय, संकल्प और अभिमान से लक्षित पुरुष बद्ध है, और इसके विपरीत मुक्त है। इसलिए अध्यवसाय-रहित, संकल्प-रहित और अभिमान-रहित होकर स्थित हो — यही मोक्ष का लक्षण है; यही यहाँ ब्रह्म का पद है, यही यहाँ द्वार का विवर है; इससे वह इस अन्धकार के पार जाएगा, क्योंकि यहाँ सब कामनाएँ समाहित हैं। और यहाँ उदाहरण देते हैं: "जब पाँच ज्ञान मन के साथ स्थिर हो जाते हैं और बुद्धि नहीं हिलती, उसे परम गति कहते हैं।" यह कहकर, हृदय के भीतर स्थित शाकायन्य ने उसे नमस्कार किया; और मरुत् यथावत् उपचार करके, कृतकृत्य होकर उत्तरायण को गया — क्योंकि यहाँ किसी विपथ से गति नहीं है। यही यहाँ ब्रह्म का पथ है: सौर द्वार को भेदकर वे ऊपर की ओर निकल गए। और यहाँ उदाहरण देते हैं: "उसकी किरणें अनन्त हैं, जो दीपक की तरह हृदय में स्थित है — सफेद और काली, पीली और नीली, कपिल और मृदु-लाल। उनमें एक ऊपर स्थित है, जो सूर्य-मण्डल को भेदता है; उसके द्वारा ब्रह्मलोक को पार करके वे परम गति को जाते हैं। और इसकी जो अन्य सौ किरणें ऊपर ही स्थित हैं, उनसे देव-समूहों के अपने-अपने धाम प्राप्त होते हैं। और जो नीचे की अनेक रूप वाली मृदु प्रभा वाली किरणें हैं, उनसे वह विवश होकर कर्म-भोग के लिए यहाँ संसरण करता है। इसलिए वह भगवान् आदित्य सृष्टि, स्वर्ग और अपवर्ग का कारण है।"

Om. In a clean place, himself clean, abiding in goodness, studying what is real, speaking what is real, meditating on what is real, sacrificing to what is real — so let a man be. Thereby, in the real Brahman that longs for the real, he becomes another: with his cords cut by the fruit of that, without hope, regarding others as himself, free of fear, free of desire, he abides having reached undecaying and unmeasured happiness. To be free of desire is indeed the highest thing, like the raising up of a treasure. For this Person, made of all desires, marked by resolve, will and self-assertion, is bound; and the opposite of that is free. Here some say: it is the quality which, by the division of nature, comes into bondage to the self through resolve, and release comes from the wearing away of the fault of resolve. For it is with the mind that one sees, with the mind that one hears; desire, will, doubt, faith and want of faith, firmness and want of firmness, shame, insight and fear — all this is mind alone. Carried along by the floods of the qualities, defiled, unsteady, wavering, harmed, full of longing and distracted, he passes into self-assertion: thinking 'I am he, this is mine', he binds himself by himself, as a bird is bound by a net. Therefore the Person, marked by resolve, will and self-assertion, is bound, and the opposite of that is free. Therefore let a man stand free of resolve, free of will and free of self-assertion: this is the mark of release; this is the path of Brahman here, this is the opening of the door here; by this he will pass beyond this darkness, for here all desires are gathered together. And here they quote: 'When the five kinds of knowing stand still together with the mind, and the intellect does not stir, that they call the highest state.' Having said this, Śākāyanya, abiding within the heart, made obeisance to him; and Marut, having served him duly and having his purpose fulfilled, went by the northern course — for here there is no going by a by-path. This is the path of Brahman here: having pierced the door of the sun, they went out upward. And here they quote: 'Endless are the rays of him who stands in the heart like a lamp — white and black, yellow and dark blue, brown and soft red. One of them stands upward, which pierces the orb of the sun; by it, passing beyond the world of Brahmā, they go to the highest state. And those other hundred rays of his that stand upward — by them one reaches the abodes of the hosts of gods. And those rays below, of many forms and of soft light — by them, helpless, he wanders here for the enjoyment of the fruit of works. Therefore that blessed sun is the cause of creation, of heaven and of release.'

किमात्मकानि वा एतानीन्द्रियाणि प्रचरन्त्युद्गन्ता चैतेषामिह को नियन्ता वेत्याह प्रत्याहात्मात्मकानीत्यात्मा ह्येषामुद्गन्ता नियन्ता वाऽप्सरसो भानवीयाश्च मरीचयो नामाथ पञ्चभी रश्मिभिर्विषयानत्ति । कतम आत्मेति । योऽयं शुद्धः पूतः शून्यः शान्तादिलक्षणोक्तः स्वकैर्लिङ्गैरुपगृह्यः । तस्यैतल्लिङ्गमलिङ्गस्याग्नेर्यदौष्ण्यमाविष्टं चापां यः शिवतमो रस इत्येकेऽथ वाक्श्रोत्रं चक्षुर्मनः प्राण इत्येकेऽथ बुद्धिर्धृतिः स्मृतिः प्रज्ञानमित्येके । अथ ते वा एतस्यैवं यथैवेह बीजस्याङ्कुरा वाऽथधूमार्चिर्विष्फुलिङ्गा इवाग्नेश्चेत्यत्रोदाहरन्ति । वह्नेश्च यद्वत्खलु विष्फुलिङ्गाः सूर्यान्मयूखाश्च तथैव तस्य । प्राणादयो वै पुनरेव तस्मा दभ्युच्चरन्तीह यथाक्रमेण ॥ ६.३१ ॥

kimātmakāni vā etānīndriyāṇi pracarantyudgantā caiteṣāmiha ko niyantā vetyāha pratyāhātmātmakānītyātmā hyeṣāmudgantā niyantā vā'psaraso bhānavīyāśca marīcayo nāmātha pañcabhī raśmibhirviṣayānatti, katama ātmeti, yo'yaṃ śuddhaḥ pūtaḥ śūnyaḥ śāntādilakṣaṇoktaḥ svakairliṅgairupagṛhyaḥ, tasyaitalliṅgamaliṅgasyāgneryadauṣṇyamāviṣṭaṃ cāpāṃ yaḥ śivatamo rasa ityeke'tha vākśrotraṃ cakṣurmanaḥ prāṇa ityeke'tha buddhirdhṛtiḥ smṛtiḥ prajñānamityeke, atha te vā etasyaivaṃ yathaiveha bījasyāṅkurā vā'thadhūmārcirviṣphuliṅgā ivāgneścetyatrodāharanti, vahneśca yadvatkhalu viṣphuliṅgāḥ sūryānmayūkhāśca tathaiva tasya, prāṇādayo vai punareva tasmā dabhyuccarantīha yathākrameṇa || 6.31 ||

Kimaatmakaani vaa etaaniindriyaani pracharantyudgantaa chaiteshaamiha ko niyantaa vetyaaha pratyaahaatmaatmakaaniityaatmaa hyeshaamudgantaa niyantaa vaa'psaraso bhaanaviiyaashcha mariichayo naamaatha panchabhii rashmibhirvishayaanatti, katama aatmeti, yo'yam shuddhah puutah shuunyah shaantaadilakshanoktah svakairlingairupagrihyah, tasyaitallingamalingasyaagneryadaushnyamaavishtam chaapaam yah shivatamo rasa ityeke'tha vaakshrotram chakshurmanah praana ityeke'tha buddhirdhritih smritih prajnaanamityeke, atha te vaa etasyaivam yathaiveha biijasyaankuraa vaa'thadhuumaarchirvishphulingaa ivaagneshchetyatrodaaharanti, vahneshcha yadvatkhalu vishphulingaah suuryaanmayuukhaashcha tathaiva tasya, praanaadayo vai punareva tasmaa dabhyuchcharantiiha yathaakramena

"ये इन्द्रियाँ किस आत्मा वाली होकर विचरती हैं, और यहाँ इनका प्रेरक या नियन्ता कौन है?" — इस पर उत्तर देते हैं: ये आत्मा-आत्मक हैं, क्योंकि आत्मा ही इनका प्रेरक और नियन्ता है; और ये अप्सराएँ हैं, भानवी किरणें नाम वाली। और अपनी किरणों से वह पाँच प्रकार से विषयों को खाता है। "आत्मा कौन है?" — जो यह शुद्ध, पवित्र, शून्य, शान्त आदि लक्षणों से कहा गया है; वह अपने लिंगों से ही ग्रहण किया जाता है। उस अलिंग का यह लिंग है — जैसे अग्नि में प्रविष्ट उष्णता; और कुछ लोग कहते हैं, जलों का जो अत्यन्त शिव रस है, वह। कुछ कहते हैं — वाणी, श्रोत्र, चक्षु, मन और प्राण; कुछ कहते हैं — बुद्धि, धृति, स्मृति और प्रज्ञान। और ये इसके वैसे ही हैं जैसे यहाँ बीज के अंकुर, अथवा अग्नि के धूम, अर्चि और चिनगारियाँ। और यहाँ उदाहरण देते हैं: "जैसे अग्नि से चिनगारियाँ और सूर्य से किरणें, वैसे ही उससे प्राण आदि यहाँ क्रम से फिर-फिर निकलते हैं।"

'Of what nature are these senses that move abroad, and who here is their sender forth or their controller?' To this the answer is given: they are of the nature of the Self, for the Self is their sender forth and their controller; and they are the nymphs, named the rays of the sun. And with his rays he eats the objects in fivefold fashion. 'Which is the Self?' He who has been described as pure, cleansed, void, still and by the marks beginning with these; he is to be grasped by his own marks. This is the mark of him who is without mark, as the heat that has entered fire; and some say it is the most blessed essence of the waters. Some say it is speech, hearing, sight, mind and breath; others say it is intellect, firmness, memory and understanding. And these belong to him as here the shoots belong to a seed, or as smoke, flame and sparks belong to fire. And here they quote: 'As sparks from a fire and rays from the sun, so indeed from him the breaths and the rest come forth here again and again, each in its order.'

तस्माद्वा एतस्मादात्मनि सर्वे प्राणाः सर्वे लोकाः सर्वे वेदाः सर्वे देवाः सर्वाणि च भूतान्युच्चरन्ति तस्योपनिषत्सत्यस्य सत्यमिति । अथ यथाऽऽर्द्रैधाग्नेरभ्याहितस्य पृथग्धूमा निश्चरन्त्येवं वा एतस्य महतो भूतस्यनिश्वसितमेतद्यदृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरस इतिहासः पुराणं विद्योपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानान्यस्यैवैतानि विश्वाभूतानि ॥ ६.३२ ॥

tasmādvā etasmādātmani sarve prāṇāḥ sarve lokāḥ sarve vedāḥ sarve devāḥ sarvāṇi ca bhūtānyuccaranti tasyopaniṣatsatyasya satyamiti, atha yathā''rdraidhāgnerabhyāhitasya pṛthagdhūmā niścarantyevaṃ vā etasya mahato bhūtasyaniśvasitametadyadṛgvedo yajurvedaḥ sāmavedo'tharvāṅgirasa itihāsaḥ purāṇaṃ vidyopaniṣadaḥ ślokāḥ sūtrāṇyanuvyākhyānāni vyākhyānānyasyaivaitāni viśvābhūtāni || 6.32 ||

Tasmaadvaa etasmaadaatmani sarve praanaah sarve lokaah sarve vedaah sarve devaah sarvaani cha bhuutaanyuchcharanti tasyopanishatsatyasya satyamiti, atha yathaa''rdraidhaagnerabhyaahitasya prithagdhuumaa nishcharantyevam vaa etasya mahato bhuutasyanishvasitametadyadrigvedo yajurvedah saamavedo'tharvaangirasa itihaasah puraanam vidyopanishadah shlokaah suutraanyanuvyaakhyaanaani vyaakhyaanaanyasyaivaitaani vishvaabhuutaani

इस आत्मा से ही सब प्राण, सब लोक, सब वेद, सब देव और सब भूत निकलते हैं; इसका उपनिषद् (गुह्य नाम) है — "सत्य का सत्य"। और जैसे गीली लकड़ी से लगाई गई अग्नि से पृथक्-पृथक् धूम निकलते हैं, वैसे ही इस महान् भूत का यह निःश्वास है — ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, अथर्वाङ्गिरस, इतिहास, पुराण, विद्याएँ, उपनिषदें, श्लोक, सूत्र, अनुव्याख्यान और व्याख्यान; ये सब विश्व के भूत इसी के हैं।

From this Self all the breaths, all the worlds, all the Vedas, all the gods and all beings come forth; its secret name is 'the real of the real'. And as from a fire laid with damp fuel separate clouds of smoke come forth, so indeed this is the breathing out of that great being: the Ṛgveda, the Yajurveda, the Sāmaveda, the Atharva-Aṅgirasa hymns, history, ancient lore, the sciences, the Upaniṣads, verses, aphorisms, explanations and commentaries; all these beings of the universe are his.

पञ्चेष्टको वा एषोऽग्निः संवत्सरस्तस्येमा इष्टका यो वसन्तो ग्रीष्मो वर्षाः शरद्धेमन्तः स शिरःपक्षसीपृष्ठपुच्छवानेषोऽग्निः पुरुषविदः सेयं प्रजापतेः प्रथमा चितिः । करैर्यजमानमन्तरिक्षमुत्क्षिप्त्वा वायवे प्रायच्छत् ।प्राणौ वै वायुः प्राणोऽग्निस्तस्येमा इष्टका यः प्राणो व्यानोऽपानः समानौदानः स शिरःपक्षसीपृष्ठपुच्छवानेषोऽग्निः पुरुषविदस्तदिदमन्तरिक्षं प्रजापतेर्द्वितीया चितिः करैर्यजमानं दिवमुत्क्षिप्त्वेन्द्राय प्रायच्छदसौ वा आदित्य इन्द्रः सैषोऽग्निस्तस्येमा इष्टका यदृग्यजुः सामाथर्वाङ्गिरसा इतिहासः पुराणं स शिरःपक्षसीपुच्छपृष्ठवानेषोऽग्निः पुरुषविदः सैषा द्यौः प्रजापतेस्तृतीया चितिः करैर्यजमानस्यात्मविदेऽवदानं करोत्यथात्मविदुत्क्षिप्य ब्रह्मणे प्रायच्छत् तत्राऽऽनन्दी मोदी भवति ॥ ६.३३ ॥

pañceṣṭako vā eṣo'gniḥ saṃvatsarastasyemā iṣṭakā yo vasanto grīṣmo varṣāḥ śaraddhemantaḥ sa śiraḥpakṣasīpṛṣṭhapucchavāneṣo'gniḥ puruṣavidaḥ seyaṃ prajāpateḥ prathamā citiḥ, karairyajamānamantarikṣamutkṣiptvā vāyave prāyacchat,prāṇau vai vāyuḥ prāṇo'gnistasyemā iṣṭakā yaḥ prāṇo vyāno'pānaḥ samānaudānaḥ sa śiraḥpakṣasīpṛṣṭhapucchavāneṣo'gniḥ puruṣavidastadidamantarikṣaṃ prajāpaterdvitīyā citiḥ karairyajamānaṃ divamutkṣiptvendrāya prāyacchadasau vā āditya indraḥ saiṣo'gnistasyemā iṣṭakā yadṛgyajuḥ sāmātharvāṅgirasā itihāsaḥ purāṇaṃ sa śiraḥpakṣasīpucchapṛṣṭhavāneṣo'gniḥ puruṣavidaḥ saiṣā dyauḥ prajāpatestṛtīyā citiḥ karairyajamānasyātmavide'vadānaṃ karotyathātmavidutkṣipya brahmaṇe prāyacchat tatrā''nandī modī bhavati || 6.33 ||

Pancheshtako vaa esho'gnih samvatsarastasyemaa ishtakaa yo vasanto griishmo varshaah sharaddhemantah sa shirahpakshasiiprishthapuchchhavaanesho'gnih purushavidah seyam prajaapateh prathamaa chitih, karairyajamaanamantarikshamutkshiptvaa vaayave praayachchhat,praanau vai vaayuh praano'gnistasyemaa ishtakaa yah praano vyaano'paanah samaanaudaanah sa shirahpakshasiiprishthapuchchhavaanesho'gnih purushavidastadidamantariksham prajaapaterdvitiiyaa chitih karairyajamaanam divamutkshiptvendraaya praayachchhadasau vaa aaditya indrah saisho'gnistasyemaa ishtakaa yadrigyajuh saamaatharvaangirasaa itihaasah puraanam sa shirahpakshasiipuchchhaprishthavaanesho'gnih purushavidah saishaa dyauh prajaapatestritiiyaa chitih karairyajamaanasyaatmavide'vadaanam karotyathaatmavidutkshipya brahmane praayachchhat tatraa''nandii modii bhavati

यह अग्नि पाँच इष्टकाओं वाला है — यह संवत्सर है। इसकी ये इष्टकाएँ हैं: वसन्त, ग्रीष्म, वर्षा, शरद् और हेमन्त। इसका सिर, दो पंख, पीठ और पूँछ है। पुरुष को जानने वाले के लिए यही वह अग्नि है; यह प्रजापति की प्रथम चिति है। उसने हाथों से यजमान को अन्तरिक्ष तक उठाकर वायु को सौंप दिया। वायु ही प्राण है, और प्राण अग्नि है। इसकी ये इष्टकाएँ हैं: प्राण, व्यान, अपान, समान और उदान। इसका सिर, दो पंख, पीठ और पूँछ है। पुरुष को जानने वाले के लिए यही वह अग्नि है; यह अन्तरिक्ष प्रजापति की द्वितीय चिति है। उसने हाथों से यजमान को द्युलोक तक उठाकर इन्द्र को सौंप दिया। वह आदित्य ही इन्द्र है; वही यह अग्नि है। इसकी ये इष्टकाएँ हैं: ऋक्, यजुः, साम, अथर्वाङ्गिरस, इतिहास और पुराण। इसका सिर, दो पंख, पूँछ और पीठ है। पुरुष को जानने वाले के लिए यही वह अग्नि है; यह द्युलोक प्रजापति की तृतीय चिति है। वह हाथों से यजमान का आत्मज्ञ को अवदान करता है; और तब आत्मज्ञ उसे उठाकर ब्रह्म को सौंप देता है। वहाँ वह आनन्दी और प्रमुदित हो जाता है।

This fire has five bricks: it is the year. These are its bricks: spring, summer, the rains, autumn and winter. It has a head, two wings, a back and a tail. For one who knows the Person this is that fire; this is Prajāpati's first layer. With its hands it raised the sacrificer up to the mid-space and handed him over to the wind. The wind indeed is breath, and breath is fire. These are its bricks: prāṇa, vyāna, apāna, samāna and udāna. It has a head, two wings, a back and a tail. For one who knows the Person this is that fire; this mid-space is Prajāpati's second layer. With its hands it raised the sacrificer up to heaven and handed him over to Indra. That sun is Indra, and it is this fire. These are its bricks: the Ṛg, the Yajus, the Sāman, the Atharva-Aṅgirasa hymns, history and ancient lore. It has a head, two wings, a tail and a back. For one who knows the Person this is that fire; this heaven is Prajāpati's third layer. With its hands it makes a gift of the sacrificer to the knower of the Self; and then the knower of the Self, raising him up, handed him over to Brahman. There he becomes full of joy and gladness.

पृथिवी गार्हपत्योऽन्तरिक्षं दक्षिणाग्निर्द्यौराहवनीयस्तत एव पवमानपावकशुचय आविष्कृतमेतेनास्य यज्ञम् । यतः पवमानपावकशुचिसंघातो हि जाठरस्तस्मादग्निर्यष्टव्यश्चेतव्यः स्तोतव्योऽभिध्यातव्यः । यजमानो हविर्गृहीत्वा देवताभिध्यानमिच्छति । हिरण्यवर्णः शकुनो हृद्यादित्ये प्रतिष्ठितः । मद्गुर्हंसस्तेजोवृषः सोऽस्मिन्नग्नौ यजामहे ॥ इति चापि मन्त्रार्थं विचिनोति । तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गोऽस्याभिध्येयं यो बुद्ध्यन्तःस्थो ध्यायीह मनःशान्तिपदमनुसरत्यात्मन्येव धत्तेऽत्रेमे श्लोका भवन्ति । यथा निरिन्धनो वह्निः स्वयोनावुपशाम्यते । तथा वृत्तिक्षयाच्चित्तं स्वयोनावुपशाम्यते ॥ स्वयोनावुपशान्तस्य मनसः सत्यकामतः । इन्द्रियार्थविमूढस्यानृताः कर्मवशानुगाः ॥ चित्तमेव हि संसारं तत्प्रयत्नेन शोधयेत् । यच्चित्तस्तन्मयो भवति गुह्यमेतत्सनातनम् ॥ चित्तस्य हि प्रसादेन हन्ति कर्म शुभाशुभम् । प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमव्ययमश्नुते ॥ समासक्तं यथा चित्तं जन्तोर्विषयगोचरे । यद्येवं ब्रह्मणि स्यात्तत्को न मुच्येत बन्धनात् ॥ मनो हि द्विविधं प्रोक्तं शुद्धं चाशुद्धमेव च । अशुद्धं कामसंपर्काच्छुद्धं कामविवर्जितम् ॥ लय विक्षेपरहितं मनः कृत्वा सुनिश्चलम् । यदा यात्यमनीभावं तदा तत्परमं पदम् ॥ तावन्मनो निरोद्धव्यं हृदियावद्गतक्षयम् । एतज्ज्ञानं च मोक्षं च शेषान्ये ग्रन्थविस्तराः ॥ समाधिनिर्धौतमलस्य चेतसो निवेशितस्यात्मनि यत्सुखं भवेत् । न शक्यते वर्णयितुं गिरा तदा स्वयं तदन्तःकरणेन गृह्यते ॥ अपामापोऽग्निरग्नौ वा व्योम्नि व्योम न लक्षयेत् । एवमन्तर्गतं यस्य मनः स परिमुच्यते ॥ मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः । बन्धाय विषयासङ्गि मोक्षेनिर्विषयं स्मृतमिति ॥ अतोऽनग्निहोत्र्यनग्निचिदज्ञानभिध्यायिनां ब्रह्मणःपदव्योमानुस्मरणं विरुद्धं तस्मादग्निर्यष्टव्यश्चेतव्यः स्तोतव्योऽभिध्यातव्यः ॥ ६.३४ ॥

pṛthivī gārhapatyo'ntarikṣaṃ dakṣiṇāgnirdyaurāhavanīyastata eva pavamānapāvakaśucaya āviṣkṛtametenāsya yajñam, yataḥ pavamānapāvakaśucisaṃghāto hi jāṭharastasmādagniryaṣṭavyaścetavyaḥ stotavyo'bhidhyātavyaḥ, yajamāno havirgṛhītvā devatābhidhyānamicchati, hiraṇyavarṇaḥ śakuno hṛdyāditye pratiṣṭhitaḥ, madgurhaṃsastejovṛṣaḥ so'sminnagnau yajāmahe. iti cāpi mantrārthaṃ vicinoti, tatsaviturvareṇyaṃ bhargo'syābhidhyeyaṃ yo buddhyantaḥstho dhyāyīha manaḥśāntipadamanusaratyātmanyeva dhatte'treme ślokā bhavanti, yathā nirindhano vahniḥ svayonāvupaśāmyate, tathā vṛttikṣayāccittaṃ svayonāvupaśāmyate. svayonāvupaśāntasya manasaḥ satyakāmataḥ, indriyārthavimūḍhasyānṛtāḥ karmavaśānugāḥ. cittameva hi saṃsāraṃ tatprayatnena śodhayet, yaccittastanmayo bhavati guhyametatsanātanam. cittasya hi prasādena hanti karma śubhāśubham, prasannātmātmani sthitvā sukhamavyayamaśnute. samāsaktaṃ yathā cittaṃ jantorviṣayagocare, yadyevaṃ brahmaṇi syāttatko na mucyeta bandhanāt. mano hi dvividhaṃ proktaṃ śuddhaṃ cāśuddhameva ca, aśuddhaṃ kāmasaṃparkācchuddhaṃ kāmavivarjitam. laya vikṣeparahitaṃ manaḥ kṛtvā suniścalam, yadā yātyamanībhāvaṃ tadā tatparamaṃ padam. tāvanmano niroddhavyaṃ hṛdiyāvadgatakṣayam, etajjñānaṃ ca mokṣaṃ ca śeṣānye granthavistarāḥ. samādhinirdhautamalasya cetaso niveśitasyātmani yatsukhaṃ bhavet, na śakyate varṇayituṃ girā tadā svayaṃ tadantaḥkaraṇena gṛhyate. apāmāpo'gniragnau vā vyomni vyoma na lakṣayet, evamantargataṃ yasya manaḥ sa parimucyate. mana eva manuṣyāṇāṃ kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ, bandhāya viṣayāsaṅgi mokṣenirviṣayaṃ smṛtamiti. ato'nagnihotryanagnicidajñānabhidhyāyināṃ brahmaṇaḥpadavyomānusmaraṇaṃ viruddhaṃ tasmādagniryaṣṭavyaścetavyaḥ stotavyo'bhidhyātavyaḥ || 6.34 ||

Prithivii gaarhapatyo'ntariksham dakshinaagnirdyauraahavaniiyastata eva pavamaanapaavakashuchaya aavishkritametenaasya yajnam, yatah pavamaanapaavakashuchisamghaato hi jaatharastasmaadagniryashtavyashchetavyah stotavyo'bhidhyaatavyah, yajamaano havirgrihiitvaa devataabhidhyaanamichchhati, hiranyavarnah shakuno hridyaaditye pratishthitah, madgurhamsastejovrishah so'sminnagnau yajaamahe. iti chaapi mantraartham vichinoti, tatsaviturvarenyam bhargo'syaabhidhyeyam yo buddhyantahstho dhyaayiiha manahshaantipadamanusaratyaatmanyeva dhatte'treme shlokaa bhavanti, yathaa nirindhano vahnih svayonaavupashaamyate, tathaa vrittikshayaachchittam svayonaavupashaamyate. svayonaavupashaantasya manasah satyakaamatah, indriyaarthavimuudhasyaanritaah karmavashaanugaah. chittameva hi samsaaram tatprayatnena shodhayet, yachchittastanmayo bhavati guhyametatsanaatanam. chittasya hi prasaadena hanti karma shubhaashubham, prasannaatmaatmani sthitvaa sukhamavyayamashnute. samaasaktam yathaa chittam jantorvishayagochare, yadyevam brahmani syaattatko na muchyeta bandhanaat. mano hi dvividham proktam shuddham chaashuddhameva cha, ashuddham kaamasamparkaachchhuddham kaamavivarjitam. laya viksheparahitam manah kritvaa sunishchalam, yadaa yaatyamaniibhaavam tadaa tatparamam padam. taavanmano niroddhavyam hridiyaavadgatakshayam, etajjnaanam cha moksham cha sheshaanye granthavistaraah. samaadhinirdhautamalasya chetaso niveshitasyaatmani yatsukham bhavet, na shakyate varnayitum giraa tadaa svayam tadantahkaranena grihyate. apaamaapo'gniragnau vaa vyomni vyoma na lakshayet, evamantargatam yasya manah sa parimuchyate. mana eva manushyaanaam kaaranam bandhamokshayoh, bandhaaya vishayaasangi mokshenirvishayam smritamiti. ato'nagnihotryanagnichidajnaanabhidhyaayinaam brahmanahpadavyomaanusmaranam viruddham tasmaadagniryashtavyashchetavyah stotavyo'bhidhyaatavyah

पृथ्वी गार्हपत्य है, अन्तरिक्ष दक्षिणाग्नि, और द्युलोक आहवनीय; इसी से पवमान, पावक और शुचि हैं। इससे इसका यज्ञ प्रकट किया गया। क्योंकि पवमान, पावक और शुचि का संघात ही जाठर अग्नि है, इसलिए अग्नि का यजन करना चाहिए, चयन करना चाहिए, स्तवन करना चाहिए और ध्यान करना चाहिए। यजमान हवि लेकर देवता का ध्यान करना चाहता है: "सुनहरे रंग वाला पक्षी, जो हृदय में और आदित्य में प्रतिष्ठित है — मद्गु, हंस, तेज का वृष — उसका हम इस अग्नि में यजन करते हैं।" और वह मन्त्र का अर्थ भी खोजता है: "तत्सवितुर्वरेण्यम्" — इसका "भर्ग" ध्यान करने योग्य है; जो बुद्धि के भीतर स्थित होकर यहाँ ध्यान करता है, वह मन की शान्ति के पद का अनुसरण करता है और उसे आत्मा में ही रखता है। यहाँ ये श्लोक हैं: "जैसे इन्धन-रहित अग्नि अपनी योनि में शान्त हो जाती है, वैसे ही वृत्ति के क्षय से चित्त अपनी योनि में शान्त हो जाता है। अपनी योनि में शान्त हुए मन वाले के लिए भी, सत्य की कामना होने पर, इन्द्रिय-विषयों से मूढ़ हुए के कर्म-वश चलने वाले कार्य अनृत ही होते हैं। चित्त ही संसार है; इसलिए प्रयत्न से उसे शुद्ध करे। जैसा चित्त, वैसा ही मनुष्य हो जाता है — यह सनातन गुह्य है। चित्त की प्रसन्नता से ही मनुष्य शुभ-अशुभ कर्म का नाश करता है; प्रसन्न आत्मा वाला आत्मा में स्थित होकर अव्यय सुख भोगता है। जैसे प्राणी का चित्त विषयों के क्षेत्र में आसक्त होता है, यदि वैसे ही ब्रह्म में हो, तो कौन बन्धन से मुक्त न होगा? मन दो प्रकार का कहा गया है — शुद्ध और अशुद्ध; काम के सम्पर्क से अशुद्ध, और काम से रहित होने पर शुद्ध। लय और विक्षेप से रहित, अत्यन्त निश्चल मन बनाकर जब वह अमनी-भाव को प्राप्त होता है, तब वही परम पद है। मन को तब तक हृदय में रोकना चाहिए जब तक वह क्षय को प्राप्त न हो जाए। यही ज्ञान है और यही मोक्ष; शेष सब ग्रन्थों का विस्तार है। समाधि से मल धुल जाने पर आत्मा में स्थापित चित्त को जो सुख होता है, उसे वाणी से वर्णित नहीं किया जा सकता; वह स्वयं अन्तःकरण से ही ग्रहण किया जाता है। जल में जल को, अग्नि में अग्नि को, आकाश में आकाश को कोई पृथक् नहीं कर सकता; इस प्रकार जिसका मन भीतर चला गया है, वह मुक्त हो जाता है। मन ही मनुष्यों के बन्ध और मोक्ष का कारण है: विषयों में आसक्त मन बन्धन के लिए है, और विषय-रहित मन मोक्ष के लिए कहा गया है।" इसलिए जो अग्निहोत्री नहीं हैं, अग्नि का चयन नहीं करते, नहीं जानते और ध्यान नहीं करते — उनके लिए ब्रह्म के पद और आकाश का अनुस्मरण विरुद्ध है। इसलिए अग्नि का यजन, चयन, स्तवन और ध्यान करना चाहिए।

The earth is the householder's fire, the mid-space the southern fire, and heaven the offering fire; hence they are the purifying, the cleansing and the bright. By this his sacrifice is made manifest. Since the gathering together of the purifying, the cleansing and the bright is the fire of the belly, therefore fire is to be sacrificed to, to be piled up, to be praised and to be meditated upon. The sacrificer, having taken the oblation, wishes to meditate on the deity: 'The bird of golden hue, established in the heart and in the sun — the diver, the swan, the bull of brilliance — him we worship in this fire.' And he searches out the meaning of the verse as well: in 'That choicest of Savitṛ', the 'splendour' of it is to be meditated on; he who, standing within the intellect, meditates here, follows the state of peace of mind and places it in the Self alone. Here these verses occur: 'As a fire without fuel dies down in its own place, so thought, by the wearing away of its movements, dies down in its own place. Even for one whose mind has died down in its own place, out of longing for the real, the actions of one bewildered by the objects of sense are unreal and follow the compulsion of works. Thought itself is the round of birth and death; therefore let a man purify it with effort. As is a man's thought, so does he become: this is the eternal secret. By the clearness of thought a man destroys action good and evil; clear in himself, abiding in the Self, he enjoys imperishable happiness. If a creature's thought were fixed upon Brahman as it is fixed upon the range of the objects of sense, who would not be released from bondage? Mind is said to be of two kinds, pure and impure: impure through contact with desire, pure when free of desire. Having made the mind wholly still, free of torpor and distraction, when a man reaches the state of no-mind, that is the highest state. The mind must be restrained in the heart until it comes to its end. This is knowledge and this is release; all the rest is the spreading out of books. The happiness that comes to a mind whose stain has been washed away by absorption and that has been set in the Self cannot be told in words; it is grasped by the inner organ itself. One cannot mark off water in water, or fire in fire, or space in space; he whose mind has thus gone within is released. Mind alone is the cause of men's bondage and release: attached to objects it makes for bondage, and free of objects it is said to make for release.' Therefore for those who do not offer the fire-oblation, do not pile the fire, do not know and do not meditate, the recollection of the state and the space of Brahman is barred. Therefore fire is to be sacrificed to, to be piled up, to be praised and to be meditated upon.

नमोऽग्नये पृथिवी क्षिते लोकस्मृते लोकमस्मै यजमानाय धेहि नमो वायवेऽन्तरिक्षक्षिते लोकस्मृते लोकमस्मै यजमानाय धेहि नम आदित्याय दिविक्षिते लोकस्मृते लोकमस्मै यजमानाय धेहि नमो ब्रह्मणे सर्वक्षिते सर्वस्मृते सर्वमस्मै यजमानाय धेहि । हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम् । तत्त्वं पूषन्नपावृणु सत्यधर्माय विष्णवे । योऽसावादित्ये पुरुषः सोऽसावहमिति ॥ एष ह वै सत्यधर्मो यदादित्यस्यादित्यत्वं तच्छुक्लं पुरुषमलिङ्गं नभसोऽन्तर्गतस्य तेजसोंऽशमात्रंमेतद्यदादित्यस्य मध्यइवेत्यक्षिण्यग्नौ चैतद्ब्रह्मैतदमृतमेतद्भर्गः । एतत्सत्यधर्मो नभसोऽन्तर्गतस्य तेजसोंऽशमात्रमेतत् । यदादित्यस्य मध्येऽमृतं यस्य हि सोमः प्राणावाऽप्ययङ्कुरा एतद्ब्रह्मैतदमृतमेतद्भर्गः । एतत्सत्यधर्मो नभसोऽन्तर्गतस्य तेजसोंऽशमात्रमेतद्यदादित्यस्य मध्ये यजुर्दीप्यति । ओमापो ज्योतीरसोऽमृतं ब्रह्म भूर्भुवः स्वरोम् । अष्टपादं शुचिं हंसं त्रिसूत्रमणुमव्ययम् । द्विधर्मोन्धं तेजसेन्धं सर्वं पश्यन्पश्यति ॥ नभसोऽन्तर्गस्य तेजसोंऽशमात्रमेतद्यदादित्यस्य मध्ये उदित्वा मयूखे भवत एतत्सवित्सत्यधर्म एतद्यजुरेतत्तप एतदग्निरेतद्वायुरेतत्प्राण एतदाप एतच्चन्द्रमा एतच्छुक्रमेतदमृतम् । एतद्ब्रह्मविषयमेतद्भानुरर्णवस्तस्मिन्नेव यजमानाः सैन्धव इव व्लीयन्त एषा वै ब्रह्मैकताऽत्र हि सर्वे कामाः समाहिता इत्यत्रोदाहरन्ति । अंशुधारयैवाणुवातेरितः संस्फुरत्यसावन्तर्गः सुराणाम् । यो हैवंवित्स सवित् स द्वैतवित् सैकधामेतः स्यात्तदात्मकश्च । ये बिन्दव इवाभ्युच्चरन्त्यजस्रं विद्युदिवाभ्रार्चिषः परमे व्योमन् । तेऽर्चिषो वै यशस आश्रयवशाज्जटाभिरूपा इव कृष्णवर्त्मनः ॥ ६.३५ ॥

namo'gnaye pṛthivī kṣite lokasmṛte lokamasmai yajamānāya dhehi namo vāyave'ntarikṣakṣite lokasmṛte lokamasmai yajamānāya dhehi nama ādityāya divikṣite lokasmṛte lokamasmai yajamānāya dhehi namo brahmaṇe sarvakṣite sarvasmṛte sarvamasmai yajamānāya dhehi, hiraṇmayena pātreṇa satyasyāpihitaṃ mukham, tattvaṃ pūṣannapāvṛṇu satyadharmāya viṣṇave, yo'sāvāditye puruṣaḥ so'sāvahamiti. eṣa ha vai satyadharmo yadādityasyādityatvaṃ tacchuklaṃ puruṣamaliṅgaṃ nabhaso'ntargatasya tejasoṃ'śamātraṃmetadyadādityasya madhyaivetyakṣiṇyagnau caitadbrahmaitadamṛtametadbhargaḥ, etatsatyadharmo nabhaso'ntargatasya tejasoṃ'śamātrametat, yadādityasya madhye'mṛtaṃ yasya hi somaḥ prāṇāvā'pyayaṅkurā etadbrahmaitadamṛtametadbhargaḥ, etatsatyadharmo nabhaso'ntargatasya tejasoṃ'śamātrametadyadādityasya madhye yajurdīpyati, omāpo jyotīraso'mṛtaṃ brahma bhūrbhuvaḥ svarom, aṣṭapādaṃ śuciṃ haṃsaṃ trisūtramaṇumavyayam, dvidharmondhaṃ tejasendhaṃ sarvaṃ paśyanpaśyati. nabhaso'ntargasya tejasoṃ'śamātrametadyadādityasya madhye uditvā mayūkhe bhavata etatsavitsatyadharma etadyajuretattapa etadagniretadvāyuretatprāṇa etadāpa etaccandramā etacchukrametadamṛtam, etadbrahmaviṣayametadbhānurarṇavastasminneva yajamānāḥ saindhava iva vlīyanta eṣā vai brahmaikatā'tra hi sarve kāmāḥ samāhitā ityatrodāharanti, aṃśudhārayaivāṇuvāteritaḥ saṃsphuratyasāvantargaḥ surāṇām, yo haivaṃvitsa savit sa dvaitavit saikadhāmetaḥ syāttadātmakaśca, ye bindava ivābhyuccarantyajasraṃ vidyudivābhrārciṣaḥ parame vyoman, te'rciṣo vai yaśasa āśrayavaśājjaṭābhirūpā iva kṛṣṇavartmanaḥ || 6.35 ||

Namo'gnaye prithivii kshite lokasmrite lokamasmai yajamaanaaya dhehi namo vaayave'ntarikshakshite lokasmrite lokamasmai yajamaanaaya dhehi nama aadityaaya divikshite lokasmrite lokamasmai yajamaanaaya dhehi namo brahmane sarvakshite sarvasmrite sarvamasmai yajamaanaaya dhehi, hiranmayena paatrena satyasyaapihitam mukham, tattvam puushannapaavrinu satyadharmaaya vishnave, yo'saavaaditye purushah so'saavahamiti. esha ha vai satyadharmo yadaadityasyaadityatvam tachchhuklam purushamalingam nabhaso'ntargatasya tejasom'shamaatrammetadyadaadityasya madhyaivetyakshinyagnau chaitadbrahmaitadamritametadbhargah, etatsatyadharmo nabhaso'ntargatasya tejasom'shamaatrametat, yadaadityasya madhye'mritam yasya hi somah praanaavaa'pyayankuraa etadbrahmaitadamritametadbhargah, etatsatyadharmo nabhaso'ntargatasya tejasom'shamaatrametadyadaadityasya madhye yajurdiipyati, omaapo jyotiiraso'mritam brahma bhuurbhuvah svarom, ashtapaadam shuchim hamsam trisuutramanumavyayam, dvidharmondham tejasendham sarvam pashyanpashyati. nabhaso'ntargasya tejasom'shamaatrametadyadaadityasya madhye uditvaa mayuukhe bhavata etatsavitsatyadharma etadyajuretattapa etadagniretadvaayuretatpraana etadaapa etachchandramaa etachchhukrametadamritam, etadbrahmavishayametadbhaanurarnavastasminneva yajamaanaah saindhava iva vliiyanta eshaa vai brahmaikataa'tra hi sarve kaamaah samaahitaa ityatrodaaharanti, amshudhaarayaivaanuvaateritah samsphuratyasaavantargah suraanaam, yo haivamvitsa savit sa dvaitavit saikadhaametah syaattadaatmakashcha, ye bindava ivaabhyuchcharantyajasram vidyudivaabhraarchishah parame vyoman, te'rchisho vai yashasa aashrayavashaajjataabhiruupaa iva krishnavartmanah

"अग्नि को नमस्कार, जो पृथ्वी में निवास करता है और लोक को स्मरण रखता है — इस यजमान को यह लोक दे। वायु को नमस्कार, जो अन्तरिक्ष में निवास करता है और लोक को स्मरण रखता है — इस यजमान को यह लोक दे। आदित्य को नमस्कार, जो द्युलोक में निवास करता है और लोक को स्मरण रखता है — इस यजमान को यह लोक दे। ब्रह्म को नमस्कार, जो सबमें निवास करता है और सबको स्मरण रखता है — इस यजमान को सब दे।" "सत्य का मुख सुनहरे पात्र से ढका हुआ है; हे पूषन्! उसे उघाड़ दे — सत्य-धर्म वाले विष्णु के लिए। जो वह आदित्य में पुरुष है, वही मैं हूँ।" आदित्य का जो आदित्यत्व है, वही यह सत्य-धर्म है — वह शुक्ल, लिंग-रहित पुरुष; और वह आकाश के भीतर स्थित तेज का अंश-मात्र है, जो मानो आदित्य के मध्य में है, और आँख में तथा अग्नि में है। यही ब्रह्म है, यही अमृत है, यही भर्ग है। यह सत्य-धर्म आकाश के भीतर स्थित तेज का अंश-मात्र है — वह अमृत जो आदित्य के मध्य में है, जिसके अंकुर सोम और प्राण हैं। यही ब्रह्म है, यही अमृत है, यही भर्ग है। यह सत्य-धर्म आकाश के भीतर स्थित तेज का अंश-मात्र है — वह जो आदित्य के मध्य में यजुः के रूप में दीप्त होता है। "ॐ, जल, ज्योति, रस, अमृत, ब्रह्म, भूः भुवः स्वः, ॐ।" "आठ पैरों वाला, शुचि, हंस, तीन सूत्रों वाला, अणु, अव्यय; दो धर्मों से अन्धा और तेज से प्रदीप्त — सब देखते हुए वह देखता है।" यह आकाश के भीतर स्थित तेज का अंश-मात्र है — वह जो आदित्य के मध्य में उदित होकर किरण बनता है। यही सवितृ है, यही सत्य-धर्म, यही यजुः, यही तप, यही अग्नि, यही वायु, यही प्राण, यही जल, यही चन्द्रमा, यही शुक्र, यही अमृत। यही ब्रह्म का विषय है, यही तेज का समुद्र है; उसी में यजमान नमक की तरह घुल जाते हैं। यही ब्रह्म की एकता है, क्योंकि यहाँ सब कामनाएँ समाहित हैं। और यहाँ उदाहरण देते हैं: "किरण की धारा पर सूक्ष्म वायु से प्रेरित होकर वह देवताओं के भीतर स्थित स्फुरित होता है। जो ऐसा जानता है, वही सवितृ है, वही द्वैत को जानने वाला है; वह उसी एक धाम को प्राप्त और उसी स्वरूप वाला हो जाए। जो बिन्दुओं की तरह निरन्तर ऊपर उठते हैं, परम आकाश में मेघ की अर्चि की तरह — वे उस यशस्वी की अर्चियाँ, अपने आश्रय के वश से, कृष्ण-मार्ग वाले अग्नि की जटाओं जैसी दिखती हैं।"

'Homage to Agni, dweller on earth, who keeps the world in mind: grant this world to this sacrificer. Homage to Vāyu, dweller in the mid-space, who keeps the world in mind: grant this world to this sacrificer. Homage to Āditya, dweller in heaven, who keeps the world in mind: grant this world to this sacrificer. Homage to Brahman, dweller in all, who keeps all in mind: grant all to this sacrificer.' 'The face of the real is covered over with a golden vessel; uncover it, O Pūṣan, for Viṣṇu whose law is the real. That Person who is in yonder sun — he am I.' That which is the sunhood of the sun is this law of the real: that white, markless Person; and he is a mere part of the brilliance that lies within space, as though in the middle of the sun, and in the eye and in the fire. This is Brahman, this is the immortal, this is the splendour. This law of the real is a mere part of the brilliance that lies within space: that immortal which is in the middle of the sun, whose shoots are soma and the breaths. This is Brahman, this is the immortal, this is the splendour. This law of the real is a mere part of the brilliance that lies within space: that which shines as the Yajus in the middle of the sun. 'Om — the waters, the light, the essence, the immortal, Brahman, bhūḥ bhuvaḥ svaḥ, Om.' 'The eight-footed, the bright, the swan, of three threads, minute and imperishable; blind with a twofold law and kindled with brilliance: seeing all, he sees.' This is a mere part of the brilliance that lies within space: that which, having risen in the middle of the sun, becomes a ray. This is Savitṛ, this is the law of the real, this is the Yajus, this is austerity, this is fire, this is wind, this is breath, this is the waters, this is the moon, this is the bright, this is the immortal. This is the domain of Brahman, this is the sea of light; in it the sacrificers dissolve like salt. This is oneness with Brahman, for here all desires are gathered together. And here they quote: 'Stirred by a slight breath along a thread of ray, that one within flashes among the gods. He who knows thus is Savitṛ, he is a knower of duality; may he reach that one abode and become of that same nature. Those that rise unceasingly like drops, like the flame of a cloud in the highest heaven — those flames of the glorious one, by the power of what upholds them, appear like the matted locks of the black-pathed fire.'

द्वे वा व खल्वेते ब्रह्मज्योतिषो रूपके शान्तमेकं समृद्धं चैकमथ यच्छान्तं तस्याऽऽधारं खमथ यत्समृद्धमिदं तस्यान्नंतस्मान्मन्त्रौषधाज्यामिषपुरोडाशस्थालीपाकादिभिर्यष्टव्यमन्त र्वेद्याम् । आस्न्यवशिष्टैरन्नपानैश्चाऽऽस्यमाहवनीयमिति मत्वा तेजसः समृद्ध्यै पुण्यलोकविजित्यर्थायामृतत्वाय च । अत्रोदाहरन्ति अग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकामो यमराज्यमग्निष्टोमेनाभियजति सोमराज्यमुक्थेन सूर्यराज्यं षोडशिनास्वाराज्यमतिरात्रेण प्रजापत्यमासहस्रसंवत्सरान्तक्रतुनेति । वर्त्याधारस्नेहयोगाद्यथा दीपस्य संस्थितिः । अन्तर्याण्डोपयोगादिमौ स्थितावात्मशुचीतथा ॥ ६.३६ ॥

dve vā va khalvete brahmajyotiṣo rūpake śāntamekaṃ samṛddhaṃ caikamatha yacchāntaṃ tasyā''dhāraṃ khamatha yatsamṛddhamidaṃ tasyānnaṃtasmānmantrauṣadhājyāmiṣapuroḍāśasthālīpākādibhiryaṣṭavyamanta rvedyām, āsnyavaśiṣṭairannapānaiścā''syamāhavanīyamiti matvā tejasaḥ samṛddhyai puṇyalokavijityarthāyāmṛtatvāya ca, atrodāharanti agnihotraṃ juhuyātsvargakāmo yamarājyamagniṣṭomenābhiyajati somarājyamukthena sūryarājyaṃ ṣoḍaśināsvārājyamatirātreṇa prajāpatyamāsahasrasaṃvatsarāntakratuneti, vartyādhārasnehayogādyathā dīpasya saṃsthitiḥ, antaryāṇḍopayogādimau sthitāvātmaśucītathā || 6.36 ||

Dve vaa va khalvete brahmajyotisho ruupake shaantamekam samriddham chaikamatha yachchhaantam tasyaa''dhaaram khamatha yatsamriddhamidam tasyaannamtasmaanmantraushadhaajyaamishapurodaashasthaaliipaakaadibhiryashtavyamanta rvedyaam, aasnyavashishtairannapaanaishchaa''syamaahavaniiyamiti matvaa tejasah samriddhyai punyalokavijityarthaayaamritatvaaya cha, atrodaaharanti agnihotram juhuyaatsvargakaamo yamaraajyamagnishtomenaabhiyajati somaraajyamukthena suuryaraajyam shodashinaasvaaraajyamatiraatrena prajaapatyamaasahasrasamvatsaraantakratuneti, vartyaadhaarasnehayogaadyathaa diipasya samsthitih, antaryaandopayogaadimau sthitaavaatmashuchiitathaa

ब्रह्म की ज्योति के ये दो रूपक हैं — एक शान्त और एक समृद्ध। जो शान्त है उसका आधार आकाश है; और जो समृद्ध है, वह इसका अन्न है। इसलिए वेदी के भीतर मन्त्र, औषध, घृत, आमिष, पुरोडाश और स्थालीपाक आदि से यजन करना चाहिए; और मुँह में बचे हुए अन्न-पान से, मुँह को आहवनीय मानकर — तेज की समृद्धि के लिए, पुण्य लोकों की विजय के लिए, और अमृतत्व के लिए। यहाँ उदाहरण देते हैं: "स्वर्ग की कामना वाला अग्निहोत्र करे; अग्निष्टोम से यम का राज्य, उक्थ से सोम का राज्य, षोडशी से सूर्य का राज्य, अतिरात्र से अपना स्वराज्य, और सहस्र संवत्सर तक चलने वाले क्रतु से प्रजापति का राज्य प्राप्त करता है।" जैसे बत्ती, आधार और तेल के योग से दीपक की स्थिति होती है, वैसे ही अण्ड के भीतर के उपयोग से ये दोनों — आत्मा और शुचि — स्थित रहते हैं।

These are the two figures of the light of Brahman: one still and one abounding. The support of what is still is space; and what is abounding is its food. Therefore one should sacrifice within the altar with formulas, herbs, ghee, meat, sacrificial cakes, boiled dishes and the rest; and with the food and drink left in the mouth, holding the mouth itself to be the offering fire — for the increase of brilliance, for the winning of the holy worlds, and for immortality. Here they quote: 'Let one who desires heaven offer the fire-oblation. By the Agniṣṭoma he wins the kingdom of Yama, by the Uktha the kingdom of Soma, by the Ṣoḍaśin the kingdom of the sun, by the Atirātra his own sovereignty, and by the rite that runs to the end of a thousand years the kingdom of Prajāpati.' As a lamp stands by the joining of wick, holder and oil, so these two — the self and the bright one — stand by what is used within the egg.

तस्मादोमित्यनेनैतदुपासीतापरिमितं तेजस्तन्त्रेधाऽभिहितमग्नावादित्ये प्राणे । अथैषा नाड्यन्नबहुमित्येषाऽग्नौ हुतमादिर्त्यगमयत्यतो यो रसोऽस्नवत्स उद्गीथं वर्षति तेनेमे प्राणाः प्राणेभ्यः प्रजा इत्यत्रोदाहरन्ति यद्धविरग्नौ हूयते तदादित्यं गमयति तत्सूर्यो रश्मिभिर्वर्षति तेनान्नं भवत्यन्नाद्भूतानामुत्पत्तिरित्येवं ह्याह । अग्नौ प्रास्ताऽऽहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते । आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्ठेरन्नं ततः प्रजाः ॥ ६.३७ ॥

tasmādomityanenaitadupāsītāparimitaṃ tejastantredhā'bhihitamagnāvāditye prāṇe, athaiṣā nāḍyannabahumityeṣā'gnau hutamādirtyagamayatyato yo raso'snavatsa udgīthaṃ varṣati teneme prāṇāḥ prāṇebhyaḥ prajā ityatrodāharanti yaddhaviragnau hūyate tadādityaṃ gamayati tatsūryo raśmibhirvarṣati tenānnaṃ bhavatyannādbhūtānāmutpattirityevaṃ hyāha, agnau prāstā''hutiḥ samyagādityamupatiṣṭhate, ādityājjāyate vṛṣṭirvṛṣṭherannaṃ tataḥ prajāḥ || 6.37 ||

Tasmaadomityanenaitadupaasiitaaparimitam tejastantredhaa'bhihitamagnaavaaditye praane, athaishaa naadyannabahumityeshaa'gnau hutamaadirtyagamayatyato yo raso'snavatsa udgiitham varshati teneme praanaah praanebhyah prajaa ityatrodaaharanti yaddhaviragnau huuyate tadaadityam gamayati tatsuuryo rashmibhirvarshati tenaannam bhavatyannaadbhuutaanaamutpattirityevam hyaaha, agnau praastaa''hutih samyagaadityamupatishthate, aadityaajjaayate vrishtirvrishtherannam tatah prajaah

इसलिए ॐ के द्वारा इस अपरिमित तेज की उपासना करे, जो तीन प्रकार से अग्नि, आदित्य और प्राण में कहा गया है। और यह नाड़ी अन्न से भरी हुई है; यही अग्नि में हुए हवि को आदित्य तक पहुँचाती है। वहाँ से जो रस बहा, वह उद्गीथ बनकर वर्षा करता है; उससे ये प्राण होते हैं, और प्राणों से प्रजाएँ। यहाँ उदाहरण देते हैं: "जो हवि अग्नि में हवन किया जाता है, वह उसे आदित्य तक पहुँचाती है; सूर्य उसे किरणों से बरसाता है; उससे अन्न होता है, और अन्न से भूतों की उत्पत्ति।" क्योंकि ऐसा कहा गया है: "अग्नि में डाली गई आहुति ठीक-ठीक आदित्य तक पहुँचती है; आदित्य से वृष्टि उत्पन्न होती है, वृष्टि से अन्न, और उससे प्रजाएँ।"

Therefore with Om one should worship this measureless brilliance, which is declared to be threefold — in fire, in the sun and in breath. And this channel is full of food; it makes what is offered in the fire go up to the sun. The essence that flowed from there rains down as the Udgītha; from that come these breaths, and from the breaths creatures. Here they quote: 'Whatever oblation is offered in the fire, that it makes go to the sun; the sun rains it down by his rays; from that comes food, and from food the birth of beings.' For so it is said: 'The oblation cast into the fire duly reaches the sun; from the sun rain is born, from rain food, and from that creatures.'

अग्निहोत्रं जुह्वानो लोभजालं भिनत्त्यतः संमोहं छित्त्वा न क्रोधान्स्तुष्वानःकाममभिध्यायमानस्ततश्चतुर्जालं ब्रह्मकोशं भिन्ददतः परमाकाशमत्र हि सौर सौम्याग्नेयसात्त्विकानि मण्डलानि भित्त्वा ततः शुद्धः सत्त्वान्तरस्थमचलममृतमच्युतं ध्रुवं विष्णुसंज्ञितं सर्वापरं धाम सत्यकामसर्वज्ञत्वसंयुक्तंस्वतन्त्रं चैतन्यं स्वे महिम्नि तिष्ठमानं पश्यत्यत्रोदाहरन्ति । रविमध्ये स्थितः सोमः सोममध्ये हुताशनः । तेजोमध्ये स्थितं सत्त्वं सत्त्वमध्ये स्थितोऽच्युतः ॥ शरीरप्रादेशाङ्गुष्ठमात्रमणोरप्यणुं ध्यात्वाऽतः परमतां गच्छत्यत्र हि सर्वे कामाः समाहिता इत्यत्रोदाहरन्ति । अङ्गुष्ठप्रादेशशरीरमात्रं प्रदीपप्रतापवद्द्विस्त्रिधा हि । तद्ब्रह्माभिष्टूयमानं महो देवो भुवनान्याविवेश । ॐ नमो ब्रह्मणे नमः ॥ ६.३८ ॥

agnihotraṃ juhvāno lobhajālaṃ bhinattyataḥ saṃmohaṃ chittvā na krodhānstuṣvānaḥkāmamabhidhyāyamānastataścaturjālaṃ brahmakośaṃ bhindadataḥ paramākāśamatra hi saura saumyāgneyasāttvikāni maṇḍalāni bhittvā tataḥ śuddhaḥ sattvāntarasthamacalamamṛtamacyutaṃ dhruvaṃ viṣṇusaṃjñitaṃ sarvāparaṃ dhāma satyakāmasarvajñatvasaṃyuktaṃsvatantraṃ caitanyaṃ sve mahimni tiṣṭhamānaṃ paśyatyatrodāharanti, ravimadhye sthitaḥ somaḥ somamadhye hutāśanaḥ, tejomadhye sthitaṃ sattvaṃ sattvamadhye sthito'cyutaḥ. śarīraprādeśāṅguṣṭhamātramaṇorapyaṇuṃ dhyātvā'taḥ paramatāṃ gacchatyatra hi sarve kāmāḥ samāhitā ityatrodāharanti, aṅguṣṭhaprādeśaśarīramātraṃ pradīpapratāpavaddvistridhā hi, tadbrahmābhiṣṭūyamānaṃ maho devo bhuvanānyāviveśa, oṃ namo brahmaṇe namaḥ || 6.38 ||

Agnihotram juhvaano lobhajaalam bhinattyatah sammoham chhittvaa na krodhaanstushvaanahkaamamabhidhyaayamaanastatashchaturjaalam brahmakosham bhindadatah paramaakaashamatra hi saura saumyaagneyasaattvikaani mandalaani bhittvaa tatah shuddhah sattvaantarasthamachalamamritamachyutam dhruvam vishnusamjnitam sarvaaparam dhaama satyakaamasarvajnatvasamyuktamsvatantram chaitanyam sve mahimni tishthamaanam pashyatyatrodaaharanti, ravimadhye sthitah somah somamadhye hutaashanah, tejomadhye sthitam sattvam sattvamadhye sthito'chyutah. shariirapraadeshaangushthamaatramanorapyanum dhyaatvaa'tah paramataam gachchhatyatra hi sarve kaamaah samaahitaa ityatrodaaharanti, angushthapraadeshashariiramaatram pradiipaprataapavaddvistridhaa hi, tadbrahmaabhishtuuyamaanam maho devo bhuvanaanyaavivesha, om namo brahmane namah

अग्निहोत्र करने वाला लोभ के जाल को तोड़ता है; इसके बाद सम्मोह को काटकर, क्रोध की स्तुति न करते हुए, काम का ध्यान न करते हुए, वह चार जालों वाले ब्रह्मकोश को भेदता है, और उसके बाद परम आकाश को। क्योंकि यहाँ सौर, सौम्य, आग्नेय और सात्त्विक मण्डलों को भेदकर, तब शुद्ध होकर वह सत्त्व के भीतर स्थित उस धाम को देखता है — अचल, अमृत, अच्युत, ध्रुव, विष्णु नाम वाला, सबसे परे, सत्य-काम और सर्वज्ञता से युक्त, स्वतन्त्र चैतन्य, अपनी महिमा में स्थित। यहाँ उदाहरण देते हैं: "रवि के मध्य में सोम स्थित है, सोम के मध्य में हुताशन; तेज के मध्य में सत्त्व स्थित है, और सत्त्व के मध्य में अच्युत।" शरीर, प्रादेश और अंगूठे के माप वाला, अणु से भी अणु — उसका ध्यान करके वह इससे परम अवस्था को प्राप्त करता है, क्योंकि यहाँ सब कामनाएँ समाहित हैं। यहाँ उदाहरण देते हैं: "अंगूठे, प्रदेश और शरीर के माप वाला, दीपक के प्रताप की तरह, दो और तीन प्रकार का — उस ब्रह्म की स्तुति की जाती है; वह महान् देव भुवनों में प्रविष्ट हुआ। ॐ। ब्रह्म को नमस्कार, नमस्कार।"

He who offers the fire-oblation breaks the net of greed. Then, having cut through bewilderment, not praising anger and not dwelling upon desire, he pierces the fourfold sheath of Brahman, and after that the highest space. For here, having pierced the orbs of the sun, the moon, fire and goodness, he then, being pure, sees that abode standing within goodness — unmoving, immortal, unfalling, fixed, named Viṣṇu, beyond all, joined with the truth of desire and with all-knowing, independent consciousness, abiding in its own greatness. Here they quote: 'In the middle of the sun stands the moon, and in the middle of the moon fire; in the middle of brilliance stands goodness, and in the middle of goodness stands the unfallen one.' Having meditated on him — of the measure of the body, of a span, of a thumb, smaller even than the small — one goes from here to the highest state, for here all desires are gathered together. Here they quote: 'Of the measure of a thumb, a span, the body, like the glow of a lamp, twofold and threefold — that Brahman is praised; the great god has entered into the worlds. Om. Homage to Brahman, homage.'

↑ All sections

सप्तमः प्रपाठकः · Seventh Prapāṭhaka — the six quarters and their deities, the Self within the heart, and the hindrances to knowledge (1–11)

अग्निर्गायत्रं त्रिवृद्रथंतरं वसन्तः प्राणो नक्षत्राणि वसवः पुरस्तादुद्यन्ति तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्त्यन्तर्विवरेणेक्षन्ति । अचिन्त्योऽमूर्तोगभीरो गुप्तोऽनवद्यो घनो गहनो निर्गुणः शुद्धो भास्वरो गुणभुग्भयोऽनिर्वृत्तिर्योगीश्वरः सर्वज्ञो मेघोऽप्रमेयोऽनाद्यन्तः श्रीमानजो धीमाननिर्देश्यः सर्वसृक् सर्वस्याऽऽत्मा सर्वभुक् सर्वस्येशानः सर्वस्यान्तरान्तरः ॥ ७.१ ॥

agnirgāyatraṃ trivṛdrathaṃtaraṃ vasantaḥ prāṇo nakṣatrāṇi vasavaḥ purastādudyanti tapanti varṣanti stuvanti punarviśantyantarvivareṇekṣanti, acintyo'mūrtogabhīro gupto'navadyo ghano gahano nirguṇaḥ śuddho bhāsvaro guṇabhugbhayo'nirvṛttiryogīśvaraḥ sarvajño megho'prameyo'nādyantaḥ śrīmānajo dhīmānanirdeśyaḥ sarvasṛk sarvasyā''tmā sarvabhuk sarvasyeśānaḥ sarvasyāntarāntaraḥ || 7.1 ||

Agnirgaayatram trivridrathamtaram vasantah praano nakshatraani vasavah purastaadudyanti tapanti varshanti stuvanti punarvishantyantarvivarenekshanti, achintyo'muurtogabhiiro gupto'navadyo ghano gahano nirgunah shuddho bhaasvaro gunabhugbhayo'nirvrittiryogiishvarah sarvajno megho'prameyo'naadyantah shriimaanajo dhiimaananirdeshyah sarvasrik sarvasyaa''tmaa sarvabhuk sarvasyeshaanah sarvasyaantaraantarah

अग्नि, गायत्र, त्रिवृत्, रथन्तर, वसन्त, प्राण, नक्षत्र, वसु — ये पूर्व दिशा में उदय होते हैं, तपते हैं, वर्षा करते हैं, स्तुति करते हैं, फिर प्रवेश करते हैं, और भीतरी विवर से देखते हैं। वह अचिन्त्य, अमूर्त, गभीर, गुप्त, अनवद्य, घन, गहन, निर्गुण, शुद्ध, भास्वर, गुणों का भोक्ता, निवृत्ति से रहित, योगियों का ईश्वर, सर्वज्ञ, मेघ, अप्रमेय, आदि-अन्त से रहित, श्रीमान्, अजन्मा, धीमान्, अनिर्देश्य, सबका सृष्टा, सबका आत्मा, सबका भोक्ता, सबका ईशान, और सबके भीतर से भी भीतर है।

Agni, the Gāyatra metre, the Trivṛt chant, the Rathantara, spring, breath, the constellations, the Vasus — these rise in the east, give heat, rain, praise, enter again, and look out through the inner opening. He is unthinkable, formless, deep, hidden, faultless, solid, unfathomable, without qualities, pure, shining, the enjoyer of the qualities, beyond ceasing, the lord of yogins, all-knowing, a cloud, immeasurable, without beginning or end, glorious, unborn, wise, not to be pointed out, the creator of all, the Self of all, the enjoyer of all, the ruler of all, and the inmost of the inmost of all.

इन्द्रस्त्रिष्टुप् पञ्चदशो बृहद्ग्रीष्मो व्यानः सोमो रुद्रा दक्षिणत उद्यन्ति तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्त्यन्तर्विवरेणेक्षन्त्यनाद्यन्तोऽपरिमितोऽपरिच्छिन्नोऽपरप्रयोज्यः स्वतन्त्रोऽलिङ्गोऽमूर्तोऽनन्तशक्तिर्धाता भास्करः ॥ ७.२ ॥

indrastriṣṭup pañcadaśo bṛhadgrīṣmo vyānaḥ somo rudrā dakṣiṇata udyanti tapanti varṣanti stuvanti punarviśantyantarvivareṇekṣantyanādyanto'parimito'paricchinno'paraprayojyaḥ svatantro'liṅgo'mūrto'nantaśaktirdhātā bhāskaraḥ || 7.2 ||

Indrastrishtup panchadasho brihadgriishmo vyaanah somo rudraa dakshinata udyanti tapanti varshanti stuvanti punarvishantyantarvivarenekshantyanaadyanto'parimito'parichchhinno'paraprayojyah svatantro'lingo'muurto'nantashaktirdhaataa bhaaskarah

इन्द्र, त्रिष्टुप्, पञ्चदश, बृहत्, ग्रीष्म, व्यान, सोम, रुद्रगण — ये दक्षिण दिशा में उदय होते हैं, तपते हैं, वर्षा करते हैं, स्तुति करते हैं, फिर प्रवेश करते हैं, और भीतरी विवर से देखते हैं। वह आदि-अन्त से रहित, अपरिमित, अविच्छिन्न, दूसरे से प्रयोज्य न होने वाला, स्वतन्त्र, लिंग-रहित, अमूर्त, अनन्त शक्ति वाला, धाता और भास्कर है।

Indra, the Triṣṭubh metre, the Pañcadaśa chant, the Bṛhat, summer, the vyāna breath, Soma, the Rudras — these rise in the south, give heat, rain, praise, enter again, and look out through the inner opening. He is without beginning or end, unmeasured, undivided, not to be employed by another, independent, without mark, formless, of endless power, the establisher and the maker of light.

मरुतोजगती सप्तदशो वैरूपं वर्षा अपानः शुक्र आदित्याः पश्चादुद्यन्ति तपन्तिवर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्त्यन्तर्विवरेणेक्षन्ति तच्छान्तमशब्दमभयमशोकमानन्दं तृप्तं स्थिरमचलममृतमच्युतं ध्रुवं विष्णुसंज्ञितं सर्वापरं धाम ॥ ७.३ ॥

marutojagatī saptadaśo vairūpaṃ varṣā apānaḥ śukra ādityāḥ paścādudyanti tapantivarṣanti stuvanti punarviśantyantarvivareṇekṣanti tacchāntamaśabdamabhayamaśokamānandaṃ tṛptaṃ sthiramacalamamṛtamacyutaṃ dhruvaṃ viṣṇusaṃjñitaṃ sarvāparaṃ dhāma || 7.3 ||

Marutojagatii saptadasho vairuupam varshaa apaanah shukra aadityaah pashchaadudyanti tapantivarshanti stuvanti punarvishantyantarvivarenekshanti tachchhaantamashabdamabhayamashokamaanandam triptam sthiramachalamamritamachyutam dhruvam vishnusamjnitam sarvaaparam dhaama

मरुद्गण, जगती, सप्तदश, वैरूप, वर्षा ऋतु, अपान, शुक्र, आदित्यगण — ये पश्चिम दिशा में उदय होते हैं, तपते हैं, वर्षा करते हैं, स्तुति करते हैं, फिर प्रवेश करते हैं, और भीतरी विवर से देखते हैं। वह शान्त, अशब्द, अभय, अशोक, आनन्द, तृप्त, स्थिर, अचल, अमृत, अच्युत, ध्रुव, विष्णु नाम वाला, सबसे परे धाम है।

The Maruts, the Jagatī metre, the Saptadaśa chant, the Vairūpa, the rainy season, the apāna breath, Śukra, the Ādityas — these rise in the west, give heat, rain, praise, enter again, and look out through the inner opening. That is quiet, soundless, fearless, sorrowless, joyful, contented, steady, unmoving, immortal, unfalling, fixed, named Viṣṇu, the abode beyond all.

विश्वे देवा अनुष्टुबेकविंशो वैराजः शरत्समानो वरुणः साध्या उत्तरतौद्यन्ति तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशान्त्यन्तर्विवरेणेक्षन्त्यन्तःशुद्धः पूतः शून्यः शान्तोऽप्राणो निरात्माऽनन्तः ॥ ७.४ ॥

viśve devā anuṣṭubekaviṃśo vairājaḥ śaratsamāno varuṇaḥ sādhyā uttarataudyanti tapanti varṣanti stuvanti punarviśāntyantarvivareṇekṣantyantaḥśuddhaḥ pūtaḥ śūnyaḥ śānto'prāṇo nirātmā'nantaḥ || 7.4 ||

Vishve devaa anushtubekavimsho vairaajah sharatsamaano varunah saadhyaa uttarataudyanti tapanti varshanti stuvanti punarvishaantyantarvivarenekshantyantahshuddhah puutah shuunyah shaanto'praano niraatmaa'nantah

विश्वेदेव, अनुष्टुप्, एकविंश, वैराज, शरद्, समान, वरुण, साध्यगण — ये उत्तर दिशा में उदय होते हैं, तपते हैं, वर्षा करते हैं, स्तुति करते हैं, फिर प्रवेश करते हैं, और भीतरी विवर से देखते हैं। वह भीतर से शुद्ध, पवित्र, शून्य, शान्त, प्राण-रहित, निरात्म और अनन्त है।

The All-gods, the Anuṣṭubh metre, the Ekaviṃśa chant, the Vairāja, autumn, the samāna breath, Varuṇa, the Sādhyas — these rise in the north, give heat, rain, praise, enter again, and look out through the inner opening. He is inwardly pure, cleansed, void, still, breathless, selfless and endless.

मित्रावरुणौ पङ्ङ्क्तिस्त्रिणवत्रयास्त्रिंशौ शाक्वररैवते हेमन्त शिशिरा उदानोऽङ्गिरसश्चन्द्रमा ऊर्ध्वा उद्यन्ति तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्त्यन्तर्विवरेणेक्षन्ति प्रणवाख्यं प्रणेतारंभारूपं विगतनिद्रं विजरं विमृत्युं विशोकम् ॥ ७.५ ॥

mitrāvaruṇau paṅṅktistriṇavatrayāstriṃśau śākvararaivate hemanta śiśirā udāno'ṅgirasaścandramā ūrdhvā udyanti tapanti varṣanti stuvanti punarviśantyantarvivareṇekṣanti praṇavākhyaṃ praṇetāraṃbhārūpaṃ vigatanidraṃ vijaraṃ vimṛtyuṃ viśokam || 7.5 ||

Mitraavarunau pannktistrinavatrayaastrimshau shaakvararaivate hemanta shishiraa udaano'ngirasashchandramaa uurdhvaa udyanti tapanti varshanti stuvanti punarvishantyantarvivarenekshanti pranavaakhyam pranetaarambhaaruupam vigatanidram vijaram vimrityum vishokam

मित्र और वरुण, पङ्क्ति, त्रिणव और त्रयस्त्रिंश, शाक्वर और रैवत, हेमन्त और शिशिर, उदान, अङ्गिरस्, चन्द्रमा — ये ऊपर उदय होते हैं, तपते हैं, वर्षा करते हैं, स्तुति करते हैं, फिर प्रवेश करते हैं, और भीतरी विवर से देखते हैं। वह प्रणव नाम वाला, आगे ले जाने वाला, ज्योति-रूप, निद्रा-रहित, जरा-रहित, मृत्यु-रहित और शोक-रहित है।

Mitra and Varuṇa, the Paṅkti metre, the Triṇava and Trayastriṃśa chants, the Śākvara and Raivata melodies, winter and the cool season, the udāna breath, the Aṅgirases, the moon — these rise above, give heat, rain, praise, enter again, and look out through the inner opening. He is named the Praṇava, the leader, of the form of light, free of sleep, free of old age, free of death and free of sorrow.

शनिराहुकेतूरगरक्षोयक्षनरविहगशरभेभादयोऽधस्तादुद्यन्ति तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्त्यन्तर्विवरेणेक्षन्ति यः प्राज्ञो विधरणः सर्वान्तरोऽक्षरः शुद्धः पूतोभान्तः क्षान्तः शान्तः ॥ ७.६ ॥

śanirāhuketūragarakṣoyakṣanaravihagaśarabhebhādayo'dhastādudyanti tapanti varṣanti stuvanti punarviśantyantarvivareṇekṣanti yaḥ prājño vidharaṇaḥ sarvāntaro'kṣaraḥ śuddhaḥ pūtobhāntaḥ kṣāntaḥ śāntaḥ || 7.6 ||

Shaniraahuketuuragarakshoyakshanaravihagasharabhebhaadayo'dhastaadudyanti tapanti varshanti stuvanti punarvishantyantarvivarenekshanti yah praajno vidharanah sarvaantaro'ksharah shuddhah puutobhaantah kshaantah shaantah

शनि, राहु, केतु, सर्प, राक्षस, यक्ष, मनुष्य, पक्षी, शरभ, हाथी आदि — ये नीचे से उदय होते हैं, तपते हैं, वर्षा करते हैं, स्तुति करते हैं, फिर प्रवेश करते हैं, और भीतरी विवर से देखते हैं। जो प्राज्ञ, धारण करने वाला, सबका अन्तर्यामी, अक्षर, शुद्ध, पवित्र, भासित, क्षमाशील और शान्त है।

Saturn, Rāhu and Ketu, serpents, Rākṣasas, Yakṣas, men, birds, the śarabha, elephants and the rest — these rise from below, give heat, rain, praise, enter again, and look out through the inner opening. He is the wise one, the sustainer, the inmost of all, imperishable, pure, cleansed, shining, patient and at peace.

एष हि खल्वात्माऽन्तर्हृदयेऽणीयानिद्धोऽग्निरिव विश्वरूपोऽस्यैवान्नमिदं सर्वमस्मिन्नोता इमाः प्रजाः । एष आत्माऽपहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोकोऽविचिकित्सोऽविपाशः सत्यसंकल्पः सत्यकामएष परमेश्वर एष भूताधिपतिरेष भूतपाल एष सेतुर्विधरण एष हिखल्वात्मेशानः शंभुर्भवो रुद्रः प्रजापतिर् विश्वसृग्घिरण्यगर्भः सत्यं प्राणो हंसःशास्ताऽच्युतो विष्णुर्नारायणः । यश्चैषोऽग्नौ यश्चायं हृदये यश्चासावादित्ये स एष एकः । तस्मै ते विश्वरूपाय सत्ये नभसि हिताय नमः ॥ ७.७ ॥

eṣa hi khalvātmā'ntarhṛdaye'ṇīyāniddho'gniriva viśvarūpo'syaivānnamidaṃ sarvamasminnotā imāḥ prajāḥ, eṣa ātmā'pahatapāpmā vijaro vimṛtyurviśoko'vicikitso'vipāśaḥ satyasaṃkalpaḥ satyakāmaeṣa parameśvara eṣa bhūtādhipatireṣa bhūtapāla eṣa seturvidharaṇa eṣa hikhalvātmeśānaḥ śaṃbhurbhavo rudraḥ prajāpatir viśvasṛgghiraṇyagarbhaḥ satyaṃ prāṇo haṃsaḥśāstā'cyuto viṣṇurnārāyaṇaḥ, yaścaiṣo'gnau yaścāyaṃ hṛdaye yaścāsāvāditye sa eṣa ekaḥ, tasmai te viśvarūpāya satye nabhasi hitāya namaḥ || 7.7 ||

Esha hi khalvaatmaa'ntarhridaye'niiyaaniddho'gniriva vishvaruupo'syaivaannamidam sarvamasminnotaa imaah prajaah, esha aatmaa'pahatapaapmaa vijaro vimrityurvishoko'vichikitso'vipaashah satyasamkalpah satyakaamaesha parameshvara esha bhuutaadhipatiresha bhuutapaala esha seturvidharana esha hikhalvaatmeshaanah shambhurbhavo rudrah prajaapatir vishvasrigghiranyagarbhah satyam praano hamsahshaastaa'chyuto vishnurnaaraayanah, yashchaisho'gnau yashchaayam hridaye yashchaasaavaaditye sa esha ekah, tasmai te vishvaruupaaya satye nabhasi hitaaya namah

यही आत्मा हृदय के भीतर अणु से भी सूक्ष्म है, प्रज्वलित अग्नि की तरह विश्वरूप है; यह सब इसका ही अन्न है, और इसमें ये प्रजाएँ ओती हुई हैं। यह आत्मा पाप से रहित, जरा-रहित, मृत्यु-रहित, शोक-रहित, संशय-रहित, पाश-रहित, सत्य-संकल्प और सत्य-काम है। यही परमेश्वर है, यही भूतों का अधिपति है, यही भूतों का पालक है, यही सेतु और धारण करने वाला है। यही आत्मा ईशान है — शम्भु, भव, रुद्र, प्रजापति, विश्व का सृष्टा, हिरण्यगर्भ, सत्य, प्राण, हंस, शास्ता, अच्युत, विष्णु, नारायण। और जो अग्नि में है, जो यह हृदय में है, और जो वह आदित्य में है — वह एक ही है। उस विश्वरूप को, सत्य आकाश में स्थित को, तुझे नमस्कार।

This Self within the heart is smaller than the smallest, kindled like fire, of all forms. All this is his food, and in him these creatures are woven. This Self is free of evil, free of old age, free of death, free of sorrow, free of doubt, free of bonds, true in purpose and true in desire. He is the supreme lord, the overlord of beings, the protector of beings; he is the bridge and the sustainer. This Self indeed is the ruler — Śambhu, Bhava, Rudra, Prajāpati, the creator of all, Hiraṇyagarbha, the real, breath, the swan, the ordainer, the unfalling, Viṣṇu, Nārāyaṇa. And he who is in the fire, and he who is here in the heart, and he who is in yonder sun — he is one. Homage to you, of all forms, set in the real sky.

अथेदानीं ज्ञानोपसर्गा राजन्मोहजालस्यैष वै योनिर्यदस्वर्ग्यैः सहस्वर्ग्यस्यैष वाट्ये पुरस्तादुक्तेऽप्यधःस्तम्बेनाश्लिष्यन्त्यथ ये चान्ये ह नित्यप्रमुदिता नित्यप्रवसिता नित्ययाचका नित्यं शिल्पोपजीविनोऽथ ये चान्ये ह पुरयाचका अयाज्ययाजकाः शूद्रशिष्याः शूद्राश्च शास्त्रविद्वांसोऽथ ये चान्ये ह चाटजटनटभटप्रव्रजितरङ्गावतारिणो राजकर्मणि पतितादयः । अथ ये चान्ये ह यक्षराक्षसभूतगणपिशाचोरगग्रहादीनामर्थं पुरस्कृत्य शमयाम इत्येवं ब्रुवाणा अथ ये चान्ये ह वृथा कषायकुण्डलिनः कापालिनोऽथ ये चान्ये ह वृथा तर्कदृष्टान्तकुहकेन्द्रजालैर्वैदिकेषु परिस्थातुमिच्छन्ति तैः सह न संवसेत्प्रकाशभूता वै ते तस्करा अस्वर्ग्या इत्येवं ह्याह । नैरात्म्यवादकुहकैर्मिथ्यादृष्टान्तहेतुभिः । भ्राम्यल्लोको न जानाति वेदविद्यान्तरं तु यत् ॥ ७.८ ॥

athedānīṃ jñānopasargā rājanmohajālasyaiṣa vai yoniryadasvargyaiḥ sahasvargyasyaiṣa vāṭye purastādukte'pyadhaḥstambenāśliṣyantyatha ye cānye ha nityapramuditā nityapravasitā nityayācakā nityaṃ śilpopajīvino'tha ye cānye ha purayācakā ayājyayājakāḥ śūdraśiṣyāḥ śūdrāśca śāstravidvāṃso'tha ye cānye ha cāṭajaṭanaṭabhaṭapravrajitaraṅgāvatāriṇo rājakarmaṇi patitādayaḥ, atha ye cānye ha yakṣarākṣasabhūtagaṇapiśācoragagrahādīnāmarthaṃ puraskṛtya śamayāma ityevaṃ bruvāṇā atha ye cānye ha vṛthā kaṣāyakuṇḍalinaḥ kāpālino'tha ye cānye ha vṛthā tarkadṛṣṭāntakuhakendrajālairvaidikeṣu paristhātumicchanti taiḥ saha na saṃvasetprakāśabhūtā vai te taskarā asvargyā ityevaṃ hyāha, nairātmyavādakuhakairmithyādṛṣṭāntahetubhiḥ, bhrāmyalloko na jānāti vedavidyāntaraṃ tu yat || 7.8 ||

Athedaaniim jnaanopasargaa raajanmohajaalasyaisha vai yoniryadasvargyaih sahasvargyasyaisha vaatye purastaadukte'pyadhahstambenaashlishyantyatha ye chaanye ha nityapramuditaa nityapravasitaa nityayaachakaa nityam shilpopajiivino'tha ye chaanye ha purayaachakaa ayaajyayaajakaah shuudrashishyaah shuudraashcha shaastravidvaamso'tha ye chaanye ha chaatajatanatabhatapravrajitarangaavataarino raajakarmani patitaadayah, atha ye chaanye ha yaksharaakshasabhuutaganapishaachoragagrahaadiinaamartham puraskritya shamayaama ityevam bruvaanaa atha ye chaanye ha vrithaa kashaayakundalinah kaapaalino'tha ye chaanye ha vrithaa tarkadrishtaantakuhakendrajaalairvaidikeshu paristhaatumichchhanti taih saha na samvasetprakaashabhuutaa vai te taskaraa asvargyaa ityevam hyaaha, nairaatmyavaadakuhakairmithyaadrishtaantahetubhih, bhraamyalloko na jaanaati vedavidyaantaram tu yat

अब, हे राजन्, ज्ञान के उपसर्ग (बाधाएँ)। मोह-जाल की योनि यही है कि स्वर्ग के योग्य लोग स्वर्ग के अयोग्य लोगों के साथ रहें। पहले कही गई बात होने पर भी वे नीचे झाड़ी के तने से चिपके रहते हैं। और जो अन्य लोग हैं — नित्य प्रमुदित रहने वाले, नित्य परदेश में घूमने वाले, नित्य याचना करने वाले, नित्य शिल्प से जीविका करने वाले; और जो अन्य नगरों में याचना करने वाले, अयाज्य के याजक, शूद्रों के शिष्य, और शास्त्र जानने वाले शूद्र हैं; और जो अन्य चाट, जटाधारी, नट, भट, प्रव्रजित, रंगमंच पर उतरने वाले, राजकर्म से पतित आदि हैं; और जो अन्य यक्ष, राक्षस, भूतगण, पिशाच, सर्प और ग्रह आदि के प्रयोजन को आगे रखकर "हम इन्हें शान्त करेंगे" — ऐसा कहते हैं; और जो अन्य व्यर्थ ही कषाय वस्त्र, कुण्डल और कपाल धारण करते हैं; और जो अन्य व्यर्थ तर्क, मिथ्या दृष्टान्त, कुहक और इन्द्रजाल से वैदिकों में स्थान पाना चाहते हैं — उनके साथ न रहे। वे प्रकट रूप से चोर हैं, स्वर्ग के अयोग्य हैं। क्योंकि ऐसा कहा गया है: "आत्मा के निषेध के कुहकों से, मिथ्या दृष्टान्तों और हेतुओं से भ्रमित होता हुआ लोक वेद-विद्या का अन्तर नहीं जानता।"

Now, O king, the hindrances to knowledge. This is the very womb of the net of delusion: that those fit for heaven should keep company with those unfit for heaven. Though it was said before, they still cling below to the stalk of the thicket. And there are others: those ever merry, ever wandering abroad, ever begging, ever living by a craft; and others who beg in towns, who sacrifice for those not fit to be sacrificed for, who are pupils of Śūdras, and Śūdras learned in the scriptures; and others who are rogues, wearers of matted hair, actors, hirelings, wanderers, players on the stage, men fallen from royal service and the like; and others who, putting forward the concerns of Yakṣas, Rākṣasas, hosts of spirits, Piśācas, serpents and seizers, say 'we shall lay these to rest'; and others who wear the ochre robe, earrings and skulls to no purpose; and others who wish to gain a footing among the followers of the Veda by empty reasoning, false examples, trickery and conjuring — with these one should not dwell. They are plainly thieves, unfit for heaven. For so it is said: 'Bewildered by the trickery of those who deny the Self, by false examples and false reasons, the world does not know the difference between this and the knowledge of the Veda.'

बृहस्पतिर्वै शुक्रो भूत्वेन्द्रस्याभयायासुरेभ्यः क्षयायेमामविद्यामसृजत् तया शिवमशिवमित्युद्दिशन्त्यशिवं शिवमिति । वेदादिशास्त्रहिंसकधर्माभिध्यानमस्त्विति वदन्त्यतो नैनामभिधीयेतान्यथैषा बन्ध्येवैषा रतिमात्रं फलमस्या वृत्तच्युतस्येव नारंभनीयेत्येवं ह्याह । दूरमेते विपरीते विषूची अविद्या या च विद्येति ज्ञाता । विद्याभीप्सितं नचिकेतसं मन्ये न त्वा कामा बहवो लोलुपन्ते ॥ विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयं सह । अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्ययाऽमृतमश्नुते ॥ अविद्यायामन्तरे वेष्ट्यमानाः स्वयं धीराः पण्डितं मन्यमानाः । दन्द्रम्यमाणा परियन्ति मूढा अन्धेनैव नीयमाना यथान्धाः ॥ ७.९ ॥

bṛhaspatirvai śukro bhūtvendrasyābhayāyāsurebhyaḥ kṣayāyemāmavidyāmasṛjat tayā śivamaśivamityuddiśantyaśivaṃ śivamiti, vedādiśāstrahiṃsakadharmābhidhyānamastviti vadantyato naināmabhidhīyetānyathaiṣā bandhyevaiṣā ratimātraṃ phalamasyā vṛttacyutasyeva nāraṃbhanīyetyevaṃ hyāha, dūramete viparīte viṣūcī avidyā yā ca vidyeti jñātā, vidyābhīpsitaṃ naciketasaṃ manye na tvā kāmā bahavo lolupante. vidyāṃ cāvidyāṃ ca yastadvedobhayaṃ saha, avidyayā mṛtyuṃ tīrtvā vidyayā'mṛtamaśnute. avidyāyāmantare veṣṭyamānāḥ svayaṃ dhīrāḥ paṇḍitaṃ manyamānāḥ, dandramyamāṇā pariyanti mūḍhā andhenaiva nīyamānā yathāndhāḥ || 7.9 ||

Brihaspatirvai shukro bhuutvendrasyaabhayaayaasurebhyah kshayaayemaamavidyaamasrijat tayaa shivamashivamityuddishantyashivam shivamiti, vedaadishaastrahimsakadharmaabhidhyaanamastviti vadantyato nainaamabhidhiiyetaanyathaishaa bandhyevaishaa ratimaatram phalamasyaa vrittachyutasyeva naarambhaniiyetyevam hyaaha, duuramete vipariite vishuuchii avidyaa yaa cha vidyeti jnaataa, vidyaabhiipsitam nachiketasam manye na tvaa kaamaa bahavo lolupante. vidyaam chaavidyaam cha yastadvedobhayam saha, avidyayaa mrityum tiirtvaa vidyayaa'mritamashnute. avidyaayaamantare veshtyamaanaah svayam dhiiraah panditam manyamaanaah, dandramyamaanaa pariyanti muudhaa andhenaiva niiyamaanaa yathaandhaah

बृहस्पति ने शुक्र बनकर, इन्द्र की रक्षा के लिए और असुरों के नाश के लिए, इस अविद्या की सृष्टि की। उससे वे शिव को अशिव और अशिव को शिव बताते हैं; और कहते हैं — "वेद आदि शास्त्रों का हिंसक धर्म ही ध्यान करने योग्य हो।" इसलिए इसका अभिधान न करे; यह बन्ध्या (निष्फल) है, इसका फल केवल रति-मात्र है, और आचार से गिरे हुए की तरह इसका आरम्भ न करना चाहिए। क्योंकि ऐसा कहा गया है: "ये दोनों बहुत दूर हैं, विपरीत हैं, भिन्न मार्गों पर ले जाते हैं — जो अविद्या कही जाती है और जो विद्या। मैं मानता हूँ, नचिकेता ने विद्या की कामना की; बहुत कामनाएँ तुझे नहीं ललचातीं। जो विद्या और अविद्या — दोनों को एक साथ जानता है, वह अविद्या से मृत्यु को तरकर विद्या से अमृत को प्राप्त करता है। अविद्या के भीतर लिपटे हुए, अपने को धीर और पण्डित मानते हुए, मूढ़ लोग भटकते फिरते हैं — जैसे अन्धे के द्वारा ले जाए गए अन्धे।"

Bṛhaspati, having become Śukra, brought forth this ignorance for the safety of Indra and for the destruction of the Asuras. By it they declare the good to be evil and the evil to be good, and they say: 'Let there be meditation on a law that destroys the Veda and the other scriptures.' Therefore one should not attend to this; it is barren, its fruit is mere pleasure, and, like one fallen from right conduct, it should not be taken up. For so it is said: 'Far apart and opposed are these two, leading in different directions — that which is called ignorance and that which is knowledge. I think Naciketas longed for knowledge; the many desires do not tear you away. He who knows both together, knowledge and ignorance, crosses death by ignorance and by knowledge attains the immortal. Wrapped within ignorance, thinking themselves wise and learned, the bewildered wander round and round, like blind men led by one who is blind.'

देवासुरा ह वै य आत्मकामा ब्रह्मणोऽन्तिकं प्रयातास्तस्मै नमस्कृत्वोचुर्भगवन्वयमात्मकामाः स त्वं नो ब्रूहीत्यतश्चिरं ध्यात्वाऽमन्यतान्यतात्मानो वै तेऽसुरा अतोऽन्यतममेतेषामुक्तंतदिमे मूढा उपजीवन्त्यभिष्वङ्गिणस्तर्याभिघातिनोऽनृताभिशंसिनः सत्यमिवानृतं पश्यन्ति । इन्द्रजालवदित्यतो यद्वेदेष्वभिहितं तत्सत्यं यद्वेदेषूक्तं तद्विद्वांस उपजीवन्ति । तस्याद्ब्राह्मणो नावैदिकमधीयीतायमर्थः स्यादिति ॥ ७.१० ॥

devāsurā ha vai ya ātmakāmā brahmaṇo'ntikaṃ prayātāstasmai namaskṛtvocurbhagavanvayamātmakāmāḥ sa tvaṃ no brūhītyataściraṃ dhyātvā'manyatānyatātmāno vai te'surā ato'nyatamameteṣāmuktaṃtadime mūḍhā upajīvantyabhiṣvaṅgiṇastaryābhighātino'nṛtābhiśaṃsinaḥ satyamivānṛtaṃ paśyanti, indrajālavadityato yadvedeṣvabhihitaṃ tatsatyaṃ yadvedeṣūktaṃ tadvidvāṃsa upajīvanti, tasyādbrāhmaṇo nāvaidikamadhīyītāyamarthaḥ syāditi || 7.10 ||

Devaasuraa ha vai ya aatmakaamaa brahmano'ntikam prayaataastasmai namaskritvochurbhagavanvayamaatmakaamaah sa tvam no bruuhiityatashchiram dhyaatvaa'manyataanyataatmaano vai te'suraa ato'nyatamameteshaamuktamtadime muudhaa upajiivantyabhishvanginastaryaabhighaatino'nritaabhishamsinah satyamivaanritam pashyanti, indrajaalavadityato yadvedeshvabhihitam tatsatyam yadvedeshuuktam tadvidvaamsa upajiivanti, tasyaadbraahmano naavaidikamadhiiyiitaayamarthah syaaditi

आत्मा की कामना करने वाले देव और असुर ब्रह्म के पास गए, और उसे नमस्कार करके बोले — "भगवन्! हम आत्मा की कामना करते हैं; आप हमें कहिए।" तब बहुत समय ध्यान करके उसने सोचा — ये असुर आत्मा को अन्य ही मानते हैं। इसलिए इनसे कुछ और ही कहा गया; उसी का यह मूढ़ लोग आश्रय लेकर जीते हैं — आसक्त, तरने के साधन को नष्ट करने वाले, अनृत का प्रचार करने वाले; वे अनृत को सत्य की तरह देखते हैं, जैसे इन्द्रजाल में। इसलिए जो वेदों में कहा गया है, वही सत्य है; जो वेदों में कहा गया है, उसी का आश्रय लेकर विद्वान् जीते हैं। इसलिए ब्राह्मण अवैदिक का अध्ययन न करे — यही प्रयोजन है।

The gods and the demons, desiring the Self, went into the presence of Brahman, and having made obeisance said: 'Sir, we desire the Self; tell it to us.' Then, having pondered long, he thought: these demons hold the Self to be something other. Therefore something quite other was told to them; and it is on that that these bewildered ones live — clinging, destroying the means of crossing over, proclaiming what is untrue; they see the untrue as though it were true, as in a conjuror's show. Therefore what is declared in the Vedas is the true; it is on what is spoken in the Vedas that the wise live. Therefore let a Brahmin not study what is not of the Veda — this is the purpose.

एतद्वा व तत्स्वरूपं नभसः खेऽन्तर्भूतस्य यत्परं तेजस्तत्त्रेधाऽभिहितमग्ना आदित्ये प्राण एतद्वा व तत्स्वरूपं नभसः खेऽन्तर्भूतस्य यदोमित्येतदक्षरम् ।अनेनैव तदुद्बुध्यत्युदयत्युच्छ्वसित्यजस्रं ब्रह्मधीयालम्बं वात्रैव । एतत्समीरणे प्रकाशप्रक्षेपकौष्ण्यस्थानीयमेतद्धूमस्येव समीरणे नभसि प्रशाखयैवोत्क्रम्यस्कन्धात्स्कन्धमनुसरति । अप्सु प्रक्षेपको लवणस्येव घृतस्य चौष्ण्यमिव ।अभिध्यातुर्विस्तृतिरिवैतदित्यत्रोदाहरन्ति । अथ कस्मादुच्यते वैद्युतः । यस्मादुच्चारितमात्र एव सर्वं शरीरं विद्योतयति तस्मादोमित्यनेनैतदुपासीतापरिमितं तेजः । पुरुषश्चाक्षुषो योऽयं दक्षिणेऽक्षिण्यवस्थितः । इन्द्रोऽयमस्य जायेयं सव्ये चाक्षिण्यवस्थिता । समागमस्तयोरेव हृदयान्तर्गते सुषौ । तेजस्तल्लोहितस्यात्र पिण्ड एवोभयोस्तयोः ॥ हृदयादायता तावच्चक्षुष्यस्मिन्प्रतिष्ठिता । सारणी सा तयोर्नाडी द्वयोरेका द्विधा सती ॥ मनः कायाग्निमाहन्ति स प्रेरयति मारुतम् । मारुतस्तूरसि चरन्मन्द्रं जनयति स्वरम् ॥ खजाग्नियोगाद्धृदि संप्रयुक्तमणोर्ह्यणुर्द्विरणुः कण्ठदेशे । जिह्वाग्रदेशे त्र्यणुकं च विद्धि विनिर्गतं मातृकमेवमाहुः ॥ न पश्यन्मृत्युं पश्यति न रोगं नोत दुःखताम् । सर्वं हि पश्यन्पश्यति सर्वमाप्नोति सर्वशः । चाक्षुषः स्वप्नचारी च सुप्तः सुप्तात्परश्च यः । भेदाश्चैतेऽस्य चत्वारस्तेभ्यस्तुर्यं महत्तरम् ॥ त्रिष्वेकपाच्चरेद्ब्रह्म त्रिपाच्चरति चोत्तरे । सत्यानृतोपभोगार्थोद्वैतीभावो महात्मन इति द्वैतीभावो महात्मन इति ॥ ७.११ ॥

etadvā va tatsvarūpaṃ nabhasaḥ khe'ntarbhūtasya yatparaṃ tejastattredhā'bhihitamagnā āditye prāṇa etadvā va tatsvarūpaṃ nabhasaḥ khe'ntarbhūtasya yadomityetadakṣaram,anenaiva tadudbudhyatyudayatyucchvasityajasraṃ brahmadhīyālambaṃ vātraiva, etatsamīraṇe prakāśaprakṣepakauṣṇyasthānīyametaddhūmasyeva samīraṇe nabhasi praśākhayaivotkramyaskandhātskandhamanusarati, apsu prakṣepako lavaṇasyeva ghṛtasya cauṣṇyamiva,abhidhyāturvistṛtirivaitadityatrodāharanti, atha kasmāducyate vaidyutaḥ, yasmāduccāritamātra eva sarvaṃ śarīraṃ vidyotayati tasmādomityanenaitadupāsītāparimitaṃ tejaḥ, puruṣaścākṣuṣo yo'yaṃ dakṣiṇe'kṣiṇyavasthitaḥ, indro'yamasya jāyeyaṃ savye cākṣiṇyavasthitā, samāgamastayoreva hṛdayāntargate suṣau, tejastallohitasyātra piṇḍa evobhayostayoḥ. hṛdayādāyatā tāvaccakṣuṣyasminpratiṣṭhitā, sāraṇī sā tayornāḍī dvayorekā dvidhā satī. manaḥ kāyāgnimāhanti sa prerayati mārutam, mārutastūrasi caranmandraṃ janayati svaram. khajāgniyogāddhṛdi saṃprayuktamaṇorhyaṇurdviraṇuḥ kaṇṭhadeśe, jihvāgradeśe tryaṇukaṃ ca viddhi vinirgataṃ mātṛkamevamāhuḥ. na paśyanmṛtyuṃ paśyati na rogaṃ nota duḥkhatām, sarvaṃ hi paśyanpaśyati sarvamāpnoti sarvaśaḥ, cākṣuṣaḥ svapnacārī ca suptaḥ suptātparaśca yaḥ, bhedāścaite'sya catvārastebhyasturyaṃ mahattaram. triṣvekapāccaredbrahma tripāccarati cottare, satyānṛtopabhogārthodvaitībhāvo mahātmana iti dvaitībhāvo mahātmana iti || 7.11 ||

Etadvaa va tatsvaruupam nabhasah khe'ntarbhuutasya yatparam tejastattredhaa'bhihitamagnaa aaditye praana etadvaa va tatsvaruupam nabhasah khe'ntarbhuutasya yadomityetadaksharam,anenaiva tadudbudhyatyudayatyuchchhvasityajasram brahmadhiiyaalambam vaatraiva, etatsamiirane prakaashaprakshepakaushnyasthaaniiyametaddhuumasyeva samiirane nabhasi prashaakhayaivotkramyaskandhaatskandhamanusarati, apsu prakshepako lavanasyeva ghritasya chaushnyamiva,abhidhyaaturvistritirivaitadityatrodaaharanti, atha kasmaaduchyate vaidyutah, yasmaaduchchaaritamaatra eva sarvam shariiram vidyotayati tasmaadomityanenaitadupaasiitaaparimitam tejah, purushashchaakshusho yo'yam dakshine'kshinyavasthitah, indro'yamasya jaayeyam savye chaakshinyavasthitaa, samaagamastayoreva hridayaantargate sushau, tejastallohitasyaatra pinda evobhayostayoh. hridayaadaayataa taavachchakshushyasminpratishthitaa, saaranii saa tayornaadii dvayorekaa dvidhaa satii. manah kaayaagnimaahanti sa prerayati maarutam, maarutastuurasi charanmandram janayati svaram. khajaagniyogaaddhridi samprayuktamanorhyanurdviranuh kanthadeshe, jihvaagradeshe tryanukam cha viddhi vinirgatam maatrikamevamaahuh. na pashyanmrityum pashyati na rogam nota duhkhataam, sarvam hi pashyanpashyati sarvamaapnoti sarvashah, chaakshushah svapnachaarii cha suptah suptaatparashcha yah, bhedaashchaite'sya chatvaarastebhyasturyam mahattaram. trishvekapaachcharedbrahma tripaachcharati chottare, satyaanritopabhogaarthodvaitiibhaavo mahaatmana iti dvaitiibhaavo mahaatmana iti

यही उस आकाश के भीतर स्थित का स्वरूप है — वह परम तेज, जो तीन प्रकार से अग्नि, आदित्य और प्राण में कहा गया है। और यही उस आकाश के भीतर स्थित का स्वरूप है — यह ॐ अक्षर। इससे ही वह जागता है, उदय होता है, और निरन्तर उच्छ्वास लेता है; और यहीं ब्रह्म के ध्यान का आलम्बन है। वायु में यह प्रकाश, प्रक्षेप और उष्णता के स्थान जैसा है; यह धूम के समान है — वायु में, आकाश में, शाखा-शाखा से ऊपर उठकर स्कन्ध से स्कन्ध का अनुसरण करता है। यह जल में नमक डालने वाले के समान है, अथवा घृत की उष्णता के समान; यह ध्यान करने वाले के विस्तार के समान है। और यहाँ उदाहरण देते हैं — "इसे “वैद्युत” क्यों कहा जाता है? क्योंकि उच्चारण करते ही यह सारे शरीर को द्योतित कर देता है।" इसलिए ॐ के द्वारा इस अपरिमित तेज की उपासना करे। और चाक्षुष पुरुष जो यह दाहिनी आँख में स्थित है — यह इन्द्र है; और इसकी पत्नी बाईं आँख में स्थित है। इन दोनों का समागम हृदय के भीतर की गुहा में है, और वहाँ इन दोनों का तेज वही लाल पिण्ड है। हृदय से फैली हुई वह नाड़ी इस आँख में प्रतिष्ठित है; वह इन दोनों की सारणी है — एक ही होकर दो प्रकार की। मन शरीर की अग्नि को आघात करता है, वह वायु को प्रेरित करती है, और वायु वक्ष में चलकर मन्द्र स्वर उत्पन्न करता है। हृदय में मथने वाली अग्नि के योग से जुड़ा हुआ वह अणु से भी अणु है — जान कि कण्ठ के प्रदेश में वह दो अणु वाला, और जिह्वा के अग्र भाग में तीन अणु वाला होता है; और निकल आने पर उसे मातृका (वर्णमाला) कहते हैं। जो देखता है वह मृत्यु को नहीं देखता, न रोग, न दुःख; जो देखता है वह सब देखता है और सब प्रकार से सब प्राप्त करता है। चाक्षुष, स्वप्न में विचरने वाला, सुप्त, और सुप्त से परे — ये इसके चार भेद हैं, और इनमें चौथा महत्तर है। ब्रह्म तीन में एक पद से विचरता है और अन्तिम में तीन पदों से। सत्य और अनृत के उपभोग के लिए महात्मा का द्वैतीभाव होता है — महात्मा का द्वैतीभाव होता है।

This is the own form of that which lies within space: the supreme brilliance, declared as threefold in fire, in the sun and in breath. And this too is the own form of that which lies within space: the syllable Om. By it alone does it waken, rise and breathe out unceasingly; and here indeed is the support for meditation on Brahman. In the moving air this stands in place of light, of projection and of heat; it is as with smoke: in the moving air, in the sky, going up branch by branch it follows trunk after trunk. It is like one who casts salt into water, or like the warmth of ghee; it is like the spreading out of one who meditates. And here they quote: 'Why is it called of the lightning? Because the very moment it is uttered it lights up the whole body.' Therefore with Om one should worship this measureless brilliance. And the person of the eye who is set in the right eye is Indra, and his wife is set in the left eye. Their meeting is in the hollow within the heart, and their brilliance there is that red lump belonging to them both. Reaching out from the heart, it is established in this eye; that is their channel — one, yet becoming twofold. The mind strikes the fire of the body; that sets the wind in motion; and the wind, moving in the chest, brings forth a deep sound. Joined in the heart by the joining of the churning fire, it is smaller than an atom; know that in the region of the throat it is of two atoms, and at the tip of the tongue of three atoms; and when it has come forth they call it the mother of letters. He who sees does not see death, nor sickness, nor sorrow; he who sees sees all and attains all in every way. The one of the eye, the one who moves in dream, the one asleep, and the one beyond sleep — these are his four divisions, and of them the fourth is the greater. Brahman moves in three of them with one foot, and in the last with three feet. For the sake of experiencing the true and the untrue, the great Self becomes twofold — the great Self becomes twofold.

इति मैत्रायण्युपनिषत्समाप्ता ॥

iti maitrāyaṇyupaniṣatsamāptā.

Iti maitraayanyupanishatsamaaptaa.

इस प्रकार मैत्रायणी उपनिषद् समाप्त हुई।

Here the Maitrāyaṇī Upaniṣad ends.

Text source & editorial review

Source of this text
मैत्रायणीय शाखा · सप्त प्रपाठक · The Maitrī (Maitrāyaṇīya) Upaniṣad, in seven prapāṭhakas
Last reviewed
What was reviewed
On 13 October 2026 every verse of this text was re-checked: the Devanagari for script and encoding errors, the IAST line letter by letter against the Devanagari, and the pronunciation line and the Hindi and English meanings for completeness. The Hindi and English meanings of every verse were also read against the original, and the errors found were corrected. A few readings in this text are still awaiting verification against a printed source; until then they are shown unchanged.

How we source and check these texts

Frequently asked questions

What is the Maitri Upanishad?

Maitri Upanishad (मैत्रायण्युपनिषत्) is an Upaniṣad. An Upaniṣad is one of the philosophical texts that close the Vedas (the Vedānta); its subject is the Self (ātman) and ultimate reality (Brahman).

Is the Maitri Upanishad available in Hindi and English?

Yes. On Adiveda the Maitri Upanishad is given verse by verse in Devanagari (the script used for Sanskrit and Hindi) with Roman (IAST) transliteration, simple phonetics, and Hindi and English meanings, so you can read, pronounce and understand every line.

What is the source of the Maitri Upanishad?

The Maitri Upanishad is drawn from मैत्रायणीय शाखा · सप्त प्रपाठक · The Maitrī (Maitrāyaṇīya) Upaniṣad, in seven prapāṭhakas.

Can I read the Maitri Upanishad online for free?

Yes - the Maitri Upanishad is free to read online at Adiveda, formatted for mobile, for devotees in India and around the world.