←Backवापस

Shri Narasimha

प्रह्लादस्तुतिः

Prahlada Stuti

Śrīmad Bhāgavata Purāṇa, seventh skandha, adhyāya 9

Continue exploring · आगे पढ़ें

Prahlāda's prayer is spoken to Narasiṃha while the Lord's anger is still unspent. Brahmā and Śiva and the gods have all come forward and none of them has been able to approach; the child is sent instead, and he begins by saying that he is the last creature who should be speaking — born of the asuras, in the mode of passion — and that he has seen an elephant pleased him by devotion alone, so what the gods could not do by their qualities, he may do by having none. What follows is the Bhāgavata's clearest statement of devotion as its own end. Prahlāda asks nothing for himself; he says that he is not afraid of the Lord's terrible form but of the round of birth and death, and that his one grief is the fools still caught in it — I do not want liberation for myself alone while they suffer. He describes the Lord as fire latent in wood, as the one whose two forms, cause and effect, are like seed and sprout, and he ends by asking only for the friendship of those who love him. The chapter is given complete, 55 verses.

प्रह्लादस्तुति नृसिंह भगवान् के सम्मुख तब कही गई जब उनका क्रोध शान्त नहीं हुआ था। ब्रह्मा, शिव और देवगण सब आगे आए और कोई समीप न जा सका; तब बालक को भेजा गया, और वह यह कहकर आरम्भ करता है कि स्तुति करने का सबसे कम अधिकारी वही है — असुरकुल में उत्पन्न, रजोगुणी — और यह कि उसने देखा है कि गजेन्द्र ने केवल भक्ति से भगवान् को प्रसन्न किया; अतः जो देवता अपने गुणों से न कर सके, वह निर्गुण होकर कर सकता है। आगे भागवत का भक्ति-विषयक सबसे स्पष्ट कथन है। प्रह्लाद अपने लिए कुछ नहीं माँगते; वे कहते हैं कि उन्हें भगवान् के उग्र रूप से भय नहीं, संसारचक्र से भय है, और उनका एकमात्र शोक वे मूढ़ हैं जो उसमें फँसे हैं — “मैं अकेले अपनी मुक्ति नहीं चाहता”। वे भगवान् को काष्ठ में निहित अग्नि कहते हैं, और सत्-असत् दोनों रूपों को बीज और अङ्कुर के समान; और अन्त में केवल भक्तों का सङ्ग माँगते हैं। सम्पूर्ण अध्याय, ५५ श्लोक।

Textual source · पाठ-स्रोत

This is Prahlāda's hymn to Narasiṁha, Bhāgavata Purāṇa, Skandha 7, Chapter 9, 55 verses. The Sanskrit follows Sanskrit Wikisource, Śrīmad Bhāgavata Purāṇa (श्रीमद्भागवतपुराणम्), a public-domain text. It has been checked verse by verse against the GRETIL electronic text of the Bhāgavata Purāṇa (entered by Ulrich Stiehl), which is used for comparison only and is not reproduced here. A few obvious typing and scanning errors in the online source were corrected where the comparison text confirmed the right reading; genuine variant readings have been kept as this text has them. The English and Hindi introductions above are original writing by AdiVeda; they give context and summary, not a translation of the Sanskrit and not a traditional commentary.

Verse meanings · श्लोकार्थ

प्रत्येक श्लोक के नीचे दिया गया हिन्दी और अंग्रेज़ी अर्थ AdiVeda का अपना सम्पादकीय अनुवाद है, जो ऊपर दिए गए संस्कृत पाठ से सीधे इस संस्करण के लिए किया गया है। यह पाठ को समझने में सहायता के लिए है — यह किसी प्रकाशित अनुवाद का उद्धरण या कोई पारम्परिक भाष्य नहीं है। जहाँ विभिन्न परम्पराएँ किसी अंश को अलग ढंग से पढ़ती हैं, वहाँ संक्षेप में यह बताया गया है।

The Hindi and English meaning under each verse is AdiVeda's own editorial translation, made directly from the Sanskrit printed here for this edition. It is meant to help you follow the text — it is not quoted from any published translation and it is not a traditional commentary. Where traditions read a passage differently, the meaning says so briefly.

श्रीनारद उवाच।
एवं सुरादयः सर्वे ब्रह्मरुद्र पुरः सराः।
नोपैतुमशकन्मन्यु संरम्भं सुदुरासदम् ॥ १ ॥

śrīnārada uvāca|
evaṃ surādayaḥ sarve brahmarudra puraḥ sarāḥ|
nopaitumaśakanmanyu saṃrambhaṃ sudurāsadam || 1 ||

Shriinaarada uvaacha|
Evam suraadayah sarve brahmarudra purah saraah|
Nopaitumashakanmanyu samrambham suduraasadam || 1 ||

नारदजी बोले — इस प्रकार ब्रह्मा और रुद्र को आगे करके आए सभी देवता आदि भी उस अत्यन्त दुर्धर्ष क्रोधावेश के पास जाने का साहस न कर सके।

Nārada said: So all the gods and the rest, with Brahmā and Rudra at their head, could not bring themselves to go near him, so unapproachable was the heat of his wrath.

साक्षात्श्रीः प्रेषिता देवैर्दृष्ट्वा तं महदद्भुतम्।
अदृष्टाश्रुतपूर्वत्वात्सा नोपेयाय शङ्किता ॥ २ ॥

sākṣātśrīḥ preṣitā devairdṛṣṭvā taṃ mahadadbhutam|
adṛṣṭāśrutapūrvatvātsā nopeyāya śaṅkitā || 2 ||

Saakshaatshriih preshitaa devairdrishtvaa tam mahadadbhutam|
Adrishtaashrutapuurvatvaatsaa nopeyaaya shankitaa || 2 ||

देवताओं ने स्वयं लक्ष्मीजी को भेजा, पर उस महान् अद्भुत रूप को देखकर — जो न पहले कभी देखा था, न सुना था — वे भी शंकित होकर पास न गईं।

The gods sent Śrī herself, but when she saw that vast and wondrous being, a form never before seen or heard of, she hesitated and did not approach.

प्रह्रादं प्रेषयामास ब्रह्मावस्थितमन्तिके।
तात प्रशमयोपेहि स्वपित्रे कुपितं प्रभुम् ॥ ३ ॥

prahrādaṃ preṣayāmāsa brahmāvasthitamantike|
tāta praśamayopehi svapitre kupitaṃ prabhum || 3 ||

Prahraadam preshayaamaasa brahmaavasthitamantike|
Taata prashamayopehi svapitre kupitam prabhum || 3 ||

तब ब्रह्माजी ने पास खड़े प्रह्लाद को भेजा — 'वत्स, जाओ, तुम्हारे पिता पर क्रोधित प्रभु को पास जाकर शान्त करो।'

Then Brahmā sent Prahlāda, who stood nearby: "Go to him, child, and calm the Lord, who is enraged with your father."

तथेति शनकै राजन्महाभागवतोऽर्भकः।
उपेत्य भुवि कायेन ननाम विधृताञ्जलिः ॥ ४ ॥

tatheti śanakai rājanmahābhāgavato'rbhakaḥ|
upetya bhuvi kāyena nanāma vidhṛtāñjaliḥ || 4 ||

Tatheti shanakai raajanmahaabhaagavato'rbhakah|
Upetya bhuvi kaayena nanaama vidhritaanjalih || 4 ||

राजन्, 'जैसी आज्ञा' कहकर वह महाभागवत बालक धीरे-धीरे पास गया और हाथ जोड़कर पृथ्वी पर शरीर लिटाकर प्रणाम किया।

"So be it," said the boy, that great devotee, O king. Slowly he went up, and with joined palms laid his body on the ground in obeisance.

स्वपादमूले पतितं तमर्भकं विलोक्य देवः कृपया परिप्लुतः।
उत्थाप्य तच्छीर्ष्ण्यदधात्कराम्बुजं कालाहिवित्रस्तधियां कृताभयम् ॥ ५ ॥

svapādamūle patitaṃ tamarbhakaṃ vilokya devaḥ kṛpayā pariplutaḥ|
utthāpya tacchīrṣṇyadadhātkarāmbujaṃ kālāhivitrastadhiyāṃ kṛtābhayam || 5 ||

Svapaadamuule patitam tamarbhakam vilokya devah kripayaa pariplutah|
Utthaapya tachchhiirshnyadadhaatkaraambujam kaalaahivitrastadhiyaam kritaabhayam || 5 ||

अपने चरणों में पड़े उस बालक को देखकर भगवान् करुणा से भर उठे। उन्होंने उसे उठाया और उसके सिर पर अपना वह करकमल रखा जो काल-रूपी सर्प से भयभीत मनवालों को अभय देता है।

Seeing the child lying at his feet, the Lord was flooded with compassion. He raised him up and set on his head the lotus hand that grants fearlessness to minds terrified of the serpent of Time.

स तत्करस्पर्शधुताखिलाशुभः सपद्यभिव्यक्तपरात्मदर्शनः।
तत्पादपद्मं हृदि निर्वृतो दधौ हृष्यत्तनुः क्लिन्नहृदश्रुलोचनः ॥ ६ ॥

sa tatkarasparśadhutākhilāśubhaḥ sapadyabhivyaktaparātmadarśanaḥ|
tatpādapadmaṃ hṛdi nirvṛto dadhau hṛṣyattanuḥ klinnahṛdaśrulocanaḥ || 6 ||

Sa tatkarasparshadhutaakhilaashubhah sapadyabhivyaktaparaatmadarshanah|
Tatpaadapadmam hridi nirvrito dadhau hrishyattanuh klinnahridashrulochanah || 6 ||

उस हाथ के स्पर्श से उसके सारे अशुभ धुल गए और तत्क्षण उसे परमात्मा का साक्षात् दर्शन हो गया। परम तृप्त होकर उसने प्रभु के चरणकमलों को हृदय में धारण किया; शरीर पुलकित था, हृदय द्रवित था और आँखों में आँसू थे।

At the touch of that hand every impurity was shaken from him, and at once the vision of the supreme Self dawned in him. Filled with peace, he held the Lord's lotus feet in his heart, his body thrilling, his heart melted, his eyes wet with tears.

अस्तौषीद्धरिमेकाग्र मनसा सुसमाहितः।
प्रेमगद्गदया वाचा तन्न्यस्तहृदयेक्षणः ॥ ७ ॥

astauṣīddharimekāgra manasā susamāhitaḥ|
premagadgadayā vācā tannyastahṛdayekṣaṇaḥ || 7 ||

Astaushiiddharimekaagra manasaa susamaahitah|
Premagadgadayaa vaachaa tannyastahridayekshanah || 7 ||

एकाग्र मन से, पूर्णतः समाहित होकर, हृदय और दृष्टि उन्हीं में लगाए, प्रेम से गद्गद वाणी में उसने हरि की स्तुति की।

With a one-pointed mind, wholly collected, his heart and gaze resting on him, he praised Hari in a voice broken with love.

श्रीप्रह्राद उवाच।
ब्रह्मादयः सुरगणा मुनयोऽथ सिद्धाः।
सत्त्वैकतानगतयो वचसां प्रवाहैः ।
नाराधितुं पुरुगुणैरधुनापि पिप्रुः।
किं तोष्टुमर्हति स मे हरिरुग्रजातेः ॥ ८ ॥

śrīprahrāda uvāca|
brahmādayaḥ suragaṇā munayo'tha siddhāḥ|
sattvaikatānagatayo vacasāṃ pravāhaiḥ |
nārādhituṃ puruguṇairadhunāpi pipruḥ|
kiṃ toṣṭumarhati sa me harirugrajāteḥ || 8 ||

Shriiprahraada uvaacha|
Brahmaadayah suraganaa munayo'tha siddhaah|
Sattvaikataanagatayo vachasaam pravaahaih |
Naaraadhitum purugunairadhunaapi pipruh|
Kim toshtumarhati sa me harirugrajaateh || 8 ||

प्रह्लाद बोले — ब्रह्मा आदि देवगण, मुनि और सिद्ध, जिनकी बुद्धि निरन्तर सत्त्व में ही स्थित रहती है, अनेक गुणों से भरी वाणी की धाराओं से भी अब तक जिन्हें प्रसन्न न कर सके, वे हरि क्या मुझ उग्र कुल में जन्मे से सन्तुष्ट हो सकते हैं?

Prahlāda said: Brahmā and the hosts of gods, the sages and the siddhas, whose minds stay fixed in sattva alone, have not managed even now to please him with torrents of words rich in every excellence. How could Hari be satisfied by me, born of a fierce race?

मन्ये धनाभिजनरूपतपःश्रुतौजस्।
तेजःप्रभावबलपौरुषबुद्धियोगाः।
नाराधनाय हि भवन्ति परस्य पुंसो।
भक्त्या तुतोष भगवान्गजयूथपाय ॥ ९ ॥

manye dhanābhijanarūpatapaḥśrutaujas|
tejaḥprabhāvabalapauruṣabuddhiyogāḥ|
nārādhanāya hi bhavanti parasya puṃso|
bhaktyā tutoṣa bhagavāngajayūthapāya || 9 ||

Manye dhanaabhijanaruupatapahshrutaujas|
Tejahprabhaavabalapaurushabuddhiyogaah|
Naaraadhanaaya hi bhavanti parasya pumso|
Bhaktyaa tutosha bhagavaangajayuuthapaaya || 9 ||

मेरी समझ में धन, कुलीनता, रूप, तप, विद्या, इन्द्रियों की प्रखरता, तेज, प्रभाव, बल, पुरुषार्थ, बुद्धि और योग — ये परम पुरुष की आराधना के साधन नहीं बनते; भगवान् तो गजराज से केवल भक्ति के कारण प्रसन्न हुए थे।

Wealth, lineage, beauty, austerity, learning, keenness of the senses, brilliance, influence, strength, enterprise, intellect and yoga — none of these, I think, avails to worship the supreme Person. It was by bhakti that the Lord was pleased with the lord of the elephant herd.

विप्राद्द्विषड्गुणयुतादरविन्दनाभ।
पादारविन्दविमुखात्श्वपचं वरिष्ठम्।
मन्ये तदर्पितमनोवचनेहितार्थ।
प्राणं पुनाति स कुलं न तु भूरिमानः ॥ १० ॥

viprāddviṣaḍguṇayutādaravindanābha|
pādāravindavimukhātśvapacaṃ variṣṭham|
manye tadarpitamanovacanehitārtha|
prāṇaṃ punāti sa kulaṃ na tu bhūrimānaḥ || 10 ||

Vipraaddvishadgunayutaadaravindanaabha|
Paadaaravindavimukhaatshvapacham varishtham|
Manye tadarpitamanovachanehitaartha|
Praanam punaati sa kulam na tu bhuurimaanah || 10 ||

बारह गुणों से युक्त ब्राह्मण भी यदि कमलनाभ भगवान् के चरणकमलों से विमुख हो, तो उससे वह चाण्डाल श्रेष्ठ है जिसने अपना मन, वचन, कर्म, धन और प्राण उन्हें अर्पित कर दिए हों — ऐसा मैं मानता हूँ। वह अपने कुल को पवित्र करता है, अभिमान से भरा वह ब्राह्मण नहीं।

Better than a brāhmaṇa endowed with the twelve virtues who turns his face from the lotus feet of the lotus-navelled Lord, I hold, is the outcaste who has offered him mind, speech, deeds, wealth and life. Such a one purifies his whole family; the man swollen with pride does not.

नैवात्मनः प्रभुरयं निजलाभपूर्णो।
मानं जनादविदुषः करुणो वृणीते।
यद्यज्जनो भगवते विदधीत मानं।
तच्चात्मने प्रतिमुखस्य यथा मुखश्रीः ॥ ११ ॥

naivātmanaḥ prabhurayaṃ nijalābhapūrṇo|
mānaṃ janādaviduṣaḥ karuṇo vṛṇīte|
yadyajjano bhagavate vidadhīta mānaṃ|
taccātmane pratimukhasya yathā mukhaśrīḥ || 11 ||

Naivaatmanah prabhurayam nijalaabhapuurno|
Maanam janaadavidushah karuno vriniite|
Yadyajjano bhagavate vidadhiita maanam|
Tachchaatmane pratimukhasya yathaa mukhashriih || 11 ||

अपने ही लाभ से पूर्ण ये प्रभु अपने लिए अज्ञानी मनुष्यों से सम्मान नहीं चाहते; करुणावश ही स्वीकार करते हैं। मनुष्य भगवान् को जो-जो सम्मान अर्पित करता है, वह उसी को लौट आता है, जैसे मुख की शोभा उसके प्रतिबिम्ब में दिखती है।

The Lord, complete in his own fullness, has no need of honour from ignorant people; he accepts it out of kindness. Whatever honour a person offers the Lord returns to that person, just as the adornment of a face appears on its reflection.

तस्मादहं विगतविक्लव ईश्वरस्य।
सर्वात्मना महि गृणामि यथा मनीषम्।
नीचोऽजया गुणविसर्गमनुप्रविष्टः।
पूयेत येन हि पुमाननुवर्णितेन ॥ १२ ॥

tasmādahaṃ vigataviklava īśvarasya|
sarvātmanā mahi gṛṇāmi yathā manīṣam|
nīco'jayā guṇavisargamanupraviṣṭaḥ|
pūyeta yena hi pumānanuvarṇitena || 12 ||

Tasmaadaham vigataviklava iishvarasya|
Sarvaatmanaa mahi grinaami yathaa maniisham|
Niicho'jayaa gunavisargamanupravishtah|
Puuyeta yena hi pumaananuvarnitena || 12 ||

इसलिए मैं, नीच होते हुए भी, संकोच छोड़कर अपनी बुद्धि के अनुसार सम्पूर्ण भाव से ईश्वर की महिमा गाता हूँ — जिसके वर्णन से माया द्वारा गुणों के प्रवाह में पड़ा हुआ जीव पवित्र हो जाता है।

So, casting off hesitation, I, lowly though I am, will sing the Lord's greatness with all my being, as far as my understanding goes — for by describing him a person who has been drawn by māyā into the stream of the guṇas is made pure.

सर्वे ह्यमी विधिकरास्तव सत्त्वधाम्नो।
ब्रह्मादयो वयमिवेश न चोद्विजन्तः।
क्षेमाय भूतय उतात्मसुखाय चास्य।
विक्रीडितं भगवतो रुचिरावतारैः ॥ १३ ॥

sarve hyamī vidhikarāstava sattvadhāmno|
brahmādayo vayamiveśa na codvijantaḥ|
kṣemāya bhūtaya utātmasukhāya cāsya|
vikrīḍitaṃ bhagavato rucirāvatāraiḥ || 13 ||

Sarve hyamii vidhikaraastava sattvadhaamno|
Brahmaadayo vayamivesha na chodvijantah|
Kshemaaya bhuutaya utaatmasukhaaya chaasya|
Vikriiditam bhagavato ruchiraavataaraih || 13 ||

हे ईश, आप सत्त्व के धाम हैं; ब्रह्मा आदि ये सभी आपकी आज्ञा का पालन करनेवाले हैं, हम असुरों की तरह भय उत्पन्न करनेवाले नहीं। आपके सुन्दर अवतारों की लीला इस जगत् के कल्याण, उन्नति और आनन्द के लिए ही है।

All of these, Brahmā and the rest, are servants who carry out your will, O Lord, O abode of sattva; they do not spread terror as we do. The Lord's play in his lovely avatāras is for the good of this world, for its flourishing and its joy.

तद्यच्छ मन्युमसुरश्च हतस्त्वयाद्य।
मोदेत साधुरपि वृश्चिकसर्पहत्या।
लोकाश्च निर्वृतिमिताः प्रतियन्ति सर्वे।
रूपं नृसिंह विभयाय जनाः स्मरन्ति ॥ १४ ॥

tadyaccha manyumasuraśca hatastvayādya|
modeta sādhurapi vṛścikasarpahatyā|
lokāśca nirvṛtimitāḥ pratiyanti sarve|
rūpaṃ nṛsiṃha vibhayāya janāḥ smaranti || 14 ||

Tadyachchha manyumasurashcha hatastvayaadya|
Modeta saadhurapi vrishchikasarpahatyaa|
Lokaashcha nirvritimitaah pratiyanti sarve|
Ruupam nrisimha vibhayaaya janaah smaranti || 14 ||

अतः अपना क्रोध शान्त कीजिए; असुर तो आज आपके हाथों मारा जा चुका। बिच्छू या साँप के मारे जाने पर साधु भी प्रसन्न होता है। सभी लोक चैन पा गए हैं और आपके शान्त होने की प्रतीक्षा कर रहे हैं। हे नृसिंह, लोग भय से मुक्त होने के लिए आपके इस रूप का स्मरण करेंगे।

So withdraw your anger now; the asura has been slain by you today. Even a good man is glad when a scorpion or a snake is killed. All the worlds have found relief and wait for you to grow calm. People will remember this form of yours, Narasiṃha, to be rid of fear.

नाहं बिभेम्यजित तेऽतिभयानकास्य।
जिह्वार्कनेत्रभ्रुकुटीरभसोग्रदंष्ट्रात्।
आन्त्रस्रजःक्षतजकेशरशङ्कुकर्णान्।
निर्ह्रादभीतदिगिभादरिभिन्नखाग्रात् ॥ १५ ॥

nāhaṃ bibhemyajita te'tibhayānakāsya|
jihvārkanetrabhrukuṭīrabhasogradaṃṣṭrāt|
āntrasrajaḥkṣatajakeśaraśaṅkukarṇān|
nirhrādabhītadigibhādaribhinnakhāgrāt || 15 ||

Naaham bibhemyajita te'tibhayaanakaasya|
Jihvaarkanetrabhrukutiirabhasogradamshtraat|
Aantrasrajahkshatajakesharashankukarnaan|
Nirhraadabhiitadigibhaadaribhinnakhaagraat || 15 ||

हे अजित, मैं आपके अत्यन्त भयानक मुख से नहीं डरता — न जीभ से, न सूर्य-सी आँखों से, न तनी भौंहों से, न प्रचण्ड दाढ़ों से; न आँतों की माला, रक्त से सने अयाल और नुकीले कानों से; न उस गर्जना से जिससे दिग्गज भयभीत हो गए, न शत्रु को चीर देनेवाले नखों से।

I am not afraid, Ajita, of your terrible mouth — the tongue, the sun-bright eyes, the knitted brows, the savage fangs; nor of the garland of entrails, the blood-soaked mane and the spiked ears; nor of the roar that terrified the elephants of the quarters, nor of the claws that tore the enemy apart.

त्रस्तोऽस्म्यहं कृपणवत्सल दुःसहोग्र।
संसारचक्रकदनाद्ग्रसतां प्रणीतः।
बद्धः स्वकर्मभिरुशत्तम तेऽङ्घ्रिमूलं।
प्रीतोऽपवर्गशरणं ह्वयसे कदा नु ॥ १६ ॥

trasto'smyahaṃ kṛpaṇavatsala duḥsahogra|
saṃsāracakrakadanādgrasatāṃ praṇītaḥ|
baddhaḥ svakarmabhiruśattama te'ṅghrimūlaṃ|
prīto'pavargaśaraṇaṃ hvayase kadā nu || 16 ||

Trasto'smyaham kripanavatsala duhsahogra|
Samsaarachakrakadanaadgrasataam praniitah|
Baddhah svakarmabhirushattama te'nghrimuulam|
Priito'pavargasharanam hvayase kadaa nu || 16 ||

हे दीनवत्सल, मैं तो इस असह्य और भयंकर संसार-चक्र की पीड़ा से डरता हूँ, जिसमें अपने कर्मों से बँधा मैं भक्षकों के बीच डाल दिया गया हूँ। हे परम प्रिय, आप कब प्रसन्न होकर मुझे अपने चरणों के मूल में, जो मुक्ति की शरण है, बुलाएँगे?

What I dread, O you who love the helpless, is the grinding of the wheel of saṃsāra, fierce and unbearable, into which, bound by my own karma, I have been cast among devourers. When, dearest Lord, will you be pleased to call me to the root of your feet, the shelter of liberation?

यस्मात्प्रियाप्रियवियोगसंयोगजन्म।
शोकाग्निना सकलयोनिषु दह्यमानः।
दुःखौषधं तदपि दुःखमतद्धियाहं।
भूमन्भ्रमामि वद मे तव दास्ययोगम् ॥ १७ ॥

yasmātpriyāpriyaviyogasaṃyogajanma|
śokāgninā sakalayoniṣu dahyamānaḥ|
duḥkhauṣadhaṃ tadapi duḥkhamataddhiyāhaṃ|
bhūmanbhramāmi vada me tava dāsyayogam || 17 ||

Yasmaatpriyaapriyaviyogasamyogajanma|
Shokaagninaa sakalayonishu dahyamaanah|
Duhkhaushadham tadapi duhkhamataddhiyaaham|
Bhuumanbhramaami vada me tava daasyayogam || 17 ||

प्रिय के वियोग और अप्रिय के संयोग से उत्पन्न शोक की अग्नि में सभी योनियों में जलता हुआ, और भ्रमवश दुःख को ही दुःख की दवा समझता हुआ, हे भूमन्, मैं भटक रहा हूँ। मुझे अपनी सेवा का मार्ग बताइए।

Burning in every kind of birth in the fire of grief that comes from losing what is dear and meeting what is not, and, through false understanding, taking as a cure for pain what is itself pain, I wander on, O infinite one. Tell me the way to serve you.

सोऽहं प्रियस्य सुहृदः परदेवताया।
लीलाकथास्तव नृसिंह विरिञ्चगीताः।
अञ्जस्तितर्म्यनुगृणन्गुणविप्रमुक्तो।
दुर्गाणि ते पदयुगालयहंससङ्गः ॥ १८ ॥

so'haṃ priyasya suhṛdaḥ paradevatāyā|
līlākathāstava nṛsiṃha viriñcagītāḥ|
añjastitarmyanugṛṇanguṇavipramukto|
durgāṇi te padayugālayahaṃsasaṅgaḥ || 18 ||

So'ham priyasya suhridah paradevataayaa|
Liilaakathaastava nrisimha virinchagiitaah|
Anjastitarmyanugrinangunavipramukto|
Durgaani te padayugaalayahamsasangah || 18 ||

तब मैं, गुणों के बन्धन से छूटकर, आपके चरणयुगल में बसनेवाले हंसों (शुद्ध भक्तों) की संगति में रहते हुए, ब्रह्मा द्वारा गाई गई आपकी — प्रिय, सुहृद् और परम देवता की — लीला-कथाओं का गान करता हुआ सारी कठिनाइयों को सहज ही पार कर जाऊँगा।

Then, freed from the guṇas, keeping company with the swans who dwell at your two feet, and singing the stories of your play that Brahmā sang — you, my beloved, my friend, the supreme deity — I shall cross all hardships with ease.

बालस्य नेह शरणं पितरौ नृसिंह।
नार्तस्य चागदमुदन्वति मज्जतो नौः।
तप्तस्य तत्प्रतिविधिर्य इहाञ्जसेष्टस्।
तावद्विभो तनुभृतां त्वदुपेक्षितानाम् ॥ १९ ॥

bālasya neha śaraṇaṃ pitarau nṛsiṃha|
nārtasya cāgadamudanvati majjato nauḥ|
taptasya tatpratividhirya ihāñjaseṣṭas|
tāvadvibho tanubhṛtāṃ tvadupekṣitānām || 19 ||

Baalasya neha sharanam pitarau nrisimha|
Naartasya chaagadamudanvati majjato nauh|
Taptasya tatpratividhirya ihaanjaseshtas|
Taavadvibho tanubhritaam tvadupekshitaanaam || 19 ||

हे नृसिंह, इस संसार में माता-पिता बालक की सच्ची रक्षा नहीं कर पाते, दवा रोगी की नहीं, और समुद्र में डूबते हुए की नाव नहीं। हे विभु, दुखी के लिए यहाँ जो भी उपाय सहज माना जाता है, वह उन देहधारियों के लिए क्षणिक ही है जिनकी आपने उपेक्षा कर दी है।

Here, Narasiṃha, parents are no true refuge for a child, nor medicine for the sick, nor a boat for one sinking in the sea. Whatever remedy is readily sought for the suffering in this world lasts only a moment, O all-pervading one, for embodied beings you have left unregarded.

यस्मिन्यतो यर्हि येन च यस्य यस्माद्।
यस्मै यथा यदुत यस्त्वपरः परो वा।
भावः करोति विकरोति पृथक्स्वभावः।
सञ्चोदितस्तदखिलं भवतः स्वरूपम् ॥ २० ॥

yasminyato yarhi yena ca yasya yasmād|
yasmai yathā yaduta yastvaparaḥ paro vā|
bhāvaḥ karoti vikaroti pṛthaksvabhāvaḥ|
sañcoditastadakhilaṃ bhavataḥ svarūpam || 20 ||

Yasminyato yarhi yena cha yasya yasmaad|
Yasmai yathaa yaduta yastvaparah paro vaa|
Bhaavah karoti vikaroti prithaksvabhaavah|
Sanchoditastadakhilam bhavatah svaruupam || 20 ||

जिस आधार में, जिस कारण से, जिस समय, जिस साधन से, जिसका, जिससे, जिसके लिए, जिस प्रकार, जो कुछ और जो कोई — चाहे ऊँचा हो या नीचा — अपने अलग स्वभाव वाला कोई भी प्राणी प्रेरित होकर जो रचता या बदलता है, वह सब आपका ही स्वरूप है।

Wherever, from whatever, whenever, by whatever means, of whomever, out of whatever, for whomever, in whatever way, whatever it is and whoever does it, high or low — whatever any being of distinct nature makes or transforms when set in motion, all of that is your own form.

माया मनः सृजति कर्ममयं बलीयः।
कालेन चोदितगुणानुमतेन पुंसः।
छन्दोमयं यदजयार्पितषोडशारं।
संसारचक्रमज कोऽतितरेत्त्वदन्यः ॥ २१ ॥

māyā manaḥ sṛjati karmamayaṃ balīyaḥ|
kālena coditaguṇānumatena puṃsaḥ|
chandomayaṃ yadajayārpitaṣoḍaśāraṃ|
saṃsāracakramaja ko'titarettvadanyaḥ || 21 ||

Maayaa manah srijati karmamayam baliiyah|
Kaalena choditagunaanumatena pumsah|
Chhandomayam yadajayaarpitashodashaaram|
Samsaarachakramaja ko'titarettvadanyah || 21 ||

हे अज, पुरुष की अनुमति से, गुणों को क्षुब्ध करनेवाले काल द्वारा प्रेरित माया कर्ममय, बलवान् मन को रचती है — यही वेदमय, माया द्वारा सोलह अरों से युक्त संसार-चक्र है। आपके अतिरिक्त इसे कौन पार कर सकता है?

Māyā, sanctioned by the Person and stirred by Time, which sets the guṇas in motion, brings forth the powerful mind woven of karma. This is the wheel of saṃsāra, made of Vedic desire, fitted by māyā with sixteen spokes. O unborn one, who apart from you can get beyond it?

स त्वं हि नित्यविजितात्मगुणः स्वधाम्ना।
कालो वशीकृतविसृज्यविसर्गशक्तिः।
चक्रे विसृष्टमजयेश्वर षोडशारे।
निष्पीड्यमानमुपकर्ष विभो प्रपन्नम् ॥ २२ ॥

sa tvaṃ hi nityavijitātmaguṇaḥ svadhāmnā|
kālo vaśīkṛtavisṛjyavisargaśaktiḥ|
cakre visṛṣṭamajayeśvara ṣoḍaśāre|
niṣpīḍyamānamupakarṣa vibho prapannam || 22 ||

Sa tvam hi nityavijitaatmagunah svadhaamnaa|
Kaalo vashiikritavisrijyavisargashaktih|
Chakre visrishtamajayeshvara shodashaare|
Nishpiidyamaanamupakarsha vibho prapannam || 22 ||

आप वही हैं जिन्होंने अपने तेज से गुणों को सदा वश में रखा है; आप ही काल हैं, जिनके अधीन कार्य और कारण की सारी शक्ति है। हे ईश्वर, माया द्वारा सोलह अरों वाले चक्र में डाले गए और पिसते हुए मुझ शरणागत को, हे विभु, बाहर खींच लीजिए।

You are he who by his own radiance holds the guṇas forever subdued; you are Time, with the power of all creating and all created under your control. O Lord, pull out this one who has taken refuge in you, crushed in the sixteen-spoked wheel into which māyā has thrown him.

दृष्टा मया दिवि विभोऽखिलधिष्ण्यपानाम्।
आयुः श्रियो विभव इच्छति यान्जनोऽयम्।
येऽस्मत्पितुः कुपितहासविजृम्भितभ्रू।
विस्फूर्जितेन लुलिताः स तु ते निरस्तः ॥ २३ ॥

dṛṣṭā mayā divi vibho'khiladhiṣṇyapānām|
āyuḥ śriyo vibhava icchati yānjano'yam|
ye'smatpituḥ kupitahāsavijṛmbhitabhrū|
visphūrjitena lulitāḥ sa tu te nirastaḥ || 23 ||

Drishtaa mayaa divi vibho'khiladhishnyapaanaam|
Aayuh shriyo vibhava ichchhati yaanjano'yam|
Ye'smatpituh kupitahaasavijrimbhitabhruu|
Visphuurjitena lulitaah sa tu te nirastah || 23 ||

हे विभु, स्वर्ग में मैंने सभी लोकपालों की आयु, सम्पत्ति और वैभव देखे हैं, जिनकी लोग कामना करते हैं; वे मेरे पिता की क्रोध-भरी हँसी में तनी भौंहों के फड़कने मात्र से छिन्न-भिन्न हो जाते थे — और उन्हें भी आपने नष्ट कर दिया।

I have seen in heaven, O Lord, the long lives, riches and splendour of all the world-guardians, the very things people long for — and they were thrown into disarray by a mere twitch of my father's brow as he laughed in anger. Yet even he has been struck down by you.

तस्मादमूस्तनुभृतामहमाशिषो ज्ञ।
आयुः श्रियं विभवमैन्द्रियमाविरिञ्च्यात्।
नेच्छामि ते विलुलितानुरुविक्रमेण।
कालात्मनोपनय मां निजभृत्यपार्श्वम् ॥ २४ ॥

tasmādamūstanubhṛtāmahamāśiṣo jña|
āyuḥ śriyaṃ vibhavamaindriyamāviriñcyāt|
necchāmi te vilulitānuruvikrameṇa|
kālātmanopanaya māṃ nijabhṛtyapārśvam || 24 ||

Tasmaadamuustanubhritaamahamaashisho jna|
Aayuh shriyam vibhavamaindriyamaavirinchyaat|
Nechchhaami te vilulitaanuruvikramena|
Kaalaatmanopanaya maam nijabhrityapaarshvam || 24 ||

इसलिए, उनकी परिणति जानकर, मैं देहधारियों के इन वरदानों — आयु, लक्ष्मी, ऐश्वर्य और ब्रह्मलोक तक के इन्द्रिय-भोगों — को नहीं चाहता, जिन्हें कालरूप आपका महान् पराक्रम नष्ट कर देता है। मुझे अपने सेवकों के पास पहुँचा दीजिए।

Knowing this, I do not want the blessings embodied beings seek — long life, fortune, power, the pleasures of the senses up to the realm of Brahmā — all of them overthrown by your mighty stride as Time. Bring me to the side of your own servants.

कुत्राशिषः श्रुतिसुखा मृगतृष्णिरूपाः।
क्वेदं कलेवरमशेषरुजां विरोहः।
निर्विद्यते न तु जनो यदपीति विद्वान्।
कामानलं मधुलवैः शमयन्दुरापैः ॥ २५ ॥

kutrāśiṣaḥ śrutisukhā mṛgatṛṣṇirūpāḥ|
kvedaṃ kalevaramaśeṣarujāṃ virohaḥ|
nirvidyate na tu jano yadapīti vidvān|
kāmānalaṃ madhulavaiḥ śamayandurāpaiḥ || 25 ||

Kutraashishah shrutisukhaa mrigatrishniruupaah|
Kvedam kalevaramashesharujaam virohah|
Nirvidyate na tu jano yadapiiti vidvaan|
Kaamaanalam madhulavaih shamayanduraapaih || 25 ||

कहाँ ये कानों को मीठे लगनेवाले, मृगतृष्णा-जैसे वरदान, और कहाँ यह शरीर जो असंख्य रोगों की उपजभूमि है! फिर भी यह सब जानते हुए भी मनुष्य विरक्त नहीं होता, और कठिनाई से मिलनेवाली मधु की बूँदों से कामना की आग बुझाने का प्रयास करता रहता है।

How far apart are these blessings, sweet to hear of but mirages, and this body, a breeding ground of countless ills! Yet people, though they know it, do not turn away, and keep trying to quench the fire of desire with hard-won drops of honey.

क्वाहं रजःप्रभव ईश तमोऽधिकेऽस्मिन्।
जातः सुरेतरकुले क्व तवानुकम्पा।
न ब्रह्मणो न तु भवस्य न वै रमाया।
यन्मेऽर्पितः शिरसि पद्मकरः प्रसादः ॥ २६ ॥

kvāhaṃ rajaḥprabhava īśa tamo'dhike'smin|
jātaḥ suretarakule kva tavānukampā|
na brahmaṇo na tu bhavasya na vai ramāyā|
yanme'rpitaḥ śirasi padmakaraḥ prasādaḥ || 26 ||

Kvaaham rajahprabhava iisha tamo'dhike'smin|
Jaatah suretarakule kva tavaanukampaa|
Na brahmano na tu bhavasya na vai ramaayaa|
Yanme'rpitah shirasi padmakarah prasaadah || 26 ||

हे ईश, कहाँ मैं — रजोगुण से उत्पन्न, तमोगुण-प्रधान असुर-कुल में जन्मा — और कहाँ आपकी कृपा! जो कृपा न ब्रह्मा को मिली, न शिव को, न लक्ष्मी को, वही आपके करकमल के रूप में मेरे सिर पर रखी गई।

What am I, O Lord — sprung from rajas, born into this demon race where tamas prevails — and what is your compassion? The grace of your lotus hand laid on my head was granted neither to Brahmā, nor to Bhava, nor even to Ramā.

नैषा परावरमतिर्भवतो ननु स्याज्।
जन्तोर्यथात्मसुहृदो जगतस्तथापि।
संसेवया सुरतरोरिव ते प्रसादः।
सेवानुरूपमुदयो न परावरत्वम् ॥ २७ ॥

naiṣā parāvaramatirbhavato nanu syāj|
jantoryathātmasuhṛdo jagatastathāpi|
saṃsevayā surataroriva te prasādaḥ|
sevānurūpamudayo na parāvaratvam || 27 ||

Naishaa paraavaramatirbhavato nanu syaaj|
Jantoryathaatmasuhrido jagatastathaapi|
Samsevayaa surataroriva te prasaadah|
Sevaanuruupamudayo na paraavaratvam || 27 ||

आप तो सब प्राणियों के आत्मा और सुहृद् हैं, अतः आपमें ऊँच-नीच की भावना हो ही नहीं सकती। फिर भी कल्पवृक्ष की भाँति आपकी कृपा सेवा से मिलती है; उसका उदय सेवा के अनुरूप होता है, ऊँचे या नीचे होने के अनुसार नहीं।

Surely no sense of higher and lower can belong to you, the Self and friend of every creature. Still, like the wish-granting tree, your grace answers to service: it rises in proportion to service, not to rank.

एवं जनं निपतितं प्रभवाहिकूपे।
कामाभिकाममनु यः प्रपतन्प्रसङ्गात्।
कृत्वात्मसात्सुरर्षिणा भगवन्गृहीतः।
सोऽहं कथं नु विसृजे तव भृत्यसेवाम् ॥ २८ ॥

evaṃ janaṃ nipatitaṃ prabhavāhikūpe|
kāmābhikāmamanu yaḥ prapatanprasaṅgāt|
kṛtvātmasātsurarṣiṇā bhagavangṛhītaḥ|
so'haṃ kathaṃ nu visṛje tava bhṛtyasevām || 28 ||

Evam janam nipatitam prabhavaahikuupe|
Kaamaabhikaamamanu yah prapatanprasangaat|
Kritvaatmasaatsurarshinaa bhagavangrihiitah|
So'ham katham nu visrije tava bhrityasevaam || 28 ||

संसार-रूपी सर्पों से भरे अँधे कुएँ में गिरे लोगों के पीछे-पीछे मैं भी संगवश कामना पर कामना के पीछे भागता हुआ गिरने ही वाला था; हे भगवन्, देवर्षि ने मुझे अपना बनाकर थाम लिया। तब भला मैं आपके सेवकों की सेवा कैसे छोड़ सकता हूँ?

People have fallen into the snake-filled well of worldly existence, and I too, through their company, was tumbling after them, chasing one desire after another; but the divine sage took me as his own and caught hold of me, O Lord. How then could I ever give up serving your servants?

मत्प्राणरक्षणमनन्त पितुर्वधश्च।
मन्ये स्वभृत्यऋषिवाक्यमृतं विधातुम्।
खड्गं प्रगृह्य यदवोचदसद्विधित्सुस्।
त्वामीश्वरो मदपरोऽवतु कं हरामि ॥ २९ ॥

matprāṇarakṣaṇamananta piturvadhaśca|
manye svabhṛtyaṛṣivākyamṛtaṃ vidhātum|
khaḍgaṃ pragṛhya yadavocadasadvidhitsus|
tvāmīśvaro madaparo'vatu kaṃ harāmi || 29 ||

Matpraanarakshanamananta piturvadhashcha|
Manye svabhrityarishivaakyamritam vidhaatum|
Khadgam pragrihya yadavochadasadvidhitsus|
Tvaamiishvaro madaparo'vatu kam haraami || 29 ||

हे अनन्त, मेरे प्राणों की रक्षा और पिता का वध — मैं मानता हूँ कि ये दोनों आपने अपने सेवक ऋषि के वचन सत्य करने के लिए किए, जब पाप करने पर तुले मेरे पिता ने तलवार उठाकर कहा था: 'यदि मेरे सिवा कोई ईश्वर है तो वह तुझे बचाए; मैं तेरा सिर उतारता हूँ।'

Saving my life, Ananta, and killing my father — I believe you did both to make true the word of your servant, the sage, when my father, bent on wrong, seized his sword and said, "If there is any lord other than me, let him protect you — I am taking your head."

एकस्त्वमेव जगदेतममुष्य यत्त्वम्।
आद्यन्तयोः पृथगवस्यसि मध्यतश्च।
सृष्ट्वा गुणव्यतिकरं निजमाययेदं।
नानेव तैरवसितस्तदनुप्रविष्टः ॥ ३० ॥

ekastvameva jagadetamamuṣya yattvam|
ādyantayoḥ pṛthagavasyasi madhyataśca|
sṛṣṭvā guṇavyatikaraṃ nijamāyayedaṃ|
nāneva tairavasitastadanupraviṣṭaḥ || 30 ||

Ekastvameva jagadetamamushya yattvam|
Aadyantayoh prithagavasyasi madhyatashcha|
Srishtvaa gunavyatikaram nijamaayayedam|
Naaneva tairavasitastadanupravishtah || 30 ||

आप अकेले ही यह जगत् हैं, क्योंकि इसके आदि और अन्त में आप इससे अलग रहते हैं और मध्य में भी। अपनी माया से गुणों का यह मिश्रण रचकर, उसमें प्रवेश करके, आप उन्हीं के कारण अनेक-से प्रतीत होते हैं।

You alone are this world, for you remain apart at its beginning and its end, and in the middle as well. Having made, by your own māyā, this mingling of the guṇas, you entered it and, defined by them, appear as though many.

त्वम्वा इदं सदसदीश भवांस्ततोऽन्यो।
माया यदात्मपरबुद्धिरियं ह्यपार्था।
यद्यस्य जन्म निधनं स्थितिरीक्षणं च।
तद्वैतदेव वसुकालवदष्टितर्वोः ॥ ३१ ॥

tvamvā idaṃ sadasadīśa bhavāṃstato'nyo|
māyā yadātmaparabuddhiriyaṃ hyapārthā|
yadyasya janma nidhanaṃ sthitirīkṣaṇaṃ ca|
tadvaitadeva vasukālavadaṣṭitarvoḥ || 31 ||

Tvamvaa idam sadasadiisha bhavaamstato'nyo|
Maayaa yadaatmaparabuddhiriyam hyapaarthaa|
Yadyasya janma nidhanam sthitiriikshanam cha|
Tadvaitadeva vasukaalavadashtitarvoh || 31 ||

हे ईश, यह सत् और असत् सब आप ही हैं, और फिर भी आप इससे भिन्न हैं। 'अपना' और 'पराया' की यह बुद्धि माया है, निरर्थक है। जिससे इसका जन्म, नाश, स्थिति और प्रकाश होता है, यह वही है — जैसे बीज और वृक्ष में एक ही तत्त्व काल-क्रम में बना रहता है।

You, O Lord, are all this, real and unreal, and yet you are other than it. The notion of self and other is māyā, without real meaning. That from which this world has its birth, its end, its continuance and its manifestation — the world is simply that, as seed and tree are one substance passing through time.

न्यस्येदमात्मनि जगद्विलयाम्बुमध्ये।
शेषेत्मना निजसुखानुभवो निरीहः।
योगेन मीलितदृगात्मनिपीतनिद्र स्।
तुर्ये स्थितो न तु तमो न गुणांश्च युङ्क्षे ॥ ३२ ॥

nyasyedamātmani jagadvilayāmbumadhye|
śeṣetmanā nijasukhānubhavo nirīhaḥ|
yogena mīlitadṛgātmanipītanidra s|
turye sthito na tu tamo na guṇāṃśca yuṅkṣe || 32 ||

Nyasyedamaatmani jagadvilayaambumadhye|
Sheshetmanaa nijasukhaanubhavo niriihah|
Yogena miilitadrigaatmanipiitanidra s|
Turye sthito na tu tamo na gunaamshcha yunkshe || 32 ||

प्रलय-जल के बीच इस जगत् को अपने भीतर रखकर आप अपने आनन्द का अनुभव करते हुए, निष्क्रिय होकर शयन करते हैं। योग से नेत्र मूँदे, आत्मस्वरूप में निद्रा को भी पी चुके, आप तुरीय में स्थित रहते हैं — न तमस् को स्वीकारते हैं, न गुणों से जुड़ते हैं।

Laying this world within yourself amid the waters of dissolution, you lie still, inactive, tasting your own bliss. Eyes closed in yoga, having absorbed sleep itself into the Self, you abide in turīya, the fourth state, taking on neither tamas nor the guṇas.

तस्यैव ते वपुरिदं निजकालशक्त्या।
सञ्चोदितप्रकृतिधर्मण आत्मगूढम्।
अम्भस्यनन्तशयनाद्विरमत्समाधेर्।
नाभेरभूत्स्वकणिकावटवन्महाब्जम् ॥ ३३ ॥

tasyaiva te vapuridaṃ nijakālaśaktyā|
sañcoditaprakṛtidharmaṇa ātmagūḍham|
ambhasyanantaśayanādviramatsamādher|
nābherabhūtsvakaṇikāvaṭavanmahābjam || 33 ||

Tasyaiva te vapuridam nijakaalashaktyaa|
Sanchoditaprakritidharmana aatmaguudham|
Ambhasyanantashayanaadviramatsamaadher|
Naabherabhuutsvakanikaavatavanmahaabjam || 33 ||

अपनी काल-शक्ति से प्रकृति के गुणों को प्रेरित करनेवाले आप ही के भीतर छिपा यह विश्व-शरीर, जब आप जल में अनन्त-शय्या पर समाधि से उठे, तब आपकी नाभि से एक महान् कमल के रूप में प्रकट हुआ — जैसे छोटे-से बीज से वटवृक्ष।

This body of the universe, hidden within you — you who by your power of Time stir the workings of prakṛti — rose from your navel as a great lotus when you came out of samādhi on Ananta's bed in the waters, as a banyan springs from its tiny seed.

तत्सम्भवः कविरतोऽन्यदपश्यमानस्।
त्वां बीजमात्मनि ततं स बहिर्विचिन्त्य।
नाविन्ददब्दशतमप्सु निमज्जमानो।
जातेऽङ्कुरे कथमुहोपलभेत बीजम् ॥ ३४ ॥

tatsambhavaḥ kavirato'nyadapaśyamānas|
tvāṃ bījamātmani tataṃ sa bahirvicintya|
nāvindadabdaśatamapsu nimajjamāno|
jāte'ṅkure kathamuhopalabheta bījam || 34 ||

Tatsambhavah kavirato'nyadapashyamaanas|
Tvaam biijamaatmani tatam sa bahirvichintya|
Naavindadabdashatamapsu nimajjamaano|
Jaate'nkure kathamuhopalabheta biijam || 34 ||

उस कमल से उत्पन्न ज्ञानी ब्रह्मा ने उसके सिवा और कुछ न देखकर, अपने ही भीतर फैले बीजरूप आपको बाहर खोजने का विचार किया; सौ वर्षों तक जल में डुबकियाँ लगाते रहे, फिर भी आपको न पा सके। अंकुर निकल आने पर बीज भला कैसे दिखे?

The seer born of that lotus, seeing nothing but it, thought to look outside for you, the seed spread throughout his own being. For a hundred years he plunged into the waters and did not find you. Once the sprout has come up, how can one see the seed?

स त्वात्मयोनिरतिविस्मित आश्रितोऽब्जं।
कालेन तीव्रतपसा परिशुद्धभावः।
त्वामात्मनीश भुवि गन्धमिवातिसूक्ष्मं।
भूतेन्द्रियाशयमये विततं ददर्श ॥ ३५ ॥

sa tvātmayonirativismita āśrito'bjaṃ|
kālena tīvratapasā pariśuddhabhāvaḥ|
tvāmātmanīśa bhuvi gandhamivātisūkṣmaṃ|
bhūtendriyāśayamaye vitataṃ dadarśa || 35 ||

Sa tvaatmayonirativismita aashrito'bjam|
Kaalena tiivratapasaa parishuddhabhaavah|
Tvaamaatmaniisha bhuvi gandhamivaatisuukshmam|
Bhuutendriyaashayamaye vitatam dadarsha || 35 ||

तब अत्यन्त विस्मित वे आत्मयोनि ब्रह्मा कमल का ही आश्रय लेकर बैठ गए। समय के साथ कठोर तप से जब उनका अन्तःकरण शुद्ध हुआ, तब हे ईश, उन्होंने भूतों, इन्द्रियों और मन से बने अपने ही भीतर आपको वैसे व्याप्त देखा, जैसे पृथ्वी में अत्यन्त सूक्ष्म गन्ध व्याप्त रहती है।

Then that self-born one, utterly bewildered, took his seat on the lotus. In time, his heart cleansed by fierce austerity, he saw you, O Lord, pervading his own being — made of elements, senses and mind — as a subtle fragrance pervades the earth.

एवं सहस्रवदनाङ्घ्रिशिरःकरोरु।
नासाद्यकर्णनयनाभरणायुधाढ्यम्।
मायामयं सदुपलक्षितसन्निवेशं।
दृष्ट्वा महापुरुषमाप मुदं विरिञ्चः ॥ ३६ ॥

evaṃ sahasravadanāṅghriśiraḥkaroru|
nāsādyakarṇanayanābharaṇāyudhāḍhyam|
māyāmayaṃ sadupalakṣitasanniveśaṃ|
dṛṣṭvā mahāpuruṣamāpa mudaṃ viriñcaḥ || 36 ||

Evam sahasravadanaanghrishirahkaroru|
Naasaadyakarnanayanaabharanaayudhaadhyam|
Maayaamayam sadupalakshitasannivesham|
Drishtvaa mahaapurushamaapa mudam virinchah || 36 ||

इस प्रकार सहस्रों मुखों, चरणों, सिरों, हाथों, जंघाओं, नासिकाओं, मुखों, कानों और नेत्रों वाले, आभूषणों और आयुधों से सुशोभित, माया से रचे होने पर भी सत्य से पहचाने जानेवाले उस महापुरुष को देखकर ब्रह्मा आनन्दित हुए।

So, beholding the great Person with thousands of faces, feet, heads, hands, thighs, noses, mouths, ears and eyes, resplendent with ornaments and weapons — a form made of māyā, yet whose structure bears the mark of the Real — Viriñca was filled with joy.

तस्मै भवान्हयशिरस्तनुवं हि बिभ्रद्।
वेदद्रुहावतिबलौ मधुकैटभाख्यौ।
हत्वानयच्छ्रुतिगणांश्च रजस्तमश्च।
सत्त्वं तव प्रियतमां तनुमामनन्ति ॥ ३७ ॥

tasmai bhavānhayaśirastanuvaṃ hi bibhrad|
vedadruhāvatibalau madhukaiṭabhākhyau|
hatvānayacchrutigaṇāṃśca rajastamaśca|
sattvaṃ tava priyatamāṃ tanumāmananti || 37 ||

Tasmai bhavaanhayashirastanuvam hi bibhrad|
Vedadruhaavatibalau madhukaitabhaakhyau|
Hatvaanayachchhrutiganaamshcha rajastamashcha|
Sattvam tava priyatamaam tanumaamananti || 37 ||

उन्हीं ब्रह्मा के लिए आपने हयग्रीव का शरीर धारण किया, वेदों के द्रोही अत्यन्त बलवान् मधु और कैटभ नामक असुरों को — जो रजस् और तमस् थे — मारा और श्रुतियों के समूह उन्हें लौटाए। इसीलिए सत्त्व को आपका सबसे प्रिय शरीर कहा जाता है।

For his sake you took a horse-headed form, slew the two mighty enemies of the Veda called Madhu and Kaiṭabha — rajas and tamas themselves — and restored the body of the śruti to him. That is why sattva is called your most beloved form.

इत्थं नृतिर्यगृषिदेवझषावतारैर्।
लोकान्विभावयसि हंसि जगत्प्रतीपान्।
धर्मं महापुरुष पासि युगानुवृत्तं।
छन्नः कलौ यदभवस्त्रियुगोऽथ स त्वम् ॥ ३८ ॥

itthaṃ nṛtiryagṛṣidevajhaṣāvatārair|
lokānvibhāvayasi haṃsi jagatpratīpān|
dharmaṃ mahāpuruṣa pāsi yugānuvṛttaṃ|
channaḥ kalau yadabhavastriyugo'tha sa tvam || 38 ||

Ittham nritiryagrishidevajhashaavataarair|
Lokaanvibhaavayasi hamsi jagatpratiipaan|
Dharmam mahaapurusha paasi yugaanuvrittam|
Chhannah kalau yadabhavastriyugo'tha sa tvam || 38 ||

इस प्रकार मनुष्य, पशु, ऋषि, देवता और मत्स्य आदि अवतारों से आप लोकों का पालन करते हैं और जगत् के विरोधियों का वध करते हैं। हे महापुरुष, आप युग के अनुरूप धर्म की रक्षा करते हैं; कलियुग में आप छिपे रहते हैं, इसीलिए 'त्रियुग' कहलाते हैं।

Thus, through avatāras as man, beast, sage, god and fish, you sustain the worlds and destroy those who oppose them, and you guard the dharma proper to each age, O great Person. In the Kali age you stay concealed, and so you are called Triyuga, the Lord of three ages.

नैतन्मनस्तव कथासु विकुण्ठनाथ।
सम्प्रीयते दुरितदुष्टमसाधु तीव्रम्।
कामातुरं हर्षशोकभयैषणार्तं।
तस्मिन्कथं तव गतिं विमृशामि दीनः ॥ ३९ ॥

naitanmanastava kathāsu vikuṇṭhanātha|
samprīyate duritaduṣṭamasādhu tīvram|
kāmāturaṃ harṣaśokabhayaiṣaṇārtaṃ|
tasminkathaṃ tava gatiṃ vimṛśāmi dīnaḥ || 39 ||

Naitanmanastava kathaasu vikunthanaatha|
Sampriiyate duritadushtamasaadhu tiivram|
Kaamaaturam harshashokabhayaishanaartam|
Tasminkatham tava gatim vimrishaami diinah || 39 ||

हे वैकुण्ठनाथ, मेरा यह मन आपकी कथाओं में रस नहीं लेता; यह पाप से दूषित, दुष्ट, अस्थिर, काम से पीड़ित और हर्ष, शोक, भय तथा तृष्णा से व्याकुल है। ऐसे मन के रहते मैं दीन आपके तत्त्व का विचार कैसे करूँ?

This mind of mine, Lord of Vaikuṇṭha, takes no delight in your stories. It is tainted by sin, perverse, unruly, sick with desire, tormented by elation, grief, fear and craving. With such a mind, how am I, poor as I am, to reflect on your nature?

जिह्वैकतोऽच्युत विकर्षति मावितृप्ता।
शिश्नोऽन्यतस्त्वगुदरं श्रवणं कुतश्चित्।
घ्राणोऽन्यतश्चपलदृक्क्व च कर्मशक्तिर्।
बह्व्यः सपत्न्य इव गेहपतिं लुनन्ति ॥ ४० ॥

jihvaikato'cyuta vikarṣati māvitṛptā|
śiśno'nyatastvagudaraṃ śravaṇaṃ kutaścit|
ghrāṇo'nyataścapaladṛkkva ca karmaśaktir|
bahvyaḥ sapatnya iva gehapatiṃ lunanti || 40 ||

Jihvaikato'chyuta vikarshati maavitriptaa|
Shishno'nyatastvagudaram shravanam kutashchit|
Ghraano'nyatashchapaladrikkva cha karmashaktir|
Bahvyah sapatnya iva gehapatim lunanti || 40 ||

हे अच्युत, कभी तृप्त न होनेवाली जीभ मुझे एक ओर खींचती है, जननेन्द्रिय दूसरी ओर, त्वचा, पेट और कान कहीं और, नाक किसी और दिशा में, चंचल आँख कहीं और, और कर्मेन्द्रियाँ कहीं और — जैसे अनेक सौतें घर के स्वामी को नोचती हैं।

The tongue, never satisfied, drags me one way, Acyuta; the loins another; skin, belly and ears somewhere else; the nose in yet another direction, the restless eye elsewhere, and the organs of action elsewhere again — like many co-wives pulling apart the man of the house.

एवं स्वकर्मपतितं भववैतरण्याम्।
अन्योन्यजन्ममरणाशनभीतभीतम्।
पश्यन्जनं स्वपरविग्रहवैरमैत्रं।
हन्तेति पारचर पीपृहि मूढमद्य ॥ ४१ ॥

evaṃ svakarmapatitaṃ bhavavaitaraṇyām|
anyonyajanmamaraṇāśanabhītabhītam|
paśyanjanaṃ svaparavigrahavairamaitraṃ|
hanteti pāracara pīpṛhi mūḍhamadya || 41 ||

Evam svakarmapatitam bhavavaitaranyaam|
Anyonyajanmamaranaashanabhiitabhiitam|
Pashyanjanam svaparavigrahavairamaitram|
Hanteti paarachara piiprihi muudhamadya || 41 ||

अपने ही कर्मों से संसार की वैतरणी में गिरे, जन्म, मृत्यु और एक-दूसरे को खाने के भय से बार-बार भयभीत, अपने-पराये शरीरों को लेकर वैर और मैत्री में उलझे लोगों को देखकर — हे पार के वासी, इन मूढ़ों का आज ही उद्धार कीजिए।

Seeing people who have fallen by their own karma into the Vaitaraṇī river of becoming, terrified again and again by birth, death and devouring one another, caught in enmity and friendship over bodies they call their own or another's — ah, you who live on the far shore, rescue these deluded ones today.

को न्वत्र तेऽखिलगुरो भगवन्प्रयास।
उत्तारणेऽस्य भवसम्भवलोपहेतोः।
मूढेषु वै महदनुग्रह आर्तबन्धो।
किं तेन ते प्रियजनाननुसेवतां नः ॥ ४२ ॥

ko nvatra te'khilaguro bhagavanprayāsa|
uttāraṇe'sya bhavasambhavalopahetoḥ|
mūḍheṣu vai mahadanugraha ārtabandho|
kiṃ tena te priyajanānanusevatāṃ naḥ || 42 ||

Ko nvatra te'khilaguro bhagavanprayaasa|
Uttaarane'sya bhavasambhavalopahetoh|
Muudheshu vai mahadanugraha aartabandho|
Kim tena te priyajanaananusevataam nah || 42 ||

हे अखिल गुरु, हे भगवन्, सृष्टि, स्थिति और लय के कारण आपके लिए इन्हें पार उतारने में क्या श्रम है? हे दुखियों के बन्धु, मूढ़ों पर ही तो महान् लोग बड़ी कृपा करते हैं; हम जो आपके प्रियजनों की सेवा करते हैं, हमें उसकी क्या आवश्यकता?

What effort is it for you, teacher of all, O Lord, the cause of this world's arising, continuance and dissolution, to carry these across? It is to the deluded that the great show their greatest kindness, friend of the afflicted; we who serve your dear ones have no need of it.

नैवोद्विजे पर दुरत्ययवैतरण्यास्।
त्वद्वीर्यगायनमहामृतमग्नचित्तः।
शोचे ततो विमुखचेतस इन्द्रियार्थ।
मायासुखाय भरमुद्वहतो विमूढान् ॥ ४३ ॥

naivodvije para duratyayavaitaraṇyās|
tvadvīryagāyanamahāmṛtamagnacittaḥ|
śoce tato vimukhacetasa indriyārtha|
māyāsukhāya bharamudvahato vimūḍhān || 43 ||

Naivodvije para duratyayavaitaranyaas|
Tvadviiryagaayanamahaamritamagnachittah|
Shoche tato vimukhachetasa indriyaartha|
Maayaasukhaaya bharamudvahato vimuudhaan || 43 ||

हे परम, मैं उस दुस्तर वैतरणी से नहीं घबराता, क्योंकि मेरा चित्त आपकी लीलाओं के गान के महान् अमृत में डूबा है। मुझे तो उन मूढ़ों का शोक है जो आपसे विमुख होकर इन्द्रिय-विषयों के मायामय सुख के लिए बोझ ढोते रहते हैं।

I am not troubled, Supreme One, by that river so hard to cross, for my mind is steeped in the great nectar of singing your deeds. I grieve for the deluded who turn away from you and shoulder heavy burdens for the illusory pleasures of the senses.

प्रायेण देव मुनयः स्वविमुक्तिकामा।
मौनं चरन्ति विजने न परार्थनिष्ठाः।
नैतान्विहाय कृपणान्विमुमुक्ष एको।
नान्यं त्वदस्य शरणं भ्रमतोऽनुपश्ये ॥ ४४ ॥

prāyeṇa deva munayaḥ svavimuktikāmā|
maunaṃ caranti vijane na parārthaniṣṭhāḥ|
naitānvihāya kṛpaṇānvimumukṣa eko|
nānyaṃ tvadasya śaraṇaṃ bhramato'nupaśye || 44 ||

Praayena deva munayah svavimuktikaamaa|
Maunam charanti vijane na paraarthanishthaah|
Naitaanvihaaya kripanaanvimumuksha eko|
Naanyam tvadasya sharanam bhramato'nupashye || 44 ||

हे देव, प्रायः अपनी मुक्ति चाहनेवाले मुनि निर्जन स्थान में मौन साधते हैं, दूसरों के हित में लगे नहीं रहते। मैं इन दीनों को छोड़कर अकेला मुक्त होना नहीं चाहता। भटकते हुए इस जीव के लिए मुझे आपके सिवा कोई शरण नहीं दिखती।

Most sages, O God, wanting their own liberation, keep silence in solitary places and are not devoted to the good of others. I do not want to be freed alone, leaving these wretched ones behind. For a wanderer such as this I see no refuge but you.

यन्मैथुनादिगृहमेधिसुखं हि तुच्छं।
कण्डूयनेन करयोरिव दुःखदुःखम्।
तृप्यन्ति नेह कृपणा बहुदुःखभाजः।
कण्डूतिवन्मनसिजं विषहेत धीरः ॥ ४५ ॥

yanmaithunādigṛhamedhisukhaṃ hi tucchaṃ|
kaṇḍūyanena karayoriva duḥkhaduḥkham|
tṛpyanti neha kṛpaṇā bahuduḥkhabhājaḥ|
kaṇḍūtivanmanasijaṃ viṣaheta dhīraḥ || 45 ||

Yanmaithunaadigrihamedhisukham hi tuchchham|
Kanduuyanena karayoriva duhkhaduhkham|
Tripyanti neha kripanaa bahuduhkhabhaajah|
Kanduutivanmanasijam vishaheta dhiirah || 45 ||

मैथुन आदि गृहस्थी का सुख तुच्छ है, हाथों से खुजली खुजलाने जैसा — दुःख के बाद दुःख। अनेक दुःख भोगनेवाले दीन लोग इससे कभी तृप्त नहीं होते; धीर पुरुष काम के वेग को खुजली की तरह सह लेता है।

The pleasure of household life, sex and the like, is a small thing, like scratching an itch with both hands — pain upon pain. The wretched who suffer so much are never satisfied by it; the steady person bears the itch of desire and lets it pass.

मौनव्रतश्रुततपोऽध्ययनस्वधर्म।
व्याख्यारहोजपसमाधय आपवर्ग्याः।
प्रायः परं पुरुष ते त्वजितेन्द्रियाणां।
वार्ता भवन्त्युत न वात्र तु दाम्भिकानाम् ॥ ४६ ॥

maunavrataśrutatapo'dhyayanasvadharma|
vyākhyārahojapasamādhaya āpavargyāḥ|
prāyaḥ paraṃ puruṣa te tvajitendriyāṇāṃ|
vārtā bhavantyuta na vātra tu dāmbhikānām || 46 ||

Maunavratashrutatapo'dhyayanasvadharma|
Vyaakhyaarahojapasamaadhaya aapavargyaah|
Praayah param purusha te tvajitendriyaanaam|
Vaartaa bhavantyuta na vaatra tu daambhikaanaam || 46 ||

हे परम पुरुष, मौनव्रत, शास्त्र-श्रवण, तप, अध्ययन, स्वधर्म, व्याख्यान, एकान्त, जप और समाधि — ये मोक्ष देनेवाले साधन हैं; किन्तु जिन्होंने इन्द्रियों को नहीं जीता, उनके लिए ये प्रायः जीविका मात्र बन जाते हैं, और दम्भियों के लिए तो शायद वह भी नहीं।

Vows of silence, sacred learning, austerity, study, one's own dharma, expounding scripture, solitude, japa and samādhi are means that lead to liberation. But for those who have not mastered their senses, O supreme Person, they mostly become a way of making a living — and for hypocrites, perhaps not even that.

रूपे इमे सदसती तव वेदसृष्टे।
बीजाङ्कुराविव न चान्यदरूपकस्य।
युक्ताः समक्षमुभयत्र विचक्षन्ते त्वां।
योगेन वह्निमिव दारुषु नान्यतः स्यात् ॥ ४७ ॥

rūpe ime sadasatī tava vedasṛṣṭe|
bījāṅkurāviva na cānyadarūpakasya|
yuktāḥ samakṣamubhayatra vicakṣante tvāṃ|
yogena vahnimiva dāruṣu nānyataḥ syāt || 47 ||

Ruupe ime sadasatii tava vedasrishte|
Biijaankuraaviva na chaanyadaruupakasya|
Yuktaah samakshamubhayatra vichakshante tvaam|
Yogena vahnimiva daarushu naanyatah syaat || 47 ||

वेद द्वारा दिखाए गए आपके ये दो रूप — कारण और कार्य — बीज और अंकुर के समान हैं; आप स्वयं अरूप हैं, इनके अतिरिक्त आपका कोई रूप नहीं। योगयुक्त लोग योग से दोनों में आपको प्रत्यक्ष देखते हैं, जैसे लकड़ी में अग्नि को; किसी और उपाय से नहीं।

These two forms of yours, cause and effect, made known by the Veda, are like seed and sprout; you who are formless have no other form. Those joined in yoga see you directly in both, as fire is found in wood by rubbing; by no other means can you be seen.

त्वं वायुरग्निरवनिर्वियदम्बु मात्राः।
प्राणेन्द्रियाणि हृदयं चिदनुग्रहश्च।
सर्वं त्वमेव सगुणो विगुणश्च भूमन्।
नान्यत्त्वदस्त्यपि मनोवचसा निरुक्तम् ॥ ४८ ॥

tvaṃ vāyuragniravanirviyadambu mātrāḥ|
prāṇendriyāṇi hṛdayaṃ cidanugrahaśca|
sarvaṃ tvameva saguṇo viguṇaśca bhūman|
nānyattvadastyapi manovacasā niruktam || 48 ||

Tvam vaayuragniravanirviyadambu maatraah|
Praanendriyaani hridayam chidanugrahashcha|
Sarvam tvameva saguno vigunashcha bhuuman|
Naanyattvadastyapi manovachasaa niruktam || 48 ||

आप ही वायु, अग्नि, पृथ्वी, आकाश, जल, विषय, प्राण, इन्द्रियाँ, मन, चेतना और अनुग्रह हैं। हे भूमन्, सगुण और निर्गुण सब कुछ आप ही हैं; मन और वाणी से जो कुछ कहा जाता है, उसमें आपसे भिन्न कुछ भी नहीं।

You are air, fire, earth, sky and water, and the objects of sense; the prāṇas, the senses, the heart, consciousness and grace. You are everything, with qualities and without, O infinite one; nothing that mind or speech can name exists apart from you.

नैते गुणा न गुणिनो महदादयो ये।
सर्वे मनः प्रभृतयः सहदेवमर्त्याः।
आद्यन्तवन्त उरुगाय विदन्ति हि त्वाम्।
एवं विमृश्य सुधियो विरमन्ति शब्दात् ॥ ४९ ॥

naite guṇā na guṇino mahadādayo ye|
sarve manaḥ prabhṛtayaḥ sahadevamartyāḥ|
ādyantavanta urugāya vidanti hi tvām|
evaṃ vimṛśya sudhiyo viramanti śabdāt || 49 ||

Naite gunaa na gunino mahadaadayo ye|
Sarve manah prabhritayah sahadevamartyaah|
Aadyantavanta urugaaya vidanti hi tvaam|
Evam vimrishya sudhiyo viramanti shabdaat || 49 ||

न ये गुण, न इनके अधिष्ठाता, न महत्तत्त्व आदि, न मन आदि, न देवता और मनुष्य — आदि और अन्तवाले होने के कारण कोई भी, हे उरुगाय, आपको नहीं जान पाते। ऐसा विचारकर बुद्धिमान् लोग शब्दों के जाल से विरत हो जाते हैं।

Neither the guṇas nor their presiding powers, neither mahat and the other principles nor the mind and the rest, nor gods and mortals — none of them, having a beginning and an end, can know you, O widely sung one. Reflecting on this, the wise give up the pursuit of words.

तत्तेऽर्हत्तम नमः स्तुतिकर्मपूजाः।
कर्म स्मृतिश्चरणयोः श्रवणं कथायाम्।
संसेवया त्वयि विनेति षडङ्गया किं।
भक्तिं जनः परमहंसगतौ लभेत ॥ ५० ॥

tatte'rhattama namaḥ stutikarmapūjāḥ|
karma smṛtiścaraṇayoḥ śravaṇaṃ kathāyām|
saṃsevayā tvayi vineti ṣaḍaṅgayā kiṃ|
bhaktiṃ janaḥ paramahaṃsagatau labheta || 50 ||

Tatte'rhattama namah stutikarmapuujaah|
Karma smritishcharanayoh shravanam kathaayaam|
Samsevayaa tvayi vineti shadangayaa kim|
Bhaktim janah paramahamsagatau labheta || 50 ||

इसलिए, हे परम पूजनीय, नमस्कार, स्तुति, कर्मों का समर्पण, पूजा, चरणों का स्मरण और कथा-श्रवण — आपकी इस छह अंगों वाली सेवा के बिना मनुष्य परमहंसों की गति रूप भक्ति कैसे पा सकता है?

Therefore, O most worthy of worship — bowing, praise, dedicating one's actions, worship, remembering your feet and listening to your stories: without this sixfold service to you, how could anyone attain bhakti, the goal of the paramahaṃsas?

श्रीनारद उवाच।
एतावद्वर्णितगुणो भक्त्या भक्तेन निर्गुणः।
प्रह्रादं प्रणतं प्रीतो यतमन्युरभाषत ॥ ५१ ॥

śrīnārada uvāca|
etāvadvarṇitaguṇo bhaktyā bhaktena nirguṇaḥ|
prahrādaṃ praṇataṃ prīto yatamanyurabhāṣata || 51 ||

Shriinaarada uvaacha|
Etaavadvarnitaguno bhaktyaa bhaktena nirgunah|
Prahraadam pranatam priito yatamanyurabhaashata || 51 ||

नारदजी बोले — भक्त ने भक्तिपूर्वक जिन निर्गुण प्रभु के गुणों का इतना वर्णन किया, वे प्रसन्न हो गए; क्रोध को वश में करके उन्होंने सामने झुके प्रह्लाद से कहा।

Nārada said: The Lord beyond the guṇas, whose qualities the devotee had described with such love, was pleased; his anger now restrained, he spoke to Prahlāda, who stood bowed before him.

श्रीभगवानुवाच।
प्रह्राद भद्र भद्रं ते प्रीतोऽहं तेऽसुरोत्तम।
वरं वृणीष्वाभिमतं कामपूरोऽस्म्यहं नृणाम् ॥ ५२ ॥

śrībhagavānuvāca|
prahrāda bhadra bhadraṃ te prīto'haṃ te'surottama|
varaṃ vṛṇīṣvābhimataṃ kāmapūro'smyahaṃ nṛṇām || 52 ||

Shriibhagavaanuvaacha|
Prahraada bhadra bhadram te priito'ham te'surottama|
Varam vriniishvaabhimatam kaamapuuro'smyaham nrinaam || 52 ||

श्रीभगवान् बोले — प्रह्लाद, भद्र, तुम्हारा कल्याण हो। हे असुरश्रेष्ठ, मैं तुमसे प्रसन्न हूँ। मनचाहा वर माँगो; मैं मनुष्यों की कामनाएँ पूरी करनेवाला हूँ।

The Lord said: Prahlāda, good child, may all be well with you. I am pleased with you, best of the asuras. Ask for whatever boon you wish; I am the one who fulfils people's desires.

मामप्रीणत आयुष्मन्दर्शनं दुर्लभं हि मे।
दृष्ट्वा मां न पुनर्जन्तुरात्मानं तप्तुमर्हति ॥ ५३ ॥

māmaprīṇata āyuṣmandarśanaṃ durlabhaṃ hi me|
dṛṣṭvā māṃ na punarjanturātmānaṃ taptumarhati || 53 ||

Maamapriinata aayushmandarshanam durlabham hi me|
Drishtvaa maam na punarjanturaatmaanam taptumarhati || 53 ||

हे चिरंजीवी, जो मुझे प्रसन्न नहीं करता, उसके लिए मेरा दर्शन दुर्लभ है। मुझे देख लेने के बाद प्राणी को फिर अपने लिए सन्ताप नहीं उठाना पड़ता।

For one who does not please me, long-lived one, the sight of me is hard to win. And once a being has seen me, he need never again suffer torment.

प्रीणन्ति ह्यथ मां धीराः सर्वभावेन साधवः।
श्रेयस्कामा महाभाग सर्वासामाशिषां पतिम् ॥ ५४ ॥

prīṇanti hyatha māṃ dhīrāḥ sarvabhāvena sādhavaḥ|
śreyaskāmā mahābhāga sarvāsāmāśiṣāṃ patim || 54 ||

Priinanti hyatha maam dhiiraah sarvabhaavena saadhavah|
Shreyaskaamaa mahaabhaaga sarvaasaamaashishaam patim || 54 ||

हे महाभाग, इसलिए कल्याण चाहनेवाले धीर साधु सम्पूर्ण भाव से मुझे — सब आशीर्वादों के स्वामी को — प्रसन्न करते हैं।

That is why the wise and good, O fortunate one, who seek the highest good, strive with their whole being to please me, the master of every blessing.

श्रीनारद उवाच।
एवं प्रलोभ्यमानोऽपि वरैर्लोकप्रलोभनैः।
एकान्तित्वाद्भगवति नैच्छत्तानसुरोत्तमः ॥ ५५ ॥

śrīnārada uvāca|
evaṃ pralobhyamāno'pi varairlokapralobhanaiḥ|
ekāntitvādbhagavati naicchattānasurottamaḥ || 55 ||

Shriinaarada uvaacha|
Evam pralobhyamaano'pi varairlokapralobhanaih|
Ekaantitvaadbhagavati naichchhattaanasurottamah || 55 ||

नारदजी बोले — संसार को लुभानेवाले वरों से इस प्रकार लुभाए जाने पर भी असुरश्रेष्ठ प्रह्लाद ने भगवान् में अनन्य निष्ठा के कारण उन्हें नहीं चाहा।

Nārada said: Though tempted in this way with boons that would tempt the whole world, the best of the asuras, wholly given to the Lord, wanted none of them.

Text source & editorial review

Source of this text
Śrīmad Bhāgavata Purāṇa, seventh skandha, adhyāya 9
Last reviewed
What was reviewed
On 13 October 2026 every verse of this text was re-checked: the Devanagari for script and encoding errors, the IAST line letter by letter against the Devanagari, and the pronunciation line and the Hindi and English meanings for completeness. The Hindi and English meanings of every verse were also read against the original, and the errors found were corrected. This text has not been collated line by line against a published edition. A few readings in this text are still awaiting verification against a printed source; until then they are shown unchanged.

How we source and check these texts

Frequently asked questions

What is the Prahlada Stuti?

Prahlada Stuti (प्रह्लादस्तुतिः) is a stotram dedicated to Narasimha. A Stotram is a hymn of praise in Sanskrit verse that glorifies a deity and is recited to earn merit and the deity's grace.

Which deity is the Prahlada Stuti dedicated to?

The Prahlada Stuti is dedicated to Narasimha.

Is the Prahlada Stuti available in Hindi and English?

Yes. On Adiveda the Prahlada Stuti is given verse by verse in Devanagari (the script used for Sanskrit and Hindi) with Roman (IAST) transliteration, simple phonetics, and Hindi and English meanings, so you can read, pronounce and understand every line.

What is the source of the Prahlada Stuti?

The Prahlada Stuti is drawn from Śrīmad Bhāgavata Purāṇa, seventh skandha, adhyāya 9.

Can I read the Prahlada Stuti online for free?

Yes - the Prahlada Stuti is free to read online at Adiveda, formatted for mobile, for devotees in India and around the world.