Verse meanings · श्लोकार्थप्रत्येक श्लोक के नीचे दिया गया हिन्दी और अंग्रेज़ी अर्थ AdiVeda का अपना सम्पादकीय अनुवाद है, जो ऊपर दिए गए संस्कृत पाठ से सीधे इस संस्करण के लिए किया गया है। यह पाठ को समझने में सहायता के लिए है — यह किसी प्रकाशित अनुवाद का उद्धरण या कोई पारम्परिक भाष्य नहीं है। जहाँ विभिन्न परम्पराएँ किसी अंश को अलग ढंग से पढ़ती हैं, वहाँ संक्षेप में यह बताया गया है।
The Hindi and English meaning under each verse is AdiVeda's own editorial translation, made directly from the Sanskrit printed here for this edition. It is meant to help you follow the text — it is not quoted from any published translation and it is not a traditional commentary. Where traditions read a passage differently, the meaning says so briefly.
पुष्पदन्त उवाच ।
महिम्नः पारं ते परमविदुषो यद्यसदृशी
स्तुतिर्ब्रह्मादीनामपि तदवसन्नास्त्वयि गिरः ।
अथावाच्यः सर्वः स्वमतिपरिणामावधि गृणन्
ममाप्येष स्तोत्रे हर निरपवादः परिकरः ॥ १ ॥
puṣpadanta uvāca,
mahimnaḥ pāraṃ te paramaviduṣo yadyasadṛśī
stutirbrahmādīnāmapi tadavasannāstvayi giraḥ,
athāvācyaḥ sarvaḥ svamatipariṇāmāvadhi gṛṇan
mamāpyeṣa stotre hara nirapavādaḥ parikaraḥ || 1 ||
Pushpadanta uvaacha, mahimnah paaram te paramavidusho yadyasadrishii stutirbrahmaadiinaamapi tadavasannaastvayi girah, athaavaachyah sarvah svamatiparinaamaavadhi grinan mamaapyesha stotre hara nirapavaadah parikarah
हे हर! यदि आपकी महिमा की सीमा को न जानने वाले की स्तुति आपके अयोग्य है, तो ब्रह्मा आदि की वाणी भी आपके विषय में थककर रुक जाती है। और यदि अपनी बुद्धि की पहुँच तक आपका गुणगान करने वाला कोई भी दोषी नहीं ठहरता, तो इस स्तोत्र के लिए मेरा यह प्रयास भी निर्दोष है।
O Hara, if a hymn by one who does not know the far limit of your greatness is unworthy of you, then even the words of Brahmā and the other gods fall exhausted before you. And if no one who praises you as far as his own understanding reaches is to be blamed, then this attempt of mine at a hymn is blameless too.
अतीतः पन्थानं तव च महिमा वाङ्मनसयो-
रतद्व्यावृत्त्या यं चकितमभिधत्ते श्रुतिरपि ।
स कस्य स्तोतव्यः कतिविधगुणः कस्य विषयः
पदे त्वर्वाचीने पतति न मनः कस्य न वचः ॥ २ ॥
atītaḥ panthānaṃ tava ca mahimā vāṅmanasayo-
ratadvyāvṛttyā yaṃ cakitamabhidhatte śrutirapi,
sa kasya stotavyaḥ katividhaguṇaḥ kasya viṣayaḥ
pade tvarvācīne patati na manaḥ kasya na vacaḥ || 2 ||
Atiitah panthaanam tava cha mahimaa vaanmanasayo- ratadvyaavrittyaa yam chakitamabhidhatte shrutirapi, sa kasya stotavyah katividhagunah kasya vishayah pade tvarvaachiine patati na manah kasya na vachah
आपकी महिमा वाणी और मन के मार्ग से परे है; श्रुति भी चकित होकर 'यह नहीं, यह नहीं' कहकर ही उसका निर्देश करती है। ऐसे आप किसके द्वारा स्तुति-योग्य हैं? आपके कितने प्रकार के गुण हैं? आप किसके विषय हैं? फिर भी आपके (साकार) अर्वाचीन रूप पर किसका मन नहीं टिकता, किसकी वाणी नहीं लगती?
Your greatness lies beyond the path of speech and mind; even the Veda, awestruck, indicates it only by excluding what it is not. Who then can praise it, how many are its qualities, whose object is it? Yet on your nearer, manifest form whose mind does not settle, whose words do not fall?
मधुस्फीता वाचः परमममृतं निर्मितवत-
स्तव ब्रह्मन्किं वागपि सुरगुरोर्विस्मयपदम् ।
मम त्वेतां वाणीं गुणकथनपुण्येन भवतः
पुनामीत्यर्थेऽस्मिन् पुरमथन बुद्धिर्व्यवसिता ॥ ३ ॥
madhusphītā vācaḥ paramamamṛtaṃ nirmitavata-
stava brahmankiṃ vāgapi suragurorvismayapadam,
mama tvetāṃ vāṇīṃ guṇakathanapuṇyena bhavataḥ
punāmītyarthe'smin puramathana buddhirvyavasitā || 3 ||
Madhusphiitaa vaachah paramamamritam nirmitavata- stava brahmankim vaagapi suragurorvismayapadam, mama tvetaam vaaniim gunakathanapunyena bhavatah punaamiityarthe'smin puramathana buddhirvyavasitaa
हे ब्रह्मन्! जिसने मधु से भरी परम अमृत-रूप वाणी (वेद) की रचना की, उस आपके लिए देवगुरु बृहस्पति की वाणी भी क्या आश्चर्य का विषय है? हे पुरमथन (त्रिपुर-विनाशक)! मेरी बुद्धि ने तो यह निश्चय किया है कि आपके गुणों के कथन के पुण्य से मैं अपनी इस वाणी को पवित्र करूँ।
O Brahman, for you who created the supreme nectar of honey-rich speech (the Veda), can even the eloquence of Bṛhaspati, teacher of the gods, be a cause of wonder? O destroyer of the three cities, my mind is set on this purpose only: to purify my own speech through the merit of telling your qualities.
तवैश्वर्यं यत्तज्जगदुदयरक्षाप्रलयकृ-
त्त्रयीवस्तु व्यस्तं तिसृषु गुणभिन्नासु तनुषु ।
अभव्यानामस्मिन्वरद रमणीयामरमणीं
विहन्तुं व्याक्रोशीं विदधत इहैके जडधियः ॥ ४ ॥
tavaiśvaryaṃ yattajjagadudayarakṣāpralayakṛ-
ttrayīvastu vyastaṃ tisṛṣu guṇabhinnāsu tanuṣu,
abhavyānāmasminvarada ramaṇīyāmaramaṇīṃ
vihantuṃ vyākrośīṃ vidadhata ihaike jaḍadhiyaḥ || 4 ||
Tavaishvaryam yattajjagadudayarakshaapralayakri- ttrayiivastu vyastam tisrishu gunabhinnaasu tanushu, abhavyaanaamasminvarada ramaniiyaamaramaniim vihantum vyaakroshiim vidadhata ihaike jadadhiyah
हे वरद! आपका जो ऐश्वर्य जगत् की उत्पत्ति, रक्षा और प्रलय करता है, जो तीनों वेदों का प्रतिपाद्य है और तीन गुणों के अनुसार भिन्न तीन शरीरों (ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र) में बँटा हुआ है — उसका खण्डन करने के लिए यहाँ कुछ जड़बुद्धि लोग ऐसा वाद खड़ा करते हैं जो अभागों को सुन्दर लगता है पर वास्तव में असुन्दर है।
O giver of boons, your lordship creates, preserves and dissolves the world; it is the subject of the three Vedas and is divided among three bodies distinguished by the three guṇas (Brahmā, Viṣṇu and Rudra). To overthrow it, some dull-witted people here raise a clamour of argument that seems attractive to the unfortunate but is in truth unlovely.
किमीहः किंकायः स खलु किमुपायस्त्रिभुवनं
किमाधारो धाता सृजति किमुपादान इति च ।
अतर्क्यैश्वर्ये त्वय्यनवसरदुःस्थो हतधियः
कुतर्कोऽयं कांश्चिन्मुखरयति मोहाय जगतः ॥ ५ ॥
kimīhaḥ kiṃkāyaḥ sa khalu kimupāyastribhuvanaṃ
kimādhāro dhātā sṛjati kimupādāna iti ca,
atarkyaiśvarye tvayyanavasaraduḥstho hatadhiyaḥ
kutarko'yaṃ kāṃścinmukharayati mohāya jagataḥ || 5 ||
Kimiihah kimkaayah sa khalu kimupaayastribhuvanam kimaadhaaro dhaataa srijati kimupaadaana iti cha, atarkyaishvarye tvayyanavasaraduhstho hatadhiyah kutarko'yam kaamshchinmukharayati mohaaya jagatah
'उस (सृष्टिकर्ता) की क्या चेष्टा है, क्या शरीर है, क्या उपाय है, क्या आधार है, और किस उपादान से वह त्रिभुवन रचता है?' — अचिन्त्य ऐश्वर्य वाले आपके विषय में यह कुतर्क, जो यहाँ टिक ही नहीं सकता, कुछ बुद्धिहीनों को संसार को मोहित करने के लिए वाचाल बना देता है।
'What is his effort, what his body, what his means, what his support, and from what material does the creator fashion the three worlds?' — this sophistry, which has no place where your lordship is beyond reasoning, makes some whose understanding is lost grow loud, only to confuse the world.
अजन्मानो लोकाः किमवयववन्तोऽपि जगता-
मधिष्ठातारं किं भवविधिरनादृत्य भवति ।
अनीशो वा कुर्याद्भुवनजनने कः परिकरो
यतो मन्दास्त्वां प्रत्यमरवर संशेरत इमे ॥ ६ ॥
ajanmāno lokāḥ kimavayavavanto'pi jagatā-
madhiṣṭhātāraṃ kiṃ bhavavidhiranādṛtya bhavati,
anīśo vā kuryādbhuvanajanane kaḥ parikaro
yato mandāstvāṃ pratyamaravara saṃśerata ime || 6 ||
Ajanmaano lokaah kimavayavavanto'pi jagataa- madhishthaataaram kim bhavavidhiranaadritya bhavati, aniisho vaa kuryaadbhuvanajanane kah parikaro yato mandaastvaam pratyamaravara samsherata ime
हे देवश्रेष्ठ! क्या अवयवों वाले होने पर भी ये लोक अजन्मा (बिना कर्ता के) हैं? क्या जगत् की उत्पत्ति उसके अधिष्ठाता की उपेक्षा करके हो सकती है? और यदि ईश्वर नहीं, तो और कौन संसार को उत्पन्न कर सकता है, उसकी क्या सामग्री होगी? — ऐसे मूढ़ ही आपके विषय में संशय करते हैं।
O best of the immortals, can the worlds be unborn though they have parts? Can the world come into being without regard to one who presides over it? And if not the Lord, who else could create the worlds, and with what means? It is the dull who harbour doubts about you.
त्रयी सांख्यं योगः पशुपतिमतं वैष्णवमिति
प्रभिन्ने प्रस्थाने परमिदमदः पथ्यमिति च ।
रुचीनां वैचित्र्यादृजुकुटिलनानापथजुषां
नृणामेको गम्यस्त्वमसि पयसामर्णव इव ॥ ७ ॥
trayī sāṃkhyaṃ yogaḥ paśupatimataṃ vaiṣṇavamiti
prabhinne prasthāne paramidamadaḥ pathyamiti ca,
rucīnāṃ vaicitryādṛjukuṭilanānāpathajuṣāṃ
nṛṇāmeko gamyastvamasi payasāmarṇava iva || 7 ||
Trayii saamkhyam yogah pashupatimatam vaishnavamiti prabhinne prasthaane paramidamadah pathyamiti cha, ruchiinaam vaichitryaadrijukutilanaanaapathajushaam nrinaameko gamyastvamasi payasaamarnava iva
वेद, सांख्य, योग, पाशुपत मत और वैष्णव मत — इन भिन्न-भिन्न मार्गों में कोई कहता है 'यह श्रेष्ठ है', कोई कहता है 'वह हितकर है'। रुचियों की विविधता के कारण सीधे-टेढ़े अनेक मार्गों पर चलने वाले मनुष्यों के एकमात्र गन्तव्य आप ही हैं, जैसे सभी जलों का गन्तव्य समुद्र है।
The Veda, Sāṃkhya, Yoga, the Pāśupata teaching and the Vaiṣṇava teaching — among these differing paths some say 'this is highest', others 'that is best'. Yet for people who follow many paths, straight or winding, according to the variety of their tastes, you alone are the goal, as the ocean is for all waters.
महोक्षः खट्वाङ्गं परशुरजिनं भस्म फणिनः
कपालं चेतीयत्तव वरद तन्त्रोपकरणम् ।
सुरास्तां तामृद्धिं दधति तु भवद्भ्रूप्रणिहितां
न हि स्वात्मारामं विषयमृगतृष्णा भ्रमयति ॥ ८ ॥
mahokṣaḥ khaṭvāṅgaṃ paraśurajinaṃ bhasma phaṇinaḥ
kapālaṃ cetīyattava varada tantropakaraṇam,
surāstāṃ tāmṛddhiṃ dadhati tu bhavadbhrūpraṇihitāṃ
na hi svātmārāmaṃ viṣayamṛgatṛṣṇā bhramayati || 8 ||
Mahokshah khatvaangam parashurajinam bhasma phaninah kapaalam chetiiyattava varada tantropakaranam, suraastaam taamriddhim dadhati tu bhavadbhruupranihitaam na hi svaatmaaraamam vishayamrigatrishnaa bhramayati
हे वरद! बड़ा बैल, खट्वांग, फरसा, मृगचर्म, भस्म, सर्प और कपाल — बस इतनी ही आपकी गृहस्थी की सामग्री है। फिर भी देवता आपकी भौंह के संकेत से दी हुई वह-वह समृद्धि धारण करते हैं। (यह उचित ही है,) क्योंकि अपने आत्मा में रमण करने वाले को विषयों की मृगतृष्णा भ्रमित नहीं करती।
O giver of boons, a great bull, the skull-topped staff, an axe, a deerskin, ashes, serpents and a skull — this is the whole of your household equipment. Yet the gods enjoy every kind of wealth bestowed by a mere movement of your brow. For one who delights in his own Self is not led astray by the mirage of objects.
ध्रुवं कश्चित्सर्वं सकलमपरस्त्वध्रुवमिदं
परो ध्रौव्याध्रौव्ये जगति गदति व्यस्तविषये ।
समस्तेऽप्येतस्मिन्पुरमथन तैर्विस्मित इव
स्तुवञ्जिह्रेमि त्वां न खलु ननु धृष्टा मुखरता ॥ ९ ॥
dhruvaṃ kaścitsarvaṃ sakalamaparastvadhruvamidaṃ
paro dhrauvyādhrauvye jagati gadati vyastaviṣaye,
samaste'pyetasminpuramathana tairvismita iva
stuvañjihremi tvāṃ na khalu nanu dhṛṣṭā mukharatā || 9 ||
Dhruvam kashchitsarvam sakalamaparastvadhruvamidam paro dhrauvyaadhrauvye jagati gadati vyastavishaye, samaste'pyetasminpuramathana tairvismita iva stuvanjihremi tvaam na khalu nanu dhrishtaa mukharataa
हे पुरमथन! कोई कहता है कि यह सारा जगत् नित्य है, कोई कहता है कि यह सब अनित्य है, और कोई अन्य विभिन्न विषयों में नित्यता और अनित्यता दोनों बताता है। इन सब मतों से मानो विस्मित होकर मैं आपकी स्तुति करते हुए लज्जित नहीं होता — सच में वाचालता तो ढीठ होती ही है।
O destroyer of the cities, one says this whole world is permanent, another that it is all impermanent, and yet another assigns permanence and impermanence to different things. As though bewildered by all these views, I am not ashamed to praise you — surely garrulousness is bold.
तवैश्वर्यं यत्नाद्यदुपरि विरिञ्चो हरिरधः
परिच्छेत्तुं यातावनलमनलस्कन्धवपुषः ।
ततो भक्तिश्रद्धाभरगुरुगृणद्भ्यां गिरिश यत्
स्वयं तस्थे ताभ्यां तव किमनुवृत्तिर्न फलति ॥ १० ॥
tavaiśvaryaṃ yatnādyadupari viriñco hariradhaḥ
paricchettuṃ yātāvanalamanalaskandhavapuṣaḥ,
tato bhaktiśraddhābharagurugṛṇadbhyāṃ giriśa yat
svayaṃ tasthe tābhyāṃ tava kimanuvṛttirna phalati || 10 ||
Tavaishvaryam yatnaadyadupari virincho hariradhah parichchhettum yaataavanalamanalaskandhavapushah, tato bhaktishraddhaabharagurugrinadbhyaam girisha yat svayam tasthe taabhyaam tava kimanuvrittirna phalati
जब आप अग्नि के स्तम्भ के रूप में प्रकट हुए, तब आपके ऐश्वर्य को मापने के लिए ब्रह्मा ऊपर और विष्णु नीचे प्रयत्नपूर्वक गए, पर असमर्थ रहे। फिर जब उन दोनों ने भक्ति और श्रद्धा के भार से भरकर आपकी स्तुति की, तो हे गिरीश, आप स्वयं उनके सामने प्रकट हो गए। आपकी सेवा क्या फल नहीं देती?
When you took the form of a pillar of fire, Brahmā went upward and Viṣṇu downward, striving to measure your greatness, and neither could. Then, when they praised you, weighed down with devotion and faith, you yourself stood before them, O Lord of the mountain. What fruit does following you not bring?
अयत्नादापाद्य त्रिभुवनमवैरव्यतिकरं
दशास्यो यद्बाहूनभृत रणकण्डूपरवशान् ।
शिरःपद्मश्रेणीरचितचरणाम्भोरुहबलेः
स्थिरायास्त्वद्भक्तेस्त्रिपुरहर विस्फूर्जितमिदम् ॥ ११ ॥
ayatnādāpādya tribhuvanamavairavyatikaraṃ
daśāsyo yadbāhūnabhṛta raṇakaṇḍūparavaśān,
śiraḥpadmaśreṇīracitacaraṇāmbhoruhabaleḥ
sthirāyāstvadbhaktestripurahara visphūrjitamidam || 11 ||
Ayatnaadaapaadya tribhuvanamavairavyatikaram dashaasyo yadbaahuunabhrita ranakanduuparavashaan, shirahpadmashreniirachitacharanaambhoruhabaleh sthiraayaastvadbhaktestripurahara visphuurjitamidam
हे त्रिपुरहर! दशमुख रावण ने बिना प्रयत्न के त्रिभुवन को शत्रुओं से रहित कर दिया और युद्ध की खुजली से व्याकुल भुजाएँ धारण कीं — यह सब आपके प्रति उसकी उस दृढ़ भक्ति का ही चमत्कार था, जिसमें उसने अपने सिरों की कमल-माला से आपके चरण-कमलों की पूजा की थी।
O destroyer of the three cities, that the ten-headed Rāvaṇa made the three worlds free of enemies without effort, and bore arms itching for battle, was the flowering of his firm devotion to you — the devotion in which he offered the garland of his own heads as lotuses at your lotus feet.
अमुष्य त्वत्सेवासमधिगतसारं भुजवनं
बलात्कैलासेऽपि त्वदधिवसतौ विक्रमयतः ।
अलभ्या पातालेऽप्यलसचलिताङ्गुष्ठशिरसि
प्रतिष्ठा त्वय्यासीद्ध्रुवमुपचितो मुह्यति खलः ॥ १२ ॥
amuṣya tvatsevāsamadhigatasāraṃ bhujavanaṃ
balātkailāse'pi tvadadhivasatau vikramayataḥ,
alabhyā pātāle'pyalasacalitāṅguṣṭhaśirasi
pratiṣṭhā tvayyāsīddhruvamupacito muhyati khalaḥ || 12 ||
Amushya tvatsevaasamadhigatasaaram bhujavanam balaatkailaase'pi tvadadhivasatau vikramayatah, alabhyaa paataale'pyalasachalitaangushthashirasi pratishthaa tvayyaasiiddhruvamupachito muhyati khalah
आपकी सेवा से बल पाने वाली उसकी भुजाओं के वन को जब उसने बलपूर्वक आपके निवास कैलास पर भी आजमाया, तो आपके अँगूठे के सिरे के तनिक-से हिलने पर उसे पाताल में भी ठिकाना नहीं मिला। निश्चय ही, दुष्ट बढ़ने पर मोहित हो जाता है।
When he tried the strength of that forest of arms — which had gained its power by serving you — even against Kailāsa, your own dwelling, he found no footing even in the nether world when the tip of your toe stirred idly. Surely the wicked, when they prosper, lose their judgement.
यदृद्धिं सुत्राम्णो वरद परमोच्चैरपि सती-
मधश्चक्रे बाणः परिजनविधेयत्रिभुवनः ।
न तच्चित्रं तस्मिन्वरिवसितरि त्वच्चरणयो-
र्न कस्या उन्नत्यै भवति शिरसस्त्वय्यवनतिः ॥ १३ ॥
yadṛddhiṃ sutrāmṇo varada paramoccairapi satī-
madhaścakre bāṇaḥ parijanavidheyatribhuvanaḥ,
na taccitraṃ tasminvarivasitari tvaccaraṇayo-
rna kasyā unnatyai bhavati śirasastvayyavanatiḥ || 13 ||
Yadriddhim sutraamno varada paramochchairapi satii- madhashchakre baanah parijanavidheyatribhuvanah, na tachchitram tasminvarivasitari tvachcharanayo- rna kasyaa unnatyai bhavati shirasastvayyavanatih
हे वरद! जिस बाणासुर ने त्रिभुवन को अपने सेवकों के अधीन कर लिया और इन्द्र की परम ऊँची समृद्धि को भी नीचा कर दिया, उसके लिए — जो आपके चरणों का उपासक था — यह कोई आश्चर्य नहीं। आपके सामने सिर झुकाना किसकी उन्नति का कारण नहीं बनता?
O giver of boons, that the demon Bāṇa, who made the three worlds subject to his servants, cast down even the lofty glory of Indra is no wonder, for he worshipped at your feet. Whose rise does bowing the head before you not bring about?
अकाण्डब्रह्माण्डक्षयचकितदेवासुरकृपा-
विधेयस्याऽऽसीद्यस्त्रिनयन विषं संहृतवतः ।
स कल्माषः कण्ठे तव न कुरुते न श्रियमहो
विकारोऽपि श्लाघ्यो भुवनभयभङ्गव्यसनिनः ॥ १४ ॥
akāṇḍabrahmāṇḍakṣayacakitadevāsurakṛpā-
vidheyasyā''sīdyastrinayana viṣaṃ saṃhṛtavataḥ,
sa kalmāṣaḥ kaṇṭhe tava na kurute na śriyamaho
vikāro'pi ślāghyo bhuvanabhayabhaṅgavyasaninaḥ || 14 ||
Akaandabrahmaandakshayachakitadevaasurakripaa- vidheyasyaa''siidyastrinayana visham samhritavatah, sa kalmaashah kanthe tava na kurute na shriyamaho vikaaro'pi shlaaghyo bhuvanabhayabhangavyasaninah
हे त्रिनेत्र! असमय ब्रह्माण्ड के विनाश से भयभीत देवताओं और असुरों पर दया करके जब आपने विष पी लिया, तब आपके कण्ठ में जो नीला दाग पड़ गया, क्या वह आपकी शोभा नहीं बढ़ाता? अहो, जो संसार के भय को मिटाने में लगे रहते हैं, उनका विकार भी प्रशंसनीय होता है।
O three-eyed one, when out of compassion for the gods and demons, terrified that the universe would perish before its time, you drank the poison, the dark stain it left on your throat — does it not add to your beauty? Ah, even a blemish is praiseworthy in one whose passion is to end the world's fear.
असिद्धार्था नैव क्वचिदपि सदेवासुरनरे
निवर्तन्ते नित्यं जगति जयिनो यस्य विशिखाः ।
स पश्यन्नीश त्वामितरसुरसाधारणमभूत्
स्मरः स्मर्तव्यात्मा न हि वशिषु पथ्यः परिभवः ॥ १५ ॥
asiddhārthā naiva kvacidapi sadevāsuranare
nivartante nityaṃ jagati jayino yasya viśikhāḥ,
sa paśyannīśa tvāmitarasurasādhāraṇamabhūt
smaraḥ smartavyātmā na hi vaśiṣu pathyaḥ paribhavaḥ || 15 ||
Asiddhaarthaa naiva kvachidapi sadevaasuranare nivartante nityam jagati jayino yasya vishikhaah, sa pashyanniisha tvaamitarasurasaadhaaranamabhuut smarah smartavyaatmaa na hi vashishu pathyah paribhavah
जिस (कामदेव) के विजयी बाण देवता, असुर और मनुष्यों से युक्त इस जगत् में कहीं भी कभी निष्फल होकर नहीं लौटते, वही काम, हे ईश, आपको अन्य देवताओं जैसा समझकर देखने पर केवल स्मरण-मात्र का विषय (शरीर-रहित) रह गया। जितेन्द्रियों का तिरस्कार हितकर नहीं होता।
Kāma, whose victorious arrows never return unfulfilled anywhere in this world of gods, demons and men, looked at you, O Lord, as if you were like any other god — and became a being who can only be remembered, a bodiless memory. Insulting the self-mastered does no one good.
मही पादाघाताद्व्रजति सहसा संशयपदं
पदं विष्णोर्भ्राम्यद्भुजपरिघरुग्णग्रहगणम् ।
मुहुर्द्यौर्दौस्थ्यं यात्यनिभृतजटाताडिततटा
जगद्रक्षायै त्वं नटसि ननु वामैव विभुता ॥ १६ ॥
mahī pādāghātādvrajati sahasā saṃśayapadaṃ
padaṃ viṣṇorbhrāmyadbhujaparigharugṇagrahagaṇam,
muhurdyaurdausthyaṃ yātyanibhṛtajaṭātāḍitataṭā
jagadrakṣāyai tvaṃ naṭasi nanu vāmaiva vibhutā || 16 ||
Mahii paadaaghaataadvrajati sahasaa samshayapadam padam vishnorbhraamyadbhujaparigharugnagrahaganam, muhurdyaurdausthyam yaatyanibhritajataataaditatataa jagadrakshaayai tvam natasi nanu vaamaiva vibhutaa
जगत् की रक्षा के लिए जब आप नृत्य करते हैं, तो आपके पैरों के आघात से पृथ्वी अचानक संकट में पड़ जाती है; आपकी घूमती गदा-सी भुजाओं से ग्रहों के समूह टकराकर टूटने लगते हैं, विष्णु का पद (आकाश) संशय में आ जाता है; और आपकी बिखरी जटाओं से किनारों पर चोट खाकर स्वर्ग बार-बार विपत्ति में पड़ता है। निश्चय ही प्रभुता उलटी (विचित्र) ही होती है।
When you dance to protect the world, the earth is suddenly imperilled by the stamping of your feet; the realm of Viṣṇu (the sky) is thrown into doubt, its planets shattered by your whirling, club-like arms; and heaven is repeatedly distressed as its edges are lashed by your flying locks. Surely lordship is a contrary thing.
वियद्व्यापी तारागणगुणितफेनोद्गमरुचिः
प्रवाहो वारां यः पृषतलघुदृष्टः शिरसि ते ।
जगद्द्वीपाकारं जलधिवलयं तेन कृतमि-
त्यनेनैवोन्नेयं धृतमहिम दिव्यं तव वपुः ॥ १७ ॥
viyadvyāpī tārāgaṇaguṇitaphenodgamaruciḥ
pravāho vārāṃ yaḥ pṛṣatalaghudṛṣṭaḥ śirasi te,
jagaddvīpākāraṃ jaladhivalayaṃ tena kṛtami-
tyanenaivonneyaṃ dhṛtamahima divyaṃ tava vapuḥ || 17 ||
Viyadvyaapii taaraaganagunitaphenodgamaruchih pravaaho vaaraam yah prishatalaghudrishtah shirasi te, jagaddviipaakaaram jaladhivalayam tena kritami- tyanenaivonneyam dhritamahima divyam tava vapuh
जो जल-प्रवाह (गंगा) आकाश में फैला है, जिसकी फेन की शोभा तारों के समूह से कई गुना हो जाती है, वह आपके सिर पर एक बूँद के समान छोटा दिखता है; और उसी ने जगत् को द्वीपों के आकार वाला, समुद्र से घिरा बना दिया। इसी से आपके दिव्य, महिमा-युक्त शरीर का अनुमान लगाया जा सकता है।
The stream of waters (the Gaṅgā) that fills the sky, the brightness of its foam multiplied by the hosts of stars, looks on your head as small as a drop; yet it shaped the world into islands ringed by the ocean. From this alone one may infer the greatness of your divine form.
रथः क्षोणी यन्ता शतधृतिरगेन्द्रो धनुरथो
रथाङ्गे चन्द्रार्कौ रथचरणपाणिः शर इति ।
दिधक्षोस्ते कोऽयं त्रिपुरतृणमाडम्बरविधि-
र्विधेयैः क्रीडन्त्यो न खलु परतन्त्राः प्रभुधियः ॥ १८ ॥
rathaḥ kṣoṇī yantā śatadhṛtiragendro dhanuratho
rathāṅge candrārkau rathacaraṇapāṇiḥ śara iti,
didhakṣoste ko'yaṃ tripuratṛṇamāḍambaravidhi-
rvidheyaiḥ krīḍantyo na khalu paratantrāḥ prabhudhiyaḥ || 18 ||
Rathah kshonii yantaa shatadhritiragendro dhanuratho rathaange chandraarkau rathacharanapaanih shara iti, didhakshoste ko'yam tripuratrinamaadambaravidhi- rvidheyaih kriidantyo na khalu paratantraah prabhudhiyah
पृथ्वी रथ बनी, ब्रह्मा सारथी, पर्वतराज (मेरु) धनुष, सूर्य-चन्द्र रथ के पहिये, और चक्रधारी विष्णु बाण — त्रिपुर-रूपी तिनके को जलाना चाहने वाले आपके लिए यह आडम्बर कैसा? प्रभु की बुद्धि अपने अधीन (साधनों) से खेलती है; वह पराधीन नहीं होती।
The earth as chariot, Brahmā as charioteer, the king of mountains as bow, the sun and moon as wheels, Viṣṇu who bears the discus as arrow — what is all this pomp for you, who wished only to burn the straw of the three cities? The Lord's will plays with instruments that obey it; it does not depend on them.
हरिस्ते साहस्रं कमलबलिमाधाय पदयो-
र्यदेकोने तस्मिन्निजमुदहरन्नेत्रकमलम् ।
गतो भक्त्युद्रेकः परिणतिमसौ चक्रवपुषा
त्रयाणां रक्षायै त्रिपुरहर जागर्ति जगताम् ॥ १९ ॥
hariste sāhasraṃ kamalabalimādhāya padayo-
ryadekone tasminnijamudaharannetrakamalam,
gato bhaktyudrekaḥ pariṇatimasau cakravapuṣā
trayāṇāṃ rakṣāyai tripurahara jāgarti jagatām || 19 ||
Hariste saahasram kamalabalimaadhaaya padayo- ryadekone tasminnijamudaharannetrakamalam, gato bhaktyudrekah parinatimasau chakravapushaa trayaanaam rakshaayai tripurahara jaagarti jagataam
हरि (विष्णु) ने आपके चरणों में सहस्र कमलों की भेंट रखी; जब उसमें एक कमल कम पड़ा, तो उन्होंने अपना नेत्र-कमल निकालकर चढ़ा दिया। हे त्रिपुरहर! उनकी भक्ति का वह उत्कर्ष सुदर्शन-चक्र के रूप में परिणत हुआ, जो तीनों लोकों की रक्षा के लिए जागता रहता है।
Hari (Viṣṇu) placed an offering of a thousand lotuses at your feet; when it fell short by one, he plucked out his own lotus eye and offered it. O destroyer of the three cities, that surge of devotion was transformed into the discus, which stays awake to protect the three worlds.
क्रतौ सुप्ते जाग्रत्त्वमसि फलयोगे क्रतुमतां
क्व कर्म प्रध्वस्तं फलति पुरुषाराधनमृते ।
अतस्त्वां सम्प्रेक्ष्य क्रतुषु फलदानप्रतिभुवं
श्रुतौ श्रद्धां बद्ध्वा दृढपरिकरः कर्मसु जनः ॥ २० ॥
kratau supte jāgrattvamasi phalayoge kratumatāṃ
kva karma pradhvastaṃ phalati puruṣārādhanamṛte,
atastvāṃ samprekṣya kratuṣu phaladānapratibhuvaṃ
śrutau śraddhāṃ baddhvā dṛḍhaparikaraḥ karmasu janaḥ || 20 ||
Kratau supte jaagrattvamasi phalayoge kratumataam kva karma pradhvastam phalati purushaaraadhanamrite, atastvaam samprekshya kratushu phaladaanapratibhuvam shrutau shraddhaam baddhvaa dridhaparikarah karmasu janah
यज्ञ के समाप्त हो जाने पर भी यज्ञ करने वालों को फल देने के लिए आप जागते रहते हैं। ईश्वर की आराधना के बिना नष्ट हुआ कर्म कहाँ फल देता है? इसलिए आपको यज्ञों में फल देने का जमानतदार जानकर, वेद में श्रद्धा रखकर लोग दृढ़ संकल्प से कर्मों में लगते हैं।
When the sacrifice is over and done, you remain awake to join the sacrificers with its fruit. How could a completed, vanished act bear fruit apart from the worship of the Lord? Therefore, seeing you as the guarantor who grants the fruit of sacrifices, people place their faith in the Veda and apply themselves firmly to ritual action.
क्रियादक्षो दक्षः क्रतुपतिरधीशस्तनुभृता-
मृषीणामार्त्विज्यं शरणद सदस्याः सुरगणाः ।
क्रतुभ्रेषस्त्वत्तः क्रतुफलविधानव्यसनिनो
ध्रुवं कर्तुः श्रद्धाविधुरमभिचाराय हि मखाः ॥ २१ ॥
kriyādakṣo dakṣaḥ kratupatiradhīśastanubhṛtā-
mṛṣīṇāmārtvijyaṃ śaraṇada sadasyāḥ suragaṇāḥ,
kratubhreṣastvattaḥ kratuphalavidhānavyasanino
dhruvaṃ kartuḥ śraddhāvidhuramabhicārāya hi makhāḥ || 21 ||
Kriyaadaksho dakshah kratupatiradhiishastanubhritaa- mrishiinaamaartvijyam sharanada sadasyaah suraganaah, kratubhreshastvattah kratuphalavidhaanavyasanino dhruvam kartuh shraddhaavidhuramabhichaaraaya hi makhaah
हे शरणदाता! कर्मकाण्ड में दक्ष, शरीरधारियों के स्वामी दक्ष स्वयं यज्ञ के यजमान थे, ऋषि ऋत्विज थे, देवगण सभासद थे — फिर भी यज्ञ-फल की विधि में आसक्त उस (दक्ष) का यज्ञ आपसे नष्ट हो गया। निश्चय ही श्रद्धा से रहित यज्ञ कर्ता के विनाश के लिए ही होते हैं।
O giver of refuge, Dakṣa, skilled in ritual and lord of embodied beings, was himself the patron of the sacrifice; the sages were its priests and the hosts of gods its assembly — yet his sacrifice, devoted only to securing its fruit, was ruined by you. Surely sacrifices performed without faith turn to the harm of the one who performs them.
प्रजानाथं नाथ प्रसभमभिकं स्वां दुहितरं
गतं रोहिद्भूतां रिरमयिषुमृष्यस्य वपुषा ।
धनुष्पाणेर्यातं दिवमपि सपत्राकृतममुं
त्रसन्तं तेऽद्यापि त्यजति न मृगव्याधरभसः ॥ २२ ॥
prajānāthaṃ nātha prasabhamabhikaṃ svāṃ duhitaraṃ
gataṃ rohidbhūtāṃ riramayiṣumṛṣyasya vapuṣā,
dhanuṣpāṇeryātaṃ divamapi sapatrākṛtamamuṃ
trasantaṃ te'dyāpi tyajati na mṛgavyādharabhasaḥ || 22 ||
Prajaanaatham naatha prasabhamabhikam svaam duhitaram gatam rohidbhuutaam riramayishumrishyasya vapushaa, dhanushpaaneryaatam divamapi sapatraakritamamum trasantam te'dyaapi tyajati na mrigavyaadharabhasah
हे नाथ! प्रजापति (ब्रह्मा) अपनी पुत्री के पास, जो हिरणी बन गई थी, बलपूर्वक काम-भाव से हिरण का रूप धरकर गए। जब वे आकाश की ओर भागे, तब भी आपके धनुष से छूटे बाण ने उन्हें बेध दिया; मृग-शिकारी (आप) का वह वेग आज भी भयभीत उनका पीछा नहीं छोड़ता।
O Lord, when Prajāpati (Brahmā), inflamed with desire, went violently after his own daughter, who had become a doe, taking the form of a stag, your arrow, from the bow in your hand, pierced him even as he fled to the sky; and to this day the fury of the hunter of the deer does not leave him in his fear. (Tradition sees this in the stars of the constellation Mṛgaśiras.)
स्वलावण्याशंसा धृतधनुषमह्नाय तृणव-
त्पुरः प्लुष्टं दृष्ट्वा पुरमथन पुष्पायुधमपि ।
यदि स्त्रैणं देवी यमनिरतदेहार्धघटना-
दवैति त्वामद्धा बत वरद मुग्धा युवतयः ॥ २३ ॥
svalāvaṇyāśaṃsā dhṛtadhanuṣamahnāya tṛṇava-
tpuraḥ pluṣṭaṃ dṛṣṭvā puramathana puṣpāyudhamapi,
yadi straiṇaṃ devī yamaniratadehārdhaghaṭanā-
davaiti tvāmaddhā bata varada mugdhā yuvatayaḥ || 23 ||
Svalaavanyaashamsaa dhritadhanushamahnaaya trinava- tpurah plushtam drishtvaa puramathana pushpaayudhamapi, yadi strainam devii yamaniratadehaardhaghatanaa- davaiti tvaamaddhaa bata varada mugdhaa yuvatayah
हे पुरमथन! अपने सौन्दर्य के गर्व में धनुष लेकर खड़े पुष्पायुध (कामदेव) को आपने सामने तिनके की तरह तुरन्त जला दिया — यह देखकर भी यदि देवी (पार्वती) अपने तप से पाए आधे शरीर के कारण आपको स्त्री-वश समझती हैं, तो हे वरद, सचमुच युवतियाँ भोली होती हैं।
O destroyer of the cities, you burned the flower-armed Kāma instantly, like a straw, as he stood before you bow in hand, trusting in his own beauty. If, having seen this, the Goddess still thinks you are ruled by a woman because she won half your body through her austerity, then, O giver of boons, young women are indeed innocent.
श्मशानेष्वाक्रीडा स्मरहर पिशाचाः सहचरा-
श्चिताभस्मालेपः स्रगपि नृकरोटीपरिकरः ।
अमङ्गल्यं शीलं तव भवतु नामैवमखिलं
तथाऽपि स्मर्तॄणां वरद परमं मङ्गलमसि ॥ २४ ॥
śmaśāneṣvākrīḍā smarahara piśācāḥ sahacarā-
ścitābhasmālepaḥ sragapi nṛkaroṭīparikaraḥ,
amaṅgalyaṃ śīlaṃ tava bhavatu nāmaivamakhilaṃ
tathā'pi smartṝṇāṃ varada paramaṃ maṅgalamasi || 24 ||
Shmashaaneshvaakriidaa smarahara pishaachaah sahacharaa- shchitaabhasmaalepah sragapi nrikarotiiparikarah, amangalyam shiilam tava bhavatu naamaivamakhilam tathaa'pi smartriinaam varada paramam mangalamasi
हे स्मरहर! आपका क्रीडा-स्थल श्मशान है, पिशाच आपके साथी हैं, चिता की भस्म आपका लेप है और मनुष्यों की खोपड़ियों की माला आपका आभूषण है। आपका यह समूचा आचरण भले अमंगल-सा दिखे, फिर भी हे वरद, आपका स्मरण करने वालों के लिए आप परम मंगल हैं।
O destroyer of Kāma, your playground is the cremation ground, ghouls are your companions, the ash of funeral pyres is your ointment, and your garland is a string of human skulls. Let all your conduct seem inauspicious in this way — still, O giver of boons, for those who remember you, you are the supreme auspiciousness.
मनः प्रत्यक्चित्ते सविधमवधायात्तमरुतः
प्रहृष्यद्रोमाणः प्रमदसलिलोत्सङ्गितदृशः ।
यदालोक्याह्लादं ह्रद इव निमज्ज्यामृतमये
दधत्यन्तस्तत्त्वं किमपि यमिनस्तत्किल भवान् ॥ २५ ॥
manaḥ pratyakcitte savidhamavadhāyāttamarutaḥ
prahṛṣyadromāṇaḥ pramadasalilotsaṅgitadṛśaḥ,
yadālokyāhlādaṃ hrada iva nimajjyāmṛtamaye
dadhatyantastattvaṃ kimapi yaminastatkila bhavān || 25 ||
Manah pratyakchitte savidhamavadhaayaattamarutah prahrishyadromaanah pramadasalilotsangitadrishah, yadaalokyaahlaadam hrada iva nimajjyaamritamaye dadhatyantastattvam kimapi yaminastatkila bhavaan
संयमी योगी प्राणों को वश में करके मन को विधिपूर्वक अन्तर्मुख चित्त में स्थिर करते हैं; उनके रोमांच हो आता है, नेत्र आनन्द के आँसुओं से भर जाते हैं, और वे अमृत से भरे सरोवर में डूबे-से भीतर किसी अनिर्वचनीय तत्त्व का अनुभव करके आनन्द पाते हैं — वह तत्त्व निश्चय ही आप ही हैं।
Self-controlled yogīs, having mastered the breath, fix the mind as prescribed in consciousness turned inward; their hair stands on end, their eyes brim with tears of joy, and, as if plunged into a lake of nectar, they know within a delight in some indescribable reality. That reality, surely, is you.
त्वमर्कस्त्वं सोमस्त्वमसि पवनस्त्वं हुतवह-
स्त्वमापस्त्वं व्योम त्वमु धरणिरात्मा त्वमिति च ।
परिच्छिन्नामेवं त्वयि परिणता बिभ्रति गिरं
न विद्मस्तत्तत्त्वं वयमिह तु यत्त्वं न भवसि ॥ २६ ॥
tvamarkastvaṃ somastvamasi pavanastvaṃ hutavaha-
stvamāpastvaṃ vyoma tvamu dharaṇirātmā tvamiti ca,
paricchinnāmevaṃ tvayi pariṇatā bibhrati giraṃ
na vidmastattattvaṃ vayamiha tu yattvaṃ na bhavasi || 26 ||
Tvamarkastvam somastvamasi pavanastvam hutavaha- stvamaapastvam vyoma tvamu dharaniraatmaa tvamiti cha, parichchhinnaamevam tvayi parinataa bibhrati giram na vidmastattattvam vayamiha tu yattvam na bhavasi
'तुम सूर्य हो, तुम चन्द्रमा हो, तुम वायु हो, तुम अग्नि हो, तुम जल हो, तुम आकाश हो, तुम पृथ्वी हो और तुम आत्मा हो' — इस प्रकार परिपक्व ज्ञानी आपके विषय में सीमित वचन कहते हैं। पर हम उस तत्त्व को नहीं जानते जो आप न हों।
'You are the sun, you the moon, you the wind, you the fire, you the waters, you space, you the earth, and you the Self' — so do the wise speak of you in words that set limits. But we know of nothing in this world that you are not.
त्रयीं तिस्रो वृत्तीस्त्रिभुवनमथो त्रीनपि सुरा-
नकाराद्यैर्वर्णैस्त्रिभिरभिदधत्तीर्णविकृति ।
तुरीयं ते धाम ध्वनिभिरवरुन्धानमणुभिः
समस्तव्यस्तं त्वां शरणद गृणात्योमिति पदम् ॥ २७ ॥
trayīṃ tisro vṛttīstribhuvanamatho trīnapi surā-
nakārādyairvarṇaistribhirabhidadhattīrṇavikṛti,
turīyaṃ te dhāma dhvanibhiravarundhānamaṇubhiḥ
samastavyastaṃ tvāṃ śaraṇada gṛṇātyomiti padam || 27 ||
Trayiim tisro vrittiistribhuvanamatho triinapi suraa- nakaaraadyairvarnaistribhirabhidadhattiirnavikriti, turiiyam te dhaama dhvanibhiravarundhaanamanubhih samastavyastam tvaam sharanada grinaatyomiti padam
हे शरणदाता! 'ॐ' पद 'अ' आदि तीन वर्णों से तीन वेदों, (जाग्रत्, स्वप्न, सुषुप्ति) तीन अवस्थाओं, तीन लोकों और तीन देवताओं का बोध कराता हुआ, और सूक्ष्म ध्वनियों (नाद) द्वारा सभी विकारों से परे आपके चौथे (तुरीय) धाम को सूचित करता हुआ, समष्टि और व्यष्टि रूप में आपका ही वर्णन करता है।
O giver of refuge, the word Oṃ, through its three letters beginning with 'a', names the three Vedas, the three states (waking, dream and deep sleep), the three worlds and the three gods; and through its subtle resonance it points to your fourth abode, beyond all change. So it proclaims you, both as a whole and in your separate aspects.
भवः शर्वो रुद्रः पशुपतिरथोग्रः सह महां-
स्तथा भीमेशानाविति यदभिधानाष्टकमिदम् ।
अमुष्मिन्प्रत्येकं प्रविचरति देव श्रुतिरपि
प्रियायास्मै धात्रे प्रविहितनमस्योऽस्मि भवते ॥ २८ ॥
bhavaḥ śarvo rudraḥ paśupatirathograḥ saha mahāṃ-
stathā bhīmeśānāviti yadabhidhānāṣṭakamidam,
amuṣminpratyekaṃ pravicarati deva śrutirapi
priyāyāsmai dhātre pravihitanamasyo'smi bhavate || 28 ||
Bhavah sharvo rudrah pashupatirathograh saha mahaam- stathaa bhiimeshaanaaviti yadabhidhaanaashtakamidam, amushminpratyekam pravicharati deva shrutirapi priyaayaasmai dhaatre pravihitanamasyo'smi bhavate
हे देव! भव, शर्व, रुद्र, पशुपति, उग्र, महादेव, भीम और ईशान — आपके ये जो आठ नाम हैं, इनमें से प्रत्येक में श्रुति भी विचरण करती है। इन सबके धाम, परम प्रिय आपको मैं प्रणाम करता हूँ।
O God, Bhava, Śarva, Rudra, Paśupati, Ugra, Mahādeva, Bhīma and Īśāna — this set of eight names is yours, and the Veda itself moves through each of them. To you, dear to me, the support of them all, I offer my salutation.
नमो नेदिष्ठाय प्रियदव दविष्ठाय च नमो
नमः क्षोदिष्ठाय स्मरहर महिष्ठाय च नमः ।
नमो वर्षिष्ठाय त्रिनयन यविष्ठाय च नमो
नमः सर्वस्मै ते तदिदमिति शर्वाय च नमः ॥ २९ ॥
namo nediṣṭhāya priyadava daviṣṭhāya ca namo
namaḥ kṣodiṣṭhāya smarahara mahiṣṭhāya ca namaḥ,
namo varṣiṣṭhāya trinayana yaviṣṭhāya ca namo
namaḥ sarvasmai te tadidamiti śarvāya ca namaḥ || 29 ||
Namo nedishthaaya priyadava davishthaaya cha namo namah kshodishthaaya smarahara mahishthaaya cha namah, namo varshishthaaya trinayana yavishthaaya cha namo namah sarvasmai te tadidamiti sharvaaya cha namah
हे एकान्त-प्रिय! अत्यन्त निकट रहने वाले आपको नमस्कार, अत्यन्त दूर रहने वाले आपको नमस्कार। हे स्मरहर! अत्यन्त सूक्ष्म आपको नमस्कार, अत्यन्त महान् आपको नमस्कार। हे त्रिनेत्र! सबसे वृद्ध आपको नमस्कार, सबसे युवा आपको नमस्कार। 'यह सब आप ही हैं' — इस रूप में सर्वरूप शर्व को नमस्कार।
O lover of solitude, salutation to you who are nearest, and salutation to you who are farthest. O destroyer of Kāma, salutation to you who are smallest, and to you who are greatest. O three-eyed one, salutation to you who are oldest, and to you who are youngest. Salutation to you who are all, to Śarva, as 'all this is you'.
बहुलरजसे विश्वोत्पत्तौ भवाय नमो नमः
प्रबलतमसे तत्संहारे हराय नमो नमः ।
जनसुखकृते सत्त्वोद्रिक्तौ मृडाय नमो नमः
प्रमहसि पदे निस्त्रैगुण्ये शिवाय नमो नमः ॥ ३० ॥
bahularajase viśvotpattau bhavāya namo namaḥ
prabalatamase tatsaṃhāre harāya namo namaḥ,
janasukhakṛte sattvodriktau mṛḍāya namo namaḥ
pramahasi pade nistraiguṇye śivāya namo namaḥ || 30 ||
Bahularajase vishvotpattau bhavaaya namo namah prabalatamase tatsamhaare haraaya namo namah, janasukhakrite sattvodriktau mridaaya namo namah pramahasi pade nistraigunye shivaaya namo namah
विश्व की उत्पत्ति में रजोगुण-प्रधान भव को बार-बार नमस्कार; उसके संहार में तमोगुण-प्रधान हर को बार-बार नमस्कार; लोगों के सुख के लिए सत्त्वगुण-प्रधान मृड को बार-बार नमस्कार; और तीनों गुणों से परे, परम ज्योतिर्मय पद में स्थित शिव को बार-बार नमस्कार।
Salutation again and again to Bhava, abounding in rajas, in the creation of the universe; to Hara, abounding in tamas, in its dissolution; to Mṛḍa, in whom sattva predominates, for the happiness of beings; and salutation again and again to Śiva, in the radiant state beyond the three guṇas.
कृशपरिणति चेतः क्लेशवश्यं क्व चेदं
क्व च तव गुणसीमोल्लङ्घिनी शश्वदृद्धिः ।
इति चकितममन्दीकृत्य मां भक्तिराधा-
द्वरद चरणयोस्ते वाक्यपुष्पोपहारम् ॥ ३१ ॥
kṛśapariṇati cetaḥ kleśavaśyaṃ kva cedaṃ
kva ca tava guṇasīmollaṅghinī śaśvadṛddhiḥ,
iti cakitamamandīkṛtya māṃ bhaktirādhā-
dvarada caraṇayoste vākyapuṣpopahāram || 31 ||
Krishaparinati chetah kleshavashyam kva chedam kva cha tava gunasiimollanghinii shashvadriddhih, iti chakitamamandiikritya maam bhaktiraadhaa- dvarada charanayoste vaakyapushpopahaaram
हे वरद! कहाँ तो मेरा यह अल्प-शक्ति, क्लेशों के वश में पड़ा चित्त, और कहाँ आपकी गुणों की सीमा को लाँघने वाली शाश्वत समृद्धि! — इस विचार से चकित हुए मुझे भक्ति ने साहसी बनाकर आपके चरणों में वचनों के पुष्पों का यह उपहार अर्पित करवाया है।
O giver of boons, where is this mind of mine, feeble in its development and ruled by afflictions, and where your eternal splendour that overflows every bound of quality? Though I was dismayed by this thought, devotion made me bold and led me to place this offering of flowers of words at your feet.
असितगिरिसमं स्यात्कज्जलं सिन्धुपात्रे
सुरतरुवरशाखा लेखनी पत्रमुर्वी ।
लिखति यदि गृहीत्वा शारदा सर्वकालं
तदपि तव गुणानामीश पारं न याति ॥ ३२ ॥
asitagirisamaṃ syātkajjalaṃ sindhupātre
surataruvaraśākhā lekhanī patramurvī,
likhati yadi gṛhītvā śāradā sarvakālaṃ
tadapi tava guṇānāmīśa pāraṃ na yāti || 32 ||
Asitagirisamam syaatkajjalam sindhupaatre surataruvarashaakhaa lekhanii patramurvii, likhati yadi grihiitvaa shaaradaa sarvakaalam tadapi tava gunaanaamiisha paaram na yaati
यदि काले पर्वत के बराबर काजल हो, समुद्र दवात हो, कल्पवृक्ष की श्रेष्ठ शाखा लेखनी हो, पृथ्वी पत्र हो, और स्वयं सरस्वती इन्हें लेकर सदा लिखती रहें — तब भी हे ईश, आपके गुणों का पार नहीं पा सकतीं।
If there were ink equal to a black mountain, with the ocean as the inkpot, the finest branch of the wish-fulfilling tree as the pen and the earth as the page, and if Śāradā (Sarasvatī) herself took them and wrote for all time, even then, O Lord, she would not reach the end of your qualities.
असुरसुरमुनीन्द्रैरर्चितस्येन्दुमौले-
र्ग्रथितगुणमहिम्नो निर्गुणस्येश्वरस्य ।
सकलगणवरिष्ठः पुष्पदन्ताभिधानो
रुचिरमलघुवृत्तैः स्तोत्रमेतच्चकार ॥ ३३ ॥
asurasuramunīndrairarcitasyendumaule-
rgrathitaguṇamahimno nirguṇasyeśvarasya,
sakalagaṇavariṣṭhaḥ puṣpadantābhidhāno
ruciramalaghuvṛttaiḥ stotrametaccakāra || 33 ||
Asurasuramuniindrairarchitasyendumaule- rgrathitagunamahimno nirgunasyeshvarasya, sakalaganavarishthah pushpadantaabhidhaano ruchiramalaghuvrittaih stotrametachchakaara
असुर, देवता और श्रेष्ठ मुनियों द्वारा पूजित, चन्द्रमौलि, निर्गुण ईश्वर की गुण-गाथा से गुँथी महिमा वाला यह स्तोत्र सभी गणों में श्रेष्ठ पुष्पदन्त नामक (गन्धर्व) ने सुन्दर, विस्तृत छन्दों में रचा।
Puṣpadanta, foremost of all the gaṇas, composed this hymn in beautiful long metres, weaving together the greatness and qualities of the Lord who is beyond qualities, who bears the moon on his head and is worshipped by demons, gods and the chief sages.
अहरहरनवद्यं धूर्जटेः स्तोत्रमेतत्
पठति परमभक्त्या शुद्धचित्तः पुमान्यः ।
स भवति शिवलोके रुद्रतुल्यस्तथाऽत्र
प्रचुरतरधनायुःपुत्रवान्कीर्तिमांश्च ॥ ३४ ॥
aharaharanavadyaṃ dhūrjaṭeḥ stotrametat
paṭhati paramabhaktyā śuddhacittaḥ pumānyaḥ,
sa bhavati śivaloke rudratulyastathā'tra
pracurataradhanāyuḥputravānkīrtimāṃśca || 34 ||
Aharaharanavadyam dhuurjateh stotrametat pathati paramabhaktyaa shuddhachittah pumaanyah, sa bhavati shivaloke rudratulyastathaa'tra prachurataradhanaayuhputravaankiirtimaamshcha
जो मनुष्य शुद्ध चित्त से परम भक्ति के साथ धूर्जटि (शिव) के इस निर्दोष स्तोत्र का प्रतिदिन पाठ करता है, वह शिवलोक में रुद्र के समान होता है, और इस लोक में भी प्रचुर धन, आयु, पुत्र और कीर्ति से युक्त होता है।
Whoever recites this flawless hymn to Dhūrjaṭi (Śiva) day after day with supreme devotion and a pure mind becomes like Rudra in the world of Śiva, and here too is blessed with abundant wealth, long life, children and fame.
महेशान्नापरो देवो महिम्नो नापरा स्तुतिः ।
अघोरान्नापरो मन्त्रो नास्ति तत्त्वं गुरोः परम् ॥ ३५ ॥
maheśānnāparo devo mahimno nāparā stutiḥ,
aghorānnāparo mantro nāsti tattvaṃ guroḥ param || 35 ||
Maheshaannaaparo devo mahimno naaparaa stutih, aghoraannaaparo mantro naasti tattvam guroh param
महेश से बढ़कर कोई देवता नहीं, महिम्न-स्तोत्र से बढ़कर कोई स्तुति नहीं, अघोर से बढ़कर कोई मन्त्र नहीं, और गुरु से बढ़कर कोई तत्त्व नहीं।
There is no god higher than Maheśa, no hymn higher than the Mahimna, no mantra higher than Aghora, and no truth higher than the Guru.
दीक्षादानं तपस्तीर्थं ज्ञानं यागादिकाः क्रियाः ।
महिम्नस्तवपाठस्य कलां नार्हति षोडशीम् ॥ ३६ ॥
dīkṣādānaṃ tapastīrthaṃ jñānaṃ yāgādikāḥ kriyāḥ,
mahimnastavapāṭhasya kalāṃ nārhati ṣoḍaśīm || 36 ||
Diikshaadaanam tapastiirtham jnaanam yaagaadikaah kriyaah, mahimnastavapaathasya kalaam naarhati shodashiim
दीक्षा, दान, तप, तीर्थ, ज्ञान और यज्ञ आदि क्रियाएँ — ये सब महिम्न-स्तोत्र के पाठ की सोलहवीं कला के बराबर भी नहीं हैं।
Initiation, charity, austerity, pilgrimage, knowledge and rites such as sacrifice are not worth a sixteenth part of the recitation of the Mahimna hymn.
कुसुमदशननामा सर्वगन्धर्वराजः
शशिधरवरमौलेर्देवदेवस्य दासः ।
स गुरुनिजमहिम्नो भ्रष्ट एवास्य रोषात्
स्तवनमिदमकार्षीद्दिव्यदिव्यं महिम्नः ॥ ३७ ॥
kusumadaśananāmā sarvagandharvarājaḥ
śaśidharavaramaulerdevadevasya dāsaḥ,
sa gurunijamahimno bhraṣṭa evāsya roṣāt
stavanamidamakārṣīddivyadivyaṃ mahimnaḥ || 37 ||
Kusumadashananaamaa sarvagandharvaraajah shashidharavaramaulerdevadevasya daasah, sa gurunijamahimno bhrashta evaasya roshaat stavanamidamakaarshiiddivyadivyam mahimnah
कुसुमदशन (पुष्पदन्त) नाम का सब गन्धर्वों का राजा, चन्द्रशेखर देवाधिदेव (शिव) का दास था। उन्हीं (शिव) के क्रोध से अपनी महिमा से भ्रष्ट होकर उसने महिमा का वर्णन करने वाला यह अत्यन्त दिव्य स्तोत्र रचा।
Kusumadaśana (Puṣpadanta) by name, king of all the gandharvas, was a servant of the god of gods who bears the moon on his crest. Fallen from his own great glory through that god's anger, he composed this most divine hymn on His greatness.
सुरवरमुनिपूज्यं स्वर्गमोक्षैकहेतुं
पठति यदि मनुष्यः प्राञ्जलिर्नान्यचेताः ।
व्रजति शिवसमीपं किन्नरैः स्तूयमानः
स्तवनमिदममोघं पुष्पदन्तप्रणीतम् ॥ ३८ ॥
suravaramunipūjyaṃ svargamokṣaikahetuṃ
paṭhati yadi manuṣyaḥ prāñjalirnānyacetāḥ,
vrajati śivasamīpaṃ kinnaraiḥ stūyamānaḥ
stavanamidamamoghaṃ puṣpadantapraṇītam || 38 ||
Suravaramunipuujyam svargamokshaikahetum pathati yadi manushyah praanjalirnaanyachetaah, vrajati shivasamiipam kinnaraih stuuyamaanah stavanamidamamogham pushpadantapraniitam
देवताओं और श्रेष्ठ मुनियों द्वारा पूज्य, स्वर्ग और मोक्ष का एकमात्र कारण, पुष्पदन्त द्वारा रचित इस अमोघ स्तोत्र का जो मनुष्य हाथ जोड़कर अनन्य चित्त से पाठ करता है, वह किन्नरों द्वारा स्तुत होता हुआ शिव के समीप जाता है।
Whoever recites this unfailing hymn composed by Puṣpadanta — honoured by the gods and the great sages, the one means to heaven and liberation — with joined palms and a mind fixed on nothing else, goes to the presence of Śiva, praised by the kinnaras.
श्रीपुष्पदन्तमुखपङ्कजनिर्गतेन
स्तोत्रेण किल्बिषहरेण हरप्रियेण ।
कण्ठस्थितेन पठितेन समाहितेन
सुप्रीणितो भवति भूतपतिर्महेशः ॥ ३९ ॥
śrīpuṣpadantamukhapaṅkajanirgatena
stotreṇa kilbiṣahareṇa harapriyeṇa,
kaṇṭhasthitena paṭhitena samāhitena
suprīṇito bhavati bhūtapatirmaheśaḥ || 39 ||
Shriipushpadantamukhapankajanirgatena stotrena kilbishaharena harapriyena, kanthasthitena pathitena samaahitena supriinito bhavati bhuutapatirmaheshah
श्री पुष्पदन्त के मुख-कमल से निकले, पापों को हरने वाले, हर (शिव) को प्रिय इस स्तोत्र का कण्ठस्थ करके एकाग्र मन से पाठ करने पर भूतपति महेश अत्यन्त प्रसन्न होते हैं।
When this hymn, which came from the lotus mouth of Śrī Puṣpadanta, which takes away sin and is dear to Hara, is learnt by heart and recited with a collected mind, Maheśa, lord of beings, is fully pleased.
इत्येषा वाङ्मयी पूजा श्रीमच्छङ्करपादयोः ।
अर्पिता तेन देवेशः प्रीयतां मे सदाशिवः ॥ ४० ॥
ityeṣā vāṅmayī pūjā śrīmacchaṅkarapādayoḥ,
arpitā tena deveśaḥ prīyatāṃ me sadāśivaḥ || 40 ||
Ityeshaa vaanmayii puujaa shriimachchhankarapaadayoh, arpitaa tena deveshah priiyataam me sadaashivah
इस प्रकार यह वाणी-रूपी पूजा श्री शंकर के चरणों में अर्पित है; इससे देवेश सदाशिव मुझ पर प्रसन्न हों।
Thus this worship made of words is offered at the feet of Śrī Śaṅkara. May Sadāśiva, lord of the gods, be pleased with me through it.