Verse meanings · श्लोकार्थप्रत्येक श्लोक के नीचे दिया गया हिन्दी और अंग्रेज़ी अर्थ AdiVeda का अपना सम्पादकीय अनुवाद है, जो ऊपर दिए गए संस्कृत पाठ से सीधे इस संस्करण के लिए किया गया है। यह पाठ को समझने में सहायता के लिए है — यह किसी प्रकाशित अनुवाद का उद्धरण या कोई पारम्परिक भाष्य नहीं है। जहाँ विभिन्न परम्पराएँ किसी अंश को अलग ढंग से पढ़ती हैं, वहाँ संक्षेप में यह बताया गया है।
The Hindi and English meaning under each verse is AdiVeda's own editorial translation, made directly from the Sanskrit printed here for this edition. It is meant to help you follow the text — it is not quoted from any published translation and it is not a traditional commentary. Where traditions read a passage differently, the meaning says so briefly.
अथ सप्तमोऽध्यायः · Chapter 7 — The Lord tells Uddhava of the world’s end, and the story of the avadhūta begins
श्रीभगवानुवाच।
यदात्थ मां महाभाग तच्चिकीर्षितमेव मे।
ब्रह्मा भवो लोकपालाः स्वर्वासं मेऽभिकाङ्क्षिणः ॥ ११.७.१ ॥
śrībhagavānuvāca|
yadāttha māṃ mahābhāga taccikīrṣitameva me|
brahmā bhavo lokapālāḥ svarvāsaṃ me'bhikāṅkṣiṇaḥ || 11.7.1 ||
Shriibhagavaanuvaacha|
Yadaattha maam mahaabhaaga tachchikiirshitameva me|
Brahmaa bhavo lokapaalaah svarvaasam me'bhikaankshinah || 11.7.1 ||
श्रीभगवान् बोले: हे महाभाग, तुमने जो कहा, वही मैं करना चाहता हूँ। ब्रह्मा, शिव और सभी लोकपाल अब यही चाहते हैं कि मैं स्वर्गधाम लौट आऊँ।
The Blessed Lord said: Most fortunate one, what you have said is exactly what I mean to do. Brahmā, Bhava [Śiva] and the guardians of the worlds are all waiting for me to return to my heavenly abode.
मया निष्पादितं ह्यत्र देवकार्यमशेषतः।
यदर्थमवतीर्णोऽहमंशेन ब्रह्मणार्थितः ॥ ११.७.२ ॥
mayā niṣpāditaṃ hyatra devakāryamaśeṣataḥ|
yadarthamavatīrṇo'hamaṃśena brahmaṇārthitaḥ || 11.7.2 ||
Mayaa nishpaaditam hyatra devakaaryamasheshatah|
Yadarthamavatiirno'hamamshena brahmanaarthitah || 11.7.2 ||
ब्रह्मा की प्रार्थना पर जिस प्रयोजन के लिए मैं अपने अंश सहित अवतरित हुआ था, देवताओं का वह सारा कार्य मैंने यहाँ पूरा कर दिया है।
The work of the gods, for which I descended with a portion of myself at Brahmā's request, I have now carried out here completely.
कुलं वै शापनिर्दग्धं नङ्क्ष्यत्यन्योन्यविग्रहात्।
समुद्रः सप्तमे ह्येनां पुरीं च प्लावयिष्यति ॥ ११.७.३ ॥
kulaṃ vai śāpanirdagdhaṃ naṅkṣyatyanyonyavigrahāt|
samudraḥ saptame hyenāṃ purīṃ ca plāvayiṣyati || 11.7.3 ||
Kulam vai shaapanirdagdham nankshyatyanyonyavigrahaat|
Samudrah saptame hyenaam puriim cha plaavayishyati || 11.7.3 ||
शाप से दग्ध यह कुल आपसी कलह से नष्ट हो जाएगा, और सातवें दिन समुद्र इस नगरी को डुबो देगा।
This clan, already scorched by a curse, will destroy itself through quarrels among its own members, and on the seventh day the sea will flood this city.
यर्ह्येवायं मया त्यक्तो लोकोऽयं नष्टमङ्गलः।
भविष्यत्यचिरात्साधो कलिनापि निराकृतः ॥ ११.७.४ ॥
yarhyevāyaṃ mayā tyakto loko'yaṃ naṣṭamaṅgalaḥ|
bhaviṣyatyacirātsādho kalināpi nirākṛtaḥ || 11.7.4 ||
Yarhyevaayam mayaa tyakto loko'yam nashtamangalah|
Bhavishyatyachiraatsaadho kalinaapi niraakritah || 11.7.4 ||
हे साधु, जैसे ही मैं इस लोक को छोड़ूँगा, यह शीघ्र ही अपना मंगल खो देगा और कलि से भी दबा दिया जाएगा।
Good Uddhava, the moment I leave this world it will lose its auspiciousness, and before long Kali too will overpower it.
न वस्तव्यं त्वयैवेह मया त्यक्ते महीतले।
जनोऽधर्मरुचिर्भद्र भविष्यति कलौ युगे ॥ ११.७.५ ॥
na vastavyaṃ tvayaiveha mayā tyakte mahītale|
jano'dharmarucirbhadra bhaviṣyati kalau yuge || 11.7.5 ||
Na vastavyam tvayaiveha mayaa tyakte mahiitale|
Jano'dharmaruchirbhadra bhavishyati kalau yuge || 11.7.5 ||
हे भद्र, मेरे पृथ्वी छोड़ देने पर तुम्हें यहाँ नहीं रहना चाहिए, क्योंकि कलियुग में लोगों की रुचि अधर्म में होगी।
Once I have left the earth, dear friend, you should not remain here, for in the Kali age people will take delight in adharma.
त्वं तु सर्वं परित्यज्य स्नेहं स्वजनबन्धुषु।
मय्यावेश्य मनः सम्यक्समदृग्विचरस्व गाम् ॥ ११.७.६ ॥
tvaṃ tu sarvaṃ parityajya snehaṃ svajanabandhuṣu|
mayyāveśya manaḥ samyaksamadṛgvicarasva gām || 11.7.6 ||
Tvam tu sarvam parityajya sneham svajanabandhushu|
Mayyaaveshya manah samyaksamadrigvicharasva gaam || 11.7.6 ||
तुम तो अपने स्वजनों और बंधुओं के प्रति सारा स्नेह त्यागकर, मन को भली-भाँति मुझमें लगाकर, सबको समान दृष्टि से देखते हुए पृथ्वी पर विचरण करो।
As for you, give up all affection for kinsmen and relations, settle your mind fully in me, and wander the earth seeing all things with an equal eye.
यदिदं मनसा वाचा चक्षुर्भ्यां श्रवणादिभिः।
नश्वरं गृह्यमाणं च विद्धि मायामनोमयम् ॥ ११.७.७ ॥
yadidaṃ manasā vācā cakṣurbhyāṃ śravaṇādibhiḥ|
naśvaraṃ gṛhyamāṇaṃ ca viddhi māyāmanomayam || 11.7.7 ||
Yadidam manasaa vaachaa chakshurbhyaam shravanaadibhih|
Nashvaram grihyamaanam cha viddhi maayaamanomayam || 11.7.7 ||
मन, वाणी, आँखों, कानों आदि से जो कुछ ग्रहण किया जाता है, उस सबको नश्वर, माया और मन की रचना जानो।
Whatever is grasped by the mind, by speech, by the eyes, the ears and the other senses — know it to be perishable, a product of māyā, made of mind.
पुंसोऽयुक्तस्य नानार्थो भ्रमः स गुणदोषभाक्।
कर्माकर्मविकर्मेति गुणदोषधियो भिदा ॥ ११.७.८ ॥
puṃso'yuktasya nānārtho bhramaḥ sa guṇadoṣabhāk|
karmākarmavikarmeti guṇadoṣadhiyo bhidā || 11.7.8 ||
Pumso'yuktasya naanaartho bhramah sa gunadoshabhaak|
Karmaakarmavikarmeti gunadoshadhiyo bhidaa || 11.7.8 ||
असंयमी मनुष्य को जो अनेकता दिखती है, वह भ्रम है और वही गुण-दोष की धारणा उत्पन्न करता है। कर्म, अकर्म और विकर्म का भेद भी गुण-दोष देखने वाली बुद्धि का ही बनाया हुआ है।
For the undisciplined person the world appears as many separate things; that is a confusion, and it brings with it the idea of good and bad. The division into karma, non-action and wrong action is likewise the work of a mind that judges merit and fault.
तस्माद्युक्तेन्द्रियग्रामो युक्तचित्त इदं जगत्।
आत्मनीक्षस्व विततमात्मानं मय्यधीश्वरे ॥ ११.७.९ ॥
tasmādyuktendriyagrāmo yuktacitta idaṃ jagat|
ātmanīkṣasva vitatamātmānaṃ mayyadhīśvare || 11.7.9 ||
Tasmaadyuktendriyagraamo yuktachitta idam jagat|
Aatmaniikshasva vitatamaatmaanam mayyadhiishvare || 11.7.9 ||
इसलिए इंद्रियों के समूह और चित्त को वश में करके इस जगत् को अपनी आत्मा में फैला हुआ देखो, और उस आत्मा को मुझ परमेश्वर में देखो।
Therefore, with the senses and the mind held in check, see this world spread out within your self, and see that self in me, the supreme Lord.
ज्ञानविज्ञानसंयुक्त आत्मभूतः शरीरिणाम्।
आत्मानुभवतुष्टात्मा नान्तरायैर्विहन्यसे ॥ ११.७.१० ॥
jñānavijñānasaṃyukta ātmabhūtaḥ śarīriṇām|
ātmānubhavatuṣṭātmā nāntarāyairvihanyase || 11.7.10 ||
Jnaanavijnaanasamyukta aatmabhuutah shariirinaam|
Aatmaanubhavatushtaatmaa naantaraayairvihanyase || 11.7.10 ||
ज्ञान और विज्ञान (अनुभूत ज्ञान) से युक्त होकर, सभी देहधारियों के आत्मस्वरूप बनकर और आत्मा के अनुभव से तृप्त रहकर तुम किसी भी विघ्न से पराजित नहीं होगे।
Endowed with knowledge and its direct realization, one with the self of all embodied beings, and content in the experience of the self, you will not be overcome by any obstacle.
दोषबुद्ध्योभयातीतो निषेधान्न निवर्तते।
गुणबुद्ध्या च विहितं न करोति यथार्भकः ॥ ११.७.११ ॥
doṣabuddhyobhayātīto niṣedhānna nivartate|
guṇabuddhyā ca vihitaṃ na karoti yathārbhakaḥ || 11.7.11 ||
Doshabuddhyobhayaatiito nishedhaanna nivartate|
Gunabuddhyaa cha vihitam na karoti yathaarbhakah || 11.7.11 ||
जो दोनों से परे हो गया है, वह निषिद्ध कर्म से इसलिए नहीं रुकता कि उसमें दोष मानता है, और विहित कर्म इसलिए नहीं करता कि उसमें पुण्य मानता है — वह बालक के समान रहता है।
One who has passed beyond both does not hold back from what is forbidden because he thinks it wrong, nor does he do what is prescribed because he thinks it meritorious; he is like a child.
सर्वभूतसुहृच्छान्तो ज्ञानविज्ञाननिश्चयः।
पश्यन्मदात्मकं विश्वं न विपद्येत वै पुनः ॥ ११.७.१२ ॥
sarvabhūtasuhṛcchānto jñānavijñānaniścayaḥ|
paśyanmadātmakaṃ viśvaṃ na vipadyeta vai punaḥ || 11.7.12 ||
Sarvabhuutasuhrichchhaanto jnaanavijnaananishchayah|
Pashyanmadaatmakam vishvam na vipadyeta vai punah || 11.7.12 ||
जो सब प्राणियों का हितैषी है, शांत है, ज्ञान और विज्ञान में दृढ़ है, और विश्व को मेरा ही स्वरूप देखता है, वह फिर कभी संकट (संसार) में नहीं पड़ता।
The friend of all beings, peaceful, firm in knowledge and realization, who sees the universe as made of me, never again falls into distress.
श्रीशुक उवाच।
इत्यादिष्टो भगवता महाभागवतो नृप।
उद्धवः प्रणिपत्याह तत्त्वं जिज्ञासुरच्युतम् ॥ ११.७.१३ ॥
śrīśuka uvāca|
ityādiṣṭo bhagavatā mahābhāgavato nṛpa|
uddhavaḥ praṇipatyāha tattvaṃ jijñāsuracyutam || 11.7.13 ||
Shriishuka uvaacha|
Ityaadishto bhagavataa mahaabhaagavato nripa|
Uddhavah pranipatyaaha tattvam jijnaasurachyutam || 11.7.13 ||
श्रीशुकदेव बोले: हे राजन्, भगवान् के ऐसा आदेश देने पर परम भक्त उद्धव ने तत्त्व जानने की इच्छा से अच्युत को प्रणाम करके कहा।
Śrī Śuka said: O King, when the Lord had instructed him in this way, Uddhava, that great devotee, bowed to Acyuta and, wishing to know the truth, spoke.
श्रीउद्धव उवाच।
योगेश योगविन्यास योगात्मन्योगसम्भव।
निःश्रेयसाय मे प्रोक्तस्त्यागः सन्न्यासलक्षणः ॥ ११.७.१४ ॥
śrīuddhava uvāca|
yogeśa yogavinyāsa yogātmanyogasambhava|
niḥśreyasāya me proktastyāgaḥ sannyāsalakṣaṇaḥ || 11.7.14 ||
Shriiuddhava uvaacha|
Yogesha yogavinyaasa yogaatmanyogasambhava|
Nihshreyasaaya me proktastyaagah sannyaasalakshanah || 11.7.14 ||
श्रीउद्धव बोले: हे योगेश्वर, हे योग के निधान, हे योगस्वरूप, हे योग के उद्गम! मेरे परम कल्याण के लिए आपने संन्यास-रूप त्याग का उपदेश दिया है।
Śrī Uddhava said: Lord of yoga, treasury of yoga, whose very self is yoga and from whom yoga arises — for my highest good you have taught me renunciation, the kind that marks sannyāsa.
त्यागोऽयं दुष्करो भूमन्कामानां विषयात्मभिः।
सुतरां त्वयि सर्वात्मन्नभक्तैरिति मे मतिः ॥ ११.७.१५ ॥
tyāgo'yaṃ duṣkaro bhūmankāmānāṃ viṣayātmabhiḥ|
sutarāṃ tvayi sarvātmannabhaktairiti me matiḥ || 11.7.15 ||
Tyaago'yam dushkaro bhuumankaamaanaam vishayaatmabhih|
Sutaraam tvayi sarvaatmannabhaktairiti me matih || 11.7.15 ||
हे भूमन्, जिनका मन विषयों में रमा है, उनके लिए कामनाओं का यह त्याग कठिन है; और हे सर्वात्मा, जो आपके भक्त नहीं हैं, उनके लिए तो और भी कठिन — ऐसा मेरा विचार है।
Infinite One, this giving up of desires is hard for those whose hearts are set on sense objects, and harder still, Self of all, for those without devotion to you. That is my view.
सोऽहं ममाहमिति मूढमतिर्विगाढः।
त्वन्मायया विरचितात्मनि सानुबन्धे।
तत्त्वञ्जसा निगदितं भवता यथाहं।
संसाधयामि भगवन्ननुशाधि भृत्यम् ॥ ११.७.१६ ॥
so'haṃ mamāhamiti mūḍhamatirvigāḍhaḥ|
tvanmāyayā viracitātmani sānubandhe|
tattvañjasā nigaditaṃ bhavatā yathāhaṃ|
saṃsādhayāmi bhagavannanuśādhi bhṛtyam || 11.7.16 ||
So'ham mamaahamiti muudhamatirvigaadhah|
Tvanmaayayaa virachitaatmani saanubandhe|
Tattvanjasaa nigaditam bhavataa yathaaham|
Samsaadhayaami bhagavannanushaadhi bhrityam || 11.7.16 ||
मैं वही हूँ जिसकी बुद्धि 'मैं' और 'मेरा' के मोह में डूबी है और जो आपकी माया से रचे इस शरीर तथा उससे जुड़े संबंधों में धँसा हुआ है। इसलिए हे भगवन्, मुझ सेवक को ऐसी शिक्षा दीजिए कि आपने जो बताया है, उसे मैं सहज रूप से साध सकूँ।
I am one whose mind is deluded by 'I' and 'mine', sunk deep in this body and its ties, which your māyā has fashioned. So, Lord, instruct your servant how I may readily accomplish what you have taught.
सत्यस्य ते स्वदृश आत्मन आत्मनोऽन्यं।
वक्तारमीश विबुधेष्वपि नानुचक्षे।
सर्वे विमोहितधियस्तव माययेमे।
ब्रह्मादयस्तनुभृतो बहिरर्थभावाः ॥ ११.७.१७ ॥
satyasya te svadṛśa ātmana ātmano'nyaṃ|
vaktāramīśa vibudheṣvapi nānucakṣe|
sarve vimohitadhiyastava māyayeme|
brahmādayastanubhṛto bahirarthabhāvāḥ || 11.7.17 ||
Satyasya te svadrisha aatmana aatmano'nyam|
Vaktaaramiisha vibudheshvapi naanuchakshe|
Sarve vimohitadhiyastava maayayeme|
Brahmaadayastanubhrito bahirarthabhaavaah || 11.7.17 ||
हे ईश, आप सत्य हैं, स्वयंप्रकाश आत्मा हैं; देवताओं में भी मुझे आपके सिवा कोई ऐसा नहीं दिखता जो आत्मा का उपदेश दे सके। ब्रह्मा आदि सभी देहधारी आपकी माया से मोहित बुद्धि वाले हैं और बाहरी वस्तुओं को ही सत्य मानते हैं।
Lord, you are the Real, the self-revealing Self; even among the gods I see no one other than you who can teach about the self. All of them, Brahmā and the rest, being embodied, have their understanding clouded by your māyā and take outer things to be real.
तस्माद्भवन्तमनवद्यमनन्तपारं।
सर्वज्ञमीश्वरमकुण्ठविकुण्ठधिष्ण्यम्।
निर्विण्णधीरहमु ह वृजिनाभितप्तो।
नारायणं नरसखं शरणं प्रपद्ये ॥ ११.७.१८ ॥
tasmādbhavantamanavadyamanantapāraṃ|
sarvajñamīśvaramakuṇṭhavikuṇṭhadhiṣṇyam|
nirviṇṇadhīrahamu ha vṛjinābhitapto|
nārāyaṇaṃ narasakhaṃ śaraṇaṃ prapadye || 11.7.18 ||
Tasmaadbhavantamanavadyamanantapaaram|
Sarvajnamiishvaramakunthavikunthadhishnyam|
Nirvinnadhiirahamu ha vrijinaabhitapto|
Naaraayanam narasakham sharanam prapadye || 11.7.18 ||
इसलिए संसार से विरक्त और पापों के ताप से तपा हुआ मैं आपकी शरण लेता हूँ — जो निर्दोष, अनंत, सर्वज्ञ, ईश्वर हैं, जिनका धाम अबाधित वैकुंठ है, और जो नर के सखा नारायण हैं।
And so, weary of the world and burning with the pain of my faults, I take refuge in you — flawless, without end or limit, all-knowing, the Lord whose seat is unhindered Vaikuṇṭha, Nārāyaṇa, the companion of Nara.
श्रीभगवानुवाच।
प्रायेण मनुजा लोके लोकतत्त्वविचक्षणाः।
समुद्धरन्ति ह्यात्मानमात्मनैवाशुभाशयात् ॥ ११.७.१९ ॥
śrībhagavānuvāca|
prāyeṇa manujā loke lokatattvavicakṣaṇāḥ|
samuddharanti hyātmānamātmanaivāśubhāśayāt || 11.7.19 ||
Shriibhagavaanuvaacha|
Praayena manujaa loke lokatattvavichakshanaah|
Samuddharanti hyaatmaanamaatmanaivaashubhaashayaat || 11.7.19 ||
श्रीभगवान् बोले: प्रायः संसार में वे मनुष्य, जो लोक के तत्त्व को परखना जानते हैं, स्वयं ही अपने को अशुभ वासनाओं से ऊपर उठा लेते हैं।
The Blessed Lord said: In this world, as a rule, people who can discern the true nature of things lift themselves, by their own effort, out of impure inclinations.
आत्मनो गुरुरात्मैव पुरुषस्य विशेषतः।
यत्प्रत्यक्षानुमानाभ्यां श्रेयोऽसावनुविन्दते ॥ ११.७.२० ॥
ātmano gururātmaiva puruṣasya viśeṣataḥ|
yatpratyakṣānumānābhyāṃ śreyo'sāvanuvindate || 11.7.20 ||
Aatmano gururaatmaiva purushasya visheshatah|
Yatpratyakshaanumaanaabhyaam shreyo'saavanuvindate || 11.7.20 ||
आत्मा का गुरु स्वयं आत्मा ही है, विशेषकर मनुष्य के लिए; क्योंकि वह प्रत्यक्ष और अनुमान के द्वारा अपना कल्याण स्वयं खोज लेता है।
The self is its own teacher, and above all for a human being, since through perception and inference a person can find out for himself what is truly good.
पुरुषत्वे च मां धीराः साङ्ख्ययोगविशारदाः।
आविस्तरां प्रपश्यन्ति सर्वशक्त्युपबृंहितम् ॥ ११.७.२१ ॥
puruṣatve ca māṃ dhīrāḥ sāṅkhyayogaviśāradāḥ|
āvistarāṃ prapaśyanti sarvaśaktyupabṛṃhitam || 11.7.21 ||
Purushatve cha maam dhiiraah saankhyayogavishaaradaah|
Aavistaraam prapashyanti sarvashaktyupabrimhitam || 11.7.21 ||
सांख्य और योग में निपुण धीर पुरुष मनुष्य-देह में ही मुझे, सब शक्तियों से परिपूर्ण रूप में, स्पष्ट प्रकट हुआ देखते हैं।
In the human condition, the wise who are skilled in Sāṃkhya and yoga see me plainly revealed, filled with every power.
एकद्वित्रिचतुष्पादो बहुपादस्तथापदः।
बह्व्यः सन्ति पुरः सृष्टास्तासां मे पौरुषी प्रिया ॥ ११.७.२२ ॥
ekadvitricatuṣpādo bahupādastathāpadaḥ|
bahvyaḥ santi puraḥ sṛṣṭāstāsāṃ me pauruṣī priyā || 11.7.22 ||
Ekadvitrichatushpaado bahupaadastathaapadah|
Bahvyah santi purah srishtaastaasaam me paurushii priyaa || 11.7.22 ||
एक, दो, तीन, चार पैरों वाले, बहुत पैरों वाले और बिना पैरों वाले — अनेक प्रकार के शरीर रचे गए हैं; उनमें मुझे मनुष्य का शरीर प्रिय है।
Many kinds of bodies have been created — with one, two, three or four feet, with many feet, and with none; of them all, the human form is dear to me.
अत्र मां मृगयन्त्यद्धा युक्ता हेतुभिरीश्वरम्।
गृह्यमाणैर्गुणैर्लिङ्गैरग्राह्यमनुमानतः ॥ ११.७.२३ ॥
atra māṃ mṛgayantyaddhā yuktā hetubhirīśvaram|
gṛhyamāṇairguṇairliṅgairagrāhyamanumānataḥ || 11.7.23 ||
Atra maam mrigayantyaddhaa yuktaa hetubhiriishvaram|
Grihyamaanairgunairlingairagraahyamanumaanatah || 11.7.23 ||
इसी (मानव-देह) में संयमी साधक, जिन गुणों को इंद्रियाँ ग्रहण करती हैं उन्हें चिह्न मानकर, तर्क और अनुमान से सीधे मुझ ईश्वर को खोजते हैं, जो इंद्रियों से ग्रहण नहीं किया जा सकता।
In this [human birth], disciplined seekers search for me, the Lord, directly: reasoning from the qualities the senses do grasp, taken as signs, they infer me, who cannot be grasped by the senses.
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्।
अवधूतस्य संवादं यदोरमिततेजसः ॥ ११.७.२४ ॥
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam|
avadhūtasya saṃvādaṃ yadoramitatejasaḥ || 11.7.24 ||
Atraapyudaaharantiimamitihaasam puraatanam|
Avadhuutasya samvaadam yadoramitatejasah || 11.7.24 ||
इस विषय में लोग एक प्राचीन इतिहास सुनाते हैं — अत्यंत तेजस्वी अवधूत और यदु का संवाद।
On this point an ancient account is also told: the conversation between an avadhūta and Yadu, a man of boundless splendour.
अवधूतं द्विजं कञ्चिच्चरन्तमकुतोभयम्।
कविं निरीक्ष्य तरुणं यदुः पप्रच्छ धर्मवित् ॥ ११.७.२५ ॥
avadhūtaṃ dvijaṃ kañciccarantamakutobhayam|
kaviṃ nirīkṣya taruṇaṃ yaduḥ papraccha dharmavit || 11.7.25 ||
Avadhuutam dvijam kanchichcharantamakutobhayam|
Kavim niriikshya tarunam yaduh paprachchha dharmavit || 11.7.25 ||
धर्म के ज्ञाता यदु ने एक युवा ब्राह्मण अवधूत को देखा, जो ज्ञानी था और निर्भय होकर विचर रहा था; तब उन्होंने उससे प्रश्न किया।
Yadu, who understood dharma, once saw a young brāhmaṇa, an avadhūta, a man of insight, roaming about without fear of anything, and he questioned him.
श्रीयदुरुवाच।
कुतो बुद्धिरियं ब्रह्मन्नकर्तुः सुविशारदा।
यामासाद्य भवाँल्लोकं विद्वाँश्चरति बालवत् ॥ ११.७.२६ ॥
śrīyaduruvāca|
kuto buddhiriyaṃ brahmannakartuḥ suviśāradā|
yāmāsādya bhavāṃllokaṃ vidvāṃścarati bālavat || 11.7.26 ||
Shriiyaduruvaacha|
Kuto buddhiriyam brahmannakartuh suvishaaradaa|
Yaamaasaadya bhavaamllokam vidvaamshcharati baalavat || 11.7.26 ||
श्रीयदु बोले: हे ब्रह्मन्, कोई कर्म न करते हुए भी आपको यह अत्यंत निपुण बुद्धि कहाँ से मिली, जिसे पाकर आप विद्वान होते हुए भी बालक की तरह संसार में घूमते हैं?
Śrī Yadu said: Brāhmaṇa, you do no work — so where did you gain this very keen understanding, through which, though learned, you move about the world like a child?
प्रायो धर्मार्थकामेषु विवित्सायां च मानवाः।
हेतुनैव समीहन्त आयुषो यशसः श्रियः ॥ ११.७.२७ ॥
prāyo dharmārthakāmeṣu vivitsāyāṃ ca mānavāḥ|
hetunaiva samīhanta āyuṣo yaśasaḥ śriyaḥ || 11.7.27 ||
Praayo dharmaarthakaameshu vivitsaayaam cha maanavaah|
Hetunaiva samiihanta aayusho yashasah shriyah || 11.7.27 ||
मनुष्य प्रायः धर्म, अर्थ, काम और तत्त्व-जिज्ञासा में भी किसी हेतु से ही प्रयत्न करते हैं — लंबी आयु, यश या संपत्ति के लिए।
People generally pursue dharma, wealth and pleasure, and even inquiry, for some reason of their own — for long life, for fame, or for fortune.
त्वं तु कल्पः कविर्दक्षः सुभगोऽमृतभाषणः।
न कर्ता नेहसे किञ्चिज्जडोन्मत्तपिशाचवत् ॥ ११.७.२८ ॥
tvaṃ tu kalpaḥ kavirdakṣaḥ subhago'mṛtabhāṣaṇaḥ|
na kartā nehase kiñcijjaḍonmattapiśācavat || 11.7.28 ||
Tvam tu kalpah kavirdakshah subhago'mritabhaashanah|
Na kartaa nehase kinchijjadonmattapishaachavat || 11.7.28 ||
पर आप तो समर्थ, विद्वान, कुशल, सुंदर और अमृत-सी वाणी वाले होकर भी न कुछ करते हैं, न कुछ चाहते हैं — जड़, उन्मत्त या पिशाच की भाँति रहते हैं।
Yet you — capable, wise, able, handsome and sweet as nectar in speech — do nothing and want nothing, living as if you were dull-witted, mad or a ghost.
जनेषु दह्यमानेषु कामलोभदवाग्निना।
न तप्यसेऽग्निना मुक्तो गङ्गाम्भःस्थ इव द्विपः ॥ ११.७.२९ ॥
janeṣu dahyamāneṣu kāmalobhadavāgninā|
na tapyase'gninā mukto gaṅgāmbhaḥstha iva dvipaḥ || 11.7.29 ||
Janeshu dahyamaaneshu kaamalobhadavaagninaa|
Na tapyase'gninaa mukto gangaambhahstha iva dvipah || 11.7.29 ||
जब लोग काम और लोभ के दावानल में जल रहे हैं, तब आप उस आग से मुक्त होकर वैसे ही नहीं तपते, जैसे गंगा के जल में खड़ा हाथी।
While people burn in the forest fire of desire and greed, you remain free of it and untouched by its heat, like an elephant standing in the waters of the Gaṅgā.
त्वं हि नः पृच्छतां ब्रह्मन्नात्मन्यानन्दकारणम्।
ब्रूहि स्पर्शविहीनस्य भवतः केवलात्मनः ॥ ११.७.३० ॥
tvaṃ hi naḥ pṛcchatāṃ brahmannātmanyānandakāraṇam|
brūhi sparśavihīnasya bhavataḥ kevalātmanaḥ || 11.7.30 ||
Tvam hi nah prichchhataam brahmannaatmanyaanandakaaranam|
Bruuhi sparshavihiinasya bhavatah kevalaatmanah || 11.7.30 ||
हे ब्रह्मन्, आप विषयों के स्पर्श से रहित और केवल आत्मा में स्थित हैं; हम पूछते हैं, कृपया बताइए कि आपके भीतर इस आनंद का कारण क्या है।
Brāhmaṇa, you have no contact with sense objects and live in the self alone. We ask you: tell us the source of the joy you find within.
श्रीभगवानुवाच।
यदुनैवं महाभागो ब्रह्मण्येन सुमेधसा।
पृष्टः सभाजितः प्राह प्रश्रयावनतं द्विजः ॥ ११.७.३१ ॥
śrībhagavānuvāca|
yadunaivaṃ mahābhāgo brahmaṇyena sumedhasā|
pṛṣṭaḥ sabhājitaḥ prāha praśrayāvanataṃ dvijaḥ || 11.7.31 ||
Shriibhagavaanuvaacha|
Yadunaivam mahaabhaago brahmanyena sumedhasaa|
Prishtah sabhaajitah praaha prashrayaavanatam dvijah || 11.7.31 ||
श्रीभगवान् बोले: ब्राह्मणों का आदर करने वाले बुद्धिमान यदु ने जब इस प्रकार सम्मानपूर्वक पूछा और विनय से झुके खड़े रहे, तब उस महाभाग ब्राह्मण ने कहा।
The Blessed Lord said: Questioned and honoured in this way by the wise Yadu, who revered brāhmaṇas and stood bowed in humility, the fortunate brāhmaṇa replied.
श्रीब्राह्मण उवाच।
सन्ति मे गुरवो राजन्बहवो बुद्ध्युपश्रिताः।
यतो बुद्धिमुपादाय मुक्तोऽटामीह तान्शृणु ॥ ११.७.३२ ॥
śrībrāhmaṇa uvāca|
santi me guravo rājanbahavo buddhyupaśritāḥ|
yato buddhimupādāya mukto'ṭāmīha tānśṛṇu || 11.7.32 ||
Shriibraahmana uvaacha|
Santi me guravo raajanbahavo buddhyupashritaah|
Yato buddhimupaadaaya mukto'taamiiha taanshrinu || 11.7.32 ||
श्रीब्राह्मण बोले: हे राजन्, मैंने अपनी बुद्धि से अनेक गुरुओं का आश्रय लिया है; उनसे समझ पाकर ही मैं मुक्त होकर यहाँ विचरता हूँ। उनके बारे में सुनो।
The brāhmaṇa said: O King, I have many teachers, whom I took up through my own discernment. Having gained understanding from them, I wander here free. Hear who they are.
पृथिवी वायुराकाशमापोऽग्निश्चन्द्रमा रविः।
कपोतोऽजगरः सिन्धुः पतङ्गो मधुकृद्गजः ॥ ११.७.३३ ॥
pṛthivī vāyurākāśamāpo'gniścandramā raviḥ|
kapoto'jagaraḥ sindhuḥ pataṅgo madhukṛdgajaḥ || 11.7.33 ||
Prithivii vaayuraakaashamaapo'gnishchandramaa ravih|
Kapoto'jagarah sindhuh patango madhukridgajah || 11.7.33 ||
पृथ्वी, वायु, आकाश, जल, अग्नि, चंद्रमा, सूर्य, कबूतर, अजगर, समुद्र, पतंगा, मधुमक्खी, हाथी —
The earth, the wind, the sky, water, fire, the moon, the sun, the pigeon, the python, the ocean, the moth, the bee, the elephant,
मधुहा हरिणो मीनः पिङ्गला कुररोऽर्भकः।
कुमारी शरकृत्सर्प ऊर्णनाभिः सुपेशकृत् ॥ ११.७.३४ ॥
madhuhā hariṇo mīnaḥ piṅgalā kuraro'rbhakaḥ|
kumārī śarakṛtsarpa ūrṇanābhiḥ supeśakṛt || 11.7.34 ||
Madhuhaa harino miinah pingalaa kuraro'rbhakah|
Kumaarii sharakritsarpa uurnanaabhih supeshakrit || 11.7.34 ||
मधु चुराने वाला, हिरण, मछली, पिंगला (वेश्या), कुरर पक्षी, बालक, कुमारी कन्या, बाण बनाने वाला, साँप, मकड़ी और भृंग कीट।
the honey-gatherer, the deer, the fish, Piṅgalā, the osprey, the child, the maiden, the arrow-maker, the snake, the spider and the wasp.
एते मे गुरवो राजन्चतुर्विंशतिराश्रिताः।
शिक्षा वृत्तिभिरेतेषामन्वशिक्षमिहात्मनः ॥ ११.७.३५ ॥
ete me guravo rājancaturviṃśatirāśritāḥ|
śikṣā vṛttibhireteṣāmanvaśikṣamihātmanaḥ || 11.7.35 ||
Ete me guravo raajanchaturvimshatiraashritaah|
Shikshaa vrittibhireteshaamanvashikshamihaatmanah || 11.7.35 ||
हे राजन्, ये चौबीस गुरु हैं जिनका मैंने आश्रय लिया है; इनके आचरण से मैंने यहाँ अपने लिए शिक्षा ग्रहण की।
These, O King, are the twenty-four teachers I have relied on. From the way each of them lives, I have drawn lessons for myself here.
यतो यदनुशिक्षामि यथा वा नाहुषात्मज।
तत्तथा पुरुषव्याघ्र निबोध कथयामि ते ॥ ११.७.३६ ॥
yato yadanuśikṣāmi yathā vā nāhuṣātmaja|
tattathā puruṣavyāghra nibodha kathayāmi te || 11.7.36 ||
Yato yadanushikshaami yathaa vaa naahushaatmaja|
Tattathaa purushavyaaghra nibodha kathayaami te || 11.7.36 ||
हे नहुष-पुत्र (ययाति) के पुत्र, हे नरश्रेष्ठ, मैंने किससे क्या और किस प्रकार सीखा, वह सब ज्यों-का-त्यों तुम्हें बताता हूँ, सुनो।
Son of Yayāti, tiger among men, listen: I will tell you just what I learned, from whom, and in what way.
भूतैराक्रम्यमाणोऽपि धीरो दैववशानुगैः।
तद्विद्वान्न चलेन्मार्गादन्वशिक्षं क्षितेर्व्रतम् ॥ ११.७.३७ ॥
bhūtairākramyamāṇo'pi dhīro daivavaśānugaiḥ|
tadvidvānna calenmārgādanvaśikṣaṃ kṣitervratam || 11.7.37 ||
Bhuutairaakramyamaano'pi dhiiro daivavashaanugaih|
Tadvidvaanna chalenmaargaadanvashiksham kshitervratam || 11.7.37 ||
धीर पुरुष, प्राणियों द्वारा सताया जाने पर भी, यह जानकर कि वे स्वयं दैव के अधीन चल रहे हैं, अपने मार्ग से विचलित न हो — यह व्रत मैंने पृथ्वी से सीखा।
A steady person, even when trampled on by other creatures, should understand that they are only acting under the sway of destiny, and should not stray from the path. This vow I learned from the earth.
शश्वत्परार्थसर्वेहः परार्थैकान्तसम्भवः।
साधुः शिक्षेत भूभृत्तो नगशिष्यः परात्मताम् ॥ ११.७.३८ ॥
śaśvatparārthasarvehaḥ parārthaikāntasambhavaḥ|
sādhuḥ śikṣeta bhūbhṛtto nagaśiṣyaḥ parātmatām || 11.7.38 ||
Shashvatparaarthasarvehah paraarthaikaantasambhavah|
Saadhuh shiksheta bhuubhritto nagashishyah paraatmataam || 11.7.38 ||
साधु पर्वत से यह सीखे कि उसकी सारी चेष्टाएँ सदा दूसरों के लिए हों और उसका अस्तित्व ही केवल परोपकार के लिए हो; और वृक्ष का शिष्य बनकर दूसरों का होकर रहना सीखे।
From the mountain a good person should learn that all his efforts are always for others and that his very existence is for their sake alone; and, as a pupil of the tree, he should learn to belong to others.
प्राणवृत्त्यैव सन्तुष्येन्मुनिर्नैवेन्द्रियप्रियैः।
ज्ञानं यथा न नश्येत नावकीर्येत वाङ्मनः ॥ ११.७.३९ ॥
prāṇavṛttyaiva santuṣyenmunirnaivendriyapriyaiḥ|
jñānaṃ yathā na naśyeta nāvakīryeta vāṅmanaḥ || 11.7.39 ||
Praanavrittyaiva santushyenmunirnaivendriyapriyaih|
Jnaanam yathaa na nashyeta naavakiiryeta vaanmanah || 11.7.39 ||
मुनि केवल उतने से संतुष्ट रहे जिससे प्राण चलते रहें, इंद्रियों को प्रिय लगने वाली वस्तुओं से नहीं — ताकि उसका ज्ञान नष्ट न हो और वाणी तथा मन बिखरें नहीं।
The sage should be satisfied with what simply keeps life going, not with what pleases the senses, so that his knowledge is not lost and his speech and mind are not scattered.
विषयेष्वाविशन्योगी नानाधर्मेषु सर्वतः।
गुणदोषव्यपेतात्मा न विषज्जेत वायुवत् ॥ ११.७.४० ॥
viṣayeṣvāviśanyogī nānādharmeṣu sarvataḥ|
guṇadoṣavyapetātmā na viṣajjeta vāyuvat || 11.7.40 ||
Vishayeshvaavishanyogii naanaadharmeshu sarvatah|
Gunadoshavyapetaatmaa na vishajjeta vaayuvat || 11.7.40 ||
योगी चारों ओर भिन्न-भिन्न स्वभाव वाले विषयों में प्रवेश करते हुए भी, गुण-दोष की भावना से मुक्त रहकर, वायु की तरह उनमें आसक्त न हो।
Though the yogin moves among sense objects of every kind on all sides, he should keep his mind free of notions of good and bad and, like the wind, not cling to them.
पार्थिवेष्विह देहेषु प्रविष्टस्तद्गुणाश्रयः।
गुणैर्न युज्यते योगी गन्धैर्वायुरिवात्मदृक् ॥ ११.७.४१ ॥
pārthiveṣviha deheṣu praviṣṭastadguṇāśrayaḥ|
guṇairna yujyate yogī gandhairvāyurivātmadṛk || 11.7.41 ||
Paarthiveshviha deheshu pravishtastadgunaashrayah|
Gunairna yujyate yogii gandhairvaayurivaatmadrik || 11.7.41 ||
इस संसार में पार्थिव शरीरों में प्रविष्ट होकर और उनके गुणों को धारण करते हुए भी आत्मदर्शी योगी उन गुणों से वैसे ही नहीं बँधता, जैसे वायु गंधों से।
The yogin who sees the self, though he has entered earthly bodies here and carries their qualities, is not bound by those qualities — just as the wind carries scents but is not joined to them.
अन्तर्हितश्च स्थिरजङ्गमेषु ब्रह्मात्मभावेन समन्वयेन।
व्याप्त्याव्यवच्छेदमसङ्गमात्मनो मुनिर्नभस्त्वं विततस्य भावयेत् ॥ ११.७.४२ ॥
antarhitaśca sthirajaṅgameṣu brahmātmabhāvena samanvayena|
vyāptyāvyavacchedamasaṅgamātmano munirnabhastvaṃ vitatasya bhāvayet || 11.7.42 ||
Antarhitashcha sthirajangameshu brahmaatmabhaavena samanvayena|
Vyaaptyaavyavachchhedamasangamaatmano munirnabhastvam vitatasya bhaavayet || 11.7.42 ||
मुनि यह भावना करे कि आत्मा ब्रह्मरूप से सब चर-अचर में अंतर्निहित होकर व्याप्त है, फिर भी अखंड और असंग है — जैसे सर्वव्यापी आकाश।
Though present within all things, moving and unmoving, as their very self, which is Brahman, the sage should contemplate how the self pervades everything without break and without attachment, like the wide-spread sky.
तेजोऽबन्नमयैर्भावैर्मेघाद्यैर्वायुनेरितैः।
न स्पृश्यते नभस्तद्वत्कालसृष्टैर्गुणैः पुमान् ॥ ११.७.४३ ॥
tejo'bannamayairbhāvairmeghādyairvāyuneritaiḥ|
na spṛśyate nabhastadvatkālasṛṣṭairguṇaiḥ pumān || 11.7.43 ||
Tejo'bannamayairbhaavairmeghaadyairvaayuneritaih|
Na sprishyate nabhastadvatkaalasrishtairgunaih pumaan || 11.7.43 ||
जैसे वायु द्वारा उड़ाए गए बादल आदि तथा अग्नि, जल और पृथ्वी से बनी वस्तुएँ आकाश को नहीं छू पातीं, वैसे ही काल से उत्पन्न गुण पुरुष (आत्मा) को नहीं छूते।
Just as the sky is not touched by the clouds driven by the wind, or by things made of fire, water and earth, so the puruṣa is not touched by the guṇas that time brings forth.
स्वच्छः प्रकृतितः स्निग्धो माधुर्यस्तीर्थभूर्नृणाम्।
मुनिः पुनात्यपां मित्रमीक्षोपस्पर्शकीर्तनैः ॥ ११.७.४४ ॥
svacchaḥ prakṛtitaḥ snigdho mādhuryastīrthabhūrnṛṇām|
muniḥ punātyapāṃ mitramīkṣopasparśakīrtanaiḥ || 11.7.44 ||
Svachchhah prakrititah snigdho maadhuryastiirthabhuurnrinaam|
Munih punaatyapaam mitramiikshopasparshakiirtanaih || 11.7.44 ||
जल के समान मुनि स्वभाव से निर्मल, कोमल और मधुर होता है, मनुष्यों के लिए तीर्थ-रूप है; वह दर्शन, स्पर्श और कीर्तन से लोगों को पवित्र करता है।
Like water, the sage is naturally clear, gentle and sweet, a place of pilgrimage for people; he purifies those who see him, touch him or speak his praise.
तेजस्वी तपसा दीप्तो दुर्धर्षोदरभाजनः।
सर्वभक्ष्योऽपि युक्तात्मा नादत्ते मलमग्निवत् ॥ ११.७.४५ ॥
tejasvī tapasā dīpto durdharṣodarabhājanaḥ|
sarvabhakṣyo'pi yuktātmā nādatte malamagnivat || 11.7.45 ||
Tejasvii tapasaa diipto durdharshodarabhaajanah|
Sarvabhakshyo'pi yuktaatmaa naadatte malamagnivat || 11.7.45 ||
अग्नि के समान मुनि तेजस्वी, तप से दीप्त, दुर्धर्ष और केवल पेट को ही पात्र बनाने वाला होता है; सब कुछ खाते हुए भी संयमी रहकर वह कोई मलिनता ग्रहण नहीं करता।
Like fire, he is radiant, blazing with austerity, not to be overpowered, with only his stomach for a vessel; he may eat whatever is given, yet, being self-controlled, he takes on no impurity.
क्वचिच्छन्नः क्वचित्स्पष्ट उपास्यः श्रेय इच्छताम्।
भुङ्क्ते सर्वत्र दातॄणां दहन्प्रागुत्तराशुभम् ॥ ११.७.४६ ॥
kvacicchannaḥ kvacitspaṣṭa upāsyaḥ śreya icchatām|
bhuṅkte sarvatra dātṝṇāṃ dahanprāguttarāśubham || 11.7.46 ||
Kvachichchhannah kvachitspashta upaasyah shreya ichchhataam|
Bhunkte sarvatra daatrinaam dahanpraaguttaraashubham || 11.7.46 ||
वह कभी छिपा रहता है, कभी प्रकट; कल्याण चाहने वालों के लिए उपासनीय है। वह सब जगह दाताओं का अन्न ग्रहण करता है और उनके पूर्व तथा आगामी पापों को जला देता है।
At times hidden, at times in plain view, he is worthy of honour by those who seek their good. He accepts food from givers everywhere, burning away their past and future wrongs.
स्वमायया सृष्टमिदं सदसल्लक्षणं विभुः।
प्रविष्ट ईयते तत्तत् स्वरूपोऽग्निरिवैधसि ॥ ११.७.४७ ॥
svamāyayā sṛṣṭamidaṃ sadasallakṣaṇaṃ vibhuḥ|
praviṣṭa īyate tattat svarūpo'gnirivaidhasi || 11.7.47 ||
Svamaayayaa srishtamidam sadasallakshanam vibhuh|
Pravishta iiyate tattat svaruupo'gnirivaidhasi || 11.7.47 ||
सर्वव्यापी प्रभु अपनी माया से रचे इस कार्य-कारण रूप जगत् में प्रविष्ट होकर उन-उन वस्तुओं के रूप में दिखाई देते हैं, जैसे ईंधन में अग्नि।
The all-pervading Lord, having entered this world of cause and effect that his own māyā has produced, appears in the form of each thing, as fire takes the shape of its fuel.
विसर्गाद्याः श्मशानान्ता भावा देहस्य नात्मनः।
कलानामिव चन्द्रस्य कालेनाव्यक्तवर्त्मना ॥ ११.७.४८ ॥
visargādyāḥ śmaśānāntā bhāvā dehasya nātmanaḥ|
kalānāmiva candrasya kālenāvyaktavartmanā || 11.7.48 ||
Visargaadyaah shmashaanaantaa bhaavaa dehasya naatmanah|
Kalaanaamiva chandrasya kaalenaavyaktavartmanaa || 11.7.48 ||
जन्म से लेकर श्मशान तक की सारी अवस्थाएँ शरीर की हैं, आत्मा की नहीं — जैसे अदृश्य गति वाले काल के कारण कलाएँ चंद्रमा की बदलती हैं (स्वयं चंद्रमा नहीं)।
The changes from birth to the cremation ground belong to the body, not to the self — just as the phases belong to the moon's digits, brought about by time, whose course cannot be seen.
कालेन ह्योघवेगेन भूतानां प्रभवाप्ययौ।
नित्यावपि न दृश्येते आत्मनोऽग्नेर्यथार्चिषाम् ॥ ११.७.४९ ॥
kālena hyoghavegena bhūtānāṃ prabhavāpyayau|
nityāvapi na dṛśyete ātmano'gneryathārciṣām || 11.7.49 ||
Kaalena hyoghavegena bhuutaanaam prabhavaapyayau|
Nityaavapi na drishyete aatmano'gneryathaarchishaam || 11.7.49 ||
बाढ़ के वेग जैसे काल के कारण प्राणियों का जन्म और विनाश निरंतर होते रहते हैं, फिर भी दिखाई नहीं देते — जैसे अग्नि की लपटों का उठना और मिटना।
Driven by time, rushing like a flood, beings are born and perish without pause, yet this is not noticed — just as the flames of a fire keep arising and vanishing unseen.
गुणैर्गुणानुपादत्ते यथाकालं विमुञ्चति।
न तेषु युज्यते योगी गोभिर्गा इव गोपतिः ॥ ११.७.५० ॥
guṇairguṇānupādatte yathākālaṃ vimuñcati|
na teṣu yujyate yogī gobhirgā iva gopatiḥ || 11.7.50 ||
Gunairgunaanupaadatte yathaakaalam vimunchati|
Na teshu yujyate yogii gobhirgaa iva gopatih || 11.7.50 ||
जैसे सूर्य अपनी किरणों से जल ग्रहण करता है और समय आने पर उसे बरसा देता है, वैसे ही योगी इंद्रियों से विषयों को ग्रहण करता और समय पर छोड़ देता है, पर उनमें बँधता नहीं।
The yogin takes in sense objects through the senses and lets them go in due time, without becoming bound to them — as the sun draws up water with its rays and in season releases it.
बुध्यते स्वे न भेदेन व्यक्तिस्थ इव तद्गतः।
लक्ष्यते स्थूलमतिभिरात्मा चावस्थितोऽर्कवत् ॥ ११.७.५१ ॥
budhyate sve na bhedena vyaktistha iva tadgataḥ|
lakṣyate sthūlamatibhirātmā cāvasthito'rkavat || 11.7.51 ||
Budhyate sve na bhedena vyaktistha iva tadgatah|
Lakshyate sthuulamatibhiraatmaa chaavasthito'rkavat || 11.7.51 ||
आत्मा अपने स्वरूप में भिन्न नहीं होती, पर स्थूल बुद्धि वालों को वह उपाधियों में स्थित होकर उन्हीं जैसी भिन्न प्रतीत होती है — जैसे (जल में प्रतिबिंबित) सूर्य।
In its own nature the self is not experienced as divided; yet to those of coarse understanding it seems to have entered its separate containers and become many, like the sun reflected [in many waters], though it remains where it is.
नातिस्नेहः प्रसङ्गो वा कर्तव्यः क्वापि केनचित्।
कुर्वन्विन्देत सन्तापं कपोत इव दीनधीः ॥ ११.७.५२ ॥
nātisnehaḥ prasaṅgo vā kartavyaḥ kvāpi kenacit|
kurvanvindeta santāpaṃ kapota iva dīnadhīḥ || 11.7.52 ||
Naatisnehah prasango vaa kartavyah kvaapi kenachit|
Kurvanvindeta santaapam kapota iva diinadhiih || 11.7.52 ||
कहीं भी, किसी के साथ भी अत्यधिक स्नेह या आसक्ति नहीं करनी चाहिए; ऐसा करने वाला दीन-बुद्धि कबूतर की तरह दुःख पाता है।
No one should form excessive affection or attachment towards anyone, anywhere. Whoever does will come to grief, like the foolish pigeon.
कपोतः कश्चनारण्ये कृतनीडो वनस्पतौ।
कपोत्या भार्यया सार्धमुवास कतिचित्समाः ॥ ११.७.५३ ॥
kapotaḥ kaścanāraṇye kṛtanīḍo vanaspatau|
kapotyā bhāryayā sārdhamuvāsa katicitsamāḥ || 11.7.53 ||
Kapotah kashchanaaranye kritaniido vanaspatau|
Kapotyaa bhaaryayaa saardhamuvaasa katichitsamaah || 11.7.53 ||
किसी वन में एक कबूतर एक वृक्ष पर घोंसला बनाकर अपनी पत्नी कबूतरी के साथ कुछ वर्षों तक रहा।
In a certain forest a pigeon built a nest in a tree and lived there for some years with his mate.
कपोतौ स्नेहगुणितहृदयौ गृहधर्मिणौ।
दृष्टिं दृष्ट्याङ्गमङ्गेन बुद्धिं बुद्ध्या बबन्धतुः ॥ ११.७.५४ ॥
kapotau snehaguṇitahṛdayau gṛhadharmiṇau|
dṛṣṭiṃ dṛṣṭyāṅgamaṅgena buddhiṃ buddhyā babandhatuḥ || 11.7.54 ||
Kapotau snehagunitahridayau grihadharminau|
Drishtim drishtyaangamangena buddhim buddhyaa babandhatuh || 11.7.54 ||
स्नेह से बँधे हृदय वाले वे दोनों गृहस्थ कबूतर दृष्टि से दृष्टि, अंग से अंग और मन से मन को बाँधे रहते थे।
The two pigeons, keeping house together, their hearts woven through with affection, bound gaze to gaze, body to body and mind to mind.
शय्यासनाटनस्थानवार्ताक्रीडाशनादिकम्।
मिथुनीभूय विश्रब्धौ चेरतुर्वनराजिषु ॥ ११.७.५५ ॥
śayyāsanāṭanasthānavārtākrīḍāśanādikam|
mithunībhūya viśrabdhau ceraturvanarājiṣu || 11.7.55 ||
Shayyaasanaatanasthaanavaartaakriidaashanaadikam|
Mithuniibhuuya vishrabdhau cheraturvanaraajishu || 11.7.55 ||
सोना, बैठना, घूमना, ठहरना, बातें करना, खेलना, खाना — सब कुछ जोड़ा बनकर करते हुए, एक-दूसरे पर भरोसा रखकर वे वन की पंक्तियों में विचरते थे।
Sleeping, sitting, roaming, resting, chirping, playing, eating — doing everything as a pair and trusting each other completely, they moved about among the rows of trees.
यं यं वाञ्छति सा राजन्तर्पयन्त्यनुकम्पिता।
तं तं समनयत्कामं कृच्छ्रेणाप्यजितेन्द्रियः ॥ ११.७.५६ ॥
yaṃ yaṃ vāñchati sā rājantarpayantyanukampitā|
taṃ taṃ samanayatkāmaṃ kṛcchreṇāpyajitendriyaḥ || 11.7.56 ||
Yam yam vaanchhati saa raajantarpayantyanukampitaa|
Tam tam samanayatkaamam krichchhrenaapyajitendriyah || 11.7.56 ||
हे राजन्, वह कबूतरी जो-जो चाहती, उसे प्रसन्न करता हुआ, उसके प्रति कोमल भाव रखने वाला और इंद्रियों को न जीत पाने वाला कबूतर वह-वह वस्तु कठिनाई उठाकर भी ले आता।
O King, whatever she desired, the pigeon — tender towards her, eager to please, and with no mastery over his senses — would bring her, even at great trouble.
कपोती प्रथमं गर्भं गृह्णती काल आगते।
अण्डानि सुषुवे नीडे स्वपत्युः सन्निधौ सती ॥ ११.७.५७ ॥
kapotī prathamaṃ garbhaṃ gṛhṇatī kāla āgate|
aṇḍāni suṣuve nīḍe svapatyuḥ sannidhau satī || 11.7.57 ||
Kapotii prathamam garbham grihnatii kaala aagate|
Andaani sushuve niide svapatyuh sannidhau satii || 11.7.57 ||
समय आने पर पतिव्रता कबूतरी ने पहला गर्भ धारण किया और घोंसले में अपने पति के पास अंडे दिए।
When the time came, the faithful female conceived for the first time and laid her eggs in the nest beside her mate.
तेषु काले व्यजायन्त रचितावयवा हरेः।
शक्तिभिर्दुर्विभाव्याभिः कोमलाङ्गतनूरुहाः ॥ ११.७.५८ ॥
teṣu kāle vyajāyanta racitāvayavā hareḥ|
śaktibhirdurvibhāvyābhiḥ komalāṅgatanūruhāḥ || 11.7.58 ||
Teshu kaale vyajaayanta rachitaavayavaa hareh|
Shaktibhirdurvibhaavyaabhih komalaangatanuuruhaah || 11.7.58 ||
समय पर उन अंडों से हरि की अचिंत्य शक्तियों द्वारा रचे अंगों वाले, कोमल अंगों और रोमों वाले बच्चे निकले।
In due course the chicks hatched from them, their limbs formed by the inconceivable powers of Hari, with soft bodies and tender down.
प्रजाः पुपुषतुः प्रीतौ दम्पती पुत्रवत्सलौ।
शृण्वन्तौ कूजितं तासां निर्वृतौ कलभाषितैः ॥ ११.७.५९ ॥
prajāḥ pupuṣatuḥ prītau dampatī putravatsalau|
śṛṇvantau kūjitaṃ tāsāṃ nirvṛtau kalabhāṣitaiḥ || 11.7.59 ||
Prajaah pupushatuh priitau dampatii putravatsalau|
Shrinvantau kuujitam taasaam nirvritau kalabhaashitaih || 11.7.59 ||
संतान से स्नेह करने वाले वे दंपती प्रसन्न होकर बच्चों का पालन करते और उनकी मीठी, तुतली चहचहाहट सुनकर आनंदित होते।
The loving parents raised their young with delight, and hearing their sweet, faltering chirps they were filled with contentment.
तासां पतत्रैः सुस्पर्शैः कूजितैर्मुग्धचेष्टितैः।
प्रत्युद्गमैरदीनानां पितरौ मुदमापतुः ॥ ११.७.६० ॥
tāsāṃ patatraiḥ susparśaiḥ kūjitairmugdhaceṣṭitaiḥ|
pratyudgamairadīnānāṃ pitarau mudamāpatuḥ || 11.7.60 ||
Taasaam patatraih susparshaih kuujitairmugdhacheshtitaih|
Pratyudgamairadiinaanaam pitarau mudamaapatuh || 11.7.60 ||
उन प्रसन्न बच्चों के कोमल स्पर्श वाले पंखों, उनकी चहचहाहट, भोली चेष्टाओं और आगे बढ़कर स्वागत करने से माता-पिता को बड़ा आनंद मिलता था।
The parents found great joy in their cheerful chicks — in the soft touch of their wings, their chirping, their innocent antics, and the way they hopped forward to greet them.
स्नेहानुबद्धहृदयावन्योन्यं विष्णुमायया।
विमोहितौ दीनधियौ शिशून्पुपुषतुः प्रजाः ॥ ११.७.६१ ॥
snehānubaddhahṛdayāvanyonyaṃ viṣṇumāyayā|
vimohitau dīnadhiyau śiśūnpupuṣatuḥ prajāḥ || 11.7.61 ||
Snehaanubaddhahridayaavanyonyam vishnumaayayaa|
Vimohitau diinadhiyau shishuunpupushatuh prajaah || 11.7.61 ||
स्नेह में बँधे हृदय वाले वे दोनों विष्णु की माया से मोहित होकर एक-दूसरे में आसक्त रहे और दीन-बुद्धि होकर अपने बच्चों का पालन-पोषण करते रहे।
Their hearts bound to each other by affection, the two were bewildered by Viṣṇu's māyā; with minds grown small and anxious, they reared their young.
एकदा जग्मतुस्तासामन्नार्थं तौ कुटुम्बिनौ।
परितः कानने तस्मिन्नर्थिनौ चेरतुश्चिरम् ॥ ११.७.६२ ॥
ekadā jagmatustāsāmannārthaṃ tau kuṭumbinau|
paritaḥ kānane tasminnarthinau ceratuściram || 11.7.62 ||
Ekadaa jagmatustaasaamannaartham tau kutumbinau|
Paritah kaanane tasminnarthinau cheratushchiram || 11.7.62 ||
एक दिन वे दोनों गृहस्थ पक्षी बच्चों के लिए भोजन खोजने निकले और उसी वन में चारों ओर बहुत देर तक दाना ढूँढते फिरते रहे।
One day the two householders went out for their chicks' food, and ranged about that forest for a long while in search of it.
दृष्ट्वा तान्लुब्धकः कश्चिद्यदृच्छातो वनेचरः।
जगृहे जालमातत्य चरतः स्वालयान्तिके ॥ ११.७.६३ ॥
dṛṣṭvā tānlubdhakaḥ kaścidyadṛcchāto vanecaraḥ|
jagṛhe jālamātatya carataḥ svālayāntike || 11.7.63 ||
Drishtvaa taanlubdhakah kashchidyadrichchhaato vanecharah|
Jagrihe jaalamaatatya charatah svaalayaantike || 11.7.63 ||
तभी वन में घूमता हुआ कोई बहेलिया संयोग से वहाँ आ पहुँचा। उसने उनके घोंसले के पास फुदकते बच्चों को देखा और जाल फैलाकर उन्हें पकड़ लिया।
A hunter roaming the woods happened to come by. Seeing the chicks moving about near their nest, he spread his net and caught them.
कपोतश्च कपोती च प्रजापोषे सदोत्सुकौ।
गतौ पोषणमादाय स्वनीडमुपजग्मतुः ॥ ११.७.६४ ॥
kapotaśca kapotī ca prajāpoṣe sadotsukau|
gatau poṣaṇamādāya svanīḍamupajagmatuḥ || 11.7.64 ||
Kapotashcha kapotii cha prajaaposhe sadotsukau|
Gatau poshanamaadaaya svaniidamupajagmatuh || 11.7.64 ||
बच्चों के पोषण के लिए सदा उत्सुक रहने वाले कबूतर और कबूतरी दाना लेकर अपने घोंसले की ओर लौट आए।
The male and female dove, ever eager to feed their brood, returned to their nest carrying food.
कपोती स्वात्मजान्वीक्ष्य बालकान्जालसंवृतान्।
तानभ्यधावत्क्रोशन्ती क्रोशतो भृशदुःखिता ॥ ११.७.६५ ॥
kapotī svātmajānvīkṣya bālakānjālasaṃvṛtān|
tānabhyadhāvatkrośantī krośato bhṛśaduḥkhitā || 11.7.65 ||
Kapotii svaatmajaanviikshya baalakaanjaalasamvritaan|
Taanabhyadhaavatkroshantii kroshato bhrishaduhkhitaa || 11.7.65 ||
कबूतरी ने अपने बच्चों को जाल में घिरा और चीखता देखा, तो अत्यंत दुःखी होकर वह भी चीखती हुई उनकी ओर दौड़ पड़ी।
When the female saw her own little ones trapped in the net and crying out, she rushed toward them, crying too, overwhelmed with grief.
सासकृत्स्नेहगुणिता दीनचित्ताजमायया।
स्वयं चाबध्यत शिचा बद्धान्पश्यन्त्यपस्मृतिः ॥ ११.७.६६ ॥
sāsakṛtsnehaguṇitā dīnacittājamāyayā|
svayaṃ cābadhyata śicā baddhānpaśyantyapasmṛtiḥ || 11.7.66 ||
Saasakritsnehagunitaa diinachittaajamaayayaa|
Svayam chaabadhyata shichaa baddhaanpashyantyapasmritih || 11.7.66 ||
बार-बार स्नेह से बँधी, अजन्मा प्रभु की माया से दीनचित्त हुई वह बच्चों को बँधा देखकर सुध-बुध खो बैठी और स्वयं भी जाल में फँस गई।
Bound again and again by the cords of affection, her mind made wretched by the māyā of the Unborn, she lost all awareness at the sight of her captive young and was caught in the net herself.
कपोतः स्वात्मजान्बद्धानात्मनोऽप्यधिकान्प्रियान्।
भार्यां चात्मसमां दीनो विललापातिदुःखितः ॥ ११.७.६७ ॥
kapotaḥ svātmajānbaddhānātmano'pyadhikānpriyān|
bhāryāṃ cātmasamāṃ dīno vilalāpātiduḥkhitaḥ || 11.7.67 ||
Kapotah svaatmajaanbaddhaanaatmano'pyadhikaanpriyaan|
Bhaaryaam chaatmasamaam diino vilalaapaatiduhkhitah || 11.7.67 ||
अपने प्राणों से भी प्यारे बच्चों को और अपने ही समान पत्नी को बँधा देखकर कबूतर अत्यंत दुःखी होकर दीनता से विलाप करने लगा।
Seeing bound the chicks dearer to him than his own life, and the wife who was as his own self, the male dove, stricken with grief, lamented piteously.
अहो मे पश्यतापायमल्पपुण्यस्य दुर्मतेः।
अतृप्तस्याकृतार्थस्य गृहस्त्रैवर्गिको हतः ॥ ११.७.६८ ॥
aho me paśyatāpāyamalpapuṇyasya durmateḥ|
atṛptasyākṛtārthasya gṛhastraivargiko hataḥ || 11.7.68 ||
Aho me pashyataapaayamalpapunyasya durmateh|
Atriptasyaakritaarthasya grihastraivargiko hatah || 11.7.68 ||
हाय, देखो मेरा विनाश! मैं अल्प पुण्य वाला और मंदबुद्धि हूँ; न मेरी तृप्ति हुई, न मेरे मनोरथ पूरे हुए, और धर्म-अर्थ-काम का आधार मेरा घर ही उजड़ गया।
Alas, see my ruin! I, of little merit and poor judgment, still unsatisfied, my purposes unfulfilled, have lost my home, the ground of dharma, wealth and pleasure.
अनुरूपानुकूला च यस्य मे पतिदेवता।
शून्ये गृहे मां सन्त्यज्य पुत्रैः स्वर्याति साधुभिः ॥ ११.७.६९ ॥
anurūpānukūlā ca yasya me patidevatā|
śūnye gṛhe māṃ santyajya putraiḥ svaryāti sādhubhiḥ || 11.7.69 ||
Anuruupaanukuulaa cha yasya me patidevataa|
Shuunye grihe maam santyajya putraih svaryaati saadhubhih || 11.7.69 ||
मेरी वह अनुरूप और अनुकूल पत्नी, जो मुझे ही देवता मानती थी, मुझे सूने घर में छोड़कर अपने साधु पुत्रों के साथ स्वर्ग जा रही है।
My wife, so well matched and so devoted, who held her husband as her deity, now leaves me in an empty home and goes to heaven with our good children.
सोऽहं शून्ये गृहे दीनो मृतदारो मृतप्रजः।
जिजीविषे किमर्थं वा विधुरो दुःखजीवितः ॥ ११.७.७० ॥
so'haṃ śūnye gṛhe dīno mṛtadāro mṛtaprajaḥ|
jijīviṣe kimarthaṃ vā vidhuro duḥkhajīvitaḥ || 11.7.70 ||
So'ham shuunye grihe diino mritadaaro mritaprajah|
Jijiivishe kimartham vaa vidhuro duhkhajiivitah || 11.7.70 ||
पत्नी और संतान के मर जाने पर सूने घर में अकेला, दीन और दुःखमय जीवन वाला मैं अब किसलिए जीना चाहूँ?
With my wife and young gone, left forlorn in an empty house, a widower whose life is only sorrow, for what purpose should I wish to live?
तांस्तथैवावृतान् शिग्भिर्मृत्युग्रस्तान्विचेष्टतः।
स्वयं च कृपणः शिक्षु पश्यन्नप्यबुधोऽपतत् ॥ ११.७.७१ ॥
tāṃstathaivāvṛtān śigbhirmṛtyugrastānviceṣṭataḥ|
svayaṃ ca kṛpaṇaḥ śikṣu paśyannapyabudho'patat || 11.7.71 ||
Taamstathaivaavritaan shigbhirmrityugrastaanvicheshtatah|
Svayam cha kripanah shikshu pashyannapyabudho'patat || 11.7.71 ||
उन्हें जाल में घिरे, मृत्यु के ग्रास बने छटपटाते देखकर भी वह दीन और नासमझ कबूतर स्वयं भी जाल में जा गिरा।
Watching them caught in the net, in death's grip and struggling, the wretched, unthinking bird, though he saw it all, fell into the net himself.
तं लब्ध्वा लुब्धकः क्रूरः कपोतं गृहमेधिनम्।
कपोतकान्कपोतीं च सिद्धार्थः प्रययौ गृहम् ॥ ११.७.७२ ॥
taṃ labdhvā lubdhakaḥ krūraḥ kapotaṃ gṛhamedhinam|
kapotakānkapotīṃ ca siddhārthaḥ prayayau gṛham || 11.7.72 ||
Tam labdhvaa lubdhakah kruurah kapotam grihamedhinam|
Kapotakaankapotiim cha siddhaarthah prayayau griham || 11.7.72 ||
अपना काम सिद्ध हुआ जानकर वह क्रूर बहेलिया उस गृहस्थ कबूतर, उसके बच्चों और कबूतरी को लेकर अपने घर चला गया।
Having got that householder dove, his chicks and his mate, the cruel hunter went home, his purpose achieved.
एवं कुटुम्ब्यशान्तात्मा द्वन्द्वारामः पतत्रिवत्।
पुष्णन्कुटुम्बं कृपणः सानुबन्धोऽवसीदति ॥ ११.७.७३ ॥
evaṃ kuṭumbyaśāntātmā dvandvārāmaḥ patatrivat|
puṣṇankuṭumbaṃ kṛpaṇaḥ sānubandho'vasīdati || 11.7.73 ||
Evam kutumbyashaantaatmaa dvandvaaraamah patatrivat|
Pushnankutumbam kripanah saanubandho'vasiidati || 11.7.73 ||
इसी प्रकार जो कुटुंबी अशांत मन वाला है, द्वंद्वों (सुख-दुःख आदि जोड़ों) में ही रमता है और कुटुंब के पालन में दीन बना रहता है, वह उस पक्षी की तरह अपने सगे-संबंधियों सहित दुःख में डूब जाता है।
So too the family man whose mind is never at peace, who delights in the pairs of opposites, and who anxiously feeds his household, sinks down like that bird along with all he is bound to.
यः प्राप्य मानुषं लोकं मुक्तिद्वारमपावृतम्।
गृहेषु खगवत्सक्तस्तमारूढच्युतं विदुः ॥ ११.७.७४ ॥
yaḥ prāpya mānuṣaṃ lokaṃ muktidvāramapāvṛtam|
gṛheṣu khagavatsaktastamārūḍhacyutaṃ viduḥ || 11.7.74 ||
Yah praapya maanusham lokam muktidvaaramapaavritam|
Griheshu khagavatsaktastamaaruudhachyutam viduh || 11.7.74 ||
जो मनुष्य-जन्म पाकर, जो मुक्ति का खुला द्वार है, फिर भी पक्षी की तरह घर-गृहस्थी में ही आसक्त रहता है, उसे ज्ञानी ऊँचाई पर चढ़कर गिरा हुआ मानते हैं।
One who has gained a human birth, the door to liberation standing open, and yet clings to house and home like that bird, is known as one who climbed high only to fall.
↑ All sectionsअथ अष्टमोऽध्यायः · Chapter 8 — The avadhūta’s teachers, from the python to the courtesan Piṅgalā
श्रीब्राह्मण उवाच
सुखम् ऐन्द्रियकं राजन् स्वर्गे नरक एव च ।
देहिनां यद् यथा दुःखं तस्मान् नेच्छेत तद्बुधः ॥ ११.८.१ ॥
śrībrāhmaṇa uvāca
sukham aindriyakaṃ rājan svarge naraka eva ca |
dehināṃ yad yathā duḥkhaṃ tasmān neccheta tadbudhaḥ || 11.8.1 ||
Shriibraahmana uvaacha
Sukham aindriyakam raajan svarge naraka eva cha |
Dehinaam yad yathaa duhkham tasmaan nechchheta tadbudhah || 11.8.1 ||
ब्राह्मण ने कहा: हे राजन्, इंद्रियों का सुख स्वर्ग में भी मिलता है और नरक में भी, जैसे देहधारियों को दुःख भी वहाँ मिलता है। इसलिए विवेकी पुरुष उसकी कामना न करे।
The brāhmaṇa said: O king, the pleasure of the senses comes to embodied beings in heaven and in hell alike, just as pain does. Therefore the wise should not crave it.
ग्रासं सुमृष्टं विरसं महान्तं स्तोकमेव वा ।
यदृच्छयैवापतितं ग्रसेत् आजगरोऽक्रियः ॥ ११.८.२ ॥
grāsaṃ sumṛṣṭaṃ virasaṃ mahāntaṃ stokameva vā |
yadṛcchayaivāpatitaṃ graset ājagaro'kriyaḥ || 11.8.2 ||
Graasam sumrishtam virasam mahaantam stokameva vaa |
Yadrichchhayaivaapatitam graset aajagaro'kriyah || 11.8.2 ||
अजगर की तरह बिना प्रयास के रहकर, जो भी भोजन अपने-आप आ जाए, स्वादिष्ट हो या फीका, अधिक हो या थोड़ा, उसे ही ग्रहण कर ले।
Like the python, making no effort, one should eat whatever food falls to one's lot by chance, whether well-flavoured or tasteless, much or little.
शयीताहानि भूरीणि निराहारोऽनुपक्रमः ।
यदि नोपनमेद् ग्रासो महाहिरिव दिष्टभुक् ॥ ११.८.३ ॥
śayītāhāni bhūrīṇi nirāhāro'nupakramaḥ |
yadi nopanamed grāso mahāhiriva diṣṭabhuk || 11.8.3 ||
Shayiitaahaani bhuuriini niraahaaro'nupakramah |
Yadi nopanamed graaso mahaahiriva dishtabhuk || 11.8.3 ||
यदि भोजन न मिले तो भाग्य से मिले पर ही जीने वाले बड़े अजगर की भाँति बिना आहार और बिना कोई उद्यम किए बहुत दिनों तक पड़ा रहे।
If no food comes, one should lie still for many days, fasting and undertaking nothing, like the great serpent that lives on what fate provides.
ओजःसहोबलयुतं बिभ्रद् देहमकर्मकम् ।
शयानो वीतनिद्रश्च नेहेतेन्द्रियवानपि ॥ ११.८.४ ॥
ojaḥsahobalayutaṃ bibhrad dehamakarmakam |
śayāno vītanidraśca nehetendriyavānapi || 11.8.4 ||
Ojahsahobalayutam bibhrad dehamakarmakam |
Shayaano viitanidrashcha nehetendriyavaanapi || 11.8.4 ||
मानसिक, इंद्रिय-संबंधी और शारीरिक बल से युक्त देह को धारण करते हुए भी उसे कर्म में न लगाए; जागता हुआ लेटा रहे और इंद्रियाँ होते हुए भी कोई चेष्टा न करे।
Though bearing a body endowed with vigour of mind, senses and limbs, he keeps it from striving; lying at rest yet wakeful, he makes no effort though his senses are intact.
मुनिः प्रसन्नगम्भीरो दुर्विगाह्यो दुरत्ययः ।
अनन्तपारो ह्यक्षोभ्यः स्तिमितोद इवार्णवः ॥ ११.८.५ ॥
muniḥ prasannagambhīro durvigāhyo duratyayaḥ |
anantapāro hyakṣobhyaḥ stimitoda ivārṇavaḥ || 11.8.5 ||
Munih prasannagambhiiro durvigaahyo duratyayah |
Anantapaaro hyakshobhyah stimitoda ivaarnavah || 11.8.5 ||
मुनि समुद्र के समान होता है: प्रसन्न और गंभीर, जिसकी थाह पाना और जिसे पार करना कठिन है, जिसका छोर अनंत है और जो शांत जल वाले सागर की तरह कभी क्षुब्ध नहीं होता।
The sage is like the ocean: clear and deep, hard to fathom and hard to cross, boundless, and unshaken, like a sea whose waters lie still.
समृद्धकामो हीनो वा नारायणपरो मुनिः ।
नोत्सर्पेत न शुष्येत सरिद्भिरिव सागरः ॥ ११.८.६ ॥
samṛddhakāmo hīno vā nārāyaṇaparo muniḥ |
notsarpeta na śuṣyeta saridbhiriva sāgaraḥ || 11.8.6 ||
Samriddhakaamo hiino vaa naaraayanaparo munih |
Notsarpeta na shushyeta saridbhiriva saagarah || 11.8.6 ||
नारायण-परायण मुनि की कामनाएँ पूरी हों या न हों, वह न बढ़ता है न घटता है, जैसे नदियों के आने या न आने से सागर न उमड़ता है न सूखता है।
Whether his desires are richly met or left wanting, the sage devoted to Nārāyaṇa neither swells nor dries up, just as the ocean neither overflows nor shrinks with the rivers.
दृष्ट्वा स्त्रियं देवमायां तद्भावैरजितेन्द्रियः ।
प्रलोभितः पतत्यन्धे तमस्यग्नौ पतङ्गवत् ॥ ११.८.७ ॥
dṛṣṭvā striyaṃ devamāyāṃ tadbhāvairajitendriyaḥ |
pralobhitaḥ patatyandhe tamasyagnau pataṅgavat || 11.8.7 ||
Drishtvaa striyam devamaayaam tadbhaavairajitendriyah |
Pralobhitah patatyandhe tamasyagnau patangavat || 11.8.7 ||
जिसकी इंद्रियाँ वश में नहीं, वह देवमाया रूपी स्त्री को देखकर और उसके हाव-भाव से लुभाया जाकर घोर अंधकार में वैसे ही गिरता है जैसे पतंगा आग में।
One whose senses are unconquered, seeing a woman, the gods' own māyā, and lured by her gestures, falls into blind darkness as a moth falls into fire.
योषिद्धिरण्याभरणाम्बरादि
द्रव्येषु मायारचितेषु मूढः ।
प्रलोभितात्मा ह्युपभोगबुद्ध्या
पतङ्गवत् नश्यति नष्टदृष्टिः ॥ ११.८.८ ॥
yoṣiddhiraṇyābharaṇāmbarādi
dravyeṣu māyāraciteṣu mūḍhaḥ |
pralobhitātmā hyupabhogabuddhyā
pataṅgavat naśyati naṣṭadṛṣṭiḥ || 11.8.8 ||
Yoshiddhiranyaabharanaambaraadi
Dravyeshu maayaarachiteshu muudhah |
Pralobhitaatmaa hyupabhogabuddhyaa
Patangavat nashyati nashtadrishtih || 11.8.8 ||
माया से रचे स्त्री, स्वर्ण, आभूषण, वस्त्र आदि पदार्थों में मोहित होकर, भोग की बुद्धि से लुभाया गया मूढ़ मनुष्य विवेक-दृष्टि खोकर पतंगे की तरह नष्ट हो जाता है।
The deluded man, his mind enticed by the thought of enjoying women, gold, ornaments, fine clothes and such things fashioned by māyā, loses his sight and perishes like the moth.
स्तोकं स्तोकं ग्रसेद् ग्रासं देहो वर्तेत यावता ।
गृहान् अहिंसन् आतिष्ठेद् वृत्तिं माधुकरीं मुनिः ॥ ११.८.९ ॥
stokaṃ stokaṃ grased grāsaṃ deho varteta yāvatā |
gṛhān ahiṃsan ātiṣṭhed vṛttiṃ mādhukarīṃ muniḥ || 11.8.9 ||
Stokam stokam grased graasam deho varteta yaavataa |
Grihaan ahimsan aatishthed vrittim maadhukariim munih || 11.8.9 ||
मुनि उतना ही भोजन थोड़ा-थोड़ा करके ग्रहण करे जितने से देह चलती रहे; गृहस्थों को कष्ट दिए बिना वह मधुकर-वृत्ति (भौंरे की तरह अनेक घरों से थोड़ा-थोड़ा लेना) अपनाए।
The sage should take food little by little, only as much as keeps the body going, and, without burdening any household, live in the manner of the bee, gathering a little from many homes.
अणुभ्यश्च महद्भ्यश्च शास्त्रेभ्यः कुशलो नरः ।
सर्वतः सारमादद्यात् पुष्पेभ्य इव षट्पदः ॥ ११.८.१० ॥
aṇubhyaśca mahadbhyaśca śāstrebhyaḥ kuśalo naraḥ |
sarvataḥ sāramādadyāt puṣpebhya iva ṣaṭpadaḥ || 11.8.10 ||
Anubhyashcha mahadbhyashcha shaastrebhyah kushalo narah |
Sarvatah saaramaadadyaat pushpebhya iva shatpadah || 11.8.10 ||
कुशल मनुष्य छोटे-बड़े सभी शास्त्रों से, और सब ओर से, सार ग्रहण करे, जैसे भौंरा फूलों से मधु लेता है।
A discerning person should take the essence from all scriptures, small and great, and from every source, as the bee takes from flowers.
सायन्तनं श्वस्तनं वा न सङ्गृह्णीत भिक्षितम् ।
पाणिपात्रोदरामत्रो मक्षिकेव न सङ्ग्रही ॥ ११.८.११ ॥
sāyantanaṃ śvastanaṃ vā na saṅgṛhṇīta bhikṣitam |
pāṇipātrodarāmatro makṣikeva na saṅgrahī || 11.8.11 ||
Saayantanam shvastanam vaa na sangrihniita bhikshitam |
Paanipaatrodaraamatro makshikeva na sangrahii || 11.8.11 ||
भिक्षा में मिली वस्तु को शाम के लिए या कल के लिए संचित न करे। हाथ ही उसका पात्र और पेट ही उसका बर्तन हो; मधुमक्खी की तरह संग्रह करने वाला न बने।
He should not store alms for the evening or for tomorrow. Let his hand be his bowl and his stomach his vessel; he should not hoard like the honeybee.
सायन्तनं श्वस्तनं वा न सङ्गृह्णीत भिक्षुकः ।
मक्षिका इव सङ्गृह्णन् सह तेन विनश्यति ॥ ११.८.१२ ॥
sāyantanaṃ śvastanaṃ vā na saṅgṛhṇīta bhikṣukaḥ |
makṣikā iva saṅgṛhṇan saha tena vinaśyati || 11.8.12 ||
Saayantanam shvastanam vaa na sangrihniita bhikshukah |
Makshikaa iva sangrihnan saha tena vinashyati || 11.8.12 ||
भिक्षु शाम या कल के लिए भिक्षा का संग्रह न करे; जो मधुमक्खी की तरह संग्रह करता है, वह उस संग्रह के साथ ही नष्ट हो जाता है।
A mendicant should not keep alms for the evening or the next day; one who hoards like the honeybee perishes together with the hoard.
पदापि युवतीं भिक्षुः न स्पृशेद् दारवीमपि ।
स्पृशन् करीव बध्येत करिण्या अङ्गसङ्गतः ॥ ११.८.१३ ॥
padāpi yuvatīṃ bhikṣuḥ na spṛśed dāravīmapi |
spṛśan karīva badhyeta kariṇyā aṅgasaṅgataḥ || 11.8.13 ||
Padaapi yuvatiim bhikshuh na sprished daaraviimapi |
Sprishan kariiva badhyeta karinyaa angasangatah || 11.8.13 ||
भिक्षु युवती को, चाहे वह लकड़ी की ही बनी हो, पैर से भी न छुए। छूने पर वह वैसे ही बँध जाएगा जैसे हथिनी के अंग-स्पर्श से हाथी बँध जाता है।
A mendicant should not touch a young woman even with his foot, not even one carved of wood. By such contact he would be bound, as the bull elephant is captured through touching a she-elephant.
नाधिगच्छेत् स्त्रियं प्राज्ञः कर्हिचित् मृत्युमात्मनः ।
बलाधिकैः स हन्येत गजैरन्यैर्गजो यथा ॥ ११.८.१४ ॥
nādhigacchet striyaṃ prājñaḥ karhicit mṛtyumātmanaḥ |
balādhikaiḥ sa hanyeta gajairanyairgajo yathā || 11.8.14 ||
Naadhigachchhet striyam praajnah karhichit mrityumaatmanah |
Balaadhikaih sa hanyeta gajairanyairgajo yathaa || 11.8.14 ||
बुद्धिमान पुरुष स्त्री को, जो उसके लिए मृत्यु के समान है, कभी भोग-दृष्टि से प्राप्त करने न जाए; अन्यथा वह अपने से बलवानों द्वारा वैसे ही मारा जाएगा जैसे हाथी दूसरे हाथियों द्वारा।
The wise man should never pursue a woman as an object of enjoyment, for she would be his death; he would be struck down by stronger rivals, as one elephant is killed by other elephants.
न देयं नोपभोग्यं च लुब्धैर्यद् दुःखसञ्चितम् ।
भुङ्क्ते तदपि तच्चान्यो मधुहेवार्थविन्मधु ॥ ११.८.१५ ॥
na deyaṃ nopabhogyaṃ ca lubdhairyad duḥkhasañcitam |
bhuṅkte tadapi taccānyo madhuhevārthavinmadhu || 11.8.15 ||
Na deyam nopabhogyam cha lubdhairyad duhkhasanchitam |
Bhunkte tadapi tachchaanyo madhuhevaarthavinmadhu || 11.8.15 ||
लोभी लोग बड़े कष्ट से जो धन जोड़ते हैं, उसे न दान करते हैं न स्वयं भोगते हैं; उसे कोई और ही भोगता है, जैसे मधु निकालने वाला मधुमक्खियों का मधु ले जाता है।
Wealth piled up with pain by the greedy, neither given away nor enjoyed, is enjoyed by someone else who knows how to take it, as the honey-gatherer takes the bees' honey.
सुदुःखोपार्जितैः वित्तैः आशासानां गृहाशिषः ।
मधुहेवाग्रतो भुङ्क्ते यतिर्वै गृहमेधिनाम् ॥ ११.८.१६ ॥
suduḥkhopārjitaiḥ vittaiḥ āśāsānāṃ gṛhāśiṣaḥ |
madhuhevāgrato bhuṅkte yatirvai gṛhamedhinām || 11.8.16 ||
Suduhkhopaarjitaih vittaih aashaasaanaam grihaashishah |
Madhuhevaagrato bhunkte yatirvai grihamedhinaam || 11.8.16 ||
बड़े कष्ट से कमाए धन से गृहस्थ सुख की आशा करने वाले गृहस्थों के भोजन को संन्यासी उनसे पहले ही भोग लेता है, जैसे मधु निकालने वाला मधु।
The wandering ascetic enjoys first the food of householders, who hope for domestic happiness from wealth earned with great toil, just as the honey-gatherer tastes the honey before the bees.
ग्राम्यगीतं न शृणुयाद् यतिर्वनचरः क्वचित् ।
शिक्षेत हरिणाद् बद्धान् मृगयोर्गीतमोहितात् ॥ ११.८.१७ ॥
grāmyagītaṃ na śṛṇuyād yatirvanacaraḥ kvacit |
śikṣeta hariṇād baddhān mṛgayorgītamohitāt || 11.8.17 ||
Graamyagiitam na shrinuyaad yatirvanacharah kvachit |
Shiksheta harinaad baddhaan mrigayorgiitamohitaat || 11.8.17 ||
वन में विचरने वाला संन्यासी कभी भी विषय-भरे गीत न सुने। शिकारी के गीत पर मोहित होकर बँध जाने वाले हिरन से वह यह सीखे।
The ascetic who lives in the forest should never listen to worldly songs. Let him learn from the deer, which is spellbound by the hunter's song and caught.
नृत्यवादित्रगीतानि जुषन् ग्राम्याणि योषिताम् ।
आसां क्रीडनको वश्य ऋष्यशृङ्गो मृगीसुतः ॥ ११.८.१८ ॥
nṛtyavāditragītāni juṣan grāmyāṇi yoṣitām |
āsāṃ krīḍanako vaśya ṛṣyaśṛṅgo mṛgīsutaḥ || 11.8.18 ||
Nrityavaaditragiitaani jushan graamyaani yoshitaam |
Aasaam kriidanako vashya rishyashringo mrigiisutah || 11.8.18 ||
स्त्रियों के ग्राम्य नृत्य, वाद्य और गीतों में रस लेकर हिरनी के पुत्र ऋष्यशृंग भी उनके वश में होकर उनके खिलौने बन गए थे।
Ṛṣyaśṛṅga, son of a doe, by taking pleasure in the worldly dancing, music and songs of women, came under their control and became their plaything.
जिह्वयातिप्रमाथिन्या जनो रसविमोहितः ।
मृत्युम् ऋच्छत्यसद्बुद्धिः मीनस्तु बडिशैर्यथा ॥ ११.८.१९ ॥
jihvayātipramāthinyā jano rasavimohitaḥ |
mṛtyum ṛcchatyasadbuddhiḥ mīnastu baḍiśairyathā || 11.8.19 ||
Jihvayaatipramaathinyaa jano rasavimohitah |
Mrityum richchhatyasadbuddhih miinastu badishairyathaa || 11.8.19 ||
जैसे मछली काँटे में लगे चारे के लोभ से मारी जाती है, वैसे ही अत्यंत मथ डालने वाली जीभ के कारण स्वाद में मोहित हुआ मूढ़-बुद्धि मनुष्य मृत्यु को प्राप्त होता है।
Deluded by taste through the tongue that so violently agitates, a person of poor understanding goes to his death, as a fish does on the hook.
इन्द्रियाणि जयन्त्याशु निराहारा मनीषिणः ।
वर्जयित्वा तु रसनं तन्निरन्नस्य वर्धते ॥ ११.८.२० ॥
indriyāṇi jayantyāśu nirāhārā manīṣiṇaḥ |
varjayitvā tu rasanaṃ tannirannasya vardhate || 11.8.20 ||
Indriyaani jayantyaashu niraahaaraa maniishinah |
Varjayitvaa tu rasanam tannirannasya vardhate || 11.8.20 ||
विचारशील लोग आहार त्यागकर शेष इंद्रियों को शीघ्र जीत लेते हैं, पर जीभ को नहीं; उपवास करने वाले की स्वाद-लालसा तो और बढ़ जाती है।
By fasting, the wise quickly master the senses, all except taste; in one who goes without food, the craving for taste only grows.
तावत् जितेन्द्रियो न स्याद् विजितान्येन्द्रियः पुमान् ।
न जयेद् रसनं यावत् जितं सर्वं जिते रसे ॥ ११.८.२१ ॥
tāvat jitendriyo na syād vijitānyendriyaḥ pumān |
na jayed rasanaṃ yāvat jitaṃ sarvaṃ jite rase || 11.8.21 ||
Taavat jitendriyo na syaad vijitaanyendriyah pumaan |
Na jayed rasanam yaavat jitam sarvam jite rase || 11.8.21 ||
मनुष्य भले ही अन्य सब इंद्रियाँ जीत ले, जब तक वह जीभ को नहीं जीतता तब तक जितेंद्रिय नहीं कहलाता। स्वाद को जीत लेने पर सब कुछ जीत लिया जाता है।
A man who has subdued his other senses is still not their master until he has conquered the tongue. When taste is conquered, everything is conquered.
पिङ्गला नाम वेश्याऽऽसीद् विदेहनगरे पुरा ।
तस्या मे शिक्षितं किञ्चित् निबोध नृपनन्दन ॥ ११.८.२२ ॥
piṅgalā nāma veśyā''sīd videhanagare purā |
tasyā me śikṣitaṃ kiñcit nibodha nṛpanandana || 11.8.22 ||
Pingalaa naama veshyaa''siid videhanagare puraa |
Tasyaa me shikshitam kinchit nibodha nripanandana || 11.8.22 ||
हे राजकुमार, प्राचीन समय में विदेह की नगरी में पिंगला नाम की एक वेश्या रहती थी। उससे मैंने जो कुछ सीखा, वह सुनो।
Long ago, O prince, there lived in the city of Videha a courtesan named Piṅgalā. Hear what I learned from her.
सा स्वैरिण्येकदा कान्तं सङ्केत उपनेष्यती ।
अभूत्काले बहिर्द्वारि बिभ्रती रूपमुत्तमम् ॥ ११.८.२३ ॥
sā svairiṇyekadā kāntaṃ saṅketa upaneṣyatī |
abhūtkāle bahirdvāri bibhratī rūpamuttamam || 11.8.23 ||
Saa svairinyekadaa kaantam sanketa upaneshyatii |
Abhuutkaale bahirdvaari bibhratii ruupamuttamam || 11.8.23 ||
एक दिन वह स्वेच्छाचारिणी किसी प्रेमी को मिलन-स्थान पर लाने की इच्छा से, संध्या के समय अपना उत्तम रूप सजाकर द्वार के बाहर खड़ी हो गई।
One day that woman who lived as she pleased, wishing to bring a lover to her meeting place, stood outside her door at the proper hour, displaying her finest beauty.
मार्ग आगच्छतो वीक्ष्य पुरुषान् पुरुषर्षभ ।
तान् शुल्कदान् वित्तवतः कान्तान् मेनेऽर्थकामुका ॥ ११.८.२४ ॥
mārga āgacchato vīkṣya puruṣān puruṣarṣabha |
tān śulkadān vittavataḥ kāntān mene'rthakāmukā || 11.8.24 ||
Maarga aagachchhato viikshya purushaan purusharshabha |
Taan shulkadaan vittavatah kaantaan mene'rthakaamukaa || 11.8.24 ||
हे पुरुषश्रेष्ठ, धन की लालसा वाली वह मार्ग से आते पुरुषों को देखकर सोचती कि ये धनवान हैं, शुल्क देंगे और मेरे प्रेमी बनेंगे।
Watching the men who came along the road, O best of men, she, hungry for money, took them to be wealthy lovers who would pay her fee.
आगतेष्वपयातेषु सा सङ्केतोपजीविनी ।
अप्यन्यो वित्तवान् कोऽपि मामुपैष्यति भूरिदः ॥ ११.८.२५ ॥
āgateṣvapayāteṣu sā saṅketopajīvinī |
apyanyo vittavān ko'pi māmupaiṣyati bhūridaḥ || 11.8.25 ||
Aagateshvapayaateshu saa sanketopajiivinii |
Apyanyo vittavaan ko'pi maamupaishyati bhuuridah || 11.8.25 ||
मिलन के सहारे जीविका चलाने वाली वह, जब लोग आकर आगे निकल जाते, तो सोचती कि शायद कोई और धनवान आएगा जो मुझे बहुत कुछ देगा।
As men came and went past, she who lived by such meetings kept thinking, 'Perhaps some other rich man will come to me, one who gives generously.'
एवं दुराशया ध्वस्तनिद्रा द्वार्यवलम्बती ।
निर्गच्छन्ती प्रविशती निशीथं समपद्यत ॥ ११.८.२६ ॥
evaṃ durāśayā dhvastanidrā dvāryavalambatī |
nirgacchantī praviśatī niśīthaṃ samapadyata || 11.8.26 ||
Evam duraashayaa dhvastanidraa dvaaryavalambatii |
Nirgachchhantii pravishatii nishiitham samapadyata || 11.8.26 ||
इस प्रकार दुराशा के कारण उसकी नींद उड़ गई; वह द्वार का सहारा लिए कभी बाहर निकलती, कभी भीतर जाती, और आधी रात हो गई।
So, her sleep destroyed by false hope, leaning against the door, going out and coming back in, she waited until it was midnight.
तस्या वित्ताशया शुष्यद्वक्त्राया दीनचेतसः ।
निर्वेदः परमो जज्ञे चिन्ताहेतुः सुखावहः ॥ ११.८.२७ ॥
tasyā vittāśayā śuṣyadvaktrāyā dīnacetasaḥ |
nirvedaḥ paramo jajñe cintāhetuḥ sukhāvahaḥ || 11.8.27 ||
Tasyaa vittaashayaa shushyadvaktraayaa diinachetasah |
Nirvedah paramo jajne chintaahetuh sukhaavahah || 11.8.27 ||
धन की आशा में जिसका मुख सूख गया था और मन दीन हो गया था, उस स्त्री के भीतर चिंता से उपजा, पर सुख देने वाला, परम वैराग्य जाग उठा।
As her face grew drawn with longing for money and her heart sank, a deep disenchantment arose in her, born of that anxiety and yet bringing happiness.
तस्या निर्विण्णचित्ताया गीतं शृणु यथा मम ।
निर्वेद आशापाशानां पुरुषस्य यथा ह्यसिः ॥ ११.८.२८ ॥
tasyā nirviṇṇacittāyā gītaṃ śṛṇu yathā mama |
nirveda āśāpāśānāṃ puruṣasya yathā hyasiḥ || 11.8.28 ||
Tasyaa nirvinnachittaayaa giitam shrinu yathaa mama |
Nirveda aashaapaashaanaam purushasya yathaa hyasih || 11.8.28 ||
विरक्त-चित्त हुई उसने जो गीत गाया, वह जैसा मैंने सुना वैसा सुनो। वैराग्य मनुष्य के आशा-रूपी बंधनों के लिए तलवार के समान है।
Hear the song she sang, her heart now weary of it all, just as I heard it. For disenchantment is to the snares of hope what a sword is to a man's bonds.
न ह्यङ्गाज्जातनिर्वेदो देहबन्धं जिहासति ।
यथा विज्ञानरहितो मनुजो ममतां नृप ॥ ११.८.२९ ॥
na hyaṅgājjātanirvedo dehabandhaṃ jihāsati |
yathā vijñānarahito manujo mamatāṃ nṛpa || 11.8.29 ||
Na hyangaajjaatanirvedo dehabandham jihaasati |
Yathaa vijnaanarahito manujo mamataam nripa || 11.8.29 ||
हे प्रिय राजन्, जैसे ज्ञान से रहित मनुष्य ममता को नहीं छोड़ना चाहता, वैसे ही जिसके भीतर वैराग्य नहीं जागा, वह देह के बंधन को त्यागना नहीं चाहता।
Truly, dear one, a person in whom disenchantment has not arisen does not wish to be rid of the body's bondage, just as one without insight does not wish to give up the sense of 'mine', O king.
पिङ्गलोवाच
अहो मे मोहविततिं पश्यताविजितात्मनः ।
या कान्ताद् असतः कामं कामये येन बालिशा ॥ ११.८.३० ॥
piṅgalovāca
aho me mohavitatiṃ paśyatāvijitātmanaḥ |
yā kāntād asataḥ kāmaṃ kāmaye yena bāliśā || 11.8.30 ||
Pingalovaacha
Aho me mohavitatim pashyataavijitaatmanah |
Yaa kaantaad asatah kaamam kaamaye yena baalishaa || 11.8.30 ||
पिंगला ने कहा: अहो, मुझ असंयमी का मोह-विस्तार तो देखो, कि मैं मूर्ख एक तुच्छ प्रेमी से कामना-पूर्ति चाहती हूँ!
Piṅgalā said: Oh, see how far my delusion reaches, I who never mastered myself, fool that I am, seeking fulfilment from a worthless lover!
सन्तं समीपे रमणं रतिप्रदं
वित्तप्रदं नित्यमिमं विहाय ।
अकामदं दुःखभयाधिशोक
मोहप्रदं तुच्छमहं भजेऽज्ञा ॥ ११.८.३१ ॥
santaṃ samīpe ramaṇaṃ ratipradaṃ
vittapradaṃ nityamimaṃ vihāya |
akāmadaṃ duḥkhabhayādhiśoka
mohapradaṃ tucchamahaṃ bhaje'jñā || 11.8.31 ||
Santam samiipe ramanam ratipradam
Vittapradam nityamimam vihaaya |
Akaamadam duhkhabhayaadhishoka
Mohapradam tuchchhamaham bhaje'jnaa || 11.8.31 ||
पास ही रहने वाले, सच्चा आनंद और सब संपदा देने वाले इस नित्य प्रियतम को छोड़कर मैं अज्ञानी उस तुच्छ पुरुष का सेवन करती रही जो कामना पूरी नहीं करता, बल्कि दुःख, भय, शोक और मोह ही देता है।
Ignorant as I am, I left this ever-present Beloved who is near at hand, who gives true delight and every wealth, and served instead a worthless man who cannot satisfy desire and brings only sorrow, fear, grief and delusion.
अहो मयाऽऽत्मा परितापितो वृथा
साङ्केत्यवृत्त्यातिविगर्ह्यवार्तया ।
स्त्रैणान्नराद् यार्थतृषोऽनुशोच्यात्
क्रीतेन वित्तं रतिमात्मनेच्छती ॥ ११.८.३२ ॥
aho mayā''tmā paritāpito vṛthā
sāṅketyavṛttyātivigarhyavārtayā |
straiṇānnarād yārthatṛṣo'nuśocyāt
krītena vittaṃ ratimātmanecchatī || 11.8.32 ||
Aho mayaa''tmaa paritaapito vrithaa
Saanketyavrittyaativigarhyavaartayaa |
Strainaannaraad yaarthatrisho'nushochyaat
Kriitena vittam ratimaatmanechchhatii || 11.8.32 ||
हाय, अत्यंत निंदनीय वेश्या-वृत्ति के कारण मैंने अपने आपको व्यर्थ ही तपाया; स्त्रियों के लोभी, धन के प्यासे और स्वयं दया के पात्र पुरुषों से, अपनी देह बेचकर, धन और सुख चाहती रही।
Alas, I have tormented myself for nothing through this most shameful trade of assignations, hoping by selling my own body to get money and pleasure from lustful, grasping men who are themselves to be pitied.
यदस्थिभिर्निर्मितवंशवंश्य
स्थूणं त्वचा रोमनखैः पिनद्धम् ।
क्षरन्नवद्वारमगारमेतद् ।
विण्मूत्रपूर्णं मदुपैति कान्या ॥ ११.८.३३ ॥
yadasthibhirnirmitavaṃśavaṃśya
sthūṇaṃ tvacā romanakhaiḥ pinaddham |
kṣarannavadvāramagārametad |
viṇmūtrapūrṇaṃ madupaiti kānyā || 11.8.33 ||
Yadasthibhirnirmitavamshavamshya
Sthuunam tvachaa romanakhaih pinaddham |
Ksharannavadvaaramagaarametad |
Vinmuutrapuurnam madupaiti kaanyaa || 11.8.33 ||
हड्डियों के खंभों और बल्लियों से बना, चमड़ी, रोम और नाखूनों से मढ़ा, नौ द्वारों से रिसता, मल-मूत्र से भरा यह घर (शरीर) — मेरे सिवा और कौन स्त्री इसे प्रेमी मानकर इसके पास जाएगी?
This house built of bones for its beams and pillars, covered over with skin, hair and nails, leaking through nine doors and full of excrement and urine: what woman but me would go to it as a lover?
विदेहानां पुरे ह्यस्मिन् अहमेकैव मूढधीः ।
यान्यमिच्छन्त्यसत्यस्माद् आत्मदात् काममच्युतात् ॥ ११.८.३४ ॥
videhānāṃ pure hyasmin ahamekaiva mūḍhadhīḥ |
yānyamicchantyasatyasmād ātmadāt kāmamacyutāt || 11.8.34 ||
Videhaanaam pure hyasmin ahamekaiva muudhadhiih |
Yaanyamichchhantyasatyasmaad aatmadaat kaamamachyutaat || 11.8.34 ||
विदेहों की इस नगरी में मैं अकेली ही ऐसी मूढ़ बुद्धि वाली असती हूँ, जो आत्मा का दान करने वाले इस अच्युत को छोड़कर किसी और से कामना-पूर्ति चाहती रही।
In this city of the Videhas I alone am so foolish, unfaithful woman that I am, as to seek desire's fulfilment from another rather than from Acyuta, who gives his very self.
सुहृत्प्रेष्ठतमो नाथ आत्मा चायं शरीरिणाम् ।
तं विक्रीयात्मनैवाहं रमेऽनेन यथा रमा ॥ ११.८.३५ ॥
suhṛtpreṣṭhatamo nātha ātmā cāyaṃ śarīriṇām |
taṃ vikrīyātmanaivāhaṃ rame'nena yathā ramā || 11.8.35 ||
Suhritpreshthatamo naatha aatmaa chaayam shariirinaam |
Tam vikriiyaatmanaivaaham rame'nena yathaa ramaa || 11.8.35 ||
वे ही देहधारियों के सुहृद, सबसे प्रिय, स्वामी और आत्मा हैं। अपने आप को देकर उन्हें पाकर मैं उनके साथ वैसे ही रमण करूँगी जैसे लक्ष्मी करती हैं।
He is the friend, the most beloved, the lord and the very self of all embodied beings. Paying for him with my own self, I shall delight in him as Ramā [Lakṣmī] does.
कियत् प्रियं ते व्यभजन् कामा ये कामदा नराः ।
आद्यन्तवन्तो भार्याया देवा वा कालविद्रुताः ॥ ११.८.३६ ॥
kiyat priyaṃ te vyabhajan kāmā ye kāmadā narāḥ |
ādyantavanto bhāryāyā devā vā kālavidrutāḥ || 11.8.36 ||
Kiyat priyam te vyabhajan kaamaa ye kaamadaa naraah |
Aadyantavanto bhaaryaayaa devaa vaa kaalavidrutaah || 11.8.36 ||
काम-सुख देने वाले पुरुषों ने, या स्वयं कामनाओं ने, पत्नी को कितना सुख दिया है? वे आदि-अंत वाले हैं; और देवता भी काल से भगाए जाते हैं।
How much joy have pleasures, or the men who provide them, ever given a wife? They have a beginning and an end; even the gods are driven off by time.
नूनं मे भगवान् प्रीतो विष्णुः केनापि कर्मणा ।
निर्वेदोऽयं दुराशाया यन्मे जातः सुखावहः ॥ ११.८.३७ ॥
nūnaṃ me bhagavān prīto viṣṇuḥ kenāpi karmaṇā |
nirvedo'yaṃ durāśāyā yanme jātaḥ sukhāvahaḥ || 11.8.37 ||
Nuunam me bhagavaan priito vishnuh kenaapi karmanaa |
Nirvedo'yam duraashaayaa yanme jaatah sukhaavahah || 11.8.37 ||
निश्चय ही किसी कर्म से भगवान् विष्णु मुझ पर प्रसन्न हुए हैं, जिससे दुराशा के प्रति मुझमें यह सुख देने वाला वैराग्य उत्पन्न हुआ।
Surely Lord Viṣṇu is pleased with me for some deed of mine, since this happy disenchantment with my false hopes has arisen in me.
मैवं स्युः मन्दभाग्यायाः क्लेशा निर्वेदहेतवः ।
येनानुबन्धं निर्हृत्य पुरुषः शममृच्छति ॥ ११.८.३८ ॥
maivaṃ syuḥ mandabhāgyāyāḥ kleśā nirvedahetavaḥ |
yenānubandhaṃ nirhṛtya puruṣaḥ śamamṛcchati || 11.8.38 ||
Maivam syuh mandabhaagyaayaah kleshaa nirvedahetavah |
Yenaanubandham nirhritya purushah shamamrichchhati || 11.8.38 ||
यदि मैं अभागिनी होती तो वैराग्य जगाने वाले ऐसे क्लेश मुझे न मिलते, जिनसे मनुष्य आसक्ति के बंधन काटकर शांति प्राप्त करता है।
Were I truly unfortunate, such sufferings would not have come to me, sufferings that awaken disenchantment, by which a person cuts away attachment and reaches peace.
तेनोपकृतमादाय शिरसा ग्राम्यसङ्गताः ।
त्यक्त्वा दुराशाः शरणं व्रजामि तमधीश्वरम् ॥ ११.८.३९ ॥
tenopakṛtamādāya śirasā grāmyasaṅgatāḥ |
tyaktvā durāśāḥ śaraṇaṃ vrajāmi tamadhīśvaram || 11.8.39 ||
Tenopakritamaadaaya shirasaa graamyasangataah |
Tyaktvaa duraashaah sharanam vrajaami tamadhiishvaram || 11.8.39 ||
उनके इस उपकार को सिर झुकाकर स्वीकार करते हुए, विषय-संग से जुड़ी दुराशाओं को त्यागकर मैं उन्हीं परमेश्वर की शरण लेती हूँ।
Accepting this kindness with bowed head, and abandoning the false hopes bound up with worldly pleasures, I take refuge in that supreme Lord.
सन्तुष्टा श्रद्दधत्येतद् यथालाभेन जीवती ।
विहराम्यमुनैवाहमात्मना रमणेन वै ॥ ११.८.४० ॥
santuṣṭā śraddadhatyetad yathālābhena jīvatī |
viharāmyamunaivāhamātmanā ramaṇena vai || 11.8.40 ||
Santushtaa shraddadhatyetad yathaalaabhena jiivatii |
Viharaamyamunaivaahamaatmanaa ramanena vai || 11.8.40 ||
संतुष्ट रहकर, श्रद्धा रखते हुए, जो मिल जाए उसी से जीवन चलाती हुई, मैं अपने प्रियतम इसी आत्मा के साथ ही विहार करूँगी।
Content, full of faith in this, living on whatever comes, I shall take my delight with this Self alone, my true Beloved.
संसारकूपे पतितं विषयैर्मुषितेक्षणम् ।
ग्रस्तं कालाहिनात्मानं कोऽन्यस्त्रातुमधीश्वरः ॥ ११.८.४१ ॥
saṃsārakūpe patitaṃ viṣayairmuṣitekṣaṇam |
grastaṃ kālāhinātmānaṃ ko'nyastrātumadhīśvaraḥ || 11.8.41 ||
Samsaarakuupe patitam vishayairmushitekshanam |
Grastam kaalaahinaatmaanam ko'nyastraatumadhiishvarah || 11.8.41 ||
संसार-रूपी कुएँ में गिरे, विषयों द्वारा जिसकी दृष्टि चुरा ली गई है और जो काल-रूपी सर्प द्वारा ग्रस लिया गया है, ऐसे जीव की रक्षा करने में परमेश्वर के सिवा और कौन समर्थ है?
When a soul has fallen into the well of saṃsāra, robbed of sight by sense-objects and seized by the serpent of time, who but the supreme Lord can save it?
आत्मैव ह्यात्मनो गोप्ता निर्विद्येत यदाखिलात् ।
अप्रमत्त इदं पश्येद् ग्रस्तं कालाहिना जगत् ॥ ११.८.४२ ॥
ātmaiva hyātmano goptā nirvidyeta yadākhilāt |
apramatta idaṃ paśyed grastaṃ kālāhinā jagat || 11.8.42 ||
Aatmaiva hyaatmano goptaa nirvidyeta yadaakhilaat |
Apramatta idam pashyed grastam kaalaahinaa jagat || 11.8.42 ||
जब मनुष्य सब कुछ से विरक्त हो जाता है, तब आत्मा ही आत्मा का रक्षक होता है। वह सावधान रहकर देखे कि यह सारा जगत काल-रूपी सर्प द्वारा ग्रसा हुआ है।
The Self alone is the protector of the self, once one turns away from everything. Remaining vigilant, one should see this whole world as held in the jaws of the serpent of time.
श्रीब्राह्मण उवाच
एवं व्यवसितमतिः दुराशां कान्ततर्षजाम् ।
छित्त्वोपशममास्थाय शय्यामुपविवेश सा ॥ ११.८.४३ ॥
śrībrāhmaṇa uvāca
evaṃ vyavasitamatiḥ durāśāṃ kāntatarṣajām |
chittvopaśamamāsthāya śayyāmupaviveśa sā || 11.8.43 ||
Shriibraahmana uvaacha
Evam vyavasitamatih duraashaam kaantatarshajaam |
Chhittvopashamamaasthaaya shayyaamupavivesha saa || 11.8.43 ||
ब्राह्मण ने कहा: इस प्रकार दृढ़ निश्चय करके, प्रेमी की प्यास से उपजी दुराशा को काटकर और शांति में स्थित होकर वह अपनी शय्या पर जा बैठी।
The brāhmaṇa said: Her mind thus resolved, she cut away the false hope born of thirst for lovers, settled into calm, and went to her bed.
आशा हि परमं दुःखं नैराश्यं परमं सुखम् ।
यथा सञ्छिद्य कान्ताशां सुखं सुष्वाप पिङ्गला ॥ ११.८.४४ ॥
āśā hi paramaṃ duḥkhaṃ nairāśyaṃ paramaṃ sukham |
yathā sañchidya kāntāśāṃ sukhaṃ suṣvāpa piṅgalā || 11.8.44 ||
Aashaa hi paramam duhkham nairaashyam paramam sukham |
Yathaa sanchhidya kaantaashaam sukham sushvaapa pingalaa || 11.8.44 ||
आशा ही सबसे बड़ा दुःख है और आशा का त्याग ही सबसे बड़ा सुख। इसीलिए प्रेमी की आशा को पूरी तरह काटकर पिंगला सुख से सो गई।
Hope is indeed the greatest sorrow, and freedom from hope the greatest happiness; so Piṅgalā, having cut off all hope of a lover, slept in peace.
↑ All sectionsअथ नवमोऽध्यायः · Chapter 9 — The last of the twenty-four teachers, and the avadhūta takes his leave
श्रीब्राह्मण उवाच
परिग्रहो हि दुःखाय यद् यत् प्रियतमं नृणाम् ।
अनन्तं सुखमाप्नोति तद् विद्वान् यस्त्वकिञ्चनः ॥ ११.९.१ ॥
śrībrāhmaṇa uvāca
parigraho hi duḥkhāya yad yat priyatamaṃ nṛṇām |
anantaṃ sukhamāpnoti tad vidvān yastvakiñcanaḥ || 11.9.1 ||
Shriibraahmana uvaacha
Parigraho hi duhkhaaya yad yat priyatamam nrinaam |
Anantam sukhamaapnoti tad vidvaan yastvakinchanah || 11.9.1 ||
ब्राह्मण ने कहा: मनुष्यों को जो-जो सबसे प्रिय है, उसका संग्रह ही दुःख का कारण बनता है। यह जानकर जो अकिंचन (कुछ न रखने वाला) हो जाता है, वह अनंत सुख पाता है।
The brāhmaṇa said: Possessing whatever people hold dearest leads only to sorrow. The wise one who knows this and owns nothing attains endless happiness.
सामिषं कुररं जघ्नुः बलिनो ये निरामिषाः ।
तदामिषं परित्यज्य स सुखं समविन्दत ॥ ११.९.२ ॥
sāmiṣaṃ kuraraṃ jaghnuḥ balino ye nirāmiṣāḥ |
tadāmiṣaṃ parityajya sa sukhaṃ samavindata || 11.9.2 ||
Saamisham kuraram jaghnuh balino ye niraamishaah |
Tadaamisham parityajya sa sukham samavindata || 11.9.2 ||
मांस का टुकड़ा लिए एक कुरर पक्षी को उन बलवान पक्षियों ने चोंच मारी जिनके पास मांस नहीं था। जब उसने वह मांस छोड़ दिया, तब उसे सुख मिला।
Stronger birds that had no meat attacked an osprey carrying a piece of flesh. When it let the meat go, it found ease.
न मे मानापमानौ स्तो न चिन्ता गेहपुत्रिणाम् ।
आत्मक्रीड आत्मरतिः विचरामीह बालवत् ॥ ११.९.३ ॥
na me mānāpamānau sto na cintā gehaputriṇām |
ātmakrīḍa ātmaratiḥ vicarāmīha bālavat || 11.9.3 ||
Na me maanaapamaanau sto na chintaa gehaputrinaam |
Aatmakriida aatmaratih vicharaamiiha baalavat || 11.9.3 ||
मेरे लिए न मान है न अपमान, और न ही घर-परिवार वालों जैसी चिंताएँ। आत्मा में ही खेलता और आत्मा में ही रमता हुआ मैं यहाँ बालक की तरह घूमता हूँ।
Honour and dishonour mean nothing to me, nor do I carry the worries of those with houses and children. Playing in the self and delighting in the self, I roam about here like a child.
द्वावेव चिन्तया मुक्तौ परमानन्द आप्लुतौ ।
यो विमुग्धो जडो बालो यो गुणेभ्यः परं गतः ॥ ११.९.४ ॥
dvāveva cintayā muktau paramānanda āplutau |
yo vimugdho jaḍo bālo yo guṇebhyaḥ paraṃ gataḥ || 11.9.4 ||
Dvaaveva chintayaa muktau paramaananda aaplutau |
Yo vimugdho jado baalo yo gunebhyah param gatah || 11.9.4 ||
केवल दो ही चिंता से मुक्त होकर परम आनंद में डूबे रहते हैं — एक वह भोला, अबोध बालक, और दूसरा वह जो गुणों से परे पहुँच गया है।
Only two are free of care and steeped in the highest joy: the innocent, unknowing child, and the one who has passed beyond the guṇas.
क्वचित् कुमारी त्वात्मानं वृणानान् गृहमागतान् ।
स्वयं तान् अर्हयामास क्वापि यातेषु बन्धुषु ॥ ११.९.५ ॥
kvacit kumārī tvātmānaṃ vṛṇānān gṛhamāgatān |
svayaṃ tān arhayāmāsa kvāpi yāteṣu bandhuṣu || 11.9.5 ||
Kvachit kumaarii tvaatmaanam vrinaanaan grihamaagataan |
Svayam taan arhayaamaasa kvaapi yaateshu bandhushu || 11.9.5 ||
एक बार किसी कुमारी कन्या के घर उसे विवाह के लिए माँगने कुछ लोग आए। उसके परिजन कहीं बाहर गए हुए थे, इसलिए उसने स्वयं ही उनका आदर-सत्कार किया।
Once a young unmarried girl, her relatives having gone away somewhere, herself played host to the men who had come to her house to ask for her hand.
तेषाम् अभ्यवहारार्थं शालीन् रहसि पार्थिव ।
अवघ्नन्त्याः प्रकोष्ठस्थाः चक्रुः शङ्खाः स्वनं महत् ॥ ११.९.६ ॥
teṣām abhyavahārārthaṃ śālīn rahasi pārthiva |
avaghnantyāḥ prakoṣṭhasthāḥ cakruḥ śaṅkhāḥ svanaṃ mahat || 11.9.6 ||
Teshaam abhyavahaaraartham shaaliin rahasi paarthiva |
Avaghnantyaah prakoshthasthaah chakruh shankhaah svanam mahat || 11.9.6 ||
हे राजन्, उनके भोजन के लिए वह एकांत में धान कूट रही थी, तब उसकी कलाइयों में पहनी शंख की चूड़ियाँ ज़ोर-ज़ोर से खनकने लगीं।
O king, as she pounded rice in private to feed them, the conch-shell bangles on her forearms set up a loud clatter.
सा तत् जुगुप्सितं मत्वा महती व्रीडिता ततः ।
बभञ्जैकैकशः शङ्खान् द्वौ द्वौ पाण्योरशेषयत् ॥ ११.९.७ ॥
sā tat jugupsitaṃ matvā mahatī vrīḍitā tataḥ |
babhañjaikaikaśaḥ śaṅkhān dvau dvau pāṇyoraśeṣayat || 11.9.7 ||
Saa tat jugupsitam matvaa mahatii vriiditaa tatah |
Babhanjaikaikashah shankhaan dvau dvau paanyorasheshayat || 11.9.7 ||
इस खनक को लज्जाजनक समझकर वह बहुत सकुचा गई, और उसने एक-एक करके चूड़ियाँ तोड़ डालीं, दोनों हाथों में केवल दो-दो रहने दीं।
Feeling that the noise was unseemly, she grew deeply embarrassed, and she broke the bangles one by one, leaving just two on each hand.
उभयोरप्यभूद् घोषो ह्यवघ्नन्त्याः स्म शंखयोः ।
तत्राप्येकं निरभिदद् एकस्मात् नाभवद् ध्वनिः ॥ ११.९.८ ॥
ubhayorapyabhūd ghoṣo hyavaghnantyāḥ sma śaṃkhayoḥ |
tatrāpyekaṃ nirabhidad ekasmāt nābhavad dhvaniḥ || 11.9.8 ||
Ubhayorapyabhuud ghosho hyavaghnantyaah sma shamkhayoh |
Tatraapyekam nirabhidad ekasmaat naabhavad dhvanih || 11.9.8 ||
कूटते समय उन दो-दो चूड़ियों से भी आवाज़ होती रही, तो उसने उनमें से भी एक-एक तोड़ दी; अकेली बची चूड़ी से फिर कोई ध्वनि नहीं हुई।
Even the two on each wrist still clinked as she pounded, so she broke one more from each; the single bangle that remained made no sound at all.
अन्वशिक्षमिमं तस्या उपदेशमरिन्दम ।
लोकान् अनुचरन् एतान् लोकतत्त्वविवित्सया ॥ ११.९.९ ॥
anvaśikṣamimaṃ tasyā upadeśamarindama |
lokān anucaran etān lokatattvavivitsayā || 11.9.9 ||
Anvashikshamimam tasyaa upadeshamarindama |
Lokaan anucharan etaan lokatattvavivitsayaa || 11.9.9 ||
हे शत्रुदमन, संसार के तत्त्व को जानने की इच्छा से इन लोकों में विचरते हुए मैंने उस कन्या से यह शिक्षा ग्रहण की।
O tamer of foes, wandering through these worlds in the wish to understand their nature, I took this lesson from her.
वासे बहूनां कलहो भवेत् वार्ता द्वयोरपि ।
एक एव चरेत् तस्मात् कुमार्या इव कङ्कणः ॥ ११.९.१० ॥
vāse bahūnāṃ kalaho bhavet vārtā dvayorapi |
eka eva caret tasmāt kumāryā iva kaṅkaṇaḥ || 11.9.10 ||
Vaase bahuunaam kalaho bhavet vaartaa dvayorapi |
Eka eva charet tasmaat kumaaryaa iva kankanah || 11.9.10 ||
जहाँ बहुत लोग साथ रहते हैं वहाँ कलह होता है, और दो के बीच भी बातचीत चल पड़ती है। इसलिए कुमारी की अकेली चूड़ी की तरह अकेले ही विचरना चाहिए।
Where many live together, quarrels arise; even two will fall to talking. So one should go about alone, like the girl's single bangle.
मन एकत्र संयुञ्ज्यात् जितश्वासो जितासनः ।
वैराग्याभ्यासयोगेन ध्रियमाणमतन्द्रितः ॥ ११.९.११ ॥
mana ekatra saṃyuñjyāt jitaśvāso jitāsanaḥ |
vairāgyābhyāsayogena dhriyamāṇamatandritaḥ || 11.9.11 ||
Mana ekatra samyunjyaat jitashvaaso jitaasanah |
Vairaagyaabhyaasayogena dhriyamaanamatandritah || 11.9.11 ||
आसन और श्वास को जीतकर, बिना प्रमाद के, वैराग्य और अभ्यास के योग से स्थिर किए हुए मन को एक ही लक्ष्य में लगाना चाहिए।
With posture and breath mastered, and never slackening, one should gather the mind onto a single point, holding it steady through dispassion and repeated practice.
यस्मिन्मनो लब्धपदं यदेतत्
शनैः शनैः मुञ्चति कर्मरेणून् ।
सत्त्वेन वृद्धेन रजस्तमश्च
विधूय निर्वाणमुपैत्यनिन्धनम् ॥ ११.९.१२ ॥
yasminmano labdhapadaṃ yadetat
śanaiḥ śanaiḥ muñcati karmareṇūn |
sattvena vṛddhena rajastamaśca
vidhūya nirvāṇamupaityanindhanam || 11.9.12 ||
Yasminmano labdhapadam yadetat
Shanaih shanaih munchati karmarenuun |
Sattvena vriddhena rajastamashcha
Vidhuuya nirvaanamupaityanindhanam || 11.9.12 ||
जिस परमात्मा में टिकाव पा लेने पर यह मन धीरे-धीरे कर्मों की धूल झाड़ देता है; बढ़े हुए सत्त्व से रजस् और तमस् को हटाकर वह ईंधन-रहित अग्नि की भाँति शांत निर्वाण को प्राप्त होता है।
Once the mind has found its footing in Him, it slowly sheds the dust of karma; with sattva grown strong it shakes off rajas and tamas and reaches nirvāṇa, the stillness of a fire whose fuel is gone.
तदैवमात्मन्यवरुद्धचित्तो
न वेद किञ्चिद् बहिरन्तरं वा ।
यथेषुकारो नृपतिं व्रजन्तं
इषौ गतात्मा न ददर्श पार्श्वे ॥ ११.९.१३ ॥
tadaivamātmanyavaruddhacitto
na veda kiñcid bahirantaraṃ vā |
yatheṣukāro nṛpatiṃ vrajantaṃ
iṣau gatātmā na dadarśa pārśve || 11.9.13 ||
Tadaivamaatmanyavaruddhachitto
Na veda kinchid bahirantaram vaa |
Yatheshukaaro nripatim vrajantam
Ishau gataatmaa na dadarsha paarshve || 11.9.13 ||
तब इस प्रकार आत्मा में रुका हुआ चित्त न बाहर का कुछ जानता है, न भीतर का — जैसे बाण बनाने वाला अपने बाण में ऐसा तल्लीन था कि बगल से जाते हुए राजा को भी नहीं देख पाया।
Then the mind, held fast in the self, knows nothing outside or inside, just as the arrow-maker, wholly absorbed in his arrow, never noticed the king going past right beside him.
एकचार्यनिकेतः स्याद् अप्रमत्तो गुहाशयः ।
अलक्ष्यमाण आचारैः मुनिरेकोऽल्पभाषणः ॥ ११.९.१४ ॥
ekacāryaniketaḥ syād apramatto guhāśayaḥ |
alakṣyamāṇa ācāraiḥ munireko'lpabhāṣaṇaḥ || 11.9.14 ||
Ekachaaryaniketah syaad apramatto guhaashayah |
Alakshyamaana aachaaraih munireko'lpabhaashanah || 11.9.14 ||
मुनि को अकेले विचरने वाला, बिना निश्चित घर का, सदा सजग, एकांत में रहने वाला, अपने आचरण से पहचान में न आने वाला और बहुत कम बोलने वाला होना चाहिए।
A sage should wander alone and without a fixed home, always alert, keeping to seclusion, not recognisable by any outward conduct, solitary and sparing with words.
गृहारम्भोऽतिदुःखाय विफलश्चाध्रुवात्मनः ।
सर्पः परकृतं वेश्म प्रविश्य सुखमेधते ॥ ११.९.१५ ॥
gṛhārambho'tiduḥkhāya viphalaścādhruvātmanaḥ |
sarpaḥ parakṛtaṃ veśma praviśya sukhamedhate || 11.9.15 ||
Grihaarambho'tiduhkhaaya viphalashchaadhruvaatmanah |
Sarpah parakritam veshma pravishya sukhamedhate || 11.9.15 ||
नश्वर देह वाले के लिए घर बनाने का उपक्रम बहुत दुःख देने वाला और निष्फल है। साँप दूसरों के बनाए बिल में घुसकर सुख से रहता है।
For one whose body cannot last, setting out to build a house brings great trouble and no gain; the snake slips into a dwelling others have made and lives there at ease.
एको नारायणो देवः पूर्वसृष्टं स्वमायया ।
संहृत्य कालकलया कल्पान्त इदमीश्वरः
एक एवाद्वितीयोऽभूत् आत्माधारोऽखिलाश्रयः ॥ ११.९.१६ ॥
eko nārāyaṇo devaḥ pūrvasṛṣṭaṃ svamāyayā |
saṃhṛtya kālakalayā kalpānta idamīśvaraḥ
eka evādvitīyo'bhūt ātmādhāro'khilāśrayaḥ || 11.9.16 ||
Eko naaraayano devah puurvasrishtam svamaayayaa |
Samhritya kaalakalayaa kalpaanta idamiishvarah
Eka evaadvitiiyo'bhuut aatmaadhaaro'khilaashrayah || 11.9.16 ||
एकमात्र देव नारायण, जो सबके ईश्वर हैं, कल्प के अंत में अपनी माया से पहले रचे गए इस जगत् को काल-शक्ति के द्वारा समेट लेते हैं, और तब अकेले, अद्वितीय, स्वयं अपने आधार और सबके आश्रय होकर रहते हैं।
The one god Nārāyaṇa, the Lord, at the close of a kalpa draws back through the working of time this world he had earlier brought forth by his own māyā, and remains alone, one without a second, resting on himself and the shelter of all.
कालेनात्मानुभावेन साम्यं नीतासु शक्तिषु ।
सत्त्वादिष्वादिपुरुषः प्रधानपुरुषेश्वरः ॥ ११.९.१७ ॥
kālenātmānubhāvena sāmyaṃ nītāsu śaktiṣu |
sattvādiṣvādipuruṣaḥ pradhānapuruṣeśvaraḥ || 11.9.17 ||
Kaalenaatmaanubhaavena saamyam niitaasu shaktishu |
Sattvaadishvaadipurushah pradhaanapurusheshvarah || 11.9.17 ||
जब अपनी ही शक्ति रूप काल के द्वारा सत्त्व आदि शक्तियाँ साम्यावस्था में पहुँचा दी जाती हैं, तब प्रधान और पुरुष दोनों के स्वामी वे आदिपुरुष —
When, through time, which is his own power, the energies beginning with sattva have been brought to equilibrium, the primal Puruṣa, master of both pradhāna and the individual puruṣa —
परावराणां परम आस्ते कैवल्यसंज्ञितः ।
केवलानुभवानन्द सन्दोहो निरुपाधिकः ॥ ११.९.१८ ॥
parāvarāṇāṃ parama āste kaivalyasaṃjñitaḥ |
kevalānubhavānanda sandoho nirupādhikaḥ || 11.9.18 ||
Paraavaraanaam parama aaste kaivalyasamjnitah |
Kevalaanubhavaananda sandoho nirupaadhikah || 11.9.18 ||
— जो ऊँचे-नीचे सब प्राणियों से परे हैं, 'कैवल्य' नाम से स्थित रहते हैं; वे विशुद्ध अनुभव और आनंद के घन स्वरूप हैं, सब उपाधियों से रहित।
— highest of all beings, high and low, abides in the state called kaivalya: a dense fullness of pure awareness and bliss, free of every limiting adjunct.
केवलात्मानुभावेन स्वमायां त्रिगुणात्मिकाम् ।
सङ्क्षोभयन् सृजत्यादौ तया सूत्रमरिन्दम ॥ ११.९.१९ ॥
kevalātmānubhāvena svamāyāṃ triguṇātmikām |
saṅkṣobhayan sṛjatyādau tayā sūtramarindama || 11.9.19 ||
Kevalaatmaanubhaavena svamaayaam trigunaatmikaam |
Sankshobhayan srijatyaadau tayaa suutramarindama || 11.9.19 ||
हे शत्रुदमन, सृष्टि के आरंभ में वे अपनी ही शुद्ध आत्म-शक्ति से अपनी त्रिगुणमयी माया में क्षोभ उत्पन्न करते हैं और उसके द्वारा 'सूत्र' (सृष्टि का क्रिया-तत्त्व) रचते हैं।
O tamer of foes, at the start of creation, by the power of his pure self alone, he stirs his own three-guṇa māyā and through it brings forth the sūtra, the thread-like principle of cosmic activity.
तामाहुः त्रिगुणव्यक्तिं सृजन्तीं विश्वतोमुखम् ।
यस्मिन् प्रोतम् इदं विश्वं येन संसरते पुमान् ॥ ११.९.२० ॥
tāmāhuḥ triguṇavyaktiṃ sṛjantīṃ viśvatomukham |
yasmin protam idaṃ viśvaṃ yena saṃsarate pumān || 11.9.20 ||
Taamaahuh trigunavyaktim srijantiim vishvatomukham |
Yasmin protam idam vishvam yena samsarate pumaan || 11.9.20 ||
उस सूत्र को ही तीनों गुणों की प्रथम अभिव्यक्ति कहते हैं, जो अनेक रूपों वाले विश्व को उत्पन्न करता है; उसी में यह सारा विश्व पिरोया हुआ है और उसी के कारण जीव संसार में भटकता है।
That is called the first manifestation of the three guṇas, which gives rise to the universe with its countless faces; on it this whole world is strung, and by it the individual wanders through saṃsāra.
यथोर्णनाभिः हृदयाद् ऊर्णां सन्तत्य वक्त्रतः ।
तया विहृत्य भूयस्तां ग्रसत्येवं महेश्वरः ॥ ११.९.२१ ॥
yathorṇanābhiḥ hṛdayād ūrṇāṃ santatya vaktrataḥ |
tayā vihṛtya bhūyastāṃ grasatyevaṃ maheśvaraḥ || 11.9.21 ||
Yathornanaabhih hridayaad uurnaam santatya vaktratah |
Tayaa vihritya bhuuyastaam grasatyevam maheshvarah || 11.9.21 ||
जैसे मकड़ी अपने भीतर से मुख द्वारा जाला फैलाती है, उसमें विहार करती है और फिर उसे निगल जाती है, वैसे ही महेश्वर करते हैं।
As the spider spins thread out of its own body through its mouth, moves about on it and then swallows it back, so does the great Lord.
यत्र यत्र मनो देही धारयेत् सकलं धिया ।
स्नेहाद् द्वेषाद् भयाद् वापि याति तत् तत्स्वरूपताम् ॥ ११.९.२२ ॥
yatra yatra mano dehī dhārayet sakalaṃ dhiyā |
snehād dveṣād bhayād vāpi yāti tat tatsvarūpatām || 11.9.22 ||
Yatra yatra mano dehii dhaarayet sakalam dhiyaa |
Snehaad dveshaad bhayaad vaapi yaati tat tatsvaruupataam || 11.9.22 ||
देहधारी प्राणी स्नेह से, द्वेष से या भय से भी, जिस-जिस वस्तु में अपनी बुद्धि सहित पूरा मन लगा देता है, वह उसी के स्वरूप को प्राप्त हो जाता है।
Wherever an embodied being fixes the whole of the mind with full attention — whether out of love, hatred or fear — he takes on the very form of that thing.
कीटः पेशस्कृतं ध्यायन् कुड्यां तेन प्रवेशितः ।
याति तत्सात्मतां राजन् पूर्वरूपमसन्त्यजन् ॥ ११.९.२३ ॥
kīṭaḥ peśaskṛtaṃ dhyāyan kuḍyāṃ tena praveśitaḥ |
yāti tatsātmatāṃ rājan pūrvarūpamasantyajan || 11.9.23 ||
Kiitah peshaskritam dhyaayan kudyaam tena praveshitah |
Yaati tatsaatmataam raajan puurvaruupamasantyajan || 11.9.23 ||
हे राजन्, भृंगी (कीट-भ्रमर) द्वारा दीवार के घोंसले में बंद किया गया कीड़ा उसी का ध्यान करता हुआ, अपना पहला शरीर छोड़े बिना ही उसके स्वरूप को पा लेता है।
O king, a grub sealed into a wall-nest by the wasp, brooding constantly on the wasp, comes to share its nature without ever leaving its former body.
एवं गुरुभ्य एतेभ्य एषा मे शिक्षिता मतिः ।
स्वात्मोपशिक्षितां बुद्धिं शृणु मे वदतः प्रभो ॥ ११.९.२४ ॥
evaṃ gurubhya etebhya eṣā me śikṣitā matiḥ |
svātmopaśikṣitāṃ buddhiṃ śṛṇu me vadataḥ prabho || 11.9.24 ||
Evam gurubhya etebhya eshaa me shikshitaa matih |
Svaatmopashikshitaam buddhim shrinu me vadatah prabho || 11.9.24 ||
इस प्रकार इन गुरुओं से मेरी यह बुद्धि शिक्षित हुई। हे प्रभु, अब मैं वह ज्ञान बताता हूँ जो मैंने अपने ही शरीर से सीखा है; सुनिए।
In this way my understanding was schooled by these teachers. Now, my lord, listen as I tell you what I learned from my own self.
देहो गुरुर्मम विरक्तिविवेकहेतुः
बिभ्रत् स्म सत्त्वनिधनं सततार्त्युदर्कम् ।
तत्त्वान्यनेन विमृशामि यथा तथापि
पारक्यमित्यवसितो विचराम्यसङ्गः ॥ ११.९.२५ ॥
deho gururmama viraktivivekahetuḥ
bibhrat sma sattvanidhanaṃ satatārtyudarkam |
tattvānyanena vimṛśāmi yathā tathāpi
pārakyamityavasito vicarāmyasaṅgaḥ || 11.9.25 ||
Deho gururmama viraktivivekahetuh
Bibhrat sma sattvanidhanam satataartyudarkam |
Tattvaanyanena vimrishaami yathaa tathaapi
Paarakyamityavasito vicharaamyasangah || 11.9.25 ||
यह देह भी मेरा गुरु है, जो वैराग्य और विवेक का कारण बनता है। यह जन्म और मृत्यु से बँधा है और इसका परिणाम सदा दुःख ही है। इसके सहारे मैं तत्त्वों का विचार तो करता हूँ, फिर भी यह निश्चय करके कि यह अंततः दूसरों का है, मैं अनासक्त होकर विचरता हूँ।
My body too is my teacher, a source of detachment and discernment: it is bound to birth and death, and its outcome is ongoing pain. I use it to reflect on the truths, yet, having settled that it belongs in the end to others, I wander without clinging.
जायात्मजार्थपशुभृत्यगृहाप्तवर्गान्
पुष्णाति यत्प्रियचिकीर्षुतया वितन्वन् ।
स्वान्ते सकृच्छ्रमवरुद्धधनः स देहः
सृष्ट्वास्य बीजमवसीदति वृक्षधर्मा ॥ ११.९.२६ ॥
jāyātmajārthapaśubhṛtyagṛhāptavargān
puṣṇāti yatpriyacikīrṣutayā vitanvan |
svānte sakṛcchramavaruddhadhanaḥ sa dehaḥ
sṛṣṭvāsya bījamavasīdati vṛkṣadharmā || 11.9.26 ||
Jaayaatmajaarthapashubhrityagrihaaptavargaan
Pushnaati yatpriyachikiirshutayaa vitanvan |
Svaante sakrichchhramavaruddhadhanah sa dehah
Srishtvaasya biijamavasiidati vrikshadharmaa || 11.9.26 ||
इसी देह को प्रसन्न रखने की इच्छा से मनुष्य पत्नी, संतान, धन, पशु, सेवक, घर और सगे-संबंधियों का पालन करता है और बड़े परिश्रम से धन जोड़ता है। पर अंत में यह देह वृक्ष की तरह दूसरे शरीर का बीज छोड़कर नष्ट हो जाता है।
Wanting to please this body, a man spreads himself out, supporting wife, children, wealth, cattle, servants, house and kin, and hoarding money with great toil; yet at its end the body, like a tree, leaves behind the seed of another and withers away.
जिह्वैकतोऽमुमपकर्षति कर्हि तर्षा
शिश्नोऽन्यतस्त्वगुदरं श्रवणं कुतश्चित् ।
घ्राणोऽन्यतश्चपलदृक् क्व च कर्मशक्तिः
बह्व्यः सपत्न्य इव गेहपतिं लुनन्ति ॥ ११.९.२७ ॥
jihvaikato'mumapakarṣati karhi tarṣā
śiśno'nyatastvagudaraṃ śravaṇaṃ kutaścit |
ghrāṇo'nyataścapaladṛk kva ca karmaśaktiḥ
bahvyaḥ sapatnya iva gehapatiṃ lunanti || 11.9.27 ||
Jihvaikato'mumapakarshati karhi tarshaa
Shishno'nyatastvagudaram shravanam kutashchit |
Ghraano'nyatashchapaladrik kva cha karmashaktih
Bahvyah sapatnya iva gehapatim lunanti || 11.9.27 ||
जीभ इसे एक ओर खींचती है, प्यास कभी दूसरी ओर; जननेंद्रिय कहीं और, त्वचा, पेट और कान कहीं और; नाक एक ओर, चंचल आँख दूसरी ओर, और कर्मेंद्रियाँ भी अपनी-अपनी ओर — जैसे अनेक सौतें घर के स्वामी को नोचती हैं।
The tongue drags him one way, thirst another at times; the sex organ pulls elsewhere, and the skin, the belly and the ears each from their own side; the nose another way, the restless eye another, and the powers of action too — like many co-wives tearing at the master of the house.
सृष्ट्वा पुराणि विविधान्यजयाऽऽत्मशक्त्या
वृक्षान् सरीसृप पशून् खगदंशमत्स्यान् ।
तैस्तैरतुष्टहृदयः पुरुषं विधाय ।
ब्रह्मावलोकधिषणं मुदमाप देवः ॥ ११.९.२८ ॥
sṛṣṭvā purāṇi vividhānyajayā''tmaśaktyā
vṛkṣān sarīsṛpa paśūn khagadaṃśamatsyān |
taistairatuṣṭahṛdayaḥ puruṣaṃ vidhāya |
brahmāvalokadhiṣaṇaṃ mudamāpa devaḥ || 11.9.28 ||
Srishtvaa puraani vividhaanyajayaa''tmashaktyaa
Vrikshaan sariisripa pashuun khagadamshamatsyaan |
Taistairatushtahridayah purusham vidhaaya |
Brahmaavalokadhishanam mudamaapa devah || 11.9.28 ||
अपनी अजन्मा आत्मशक्ति माया से भगवान् ने वृक्ष, सरीसृप, पशु, पक्षी, डंक वाले कीट और मछलियाँ जैसे अनेक प्रकार के शरीर रचे; पर उनसे उनका हृदय संतुष्ट नहीं हुआ। तब ब्रह्म का साक्षात्कार कर सकने वाली बुद्धि से युक्त मनुष्य को बनाकर वे प्रसन्न हुए।
Through his own unborn power, māyā, the Lord fashioned many kinds of bodies — trees, reptiles, beasts, birds, stinging insects and fish — but his heart was not satisfied with them. Then he made the human being, with an intellect able to behold Brahman, and was glad.
लब्ध्वा सुदुर्लभमिदं बहुसंभवान्ते
मानुष्यमर्थदमनित्यमपीह धीरः ।
तूर्णं यतेत न पतेदनुमृत्यु यावन्
निःश्रेयसाय विषयः खलु सर्वतः स्यात् ॥ ११.९.२९ ॥
labdhvā sudurlabhamidaṃ bahusaṃbhavānte
mānuṣyamarthadamanityamapīha dhīraḥ |
tūrṇaṃ yateta na patedanumṛtyu yāvan
niḥśreyasāya viṣayaḥ khalu sarvataḥ syāt || 11.9.29 ||
Labdhvaa sudurlabhamidam bahusambhavaante
Maanushyamarthadamanityamapiiha dhiirah |
Tuurnam yateta na patedanumrityu yaavan
Nihshreyasaaya vishayah khalu sarvatah syaat || 11.9.29 ||
अनेक जन्मों के बाद यह अत्यंत दुर्लभ मनुष्य-जन्म पाकर, जो अनित्य होते हुए भी परम प्रयोजन देने में समर्थ है, धीर पुरुष को मृत्यु के आने से पहले ही शीघ्र परम कल्याण के लिए प्रयत्न करना चाहिए; विषय-भोग तो हर योनि में मिल जाता है।
Having won, at the end of many births, this human life so hard to gain — impermanent, yet able to yield the highest aim — the steady person should strive without delay for the supreme good before death overtakes him; sense-pleasure, after all, can be had in any form of life.
एवं सञ्जातवैराग्यो विज्ञानालोक आत्मनि ।
विचरामि महीमेतां मुक्तसङ्गोऽनहङ्कृतिः ॥ ११.९.३० ॥
evaṃ sañjātavairāgyo vijñānāloka ātmani |
vicarāmi mahīmetāṃ muktasaṅgo'nahaṅkṛtiḥ || 11.9.30 ||
Evam sanjaatavairaagyo vijnaanaaloka aatmani |
Vicharaami mahiimetaam muktasango'nahankritih || 11.9.30 ||
इस प्रकार मुझमें वैराग्य उत्पन्न हो गया है और आत्मा में अनुभव-ज्ञान का प्रकाश है; आसक्ति और अहंकार से मुक्त होकर मैं इस पृथ्वी पर विचरता हूँ।
So, with dispassion awakened in me and the light of realised knowledge within, I roam this earth free of attachment and of the sense of 'I'.
न ह्येकस्मात् गुरोर्ज्ञानं सुस्थिरं स्यात् सुपुष्कलम् ।
ब्रह्मैतदद्वितीयं वै गीयते बहुधर्षिभिः ॥ ११.९.३१ ॥
na hyekasmāt gurorjñānaṃ susthiraṃ syāt supuṣkalam |
brahmaitadadvitīyaṃ vai gīyate bahudharṣibhiḥ || 11.9.31 ||
Na hyekasmaat gurorjnaanam susthiram syaat supushkalam |
Brahmaitadadvitiiyam vai giiyate bahudharshibhih || 11.9.31 ||
केवल एक गुरु से ज्ञान पूरी तरह स्थिर और परिपूर्ण नहीं होता। यह अद्वितीय ब्रह्म ही तो ऋषियों द्वारा अनेक प्रकार से गाया गया है।
Knowledge taken from a single teacher does not become fully firm and complete; this one Brahman without a second is sung by the seers in many different ways.
श्रीभगवानुवाच
इत्युक्त्वा स यदुं विप्रः तमामन्त्र्य गभीरधीः ।
वन्दितोऽभ्यर्थितो राज्ञा ययौ प्रीतो यथागतम् ॥ ११.९.३२ ॥
śrībhagavānuvāca
ityuktvā sa yaduṃ vipraḥ tamāmantrya gabhīradhīḥ |
vandito'bhyarthito rājñā yayau prīto yathāgatam || 11.9.32 ||
Shriibhagavaanuvaacha
Ityuktvaa sa yadum viprah tamaamantrya gabhiiradhiih |
Vandito'bhyarthito raajnaa yayau priito yathaagatam || 11.9.32 ||
श्रीभगवान् ने कहा — यदु से इस प्रकार कहकर वह गंभीर बुद्धि वाला ब्राह्मण उनसे विदा लेकर, राजा द्वारा वंदित और सम्मानित होकर, प्रसन्न मन से जैसे आया था वैसे ही चला गया।
The Blessed Lord said:
Having spoken thus to Yadu, the brāhmaṇa of deep understanding took his leave; bowed to and honoured by the king, he went away content, just as he had come.
अवधूतवचः श्रुत्वा पूर्वेषां नः स पूर्वजः ।
सर्वसङ्गविनिर्मुक्तः समचित्तो बभूव ह ॥ ११.९.३३ ॥
avadhūtavacaḥ śrutvā pūrveṣāṃ naḥ sa pūrvajaḥ |
sarvasaṅgavinirmuktaḥ samacitto babhūva ha || 11.9.33 ||
Avadhuutavachah shrutvaa puurveshaam nah sa puurvajah |
Sarvasangavinirmuktah samachitto babhuuva ha || 11.9.33 ||
अवधूत के वचन सुनकर हमारे पूर्वजों के भी पूर्वज वे यदु सब आसक्तियों से पूरी तरह मुक्त होकर समचित्त हो गए।
Hearing the avadhūta's words, Yadu, forefather of our own ancestors, was released from every attachment and became even-minded.
↑ All sectionsअथ दशमोऽध्यायः · Chapter 10 — Action, its fruit, and the unreality of bondage
मयोदितेष्ववहितः स्वधर्मेषु मदाश्रयः
वर्णाश्रमकुलाचारमकामात्मा समाचरेत् ॥ ११.१०.१ ॥
mayoditeṣvavahitaḥ svadharmeṣu madāśrayaḥ
varṇāśramakulācāramakāmātmā samācaret || 11.10.1 ||
Mayoditeshvavahitah svadharmeshu madaashrayah
Varnaashramakulaachaaramakaamaatmaa samaacharet || 11.10.1 ||
मुझे आश्रय मानकर, मेरे बताए हुए स्वधर्मों में सावधान रहते हुए, मनुष्य को निष्काम भाव से अपने वर्ण, आश्रम और कुल के आचार का पालन करना चाहिए।
Taking refuge in me and attentive to the duties of one's own dharma that I have taught, one should follow the conduct proper to one's varṇa, āśrama and family, free of selfish desire.
अन्वीक्षेत विशुद्धात्मा देहिनां विषयात्मनाम्
गुणेषु तत्त्वध्यानेन सर्वारम्भविपर्ययम् ॥ ११.१०.२ ॥
anvīkṣeta viśuddhātmā dehināṃ viṣayātmanām
guṇeṣu tattvadhyānena sarvārambhaviparyayam || 11.10.2 ||
Anviiksheta vishuddhaatmaa dehinaam vishayaatmanaam
Guneshu tattvadhyaanena sarvaarambhaviparyayam || 11.10.2 ||
शुद्ध चित्त वाला व्यक्ति विषयों के तत्त्व पर विचार करके यह देखे कि विषयों में आसक्त देहधारियों के सारे उद्यम उलटा ही फल देते हैं।
With a purified mind, reflecting on the true nature of sense-objects, one should observe how every undertaking of embodied beings bent on those objects turns out the reverse of what they intended.
सुप्तस्य विषयालोको ध्यायतो वा मनोरथः
नानात्मकत्वाद्विफलस्तथा भेदात्मधीर्गुणैः ॥ ११.१०.३ ॥
suptasya viṣayāloko dhyāyato vā manorathaḥ
nānātmakatvādviphalastathā bhedātmadhīrguṇaiḥ || 11.10.3 ||
Suptasya vishayaaloko dhyaayato vaa manorathah
Naanaatmakatvaadviphalastathaa bhedaatmadhiirgunaih || 11.10.3 ||
जैसे सोए हुए को सपने में दिखते विषय, या कल्पना करने वाले के मनोरथ, अनेक असत् रूपों से बने होने के कारण निष्फल हैं, वैसे ही गुणों से उत्पन्न भेद-बुद्धि भी निष्फल है।
The objects seen in sleep, or the castles built by a daydreaming mind, come to nothing because they are made of many unreal parts; so too is the sense of separateness produced by the guṇas.
निवृत्तं कर्म सेवेत प्रवृत्तं मत्परस्त्यजेत्
जिज्ञासायां सम्प्रवृत्तो नाद्रियेत्कर्मचोदनाम् ॥ ११.१०.४ ॥
nivṛttaṃ karma seveta pravṛttaṃ matparastyajet
jijñāsāyāṃ sampravṛtto nādriyetkarmacodanām || 11.10.4 ||
Nivrittam karma seveta pravrittam matparastyajet
Jijnaasaayaam sampravritto naadriyetkarmachodanaam || 11.10.4 ||
मेरे परायण व्यक्ति को निवृत्ति-परक कर्म अपनाने चाहिए और प्रवृत्ति-परक (कामना-प्रेरित) कर्म छोड़ देने चाहिए। जब वह पूरी तरह तत्त्व-जिज्ञासा में लग जाए, तब कर्मकांड की विधियों को भी महत्त्व न दे।
One devoted to me should take up action that leads to withdrawal and give up action driven by desire; and once wholly given to the enquiry into truth, he need no longer heed even the injunctions to ritual work.
यमानभीक्ष्णं सेवेत नियमान्मत्परः क्वचित्
मदभिज्ञं गुरुं शान्तमुपासीत मदात्मकम् ॥ ११.१०.५ ॥
yamānabhīkṣṇaṃ seveta niyamānmatparaḥ kvacit
madabhijñaṃ guruṃ śāntamupāsīta madātmakam || 11.10.5 ||
Yamaanabhiikshnam seveta niyamaanmatparah kvachit
Madabhijnam gurum shaantamupaasiita madaatmakam || 11.10.5 ||
मेरे परायण व्यक्ति को यमों का निरंतर और नियमों का यथासंभव पालन करना चाहिए, तथा मुझे जानने वाले, शांत और मुझसे अभिन्न गुरु की उपासना करनी चाहिए।
Devoted to me, one should keep the yamas without fail and the niyamas as far as one can, and serve a guru who knows me, who is at peace, and who is one with me.
अमान्यमत्सरो दक्षो निर्ममो दृढसौहृदः
असत्वरोऽर्थजिज्ञासुरनसूयुरमोघवाक् ॥ ११.१०.६ ॥
amānyamatsaro dakṣo nirmamo dṛḍhasauhṛdaḥ
asatvaro'rthajijñāsuranasūyuramoghavāk || 11.10.6 ||
Amaanyamatsaro daksho nirmamo dridhasauhridah
Asatvaro'rthajijnaasuranasuuyuramoghavaak || 11.10.6 ||
(ऐसा साधक) अभिमान और ईर्ष्या से रहित, कुशल, ममता-रहित, दृढ़ मैत्री वाला, उतावलेपन से दूर, सत्य को जानने का इच्छुक, दोषदृष्टि से रहित और व्यर्थ न बोलने वाला हो।
[The seeker should be] without pride or envy, capable, free of possessiveness, steadfast in friendship, unhurried, eager to know the truth, free of fault-finding, and never speaking in vain.
जायापत्यगृहक्षेत्र स्वजनद्रविणादिषु
उदासीनः समं पश्यन्सर्वेष्वर्थमिवात्मनः ॥ ११.१०.७ ॥
jāyāpatyagṛhakṣetra svajanadraviṇādiṣu
udāsīnaḥ samaṃ paśyansarveṣvarthamivātmanaḥ || 11.10.7 ||
Jaayaapatyagrihakshetra svajanadravinaadishu
Udaasiinah samam pashyansarveshvarthamivaatmanah || 11.10.7 ||
पत्नी, संतान, घर, खेत, स्वजन और धन आदि के प्रति उदासीन रहकर वह सबमें समान रूप से अपनी ही आत्मा को देखे।
Detached towards wife, children, house, land, kinsfolk, wealth and the like, he should see his own self equally present in all of them.
विलक्षणः स्थूलसूक्ष्माद्देहादात्मेक्षिता स्वदृक्
यथाग्निर्दारुणो दाह्याद्दाहकोऽन्यः प्रकाशकः ॥ ११.१०.८ ॥
vilakṣaṇaḥ sthūlasūkṣmāddehādātmekṣitā svadṛk
yathāgnirdāruṇo dāhyāddāhako'nyaḥ prakāśakaḥ || 11.10.8 ||
Vilakshanah sthuulasuukshmaaddehaadaatmekshitaa svadrik
Yathaagnirdaaruno daahyaaddaahako'nyah prakaashakah || 11.10.8 ||
द्रष्टा और स्वयंप्रकाश आत्मा स्थूल और सूक्ष्म दोनों देहों से भिन्न है — जैसे जलाने वाली और प्रकाश देने वाली अग्नि, जलाई जाने वाली लकड़ी से भिन्न होती है।
The self, the seer, luminous by itself, is different from both the gross and the subtle body, just as fire, which burns and gives light, is other than the wood it consumes.
निरोधोत्पत्त्यणुबृहन्नानात्वं तत्कृतान्गुणान्
अन्तः प्रविष्ट आधत्त एवं देहगुणान्परः ॥ ११.१०.९ ॥
nirodhotpattyaṇubṛhannānātvaṃ tatkṛtānguṇān
antaḥ praviṣṭa ādhatta evaṃ dehaguṇānparaḥ || 11.10.9 ||
Nirodhotpattyanubrihannaanaatvam tatkritaangunaan
Antah pravishta aadhatta evam dehagunaanparah || 11.10.9 ||
लकड़ी के भीतर प्रविष्ट अग्नि उसके द्वारा किए गए गुणों को ग्रहण कर लेती है — बुझना, प्रज्वलित होना, छोटा, बड़ा और अनेक रूप होना; इसी प्रकार परम आत्मा देह के गुणों को धारण करता प्रतीत होता है।
Fire that has entered wood takes on the traits the wood lends it — lying dormant, blazing up, being small, large or many; in the same way the supreme self takes on the qualities of the body.
योऽसौ गुणैर्विरचितो देहोऽयं पुरुषस्य हि
संसारस्तन्निबन्धोऽयं पुंसो विद्याच्छिदात्मनः ॥ ११.१०.१० ॥
yo'sau guṇairviracito deho'yaṃ puruṣasya hi
saṃsārastannibandho'yaṃ puṃso vidyācchidātmanaḥ || 11.10.10 ||
Yo'sau gunairvirachito deho'yam purushasya hi
Samsaarastannibandho'yam pumso vidyaachchhidaatmanah || 11.10.10 ||
गुणों से रचा हुआ यह देह पुरुष का है, और उसी से बँधा हुआ यह संसार है; आत्मज्ञान उस बंधन को काट देता है।
This body, woven by the guṇas, belongs to the puruṣa, and bound up with it is his saṃsāra; knowledge of the self is what cuts it away.
तस्माज्जिज्ञासयात्मानमात्मस्थं केवलं परम्
सङ्गम्य निरसेदेतद्वस्तुबुद्धिं यथाक्रमम् ॥ ११.१०.११ ॥
tasmājjijñāsayātmānamātmasthaṃ kevalaṃ param
saṅgamya nirasedetadvastubuddhiṃ yathākramam || 11.10.11 ||
Tasmaajjijnaasayaatmaanamaatmastham kevalam param
Sangamya nirasedetadvastubuddhim yathaakramam || 11.10.11 ||
इसलिए जिज्ञासा के द्वारा अपने भीतर स्थित, शुद्ध और परम आत्मा तक पहुँचकर, इस जगत् को स्वतंत्र वस्तु मानने वाली बुद्धि को क्रमशः त्याग देना चाहिए।
Therefore, reaching through enquiry the self that dwells within — pure and supreme — one should step by step let go of the belief that this world is a thing real in itself.
आचार्योऽरणिराद्यः स्यादन्तेवास्युत्तरारणिः
तत्सन्धानं प्रवचनं विद्यासन्धिः सुखावहः ॥ ११.१०.१२ ॥
ācāryo'raṇirādyaḥ syādantevāsyuttarāraṇiḥ
tatsandhānaṃ pravacanaṃ vidyāsandhiḥ sukhāvahaḥ || 11.10.12 ||
Aachaaryo'raniraadyah syaadantevaasyuttaraaranih
Tatsandhaanam pravachanam vidyaasandhih sukhaavahah || 11.10.12 ||
आचार्य नीचे की अरणि है और शिष्य ऊपर की अरणि; उपदेश उन दोनों को जोड़ने वाला मंथन है, और उस संयोग से प्रकट होने वाली विद्या सुख देने वाली है।
The teacher is the lower fire-stick and the pupil the upper one; the teaching is the friction that joins them, and the knowledge that springs from their meeting brings happiness.
वैशारदी सातिविशुद्धबुद्धिर्धुनोति मायां गुणसम्प्रसूताम्
गुणांश्च सन्दह्य यदात्ममेतत्स्वयं च शाम्यत्यसमिद् यथाग्निः ॥ ११.१०.१३ ॥
vaiśāradī sātiviśuddhabuddhirdhunoti māyāṃ guṇasamprasūtām
guṇāṃśca sandahya yadātmametatsvayaṃ ca śāmyatyasamid yathāgniḥ || 11.10.13 ||
Vaishaaradii saativishuddhabuddhirdhunoti maayaam gunasamprasuutaam
Gunaamshcha sandahya yadaatmametatsvayam cha shaamyatyasamid yathaagnih || 11.10.13 ||
वह निपुण और अत्यंत शुद्ध बुद्धि गुणों से उत्पन्न माया को झाड़ फेंकती है; और जिन गुणों से यह जगत् बना है उन्हें जलाकर, ईंधन-रहित अग्नि की तरह स्वयं भी शांत हो जाती है।
That skilled and utterly purified understanding shakes off the māyā born of the guṇas; and having burned up the guṇas that make up this world, it too goes out of itself, like a fire with no more fuel.
अथैषां कर्मकर्तॄणां भोक्तॄणां सुखदुःखयोः
नानात्वमथ नित्यत्वं लोककालागमात्मनाम् ॥ ११.१०.१४ ॥
athaiṣāṃ karmakartṝṇāṃ bhoktṝṇāṃ sukhaduḥkhayoḥ
nānātvamatha nityatvaṃ lokakālāgamātmanām || 11.10.14 ||
Athaishaam karmakartrinaam bhoktrinaam sukhaduhkhayoh
Naanaatvamatha nityatvam lokakaalaagamaatmanaam || 11.10.14 ||
अब यदि तुम यह मानो कि कर्म करने वाले और सुख-दुःख भोगने वाले ये जीव अनेक हैं, तथा लोक, काल, वेद और आत्माएँ नित्य हैं —
Now, suppose you hold that these doers of action and experiencers of pleasure and pain are many, and that the worlds, time, scripture and selves are eternal;
मन्यसे सर्वभावानां संस्था ह्यौत्पत्तिकी यथा
तत्तदाकृतिभेदेन जायते भिद्यते च धीः ॥ ११.१०.१५ ॥
manyase sarvabhāvānāṃ saṃsthā hyautpattikī yathā
tattadākṛtibhedena jāyate bhidyate ca dhīḥ || 11.10.15 ||
Manyase sarvabhaavaanaam samsthaa hyautpattikii yathaa
Tattadaakritibhedena jaayate bhidyate cha dhiih || 11.10.15 ||
— और सब पदार्थों की सत्ता स्वभाव से ही वास्तविक है, तथा उनकी भिन्न-भिन्न आकृतियों के अनुसार बुद्धि उत्पन्न होती और भिन्न होती है —
and that the existence of all things is real by their very nature, and that awareness arises and varies according to the differing forms of those things —
एवमप्यङ्ग सर्वेषां देहिनां देहयोगतः
कालावयवतः सन्ति भावा जन्मादयोऽसकृत् ॥ ११.१०.१६ ॥
evamapyaṅga sarveṣāṃ dehināṃ dehayogataḥ
kālāvayavataḥ santi bhāvā janmādayo'sakṛt || 11.10.16 ||
Evamapyanga sarveshaam dehinaam dehayogatah
Kaalaavayavatah santi bhaavaa janmaadayo'sakrit || 11.10.16 ||
तब भी, प्रिय, सब देहधारियों के लिए देह के संयोग और काल के विभागों के कारण जन्म आदि अवस्थाएँ बार-बार आती ही हैं।
even so, my friend, for all embodied beings, because of their tie to a body and the divisions of time, states such as birth come upon them again and again.
तत्रापि कर्मणां कर्तुरस्वातन्त्र्यं च लक्ष्यते
भोक्तुश्च दुःखसुखयोः को न्वर्थो विवशं भजेत् ॥ ११.१०.१७ ॥
tatrāpi karmaṇāṃ karturasvātantryaṃ ca lakṣyate
bhoktuśca duḥkhasukhayoḥ ko nvartho vivaśaṃ bhajet || 11.10.17 ||
Tatraapi karmanaam karturasvaatantryam cha lakshyate
Bhoktushcha duhkhasukhayoh ko nvartho vivasham bhajet || 11.10.17 ||
उसमें भी यह स्पष्ट दिखता है कि कर्ता अपने कर्मों पर और भोक्ता अपने सुख-दुःख पर स्वतंत्र नहीं है। तो जो स्वयं विवश है, उससे भला कौन-सा प्रयोजन सिद्ध होगा?
Even there, the doer is plainly seen to have no independence over his actions, nor the enjoyer over his pain and pleasure; what good, then, could one who is himself helpless secure?
न देहिनां सुखं किञ्चिद्विद्यते विदुषामपि
तथा च दुःखं मूढानां वृथाहङ्करणं परम् ॥ ११.१०.१८ ॥
na dehināṃ sukhaṃ kiñcidvidyate viduṣāmapi
tathā ca duḥkhaṃ mūḍhānāṃ vṛthāhaṅkaraṇaṃ param || 11.10.18 ||
Na dehinaam sukham kinchidvidyate vidushaamapi
Tathaa cha duhkham muudhaanaam vrithaahankaranam param || 11.10.18 ||
देहधारियों में ज्ञानियों को भी (अपने बल से) कोई सुख प्राप्त नहीं होता, और न ही मूढ़ों को केवल दुःख; इसलिए कर्तापन का अहंकार सर्वथा व्यर्थ है।
No embodied being, not even the wise, has any happiness of his own making, nor do fools have only sorrow; the conceit of being the doer is utterly empty.
यदि प्राप्तिं विघातं च जानन्ति सुखदुःखयोः
तेऽप्यद्धा न विदुर्योगं मृत्युर्न प्रभवेद्यथा ॥ ११.१०.१९ ॥
yadi prāptiṃ vighātaṃ ca jānanti sukhaduḥkhayoḥ
te'pyaddhā na viduryogaṃ mṛtyurna prabhavedyathā || 11.10.19 ||
Yadi praaptim vighaatam cha jaananti sukhaduhkhayoh
Te'pyaddhaa na viduryogam mrityurna prabhavedyathaa || 11.10.19 ||
यदि वे सुख पाने और दुःख टालने का उपाय जानते भी हों, तब भी वे निश्चय ही वह युक्ति नहीं जानते जिससे मृत्यु उन पर प्रभाव न डाल सके।
Even if they know how to win pleasure and ward off pain, they certainly do not know the way by which death would have no power over them.
कोऽन्वर्थः सुखयत्येनं कामो वा मृत्युरन्तिके
आघातं नीयमानस्य वध्यस्येव न तुष्टिदः ॥ ११.१०.२० ॥
ko'nvarthaḥ sukhayatyenaṃ kāmo vā mṛtyurantike
āghātaṃ nīyamānasya vadhyasyeva na tuṣṭidaḥ || 11.10.20 ||
Ko'nvarthah sukhayatyenam kaamo vaa mrityurantike
Aaghaatam niiyamaanasya vadhyasyeva na tushtidah || 11.10.20 ||
जिसके पास मृत्यु खड़ी हो, उसे कौन-सी वस्तु या कौन-सी कामना सुख दे सकती है? जैसे वध-स्थल की ओर ले जाए जा रहे अपराधी को कुछ भी संतोष नहीं देता।
With death standing close by, what possession or desire can make a person happy? Nothing satisfies a condemned man being led to the place of execution.
श्रुतं च दृष्टवद्दुष्टं स्पर्धासूयात्ययव्ययैः
बह्वन्तरायकामत्वात्कृषिवच्चापि निष्फलम् ॥ ११.१०.२१ ॥
śrutaṃ ca dṛṣṭavadduṣṭaṃ spardhāsūyātyayavyayaiḥ
bahvantarāyakāmatvātkṛṣivaccāpi niṣphalam || 11.10.21 ||
Shrutam cha drishtavaddushtam spardhaasuuyaatyayavyayaih
Bahvantaraayakaamatvaatkrishivachchaapi nishphalam || 11.10.21 ||
शास्त्रों में सुना गया स्वर्ग-सुख भी यहाँ देखे गए सुख की तरह दोषयुक्त है — प्रतिस्पर्धा, ईर्ष्या, क्षय और नाश से भरा हुआ; और अनेक विघ्नों वाला होने के कारण वह खेती की तरह निष्फल भी हो सकता है।
The happiness promised in scripture is as flawed as what is seen here, marred by rivalry, envy, decay and loss; and because its pursuit meets many obstacles, like farming it may yield nothing at all.
अन्तरायैरविहितो यदि धर्मः स्वनुष्ठितः
तेनापि निर्जितं स्थानं यथा गच्छति तच्छृणु ॥ ११.१०.२२ ॥
antarāyairavihito yadi dharmaḥ svanuṣṭhitaḥ
tenāpi nirjitaṃ sthānaṃ yathā gacchati tacchṛṇu || 11.10.22 ||
Antaraayairavihito yadi dharmah svanushthitah
Tenaapi nirjitam sthaanam yathaa gachchhati tachchhrinu || 11.10.22 ||
यदि बिना विघ्न के धर्म का भली-भाँति पालन किया जाए, तो उससे जीते गए लोक को मनुष्य किस प्रकार प्राप्त करता है, वह सुनो।
And if dharma is well carried out without any obstacle, hear how a person reaches the realm he has won by it.
इष्ट्वेह देवता यज्ञैः स्वर्लोकं याति याज्ञिकः
भुञ्जीत देववत्तत्र भोगान्दिव्यान्निजार्जितान् ॥ ११.१०.२३ ॥
iṣṭveha devatā yajñaiḥ svarlokaṃ yāti yājñikaḥ
bhuñjīta devavattatra bhogāndivyānnijārjitān || 11.10.23 ||
Ishtveha devataa yajnaih svarlokam yaati yaajnikah
Bhunjiita devavattatra bhogaandivyaannijaarjitaan || 11.10.23 ||
यहाँ यज्ञों द्वारा देवताओं की पूजा करके यज्ञकर्ता स्वर्गलोक जाता है, और वहाँ देवताओं की भाँति अपने अर्जित दिव्य भोगों का उपभोग करता है।
Having worshipped the gods here with sacrifices, the sacrificer goes to the heavenly world and there, like a god, enjoys the divine pleasures he has earned.
स्वपुण्योपचिते शुभ्रे विमान उपगीयते
गन्धर्वैर्विहरन्मध्ये देवीनां हृद्यवेषधृक् ॥ ११.१०.२४ ॥
svapuṇyopacite śubhre vimāna upagīyate
gandharvairviharanmadhye devīnāṃ hṛdyaveṣadhṛk || 11.10.24 ||
Svapunyopachite shubhre vimaana upagiiyate
Gandharvairviharanmadhye deviinaam hridyaveshadhrik || 11.10.24 ||
अपने पुण्य से प्राप्त उज्ज्वल विमान में, मनोहर वेश धारण किए, देवांगनाओं के बीच विहार करता हुआ वह गंधर्वों द्वारा गुणगान पाता है।
In a shining celestial car gained by his own merit, dressed in charming attire, he takes his pleasure among goddesses while gandharvas sing his praise.
स्त्रीभिः कामगयानेन किङ्किणीजालमालिना
क्रीडन्न वेदात्मपातं सुराक्रीडेषु निर्वृतः ॥ ११.१०.२५ ॥
strībhiḥ kāmagayānena kiṅkiṇījālamālinā
krīḍanna vedātmapātaṃ surākrīḍeṣu nirvṛtaḥ || 11.10.25 ||
Striibhih kaamagayaanena kinkiniijaalamaalinaa
Kriidanna vedaatmapaatam suraakriideshu nirvritah || 11.10.25 ||
छोटी घंटियों की झालरों से सजे, इच्छानुसार चलने वाले विमान में स्त्रियों के साथ क्रीड़ा करता हुआ, देवताओं के उद्यानों में मग्न वह अपने आने वाले पतन को नहीं जानता।
Sporting with women in a car that flies wherever he wishes, hung with strings of tiny bells, lost in delight in the pleasure-groves of the gods, he has no idea of his own coming fall.
तावत्स मोदते स्वर्गे यावत्पुण्यं समाप्यते
क्षीणपुण्यः पतत्यर्वागनिच्छन्कालचालितः ॥ ११.१०.२६ ॥
tāvatsa modate svarge yāvatpuṇyaṃ samāpyate
kṣīṇapuṇyaḥ patatyarvāganicchankālacālitaḥ || 11.10.26 ||
Taavatsa modate svarge yaavatpunyam samaapyate
Kshiinapunyah patatyarvaaganichchhankaalachaalitah || 11.10.26 ||
वह तभी तक स्वर्ग में आनंद करता है जब तक उसका पुण्य समाप्त न हो जाए; पुण्य क्षीण होने पर, काल से धकेला हुआ, वह न चाहते हुए भी नीचे गिर पड़ता है।
He rejoices in heaven only until his merit runs out; when it is spent, pushed on by time, he falls back down though he does not wish to.
यद्यधर्मरतः सङ्गादसतां वाजितेन्द्रियः
कामात्मा कृपणो लुब्धः स्त्रैणो भूतविहिंसकः ॥ ११.१०.२७ ॥
yadyadharmarataḥ saṅgādasatāṃ vājitendriyaḥ
kāmātmā kṛpaṇo lubdhaḥ straiṇo bhūtavihiṃsakaḥ || 11.10.27 ||
Yadyadharmaratah sangaadasataam vaajitendriyah
Kaamaatmaa kripano lubdhah straino bhuutavihimsakah || 11.10.27 ||
परंतु यदि वह दुष्टों की संगति से अधर्म में रत हो, इंद्रियों को न जीत सके, और कामी, कृपण, लोभी, स्त्री-आसक्त तथा प्राणियों की हिंसा करने वाला हो —
But if, through the company of the wicked, a person delights in adharma, has not mastered his senses, and is lustful, miserly, greedy, given over to women and cruel to living beings —
पशूनविधिनालभ्य प्रेतभूतगणान्यजन्
नरकानवशो जन्तुर्गत्वा यात्युल्बणं तमः ॥ ११.१०.२८ ॥
paśūnavidhinālabhya pretabhūtagaṇānyajan
narakānavaśo janturgatvā yātyulbaṇaṃ tamaḥ || 11.10.28 ||
Pashuunavidhinaalabhya pretabhuutaganaanyajan
Narakaanavasho janturgatvaa yaatyulbanam tamah || 11.10.28 ||
— और विधि के विरुद्ध पशुओं की बलि देकर प्रेतों और भूतगणों की पूजा करे, तो वह जीव विवश होकर नरकों में जाता है और फिर घोर अंधकार को प्राप्त होता है।
— slaughtering animals against scriptural rule and worshipping hosts of ghosts and spirits, that creature goes helplessly to the hells and then sinks into the thickest darkness.
कर्माणि दुःखोदर्काणि कुर्वन्देहेन तैः पुनः
देहमाभजते तत्र किं सुखं मर्त्यधर्मिणः ॥ ११.१०.२९ ॥
karmāṇi duḥkhodarkāṇi kurvandehena taiḥ punaḥ
dehamābhajate tatra kiṃ sukhaṃ martyadharmiṇaḥ || 11.10.29 ||
Karmaani duhkhodarkaani kurvandehena taih punah
Dehamaabhajate tatra kim sukham martyadharminah || 11.10.29 ||
शरीर से ऐसे कर्म करते हुए जिनका परिणाम दुःख है, वह उन्हीं कर्मों से फिर देह प्राप्त करता है। ऐसे मरणधर्मा प्राणी के लिए इसमें सुख कहाँ है?
Doing with the body deeds whose end is sorrow, by those same deeds he takes on a body once more; what happiness can there be in this for a creature bound to die?
लोकानां लोकपालानां मद्भयं कल्पजीविनाम्
ब्रह्मणोऽपि भयं मत्तो द्विपरार्धपरायुषः ॥ ११.१०.३० ॥
lokānāṃ lokapālānāṃ madbhayaṃ kalpajīvinām
brahmaṇo'pi bhayaṃ matto dviparārdhaparāyuṣaḥ || 11.10.30 ||
Lokaanaam lokapaalaanaam madbhayam kalpajiivinaam
Brahmano'pi bhayam matto dviparaardhaparaayushah || 11.10.30 ||
कल्प-भर जीने वाले लोक और लोकपाल मुझसे भय खाते हैं; दो परार्ध की आयु वाले ब्रह्मा को भी मुझसे भय रहता है।
The worlds and their guardians, who live for a kalpa, stand in fear of me; even Brahmā, whose life spans two parārdhas, fears me.
गुणाः सृजन्ति कर्माणि गुणोऽनुसृजते गुणान्
जीवस्तु गुणसंयुक्तो भुङ्क्ते कर्मफलान्यसौ ॥ ११.१०.३१ ॥
guṇāḥ sṛjanti karmāṇi guṇo'nusṛjate guṇān
jīvastu guṇasaṃyukto bhuṅkte karmaphalānyasau || 11.10.31 ||
Gunaah srijanti karmaani guno'nusrijate gunaan
Jiivastu gunasamyukto bhunkte karmaphalaanyasau || 11.10.31 ||
गुण ही कर्मों को रचते हैं, गुण ही गुणों को आगे प्रेरित करते हैं; और गुणों से जुड़ा हुआ यह जीव कर्मों के फल भोगता है।
It is the guṇas that bring actions about, and guṇa sets guṇas in motion; the jīva, yoked to the guṇas, is the one who tastes the fruits of those actions.
यावत्स्याद्गुणवैषम्यं तावन्नानात्वमात्मनः
नानात्वमात्मनो यावत्पारतन्त्र्यं तदैव हि ॥ ११.१०.३२ ॥
yāvatsyādguṇavaiṣamyaṃ tāvannānātvamātmanaḥ
nānātvamātmano yāvatpāratantryaṃ tadaiva hi || 11.10.32 ||
Yaavatsyaadgunavaishamyam taavannaanaatvamaatmanah
Naanaatvamaatmano yaavatpaaratantryam tadaiva hi || 11.10.32 ||
जब तक गुणों में विषमता है, तब तक आत्मा अनेक रूपों में दिखती है; और जब तक आत्मा में अनेकता है, तब तक पराधीनता भी बनी रहती है।
So long as the guṇas are out of balance, the self appears as many; and so long as the self appears as many, it remains dependent on another.
यावदस्यास्वतन्त्रत्वं तावदीश्वरतो भयम्
य एतत्समुपासीरंस्ते मुह्यन्ति शुचार्पिताः ॥ ११.१०.३३ ॥
yāvadasyāsvatantratvaṃ tāvadīśvarato bhayam
ya etatsamupāsīraṃste muhyanti śucārpitāḥ || 11.10.33 ||
Yaavadasyaasvatantratvam taavadiishvarato bhayam
Ya etatsamupaasiiramste muhyanti shuchaarpitaah || 11.10.33 ||
जब तक यह पराधीन है, तब तक ईश्वर से भय बना रहता है। जो इसी (कर्म और उसके फल) में लगे रहते हैं, वे शोक में डूबकर मोहित होते हैं।
While it is not its own master, fear of the Lord remains. Those who give themselves wholly to this [the round of action and reward] are bewildered and handed over to sorrow.
काल आत्मागमो लोकः स्वभावो धर्म एव च
इति मां बहुधा प्राहुर्गुणव्यतिकरे सति ॥ ११.१०.३४ ॥
kāla ātmāgamo lokaḥ svabhāvo dharma eva ca
iti māṃ bahudhā prāhurguṇavyatikare sati || 11.10.34 ||
Kaala aatmaagamo lokah svabhaavo dharma eva cha
Iti maam bahudhaa praahurgunavyatikare sati || 11.10.34 ||
जब गुणों में क्षोभ उठता है, तब लोग मुझे अनेक प्रकार से पुकारते हैं — काल, आत्मा, शास्त्र, लोक, स्वभाव और धर्म।
When the guṇas are stirred into interplay, people name me in many ways — as time, as the self, as scripture, as the world, as inborn nature, and as dharma.
श्रीउद्धव उवाच
गुणेषु वर्तमानोऽपि देहजेष्वनपावृतः
गुणैर्न बध्यते देही बध्यते वा कथं विभो ॥ ११.१०.३५ ॥
śrīuddhava uvāca
guṇeṣu vartamāno'pi dehajeṣvanapāvṛtaḥ
guṇairna badhyate dehī badhyate vā kathaṃ vibho || 11.10.35 ||
Shriiuddhava uvaacha
Guneshu vartamaano'pi dehajeshvanapaavritah
Gunairna badhyate dehii badhyate vaa katham vibho || 11.10.35 ||
श्रीउद्धव ने कहा — देह से उत्पन्न गुणों के बीच रहते हुए भी देहधारी आत्मा उनसे ढका नहीं है; तो वह गुणों से बँधता क्यों नहीं? और यदि बँधता है, तो कैसे, हे प्रभु?
Uddhava said: The embodied self dwells among the guṇas that arise from the body, yet is not covered by them. How then is it not bound by the guṇas — or, if it is bound, how, O Lord?
कथं वर्तेत विहरेत्कैर्वा ज्ञायेत लक्षणैः
किं भुञ्जीतोत विसृजेच्छयीतासीत याति वा ॥ ११.१०.३६ ॥
kathaṃ varteta viharetkairvā jñāyeta lakṣaṇaiḥ
kiṃ bhuñjītota visṛjecchayītāsīta yāti vā || 11.10.36 ||
Katham varteta viharetkairvaa jnaayeta lakshanaih
Kim bhunjiitota visrijechchhayiitaasiita yaati vaa || 11.10.36 ||
(मुक्त पुरुष) कैसे व्यवहार करे, कैसे विचरे, किन लक्षणों से पहचाना जाए? वह क्या खाए, क्या त्यागे, कैसे सोए, बैठे या चले?
How would such a person behave and move about, and by what marks would he be recognised? What would he eat or give up, and how would he lie down, sit, or walk?
एतदच्युत मे ब्रूहि प्रश्नं प्रश्नविदां वर
नित्यबद्धो नित्यमुक्त एक एवेति मे भ्रमः ॥ ११.१०.३७ ॥
etadacyuta me brūhi praśnaṃ praśnavidāṃ vara
nityabaddho nityamukta eka eveti me bhramaḥ || 11.10.37 ||
Etadachyuta me bruuhi prashnam prashnavidaam vara
Nityabaddho nityamukta eka eveti me bhramah || 11.10.37 ||
हे अच्युत, प्रश्नों के मर्मज्ञों में श्रेष्ठ, मेरे इस प्रश्न का उत्तर दीजिए — एक ही (आत्मा) सदा बद्ध भी है और सदा मुक्त भी, यह बात मुझे भ्रम में डालती है।
Tell me this, Acyuta, finest of those who understand questions: that one and the same self should be ever bound and ever free — this leaves me confused.
↑ All sectionsअथ एकादशोऽध्यायः · Chapter 11 — The bound and the free; the marks of a true devotee
श्रीभगवानुवाच।
बद्धो मुक्त इति व्याख्या गुणतो मे न वस्तुतः।
गुणस्य मायामूलत्वान्न मे मोक्षो न बन्धनम् ॥ ११.११.१ ॥
śrībhagavānuvāca|
baddho mukta iti vyākhyā guṇato me na vastutaḥ|
guṇasya māyāmūlatvānna me mokṣo na bandhanam || 11.11.1 ||
Shriibhagavaanuvaacha|
Baddho mukta iti vyaakhyaa gunato me na vastutah|
Gunasya maayaamuulatvaanna me moksho na bandhanam || 11.11.1 ||
श्रीभगवान ने कहा — ‘बद्ध’ और ‘मुक्त’ का कथन मेरे गुणों के कारण होता है, वास्तविकता में नहीं। गुणों की जड़ माया है, इसलिए मेरे लिए न मोक्ष है, न बंधन।
The Blessed Lord said: To call someone bound or free is a way of speaking that depends on the guṇas, which are mine; it is not how things truly are. Since the guṇas are rooted in māyā, for me there is neither release nor bondage.
शोकमोहौ सुखं दुःखं देहापत्तिश्च मायया।
स्वप्नो यथात्मनः ख्यातिः संसृतिर्न तु वास्तवी ॥ ११.११.२ ॥
śokamohau sukhaṃ duḥkhaṃ dehāpattiśca māyayā|
svapno yathātmanaḥ khyātiḥ saṃsṛtirna tu vāstavī || 11.11.2 ||
Shokamohau sukham duhkham dehaapattishcha maayayaa|
Svapno yathaatmanah khyaatih samsritirna tu vaastavii || 11.11.2 ||
शोक और मोह, सुख और दुःख, देह का धारण करना — ये सब माया से होते हैं। जैसे स्वप्न मन की ही रचना है, वैसे ही संसार वास्तविक नहीं है।
Grief and delusion, pleasure and pain, the taking on of a body — all come about through māyā. Just as a dream is only the mind's own display, so the round of birth and death is not real.
विद्याविद्ये मम तनू विद्ध्युद्धव शरीरिणाम्।
मोक्षबन्धकरी आद्ये मायया मे विनिर्मिते ॥ ११.११.३ ॥
vidyāvidye mama tanū viddhyuddhava śarīriṇām|
mokṣabandhakarī ādye māyayā me vinirmite || 11.11.3 ||
Vidyaavidye mama tanuu viddhyuddhava shariirinaam|
Mokshabandhakarii aadye maayayaa me vinirmite || 11.11.3 ||
उद्धव, जानो कि विद्या और अविद्या मेरी ही दो आदि शक्ति-रूप देहें हैं, जिन्हें मेरी माया ने रचा है; ये देहधारियों के लिए मोक्ष और बंधन देने वाली हैं।
Know, Uddhava, that knowledge and ignorance are two primal forms of mine, fashioned by my māyā; for embodied beings the one brings release and the other bondage.
एकस्यैव ममांशस्य जीवस्यैव महामते।
बन्धोऽस्याविद्ययानादिर्विद्यया च तथेतरः ॥ ११.११.४ ॥
ekasyaiva mamāṃśasya jīvasyaiva mahāmate|
bandho'syāvidyayānādirvidyayā ca tathetaraḥ || 11.11.4 ||
Ekasyaiva mamaamshasya jiivasyaiva mahaamate|
Bandho'syaavidyayaanaadirvidyayaa cha tathetarah || 11.11.4 ||
हे महामति, जीव मुझ एक का ही अंश है; अविद्या से इसका बंधन अनादि है, और विद्या से उसी प्रकार दूसरा (मोक्ष) होता है।
The jīva, wise one, is a portion of me, the One. Its bondage through ignorance has no beginning, and in the same way the other state — freedom — comes through knowledge.
अथ बद्धस्य मुक्तस्य वैलक्षण्यं वदामि ते।
विरुद्धधर्मिणोस्तात स्थितयोरेकधर्मिणि ॥ ११.११.५ ॥
atha baddhasya muktasya vailakṣaṇyaṃ vadāmi te|
viruddhadharmiṇostāta sthitayorekadharmiṇi || 11.11.5 ||
Atha baddhasya muktasya vailakshanyam vadaami te|
Viruddhadharminostaata sthitayorekadharmini || 11.11.5 ||
अब, प्रिय, मैं तुम्हें बद्ध और मुक्त का अंतर बताता हूँ — जो परस्पर विरोधी स्वभाव वाले होकर भी एक ही देह में स्थित हैं।
Now, dear friend, I shall explain the difference between the bound and the free — two of opposite nature who nevertheless dwell in a single body.
सुपर्णावेतौ सदृशौ सखायौ यदृच्छयैतौ कृतनीडौ च वृक्षे।
एकस्तयोः खादति पिप्पलान्नमन्यो निरन्नोऽपि बलेन भूयान् ॥ ११.११.६ ॥
suparṇāvetau sadṛśau sakhāyau yadṛcchayaitau kṛtanīḍau ca vṛkṣe|
ekastayoḥ khādati pippalānnamanyo niranno'pi balena bhūyān || 11.11.6 ||
Suparnaavetau sadrishau sakhaayau yadrichchhayaitau kritaniidau cha vrikshe|
Ekastayoh khaadati pippalaannamanyo niranno'pi balena bhuuyaan || 11.11.6 ||
दो पक्षी हैं, एक-से और आपस में सखा, जिन्होंने संयोग से एक ही वृक्ष पर घोंसला बनाया है। उनमें एक पीपल के फल खाता है; दूसरा बिना खाए भी बल में कहीं बढ़कर है।
Two birds, alike and companions, have happened to build their nest in the same tree. One of them eats the fruit of the pippala; the other eats nothing, yet is the greater in strength.
आत्मानमन्यं च स वेद विद्वानपिप्पलादो न तु पिप्पलादः।
योऽविद्यया युक्स तु नित्यबद्धो विद्यामयो यः स तु नित्यमुक्तः ॥ ११.११.७ ॥
ātmānamanyaṃ ca sa veda vidvānapippalādo na tu pippalādaḥ|
yo'vidyayā yuksa tu nityabaddho vidyāmayo yaḥ sa tu nityamuktaḥ || 11.11.7 ||
Aatmaanamanyam cha sa veda vidvaanapippalaado na tu pippalaadah|
Yo'vidyayaa yuksa tu nityabaddho vidyaamayo yah sa tu nityamuktah || 11.11.7 ||
जो फल नहीं खाता, वह ज्ञानी अपने को भी जानता है और दूसरे को भी; पर फल खाने वाला नहीं जानता। जो अविद्या से युक्त है वह सदा बद्ध है, और जो विद्यामय है वह सदा मुक्त।
The bird that does not eat, being wise, knows both itself and the other; the one that eats the fruit does not. The one joined to ignorance is ever bound; the one made of knowledge is ever free.
देहस्थोऽपि न देहस्थो विद्वान्स्वप्नाद्यथोत्थितः।
अदेहस्थोऽपि देहस्थः कुमतिः स्वप्नदृग्यथा ॥ ११.११.८ ॥
dehastho'pi na dehastho vidvānsvapnādyathotthitaḥ|
adehastho'pi dehasthaḥ kumatiḥ svapnadṛgyathā || 11.11.8 ||
Dehastho'pi na dehastho vidvaansvapnaadyathotthitah|
Adehastho'pi dehasthah kumatih svapnadrigyathaa || 11.11.8 ||
ज्ञानी देह में रहकर भी देह में नहीं है, जैसे स्वप्न से जागा हुआ व्यक्ति; और मूढ़ देह में न होते हुए भी स्वयं को देह में ही मानता है, जैसे स्वप्न देखने वाला।
The wise one, though in the body, is not in the body, like someone who has woken from a dream. The dull-minded one, though not in the body, takes himself to be in it, like someone still dreaming.
इन्द्रियैरिन्द्रियार्थेषु गुणैरपि गुणेषु च।
गृह्यमाणेष्वहं कुर्यान्न विद्वान्यस्त्वविक्रियः ॥ ११.११.९ ॥
indriyairindriyārtheṣu guṇairapi guṇeṣu ca|
gṛhyamāṇeṣvahaṃ kuryānna vidvānyastvavikriyaḥ || 11.11.9 ||
Indriyairindriyaartheshu gunairapi guneshu cha|
Grihyamaaneshvaham kuryaanna vidvaanyastvavikriyah || 11.11.9 ||
जब इन्द्रियाँ इन्द्रिय-विषयों को और गुण गुणों को ग्रहण करते हैं, तब जो ज्ञानी निर्विकार है, वह ‘मैं करता हूँ’ ऐसा नहीं मानता।
When the senses take hold of their objects, and guṇas of guṇas, the wise one who remains unchanged does not think, “I am doing this.”
दैवाधीने शरीरेऽस्मिन्गुणभाव्येन कर्मणा।
वर्तमानोऽबुधस्तत्र कर्तास्मीति निबध्यते ॥ ११.११.१० ॥
daivādhīne śarīre'sminguṇabhāvyena karmaṇā|
vartamāno'budhastatra kartāsmīti nibadhyate || 11.11.10 ||
Daivaadhiine shariire'smingunabhaavyena karmanaa|
Vartamaano'budhastatra kartaasmiiti nibadhyate || 11.11.10 ||
प्रारब्ध के अधीन इस शरीर में, गुणों से प्रेरित कर्म के चलते रहने पर, अज्ञानी ‘मैं कर्ता हूँ’ ऐसा मानकर बँध जाता है।
This body is governed by destiny, and action in it is driven by the guṇas; the unknowing one, living in it and thinking “I am the doer,” is bound fast.
एवं विरक्तः शयन आसनाटनमज्जने।
दर्शनस्पर्शनघ्राण भोजनश्रवणादिषु।
न तथा बध्यते विद्वान्तत्र तत्रादयन्गुणान् ॥ ११.११.११ ॥
evaṃ viraktaḥ śayana āsanāṭanamajjane|
darśanasparśanaghrāṇa bhojanaśravaṇādiṣu|
na tathā badhyate vidvāntatra tatrādayanguṇān || 11.11.11 ||
Evam viraktah shayana aasanaatanamajjane|
Darshanasparshanaghraana bhojanashravanaadishu|
Na tathaa badhyate vidvaantatra tatraadayangunaan || 11.11.11 ||
इसी प्रकार विरक्त ज्ञानी सोने, बैठने, चलने, स्नान करने, देखने, छूने, सूँघने, खाने और सुनने आदि में इन्द्रियों को उनके-उनके विषय भोगने देता है, पर वैसे बँधता नहीं।
So the detached knower, while lying down, sitting, walking, bathing, seeing, touching, smelling, eating, hearing and the rest, lets the faculties take their own objects each time, and is not bound as others are.
प्रकृतिस्थोऽप्यसंसक्तो यथा खं सवितानिलः ।
वैशारद्येक्षयासङ्ग शितया छिन्नसंशयः।
प्रतिबुद्ध इव स्वप्नान्नानात्वाद्विनिवर्तते ॥ ११.११.१२ ॥
prakṛtistho'pyasaṃsakto yathā khaṃ savitānilaḥ |
vaiśāradyekṣayāsaṅga śitayā chinnasaṃśayaḥ|
pratibuddha iva svapnānnānātvādvinivartate || 11.11.12 ||
Prakritistho'pyasamsakto yathaa kham savitaanilah |
Vaishaaradyekshayaasanga shitayaa chhinnasamshayah|
Pratibuddha iva svapnaannaanaatvaadvinivartate || 11.11.12 ||
प्रकृति में स्थित रहकर भी वह आसक्त नहीं होता, जैसे आकाश, सूर्य और वायु। अनासक्ति से तीखी हुई विवेकपूर्ण दृष्टि से उसके संशय कट जाते हैं, और स्वप्न से जागे हुए की भाँति वह अनेकता से लौट आता है।
Though he lives within prakṛti he clings to nothing, like the sky, the sun and the wind. With the clear vision of discernment, honed by non-attachment, his doubts are cut away; and like one awakened from a dream, he turns back from the sense of multiplicity.
यस्य स्युर्वीतसङ्कल्पाः प्राणेन्द्रियमनोधियाम्।
वृत्तयः स विनिर्मुक्तो देहस्थोऽपि हि तद्गुणैः ॥ ११.११.१४ ॥
yasya syurvītasaṅkalpāḥ prāṇendriyamanodhiyām|
vṛttayaḥ sa vinirmukto dehastho'pi hi tadguṇaiḥ || 11.11.14 ||
Yasya syurviitasankalpaah praanendriyamanodhiyaam|
Vrittayah sa vinirmukto dehastho'pi hi tadgunaih || 11.11.14 ||
जिसके प्राण, इन्द्रिय, मन और बुद्धि की वृत्तियाँ संकल्प से रहित हो गई हैं, वह देह में रहते हुए भी उनके गुणों से पूर्णतः मुक्त है।
One whose workings of prāṇa, senses, mind and intellect have become free of self-willed intention is wholly released from their qualities, even while living in the body.
यस्यात्मा हिंस्यते हिंस्रैर्येन किञ्चिद्यदृच्छया।
अर्च्यते वा क्वचित्तत्र न व्यतिक्रियते बुधः ॥ ११.११.१५ ॥
yasyātmā hiṃsyate hiṃsrairyena kiñcidyadṛcchayā|
arcyate vā kvacittatra na vyatikriyate budhaḥ || 11.11.15 ||
Yasyaatmaa himsyate himsrairyena kinchidyadrichchhayaa|
Archyate vaa kvachittatra na vyatikriyate budhah || 11.11.15 ||
जिसके शरीर को हिंसक लोग या संयोगवश कोई वस्तु पीड़ा दे, या कहीं कोई उसकी पूजा करे — वह ज्ञानी उससे विचलित नहीं होता।
If his body is hurt by cruel people or by some chance mishap, or if somewhere he is worshipped, the wise one is not altered by either.
न स्तुवीत न निन्देत कुर्वतः साध्वसाधु वा।
वदतो गुणदोषाभ्यां वर्जितः समदृङ्मुनिः ॥ ११.११.१६ ॥
na stuvīta na nindeta kurvataḥ sādhvasādhu vā|
vadato guṇadoṣābhyāṃ varjitaḥ samadṛṅmuniḥ || 11.11.16 ||
Na stuviita na nindeta kurvatah saadhvasaadhu vaa|
Vadato gunadoshaabhyaam varjitah samadrinmunih || 11.11.16 ||
गुण-दोष की दृष्टि से परे, समदर्शी मुनि किसी की, जो भला-बुरा करे या कहे, न प्रशंसा करे, न निंदा।
The sage who sees all alike, having put aside judgments of merit and fault, should neither praise nor blame another, whether that person does or says what is good or what is bad.
न कुर्यान्न वदेत्किञ्चिन्न ध्यायेत्साध्वसाधु वा।
आत्मारामोऽनया वृत्त्या विचरेज्जडवन्मुनिः ॥ ११.११.१७ ॥
na kuryānna vadetkiñcinna dhyāyetsādhvasādhu vā|
ātmārāmo'nayā vṛttyā vicarejjaḍavanmuniḥ || 11.11.17 ||
Na kuryaanna vadetkinchinna dhyaayetsaadhvasaadhu vaa|
Aatmaaraamo'nayaa vrittyaa vicharejjadavanmunih || 11.11.17 ||
मुनि न कुछ भला-बुरा करे, न कहे, न सोचे; आत्मा में ही रमते हुए, इसी वृत्ति से वह जड़ के समान विचरे।
He should do nothing, say nothing, and dwell on nothing, whether good or bad. Content in the self, the sage should live this way and wander as though insensible to the world.
शब्दब्रह्मणि निष्णातो न निष्णायात्परे यदि।
श्रमस्तस्य श्रमफलो ह्यधेनुमिव रक्षतः ॥ ११.११.१८ ॥
śabdabrahmaṇi niṣṇāto na niṣṇāyātpare yadi|
śramastasya śramaphalo hyadhenumiva rakṣataḥ || 11.11.18 ||
Shabdabrahmani nishnaato na nishnaayaatpare yadi|
Shramastasya shramaphalo hyadhenumiva rakshatah || 11.11.18 ||
जो शब्दब्रह्म (वेद) में निपुण है पर परब्रह्म में निमग्न नहीं होता, उसका परिश्रम केवल परिश्रम ही फल देता है — जैसे दूध न देने वाली गाय की रखवाली करने वाले का।
If a person is well versed in śabdabrahman, the Veda as sound, yet is not immersed in the Supreme, his toil yields nothing but toil — like someone looking after a cow that gives no milk.
गां दुग्धदोहामसतीं च भार्यां देहं पराधीनमसत्प्रजां च।
वित्तं त्वतीर्थीकृतमङ्ग वाचं हीनां मया रक्षति दुःखदुःखी ॥ ११.११.१९ ॥
gāṃ dugdhadohāmasatīṃ ca bhāryāṃ dehaṃ parādhīnamasatprajāṃ ca|
vittaṃ tvatīrthīkṛtamaṅga vācaṃ hīnāṃ mayā rakṣati duḥkhaduḥkhī || 11.11.19 ||
Gaam dugdhadohaamasatiim cha bhaaryaam deham paraadhiinamasatprajaam cha|
Vittam tvatiirthiikritamanga vaacham hiinaam mayaa rakshati duhkhaduhkhii || 11.11.19 ||
हे प्रिय, जिस गाय का दूध दुह लिया गया हो, दुश्चरित्र पत्नी, पराधीन शरीर, बुरी संतान, सुपात्र को न दिया गया धन, और मुझसे रहित वाणी — इन्हें पालने वाला दुःख पर दुःख पाता है।
A cow already milked dry, an unfaithful wife, a body dependent on others, worthless children, wealth never given to the worthy, and speech that is empty of me, dear friend — whoever keeps these goes from one sorrow to another.
यस्यां न मे पावनमङ्ग कर्म स्थित्युद्भवप्राणनिरोधमस्य।
लीलावतारेप्सितजन्म वा स्याद्वन्ध्यां गिरं तां बिभृयान्न धीरः ॥ ११.११.२० ॥
yasyāṃ na me pāvanamaṅga karma sthityudbhavaprāṇanirodhamasya|
līlāvatārepsitajanma vā syādvandhyāṃ giraṃ tāṃ bibhṛyānna dhīraḥ || 11.11.20 ||
Yasyaam na me paavanamanga karma sthityudbhavapraananirodhamasya|
Liilaavataarepsitajanma vaa syaadvandhyaam giram taam bibhriyaanna dhiirah || 11.11.20 ||
जिस वाणी में मेरा पावन कर्म — इस जगत की सृष्टि, पालन और प्रलय — न हो, और न लीला-अवतारों में मेरे प्रिय जन्मों का वर्णन हो, उस निष्फल वाणी को धीर पुरुष धारण न करे।
Speech that holds no mention of my purifying work — the arising, sustaining and ending of this world — nor of the births I gladly take in my playful descents: such barren speech the steady-minded should not carry.
एवं जिज्ञासयापोह्य नानात्वभ्रममात्मनि।
उपारमेत विरजं मनो मय्यर्प्य सर्वगे ॥ ११.११.२१ ॥
evaṃ jijñāsayāpohya nānātvabhramamātmani|
upārameta virajaṃ mano mayyarpya sarvage || 11.11.21 ||
Evam jijnaasayaapohya naanaatvabhramamaatmani|
Upaarameta virajam mano mayyarpya sarvage || 11.11.21 ||
इस प्रकार जिज्ञासा द्वारा आत्मा में अनेकता के भ्रम को दूर करके, निर्मल मन को मुझ सर्वव्यापी में अर्पित कर, शांत हो जाए।
In this way, having cleared away through inquiry the false sense of multiplicity in the self, one should come to rest, giving the stainless mind to me who pervade all.
यद्यनीशो धारयितुं मनो ब्रह्मणि निश्चलम्।
मयि सर्वाणि कर्माणि निरपेक्षः समाचर ॥ ११.११.२२ ॥
yadyanīśo dhārayituṃ mano brahmaṇi niścalam|
mayi sarvāṇi karmāṇi nirapekṣaḥ samācara || 11.11.22 ||
Yadyaniisho dhaarayitum mano brahmani nishchalam|
Mayi sarvaani karmaani nirapekshah samaachara || 11.11.22 ||
यदि तुम मन को ब्रह्म में निश्चल रूप से टिकाने में समर्थ नहीं हो, तो फल की अपेक्षा छोड़कर सभी कर्म मेरे लिए करो।
If you cannot hold the mind unwavering on Brahman, then do all your actions for me, without looking for any return.
श्रद्धालुर्मत्कथाः शृण्वन्सुभद्रा लोकपावनीः।
गायन्ननुस्मरन्कर्म जन्म चाभिनयन्मुहुः ॥ ११.११.२३ ॥
śraddhālurmatkathāḥ śṛṇvansubhadrā lokapāvanīḥ|
gāyannanusmarankarma janma cābhinayanmuhuḥ || 11.11.23 ||
Shraddhaalurmatkathaah shrinvansubhadraa lokapaavaniih|
Gaayannanusmarankarma janma chaabhinayanmuhuh || 11.11.23 ||
श्रद्धा से मेरी मंगलमयी, लोकों को पवित्र करने वाली कथाएँ सुनते हुए, उनका गान और स्मरण करते हुए, और मेरे कर्मों तथा जन्मों का बार-बार अभिनय करते हुए —
With faith, listening to my auspicious stories that cleanse the worlds, singing them, calling them to mind, and again and again acting out my deeds and births —
मदर्थे धर्मकामार्थानाचरन्मदपाश्रयः।
लभते निश्चलां भक्तिं मय्युद्धव सनातने ॥ ११.११.२४ ॥
madarthe dharmakāmārthānācaranmadapāśrayaḥ|
labhate niścalāṃ bhaktiṃ mayyuddhava sanātane || 11.11.24 ||
Madarthe dharmakaamaarthaanaacharanmadapaashrayah|
Labhate nishchalaam bhaktim mayyuddhava sanaatane || 11.11.24 ||
मेरा आश्रय लेकर मेरे लिए ही धर्म, काम और अर्थ का आचरण करते हुए, हे उद्धव, मनुष्य मुझ सनातन में अचल भक्ति प्राप्त करता है।
— and, resting on me, pursuing dharma, pleasure and wealth for my sake, a person gains unshakable bhakti toward me, the eternal, Uddhava.
सत्सङ्गलब्धया भक्त्या मयि मां स उपासिता।
स वै मे दर्शितं सद्भिरञ्जसा विन्दते पदम् ॥ ११.११.२५ ॥
satsaṅgalabdhayā bhaktyā mayi māṃ sa upāsitā|
sa vai me darśitaṃ sadbhirañjasā vindate padam || 11.11.25 ||
Satsangalabdhayaa bhaktyaa mayi maam sa upaasitaa|
Sa vai me darshitam sadbhiranjasaa vindate padam || 11.11.25 ||
सत्संग से प्राप्त भक्ति द्वारा जो मेरी उपासना करता है, वह संतों द्वारा दिखाए गए मेरे पद को सहज ही प्राप्त कर लेता है।
One who worships me with the devotion that comes through the company of the good easily reaches my abode, the goal that the good have pointed out.
श्रीउद्धव उवाच।
साधुस्तवोत्तमश्लोक मतः कीदृग्विधः प्रभो।
भक्तिस्त्वय्युपयुज्येत कीदृशी सद्भिरादृता ॥ ११.११.२६ ॥
śrīuddhava uvāca|
sādhustavottamaśloka mataḥ kīdṛgvidhaḥ prabho|
bhaktistvayyupayujyeta kīdṛśī sadbhirādṛtā || 11.11.26 ||
Shriiuddhava uvaacha|
Saadhustavottamashloka matah kiidrigvidhah prabho|
Bhaktistvayyupayujyeta kiidrishii sadbhiraadritaa || 11.11.26 ||
श्रीउद्धव ने कहा — हे उत्तमश्लोक प्रभु, आपकी दृष्टि में साधु कैसा होता है? और संतों द्वारा आदृत किस प्रकार की भक्ति आपके प्रति करने योग्य है?
Uddhava said: O Lord of highest renown, what kind of person do you regard as truly good? And what kind of devotion, esteemed by the saintly, is fit to be offered to you?
एतन्मे पुरुषाध्यक्ष लोकाध्यक्ष जगत्प्रभो।
प्रणतायानुरक्ताय प्रपन्नाय च कथ्यताम् ॥ ११.११.२७ ॥
etanme puruṣādhyakṣa lokādhyakṣa jagatprabho|
praṇatāyānuraktāya prapannāya ca kathyatām || 11.11.27 ||
Etanme purushaadhyaksha lokaadhyaksha jagatprabho|
Pranataayaanuraktaaya prapannaaya cha kathyataam || 11.11.27 ||
हे पुरुषों के स्वामी, लोकों के स्वामी, जगत के प्रभु — मुझ प्रणत, अनुरक्त और शरणागत को यह बताइए।
O ruler of all persons, guardian of the worlds, master of the universe, please explain this to me, who bow before you, love you and have taken refuge in you.
त्वं ब्रह्म परमं व्योम पुरुषः प्रकृतेः परः।
अवतीर्णोऽसि भगवन्स्वेच्छोपात्तपृथग्वपुः ॥ ११.११.२८ ॥
tvaṃ brahma paramaṃ vyoma puruṣaḥ prakṛteḥ paraḥ|
avatīrṇo'si bhagavansvecchopāttapṛthagvapuḥ || 11.11.28 ||
Tvam brahma paramam vyoma purushah prakriteh parah|
Avatiirno'si bhagavansvechchhopaattaprithagvapuh || 11.11.28 ||
आप परम ब्रह्म हैं, परम आकाश हैं, प्रकृति से परे पुरुष हैं; हे भगवन, अपनी इच्छा से एक विशिष्ट देह धारण कर आप अवतरित हुए हैं।
You are the supreme Brahman, the highest expanse, the Puruṣa beyond prakṛti. You have come down among us, Lord, taking by your own will a distinct form.
श्रीभगवानुवाच।
कृपालुरकृतद्रोहस्तितिक्षुः सर्वदेहिनाम्।
सत्यसारोऽनवद्यात्मा समः सर्वोपकारकः ॥ ११.११.२९ ॥
śrībhagavānuvāca|
kṛpālurakṛtadrohastitikṣuḥ sarvadehinām|
satyasāro'navadyātmā samaḥ sarvopakārakaḥ || 11.11.29 ||
Shriibhagavaanuvaacha|
Kripaalurakritadrohastitikshuh sarvadehinaam|
Satyasaaro'navadyaatmaa samah sarvopakaarakah || 11.11.29 ||
श्रीभगवान ने कहा — (साधु) दयालु होता है, किसी से द्रोह नहीं करता, सब प्राणियों के प्रति सहनशील होता है; सत्य ही उसका बल है, उसका अंतःकरण निर्दोष है, वह समभाव वाला और सबका उपकार करने वाला होता है।
The Blessed Lord said: He is kind and wishes no one harm; he bears patiently with every creature; truth is his strength, his inner being is without blemish; he is even-minded and does good to all.
कामैरहतधीर्दान्तो मृदुः शुचिरकिञ्चनः।
अनीहो मितभुक्शान्तः स्थिरो मच्छरणो मुनिः ॥ ११.११.३० ॥
kāmairahatadhīrdānto mṛduḥ śucirakiñcanaḥ|
anīho mitabhukśāntaḥ sthiro maccharaṇo muniḥ || 11.11.30 ||
Kaamairahatadhiirdaanto mriduh shuchirakinchanah|
Aniiho mitabhukshaantah sthiro machchharano munih || 11.11.30 ||
उसकी बुद्धि कामनाओं से विचलित नहीं होती; वह संयमी, कोमल, पवित्र और अपरिग्रही है; चेष्टाओं से रहित, मिताहारी, शांत, स्थिर, मेरी शरण में रहने वाला मननशील मुनि है।
His understanding is not shaken by desires; he is restrained, gentle, pure and owns nothing; he does not strive for gain, eats sparingly, is calm and steady, takes refuge in me, and is given to reflection.
अप्रमत्तो गभीरात्मा धृतिमाञ्जितषड्गुणः।
अमानी मानदः कल्यो मैत्रः कारुणिकः कविः ॥ ११.११.३१ ॥
apramatto gabhīrātmā dhṛtimāñjitaṣaḍguṇaḥ|
amānī mānadaḥ kalyo maitraḥ kāruṇikaḥ kaviḥ || 11.11.31 ||
Apramatto gabhiiraatmaa dhritimaanjitashadgunah|
Amaanii maanadah kalyo maitrah kaarunikah kavih || 11.11.31 ||
वह सावधान, गंभीर, धैर्यवान और छह (दोषों) को जीतने वाला है; स्वयं मान नहीं चाहता पर दूसरों को मान देता है; समर्थ, मैत्रीपूर्ण, करुणावान और तत्त्वदर्शी है।
He is watchful and deep, full of resolve, and master of the six [afflictions]; he seeks no honour but gives honour to others; he is capable, friendly, compassionate and wise.
आज्ञायैवं गुणान्दोषान्मयादिष्टानपि स्वकान्।
धर्मान्सन्त्यज्य यः सर्वान्मां भजेत स तु सत्तमः ॥ ११.११.३२ ॥
ājñāyaivaṃ guṇāndoṣānmayādiṣṭānapi svakān|
dharmānsantyajya yaḥ sarvānmāṃ bhajeta sa tu sattamaḥ || 11.11.32 ||
Aajnaayaivam gunaandoshaanmayaadishtaanapi svakaan|
Dharmaansantyajya yah sarvaanmaam bhajeta sa tu sattamah || 11.11.32 ||
जो (धर्मों के) गुण-दोषों को इस प्रकार भली-भाँति जानकर, मेरे द्वारा बताए गए अपने धर्मों को भी पूरी तरह छोड़कर मुझे भजता है, वह सबसे श्रेष्ठ साधु है।
One who, understanding in this way the merits and shortcomings [of prescribed duties], sets aside all his own dharmas — even those I myself enjoined — and worships me, is the best of the good.
ज्ञात्वाज्ञात्वाथ ये वै मां यावान्यश्चास्मि यादृशः।
भजन्त्यनन्यभावेन ते मे भक्ततमा मताः ॥ ११.११.३३ ॥
jñātvājñātvātha ye vai māṃ yāvānyaścāsmi yādṛśaḥ|
bhajantyananyabhāvena te me bhaktatamā matāḥ || 11.11.33 ||
Jnaatvaajnaatvaatha ye vai maam yaavaanyashchaasmi yaadrishah|
Bhajantyananyabhaavena te me bhaktatamaa mataah || 11.11.33 ||
जो मुझे — मैं जितना हूँ, जो हूँ और जैसा हूँ — जानकर या बिना जाने, अनन्य भाव से भजते हैं, वे मेरे मत में सर्वश्रेष्ठ भक्त हैं।
Those who worship me with undivided heart — whether or not they know how vast I am, who I am, and what I am like — I count as my foremost devotees.
मल्लिङ्गमद्भक्तजन दर्शनस्पर्शनार्चनम्।
परिचर्या स्तुतिः प्रह्व गुणकर्मानुकीर्तनम् ॥ ११.११.३४ ॥
malliṅgamadbhaktajana darśanasparśanārcanam|
paricaryā stutiḥ prahva guṇakarmānukīrtanam || 11.11.34 ||
Mallingamadbhaktajana darshanasparshanaarchanam|
Paricharyaa stutih prahva gunakarmaanukiirtanam || 11.11.34 ||
(भक्ति के अंग हैं —) मेरी प्रतिमाओं और मेरे भक्तों का दर्शन, स्पर्श और पूजन; उनकी सेवा, स्तुति, प्रणाम, और मेरे गुणों तथा कर्मों का कीर्तन;
[The ways of devotion are these:] seeing, touching and worshipping my sacred images and my devotees; serving them, praising them, bowing to them, and proclaiming my qualities and deeds;
मत्कथाश्रवणे श्रद्धा मदनुध्यानमुद्धव।
सर्वलाभोपहरणं दास्येनात्मनिवेदनम् ॥ ११.११.३५ ॥
matkathāśravaṇe śraddhā madanudhyānamuddhava|
sarvalābhopaharaṇaṃ dāsyenātmanivedanam || 11.11.35 ||
Matkathaashravane shraddhaa madanudhyaanamuddhava|
Sarvalaabhopaharanam daasyenaatmanivedanam || 11.11.35 ||
मेरी कथा सुनने में श्रद्धा, हे उद्धव, मेरा निरंतर ध्यान, जो कुछ मिले उसे मुझे अर्पित करना, और दास-भाव से स्वयं को मुझे समर्पित करना;
faith in hearing my stories, Uddhava, and constant meditation on me; offering up whatever one gains; and giving oneself to me in the spirit of a servant;
मज्जन्मकर्मकथनं मम पर्वानुमोदनम्।
गीतताण्डववादित्र गोष्ठीभिर्मद्गृहोत्सवः ॥ ११.११.३६ ॥
majjanmakarmakathanaṃ mama parvānumodanam|
gītatāṇḍavavāditra goṣṭhībhirmadgṛhotsavaḥ || 11.11.36 ||
Majjanmakarmakathanam mama parvaanumodanam|
Giitataandavavaaditra goshthiibhirmadgrihotsavah || 11.11.36 ||
मेरे जन्म और कर्मों का वर्णन करना, मेरे पर्वों पर आनंद मनाना, और गीत, नृत्य तथा वाद्य की मंडलियों के साथ मेरे मंदिर में उत्सव करना;
telling of my births and deeds; rejoicing in my festivals; and celebrating in my temple with gatherings for song, dance and instruments;
यात्रा बलिविधानं च सर्ववार्षिकपर्वसु।
वैदिकी तान्त्रिकी दीक्षा मदीयव्रतधारणम् ॥ ११.११.३७ ॥
yātrā balividhānaṃ ca sarvavārṣikaparvasu|
vaidikī tāntrikī dīkṣā madīyavratadhāraṇam || 11.11.37 ||
Yaatraa balividhaanam cha sarvavaarshikaparvasu|
Vaidikii taantrikii diikshaa madiiyavratadhaaranam || 11.11.37 ||
सभी वार्षिक पर्वों पर यात्राएँ और भेंट-चढ़ावे का विधान; वैदिक और तांत्रिक दीक्षा; और मुझसे संबंधित व्रतों का पालन;
processions and the offering of gifts on all the yearly holy days; initiation in the Vedic and the Tāntric way; and keeping the vows connected with me;
ममार्चास्थापने श्रद्धा स्वतः संहत्य चोद्यमः।
उद्यानोपवनाक्रीड पुरमन्दिरकर्मणि ॥ ११.११.३८ ॥
mamārcāsthāpane śraddhā svataḥ saṃhatya codyamaḥ|
udyānopavanākrīḍa puramandirakarmaṇi || 11.11.38 ||
Mamaarchaasthaapane shraddhaa svatah samhatya chodyamah|
Udyaanopavanaakriida puramandirakarmani || 11.11.38 ||
मेरी प्रतिमा की स्थापना में श्रद्धा; और अकेले या दूसरों के साथ मिलकर उद्यान, उपवन, क्रीड़ास्थल, नगर और मंदिर बनाने के कार्य में उद्यम;
faith in installing my image; and effort, whether by oneself or together with others, in the work of laying out gardens, groves, pleasure grounds, towns and temples;
सम्मार्जनोपलेपाभ्यां सेकमण्डलवर्तनैः।
गृहशुश्रूषणं मह्यं दासवद्यदमायया ॥ ११.११.३९ ॥
sammārjanopalepābhyāṃ sekamaṇḍalavartanaiḥ|
gṛhaśuśrūṣaṇaṃ mahyaṃ dāsavadyadamāyayā || 11.11.39 ||
Sammaarjanopalepaabhyaam sekamandalavartanaih|
Grihashushruushanam mahyam daasavadyadamaayayaa || 11.11.39 ||
बुहारने, लीपने, जल छिड़कने और मंडल (रंगोली) बनाने के द्वारा निष्कपट भाव से, सेवक की तरह, मेरे घर की सेवा करना;
serving my house like a servant, without guile, by sweeping and plastering it, sprinkling water, and drawing decorative patterns;
अमानित्वमदम्भित्वं कृतस्यापरिकीर्तनम्।
अपि दीपावलोकं मे नोपयुञ्ज्यान्निवेदितम् ॥ ११.११.४० ॥
amānitvamadambhitvaṃ kṛtasyāparikīrtanam|
api dīpāvalokaṃ me nopayuñjyānniveditam || 11.11.40 ||
Amaanitvamadambhitvam kritasyaaparikiirtanam|
Api diipaavalokam me nopayunjyaanniveditam || 11.11.40 ||
अभिमान और दंभ का अभाव, और अपने किए हुए का बखान न करना। मुझे अर्पित दीपक का प्रकाश भी अपने उपयोग में न लाए।
freedom from pride and from show, and not advertising what one has done. One should not use for oneself even the light of a lamp that has been offered to me.
यद्यदिष्टतमं लोके यच्चातिप्रियमात्मनः।
तत्तन्निवेदयेन्मह्यं तदानन्त्याय कल्पते ॥ ११.११.४१ ॥
yadyadiṣṭatamaṃ loke yaccātipriyamātmanaḥ|
tattannivedayenmahyaṃ tadānantyāya kalpate || 11.11.41 ||
Yadyadishtatamam loke yachchaatipriyamaatmanah|
Tattannivedayenmahyam tadaanantyaaya kalpate || 11.11.41 ||
संसार में जो-जो वस्तु सबसे अधिक चाही जाती है और जो अपने को अत्यंत प्रिय है, वही-वही मुझे अर्पित करे; वह अर्पण अनंत फल वाला हो जाता है।
Whatever is most prized in the world, and whatever is dearest to oneself — that very thing one should offer to me; such an offering becomes boundless.
सूर्योऽग्निर्ब्राह्मणा गावो वैष्णवः खं मरुज्जलम्।
भूरात्मा सर्वभूतानि भद्र पूजापदानि मे ॥ ११.११.४२ ॥
sūryo'gnirbrāhmaṇā gāvo vaiṣṇavaḥ khaṃ marujjalam|
bhūrātmā sarvabhūtāni bhadra pūjāpadāni me || 11.11.42 ||
Suuryo'gnirbraahmanaa gaavo vaishnavah kham marujjalam|
Bhuuraatmaa sarvabhuutaani bhadra puujaapadaani me || 11.11.42 ||
हे भद्र, सूर्य, अग्नि, ब्राह्मण, गौएँ, वैष्णव, आकाश, वायु, जल, पृथ्वी, आत्मा और समस्त प्राणी — ये मेरी पूजा के स्थान हैं।
The sun, fire, brāhmaṇas, cows, a Vaiṣṇava, the sky, wind, water, earth, one's own self and all beings — these, gentle one, are the places where I may be worshipped.
सूर्ये तु विद्यया त्रय्या हविषाग्नौ यजेत माम्।
आतिथ्येन तु विप्राग्र्ये गोष्वङ्ग यवसादिना ॥ ११.११.४३ ॥
sūrye tu vidyayā trayyā haviṣāgnau yajeta mām|
ātithyena tu viprāgrye goṣvaṅga yavasādinā || 11.11.43 ||
Suurye tu vidyayaa trayyaa havishaagnau yajeta maam|
Aatithyena tu vipraagrye goshvanga yavasaadinaa || 11.11.43 ||
हे प्रिय, सूर्य में तीनों वेदों की विद्या से, अग्नि में आहुति से, श्रेष्ठ ब्राह्मण में अतिथि-सत्कार से, और गौओं में घास आदि देकर मेरी पूजा करे;
Worship me in the sun with the threefold Vedic lore, in fire with oblations, in an eminent brāhmaṇa with hospitality, and in cows, dear friend, with grass and fodder;
वैष्णवे बन्धुसत्कृत्या हृदि खे ध्याननिष्ठया।
वायौ मुख्यधिया तोये द्रव्यैस्तोयपुरःसरैः ॥ ११.११.४४ ॥
vaiṣṇave bandhusatkṛtyā hṛdi khe dhyānaniṣṭhayā|
vāyau mukhyadhiyā toye dravyaistoyapuraḥsaraiḥ || 11.11.44 ||
Vaishnave bandhusatkrityaa hridi khe dhyaananishthayaa|
Vaayau mukhyadhiyaa toye dravyaistoyapurahsaraih || 11.11.44 ||
वैष्णव में बंधु के समान सत्कार से, हृदय-आकाश में ध्यान की निष्ठा से, वायु में उसे मुख्य प्राण मानकर, और जल में जल आदि सामग्री से;
in a Vaiṣṇava by honouring him as one's own kin; in the space of the heart by steady meditation; in the wind by regarding it as the chief prāṇa; in water with offerings such as water itself;
स्थण्डिले मन्त्रहृदयैर्भोगैरात्मानमात्मनि।
क्षेत्रज्ञं सर्वभूतेषु समत्वेन यजेत माम् ॥ ११.११.४५ ॥
sthaṇḍile mantrahṛdayairbhogairātmānamātmani|
kṣetrajñaṃ sarvabhūteṣu samatvena yajeta mām || 11.11.45 ||
Sthandile mantrahridayairbhogairaatmaanamaatmani|
Kshetrajnam sarvabhuuteshu samatvena yajeta maam || 11.11.45 ||
वेदी पर मंत्रों के बीज-भाग सहित, आत्मा में भोग्य पदार्थों द्वारा आत्मा के रूप में, और सब प्राणियों में क्षेत्रज्ञ के रूप में समभाव से मेरी पूजा करे।
on the consecrated ground with the heart-syllables of the mantras; in oneself, with the things one enjoys, as the Self within the self; and in all beings, as the knower of the field, with an even gaze — so should one worship me.
धिष्ण्येष्वित्येषु मद्रूपं शङ्खचक्रगदाम्बुजैः।
युक्तं चतुर्भुजं शान्तं ध्यायन्नर्चेत्समाहितः ॥ ११.११.४६ ॥
dhiṣṇyeṣvityeṣu madrūpaṃ śaṅkhacakragadāmbujaiḥ|
yuktaṃ caturbhujaṃ śāntaṃ dhyāyannarcetsamāhitaḥ || 11.11.46 ||
Dhishnyeshvityeshu madruupam shankhachakragadaambujaih|
Yuktam chaturbhujam shaantam dhyaayannarchetsamaahitah || 11.11.46 ||
इन सभी स्थानों में शंख, चक्र, गदा और कमल से युक्त, चतुर्भुज और शांत मेरे रूप का ध्यान करते हुए एकाग्र होकर पूजा करे।
In each of these places, with a collected mind, one should worship while meditating on my form — four-armed and serene, bearing conch, discus, mace and lotus.
इष्टापूर्तेन मामेवं यो यजेत समाहितः।
लभते मयि सद्भक्तिं मत्स्मृतिः साधुसेवया ॥ ११.११.४७ ॥
iṣṭāpūrtena māmevaṃ yo yajeta samāhitaḥ|
labhate mayi sadbhaktiṃ matsmṛtiḥ sādhusevayā || 11.11.47 ||
Ishtaapuurtena maamevam yo yajeta samaahitah|
Labhate mayi sadbhaktim matsmritih saadhusevayaa || 11.11.47 ||
जो इस प्रकार एकाग्रचित्त होकर यज्ञ और लोकहित के कार्यों (इष्टापूर्त) से मेरी पूजा करता है, वह मुझमें सच्ची भक्ति पाता है, और संतों की सेवा से उसे मेरी स्मृति प्राप्त होती है।
Whoever worships me in this way with a gathered mind, through sacrifices and works of public good, gains true devotion to me; and through serving the saintly, he comes to remember me.
प्रायेण भक्तियोगेन सत्सङ्गेन विनोद्धव।
नोपायो विद्यते सम्यक्प्रायणं हि सतामहम् ॥ ११.११.४८ ॥
prāyeṇa bhaktiyogena satsaṅgena vinoddhava|
nopāyo vidyate samyakprāyaṇaṃ hi satāmaham || 11.11.48 ||
Praayena bhaktiyogena satsangena vinoddhava|
Nopaayo vidyate samyakpraayanam hi sataamaham || 11.11.48 ||
हे उद्धव, सत्संग के साथ भक्तियोग के बिना, प्रायः कोई भी भली-भाँति सफल होने वाला उपाय नहीं है; क्योंकि संतों का परम आश्रय मैं ही हूँ।
As a rule, Uddhava, there is no sure means apart from bhakti-yoga joined with the company of the good; for I am the final refuge of the good.
अथैतत्परमं गुह्यं शृण्वतो यदुनन्दन।
सुगोप्यमपि वक्ष्यामि त्वं मे भृत्यः सुहृत्सखा ॥ ११.११.४९ ॥
athaitatparamaṃ guhyaṃ śṛṇvato yadunandana|
sugopyamapi vakṣyāmi tvaṃ me bhṛtyaḥ suhṛtsakhā || 11.11.49 ||
Athaitatparamam guhyam shrinvato yadunandana|
Sugopyamapi vakshyaami tvam me bhrityah suhritsakhaa || 11.11.49 ||
हे यदुनंदन, अब यह परम गुप्त बात सुनो — जो अत्यंत छिपाने योग्य है, वह भी मैं तुम्हें बताऊँगा, क्योंकि तुम मेरे सेवक, हितैषी और सखा हो।
Now listen, joy of the Yadus: I will tell you this highest secret, though it is something to be closely guarded, for you are my servant, my well-wisher and my friend.
↑ All sectionsअथ द्वादशोऽध्यायः · Chapter 12 — The company of the good outweighs every other discipline
श्रीभगवानुवाच।
न रोधयति मां योगो न साङ्ख्यं धर्म एव च।
न स्वाध्यायस्तपस्त्यागो नेष्टापूर्तं न दक्षिणा ॥ ११.१२.१ ॥
śrībhagavānuvāca|
na rodhayati māṃ yogo na sāṅkhyaṃ dharma eva ca|
na svādhyāyastapastyāgo neṣṭāpūrtaṃ na dakṣiṇā || 11.12.1 ||
Shriibhagavaanuvaacha|
Na rodhayati maam yogo na saankhyam dharma eva cha|
Na svaadhyaayastapastyaago neshtaapuurtam na dakshinaa || 11.12.1 ||
श्रीभगवान ने कहा — न योग मुझे वश में करता है, न सांख्य, न धर्म; न स्वाध्याय, न तप, न त्याग, न इष्टापूर्त और न दक्षिणा —
The Blessed Lord said: Neither yoga nor Sāṃkhya nor dharma wins me over; nor does study of scripture, austerity or renunciation, nor pious works, nor gifts to the priests —
व्रतानि यज्ञश्छन्दांसि तीर्थानि नियमा यमाः।
यथावरुन्धे सत्सङ्गः सर्वसङ्गापहो हि माम् ॥ ११.१२.२ ॥
vratāni yajñaśchandāṃsi tīrthāni niyamā yamāḥ|
yathāvarundhe satsaṅgaḥ sarvasaṅgāpaho hi mām || 11.12.2 ||
Vrataani yajnashchhandaamsi tiirthaani niyamaa yamaah|
Yathaavarundhe satsangah sarvasangaapaho hi maam || 11.12.2 ||
न व्रत, यज्ञ, वैदिक मंत्र, तीर्थ, नियम और यम — मुझे उतना अपने वश में करते हैं, जितना सब आसक्तियों को हर लेने वाला सत्संग।
nor vows, sacrifices, Vedic hymns, pilgrim sites, niyamas and yamas — hold me as closely as does the company of the good, which takes away every other attachment.
सत्सङ्गेन हि दैतेया यातुधाना मृगाः खगाः।
गन्धर्वाप्सरसो नागाः सिद्धाश्चारणगुह्यकाः ॥ ११.१२.३ ॥
satsaṅgena hi daiteyā yātudhānā mṛgāḥ khagāḥ|
gandharvāpsaraso nāgāḥ siddhāścāraṇaguhyakāḥ || 11.12.3 ||
Satsangena hi daiteyaa yaatudhaanaa mrigaah khagaah|
Gandharvaapsaraso naagaah siddhaashchaaranaguhyakaah || 11.12.3 ||
सत्संग के द्वारा ही दैत्य, राक्षस, पशु, पक्षी, गंधर्व, अप्सराएँ, नाग, सिद्ध, चारण और गुह्यक —
For it is through the company of the good that Daityas, Rākṣasas, beasts and birds, Gandharvas and Apsarases, Nāgas, Siddhas, Cāraṇas and Guhyakas —
विद्याधरा मनुष्येषु वैश्याः शूद्राः स्त्रियोऽन्त्यजाः।
रजस्तमःप्रकृतयस्तस्मिंस्तस्मिन्युगे युगे ॥ ११.१२.४ ॥
vidyādharā manuṣyeṣu vaiśyāḥ śūdrāḥ striyo'ntyajāḥ|
rajastamaḥprakṛtayastasmiṃstasminyuge yuge || 11.12.4 ||
Vidyaadharaa manushyeshu vaishyaah shuudraah striyo'ntyajaah|
Rajastamahprakritayastasmimstasminyuge yuge || 11.12.4 ||
विद्याधर, और मनुष्यों में वैश्य, शूद्र, स्त्रियाँ और अंत्यज — रजोगुण और तमोगुण के स्वभाव वाले प्राणी — हर युग में (मेरे पद को प्राप्त हुए हैं)।
Vidyādharas, and among humans vaiśyas, śūdras, women and outcastes — beings whose nature is of rajas and tamas — have, in age after age, [reached my state].
बहवो मत्पदं प्राप्तास्त्वाष्ट्रकायाधवादयः।
वृषपर्वा बलिर्बाणो मयश्चाथ विभीषणः ॥ ११.१२.५ ॥
bahavo matpadaṃ prāptāstvāṣṭrakāyādhavādayaḥ|
vṛṣaparvā balirbāṇo mayaścātha vibhīṣaṇaḥ || 11.12.5 ||
Bahavo matpadam praaptaastvaashtrakaayaadhavaadayah|
Vrishaparvaa balirbaano mayashchaatha vibhiishanah || 11.12.5 ||
[सत्संग के प्रभाव से] बहुत-से प्राणी मेरे पद तक पहुँचे हैं — त्वष्टा के पुत्र वृत्रासुर, कयाधू के पुत्र प्रह्लाद और उन जैसे अन्य; वृषपर्वा, बलि, बाणासुर, मय और विभीषण भी।
Many have reached my state [through the company of the good]: Vṛtra the son of Tvaṣṭṛ, Prahlāda the son of Kayādhu and others like them, Vṛṣaparvan, Bali, Bāṇa, Maya, and Vibhīṣaṇa too.
सुग्रीवो हनुमानृक्षो गजो गृध्रो वणिक्पथः।
व्याधः कुब्जा व्रजे गोप्यो यज्ञपत्न्यस्तथापरे ॥ ११.१२.६ ॥
sugrīvo hanumānṛkṣo gajo gṛdhro vaṇikpathaḥ|
vyādhaḥ kubjā vraje gopyo yajñapatnyastathāpare || 11.12.6 ||
Sugriivo hanumaanriksho gajo gridhro vanikpathah|
Vyaadhah kubjaa vraje gopyo yajnapatnyastathaapare || 11.12.6 ||
सुग्रीव, हनुमान, ऋक्षराज जाम्बवान, गजेन्द्र, गिद्ध जटायु, वणिक् तुलाधार, धर्मव्याध, कुब्जा, व्रज की गोपियाँ, यज्ञ करने वाले ब्राह्मणों की पत्नियाँ तथा और भी बहुत-से।
Sugrīva, Hanumān, the bear Jāmbavān, the elephant Gajendra, the vulture Jaṭāyu, the merchant Tulādhāra, the hunter, Kubjā, the gopīs of Vraja, the wives of the sacrificing brāhmaṇas, and others besides.
ते नाधीतश्रुतिगणा नोपासितमहत्तमाः।
अव्रतातप्ततपसः मत्सङ्गान्मामुपागताः ॥ ११.१२.७ ॥
te nādhītaśrutigaṇā nopāsitamahattamāḥ|
avratātaptatapasaḥ matsaṅgānmāmupāgatāḥ || 11.12.7 ||
Te naadhiitashrutiganaa nopaasitamahattamaah|
Avrataataptatapasah matsangaanmaamupaagataah || 11.12.7 ||
इन्होंने न वेदों का अध्ययन किया था, न महापुरुषों की उपासना की थी; न कोई व्रत रखा, न तप तपा — केवल मेरे संग से ये मुझे प्राप्त हो गए।
They had not studied the body of the Veda, had not sat at the feet of great teachers, had kept no vows and practised no austerity; it was through association with me that they came to me.
केवलेन हि भावेन गोप्यो गावो नगा मृगाः।
येऽन्ये मूढधियो नागाः सिद्धा मामीयुरञ्जसा ॥ ११.१२.८ ॥
kevalena hi bhāvena gopyo gāvo nagā mṛgāḥ|
ye'nye mūḍhadhiyo nāgāḥ siddhā māmīyurañjasā || 11.12.8 ||
Kevalena hi bhaavena gopyo gaavo nagaa mrigaah|
Ye'nye muudhadhiyo naagaah siddhaa maamiiyuranjasaa || 11.12.8 ||
गोपियाँ, गौएँ, वृक्ष, वन के पशु, और दूसरे जड़बुद्धि जीव तथा नाग — ये सब केवल प्रेमभाव के बल पर सिद्ध होकर सहज ही मुझ तक पहुँच गए।
By loving feeling alone the gopīs, the cows, the trees, the wild animals, the serpents and other beings of dull understanding became perfected and reached me without effort.
यं न योगेन साङ्ख्येन दानव्रततपोऽध्वरैः।
व्याख्यास्वाध्यायसन्न्यासैः प्राप्नुयाद्यत्नवानपि ॥ ११.१२.९ ॥
yaṃ na yogena sāṅkhyena dānavratatapo'dhvaraiḥ|
vyākhyāsvādhyāyasannyāsaiḥ prāpnuyādyatnavānapi || 11.12.9 ||
Yam na yogena saankhyena daanavratatapo'dhvaraih|
Vyaakhyaasvaadhyaayasannyaasaih praapnuyaadyatnavaanapi || 11.12.9 ||
जिस मुझको बड़ा प्रयत्न करने वाला भी योग, सांख्य, दान, व्रत, तप, यज्ञ, शास्त्र-व्याख्या, स्वाध्याय या संन्यास के द्वारा नहीं पा सकता [उसी को उन्होंने संग से पा लिया]।
— the very one whom even a person who strives hard cannot reach through yoga, Sāṅkhya, charity, vows, austerity, sacrifice, exposition of scripture, Vedic study or renunciation.
रामेण सार्धं मथुरां प्रणीते श्वाफल्किना मय्यनुरक्तचित्ताः।
विगाढभावेन न मे वियोग तीव्राधयोऽन्यं ददृशुः सुखाय ॥ ११.१२.१० ॥
rāmeṇa sārdhaṃ mathurāṃ praṇīte śvāphalkinā mayyanuraktacittāḥ|
vigāḍhabhāvena na me viyoga tīvrādhayo'nyaṃ dadṛśuḥ sukhāya || 11.12.10 ||
Raamena saardham mathuraam praniite shvaaphalkinaa mayyanuraktachittaah|
Vigaadhabhaavena na me viyoga tiivraadhayo'nyam dadrishuh sukhaaya || 11.12.10 ||
जब श्वफल्क के पुत्र अक्रूर बलराम के साथ मुझे मथुरा ले गए, तब मुझमें अनुरक्त चित्त वाली गोपियाँ गहरे प्रेम के कारण मेरे वियोग की तीव्र पीड़ा से व्याकुल हो गईं और उन्हें सुख देने वाला मेरे सिवा कोई दूसरा दिखाई नहीं दिया।
When Akrūra, the son of Śvaphalka, carried me off to Mathurā with Balarāma, the gopīs, whose hearts were bound to me, were so deeply absorbed that the sharp pain of separation left them seeing nothing else that could bring them happiness.
तास्ताः क्षपाः प्रेष्ठतमेन नीता मयैव वृन्दावनगोचरेण।
क्षणार्धवत्ताः पुनरङ्ग तासां हीना मया कल्पसमा बभूवुः ॥ ११.१२.११ ॥
tāstāḥ kṣapāḥ preṣṭhatamena nītā mayaiva vṛndāvanagocareṇa|
kṣaṇārdhavattāḥ punaraṅga tāsāṃ hīnā mayā kalpasamā babhūvuḥ || 11.12.11 ||
Taastaah kshapaah preshthatamena niitaa mayaiva vrindaavanagocharena|
Kshanaardhavattaah punaranga taasaam hiinaa mayaa kalpasamaa babhuuvuh || 11.12.11 ||
प्रिय उद्धव, वृन्दावन में मुझ परम प्रियतम के साथ बिताई गई वे रातें उन्हें आधे क्षण जैसी लगीं; और मेरे बिना वही रातें उनके लिए एक कल्प के समान लंबी हो गईं।
Those nights they spent with me, their dearest, in the groves of Vṛndāvana passed like half a moment; yet those same nights, dear friend, grew as long as an age of the world once I was gone.
ता नाविदन्मय्यनुषङ्गबद्ध धियः स्वमात्मानमदस्तथेदम्।
यथा समाधौ मुनयोऽब्धितोये नद्यः प्रविष्टा इव नामरूपे ॥ ११.१२.१२ ॥
tā nāvidanmayyanuṣaṅgabaddha dhiyaḥ svamātmānamadastathedam|
yathā samādhau munayo'bdhitoye nadyaḥ praviṣṭā iva nāmarūpe || 11.12.12 ||
Taa naavidanmayyanushangabaddha dhiyah svamaatmaanamadastathedam|
Yathaa samaadhau munayo'bdhitoye nadyah pravishtaa iva naamaruupe || 11.12.12 ||
मुझमें आसक्ति से बँधी बुद्धि वाली वे गोपियाँ न अपने शरीर को जानती थीं, न इस लोक या परलोक को — जैसे समाधि में लीन मुनि, या समुद्र के जल में प्रवेश करके नाम-रूप खो देने वाली नदियाँ।
Their minds so tied to me, they were aware neither of their own selves nor of this world or the next — like sages in samādhi, or like rivers that lose name and form once they enter the waters of the sea.
मत्कामा रमणं जारमस्वरूपविदोऽबलाः।
ब्रह्म मां परमं प्रापुः सङ्गाच्छतसहस्रशः ॥ ११.१२.१३ ॥
matkāmā ramaṇaṃ jāramasvarūpavido'balāḥ|
brahma māṃ paramaṃ prāpuḥ saṅgācchatasahasraśaḥ || 11.12.13 ||
Matkaamaa ramanam jaaramasvaruupavido'balaah|
Brahma maam paramam praapuh sangaachchhatasahasrashah || 11.12.13 ||
मेरे वास्तविक स्वरूप को न जानते हुए, मुझे अपना प्रियतम या उपपति मानकर चाहने वाली सैकड़ों-हज़ारों अबलाएँ संग के प्रभाव से मुझ परम ब्रह्म को प्राप्त हो गईं।
Not knowing what I truly am, desiring me as a lover or as a secret beloved, those women in their hundreds of thousands reached me, the supreme Brahman, through that bond.
तस्मात्त्वमुद्धवोत्सृज्य चोदनां प्रतिचोदनाम्।
प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च श्रोतव्यं श्रुतमेव च ॥ ११.१२.१४ ॥
tasmāttvamuddhavotsṛjya codanāṃ praticodanām|
pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca śrotavyaṃ śrutameva ca || 11.12.14 ||
Tasmaattvamuddhavotsrijya chodanaam pratichodanaam|
Pravrittim cha nivrittim cha shrotavyam shrutameva cha || 11.12.14 ||
इसलिए उद्धव, तुम विधि और निषेध, प्रवृत्ति और निवृत्ति, जो सुनना शेष है और जो सुन चुके हो — इन सबको छोड़कर,
Therefore, Uddhava, set aside injunction and counter-injunction, the path of action and the path of withdrawal, what is still to be heard and what has already been heard,
मामेकमेव शरणमात्मानं सर्वदेहिनाम्।
याहि सर्वात्मभावेन मया स्या ह्यकुतोभयः ॥ ११.१२.१५ ॥
māmekameva śaraṇamātmānaṃ sarvadehinām|
yāhi sarvātmabhāvena mayā syā hyakutobhayaḥ || 11.12.15 ||
Maamekameva sharanamaatmaanam sarvadehinaam|
Yaahi sarvaatmabhaavena mayaa syaa hyakutobhayah || 11.12.15 ||
पूरे मन-प्राण से केवल मेरी शरण में आओ, जो सब देहधारियों का आत्मा हूँ; मेरे द्वारा तुम हर ओर से निर्भय हो जाओगे।
and with your whole being take refuge in me alone, the Self of all embodied beings. Through me you will have nothing to fear from any quarter.
श्रीउद्धव उवाच।
संशयः शृण्वतो वाचं तव योगेश्वरेश्वर।
न निवर्तत आत्मस्थो येन भ्राम्यति मे मनः ॥ ११.१२.१६ ॥
śrīuddhava uvāca|
saṃśayaḥ śṛṇvato vācaṃ tava yogeśvareśvara|
na nivartata ātmastho yena bhrāmyati me manaḥ || 11.12.16 ||
Shriiuddhava uvaacha|
Samshayah shrinvato vaacham tava yogeshvareshvara|
Na nivartata aatmastho yena bhraamyati me manah || 11.12.16 ||
श्री उद्धव बोले: हे योगेश्वरों के भी ईश्वर, आपकी वाणी सुनते हुए भी मेरे भीतर बैठा संशय दूर नहीं होता, जिसके कारण मेरा मन भटकता रहता है।
Uddhava said: O Lord of the masters of yoga, even as I listen to your words the doubt lodged within me does not leave, and because of it my mind keeps wavering.
श्रीभगवानुवाच।
स एष जीवो विवरप्रसूतिः प्राणेन घोषेण गुहां प्रविष्टः।
मनोमयं सूक्ष्ममुपेत्य रूपं मात्रा स्वरो वर्ण इति स्थविष्ठः ॥ ११.१२.१७ ॥
śrībhagavānuvāca|
sa eṣa jīvo vivaraprasūtiḥ prāṇena ghoṣeṇa guhāṃ praviṣṭaḥ|
manomayaṃ sūkṣmamupetya rūpaṃ mātrā svaro varṇa iti sthaviṣṭhaḥ || 11.12.17 ||
Shriibhagavaanuvaacha|
Sa esha jiivo vivaraprasuutih praanena ghoshena guhaam pravishtah|
Manomayam suukshmamupetya ruupam maatraa svaro varna iti sthavishthah || 11.12.17 ||
श्री भगवान बोले: यह वही जीवनदाता [परमात्मा] है जो भीतर के सूक्ष्म मार्गों से प्रकट होकर प्राण और नाद के साथ हृदय-गुहा में प्रवेश करता है; वहाँ मनोमय सूक्ष्म रूप धारण कर, फिर मात्रा, स्वर और वर्ण के रूप में सबसे स्थूल हो जाता है।
The Lord said: This very life-giving One, emerging through the inner channels, enters the cave of the heart together with breath and sound. There he takes a subtle form made of mind, and then becomes grossest as metre, pitch and syllable.
यथानलः खेऽनिलबन्धुरुष्मा बलेन दारुण्यधिमथ्यमानः।
अणुः प्रजातो हविषा समेधते तथैव मे व्यक्तिरियं हि वाणी ॥ ११.१२.१८ ॥
yathānalaḥ khe'nilabandhuruṣmā balena dāruṇyadhimathyamānaḥ|
aṇuḥ prajāto haviṣā samedhate tathaiva me vyaktiriyaṃ hi vāṇī || 11.12.18 ||
Yathaanalah khe'nilabandhurushmaa balena daarunyadhimathyamaanah|
Anuh prajaato havishaa samedhate tathaiva me vyaktiriyam hi vaanii || 11.12.18 ||
जैसे आकाश में ऊष्मा रूप से रहने वाली, वायु की सखा अग्नि लकड़ी में ज़ोर से मथने पर पहले एक कण के रूप में प्रकट होती है और फिर आहुति से प्रज्वलित होकर बढ़ती है, वैसे ही यह वाणी मेरी ही अभिव्यक्ति है।
As fire, present in space as heat and companion of the wind, appears as a tiny spark when wood is churned with force and then blazes up when fed with offerings, so this speech too is my manifestation.
एवं गदिः कर्म गतिर्विसर्गो घ्राणो रसो दृक्स्पर्शः श्रुतिश्च।
सङ्कल्पविज्ञानमथाभिमानः सूत्रं रजःसत्त्वतमोविकारः ॥ ११.१२.१९ ॥
evaṃ gadiḥ karma gatirvisargo ghrāṇo raso dṛksparśaḥ śrutiśca|
saṅkalpavijñānamathābhimānaḥ sūtraṃ rajaḥsattvatamovikāraḥ || 11.12.19 ||
Evam gadih karma gatirvisargo ghraano raso driksparshah shrutishcha|
Sankalpavijnaanamathaabhimaanah suutram rajahsattvatamovikaarah || 11.12.19 ||
इसी प्रकार वाणी, हाथों का कर्म, पैरों की गति, मल-मूत्र-त्याग, गंध, स्वाद, दृष्टि, स्पर्श, श्रवण, मन का संकल्प, बुद्धि का विज्ञान, अहंकार, सूत्र (महत्तत्त्व) तथा सत्त्व, रज और तम के सारे विकार भी [मेरी ही अभिव्यक्ति हैं]।
In the same way speech, the work of the hands, movement, excretion, smell, taste, sight, touch and hearing, the mind's intention, the intellect's understanding, the sense of 'I', the subtle thread [of cosmic intelligence], and all the transformations of rajas, sattva and tamas [are my manifestation].
अयं हि जीवस्त्रिवृदब्जयोनिरव्यक्त एको वयसा स आद्यः।
विश्लिष्टशक्तिर्बहुधेव भाति बीजानि योनिं प्रतिपद्य यद्वत् ॥ ११.१२.२० ॥
ayaṃ hi jīvastrivṛdabjayoniravyakta eko vayasā sa ādyaḥ|
viśliṣṭaśaktirbahudheva bhāti bījāni yoniṃ pratipadya yadvat || 11.12.20 ||
Ayam hi jiivastrivridabjayoniravyakta eko vayasaa sa aadyah|
Vishlishtashaktirbahudheva bhaati biijaani yonim pratipadya yadvat || 11.12.20 ||
यह जीव (परमात्मा) त्रिगुणमय है, ब्रह्मा के कमल का उद्गम है, अव्यक्त, एक और काल की दृष्टि से आदि है; अपनी शक्तियों को विभक्त करके यह अनेक-सा प्रतीत होता है, जैसे खेत में पड़े बीज अनेक रूपों में उगते हैं।
This life-principle holds the three guṇas, is the source of the cosmic lotus, unmanifest, one, and the first in time. Dividing its powers, it appears as though many, as seeds do once they reach the soil.
यस्मिन्निदं प्रोतमशेषमोतं पटो यथा तन्तुवितानसंस्थः।
य एष संसारतरुः पुराणः कर्मात्मकः पुष्पफले प्रसूते ॥ ११.१२.२१ ॥
yasminnidaṃ protamaśeṣamotaṃ paṭo yathā tantuvitānasaṃsthaḥ|
ya eṣa saṃsārataruḥ purāṇaḥ karmātmakaḥ puṣpaphale prasūte || 11.12.21 ||
Yasminnidam protamasheshamotam pato yathaa tantuvitaanasamsthah|
Ya esha samsaarataruh puraanah karmaatmakah pushpaphale prasuute || 11.12.21 ||
जिसमें यह सारा जगत ताने-बाने की तरह बुना हुआ है, जैसे वस्त्र फैले हुए धागों में टिका रहता है — वही यह कर्ममय, पुराना संसार-वृक्ष है जो फूल और फल उत्पन्न करता है।
In him this whole world is woven through, lengthwise and crosswise, as cloth rests on its spread threads. He is also this ancient tree of saṃsāra, made of karma, which puts forth flowers and fruit.
द्वे अस्य बीजे शतमूलस्त्रिनालः पञ्चस्कन्धः पञ्चरसप्रसूतिः।
दशैकशाखो द्विसुपर्णनीडस्त्रिवल्कलो द्विफलोऽर्कं प्रविष्टः ॥ ११.१२.२२ ॥
dve asya bīje śatamūlastrinālaḥ pañcaskandhaḥ pañcarasaprasūtiḥ|
daśaikaśākho dvisuparṇanīḍastrivalkalo dviphalo'rkaṃ praviṣṭaḥ || 11.12.22 ||
Dve asya biije shatamuulastrinaalah panchaskandhah pancharasaprasuutih|
Dashaikashaakho dvisuparnaniidastrivalkalo dviphalo'rkam pravishtah || 11.12.22 ||
इस वृक्ष के दो बीज हैं, सौ जड़ें, तीन तने, पाँच शाखा-स्कन्ध, पाँच रस इससे निकलते हैं; ग्यारह शाखाएँ हैं, दो पक्षियों का घोंसला है, तीन छालें हैं, दो फल हैं और यह सूर्य तक फैला है। (इन अंगों का अर्थ टीकाकार अलग-अलग ढंग से करते हैं।)
It has two seeds, a hundred roots, three stems and five main boughs; it yields five kinds of sap; it has eleven branches, holds the nest of two birds, has three layers of bark and two fruits, and reaches up into the sun. (Commentators decode these parts in differing ways.)
अदन्ति चैकं फलमस्य गृध्रा ग्रामेचरा एकमरण्यवासाः।
हंसा य एकं बहुरूपमिज्यैर्मायामयं वेद स वेद वेदम् ॥ ११.१२.२३ ॥
adanti caikaṃ phalamasya gṛdhrā grāmecarā ekamaraṇyavāsāḥ|
haṃsā ya ekaṃ bahurūpamijyairmāyāmayaṃ veda sa veda vedam || 11.12.23 ||
Adanti chaikam phalamasya gridhraa graamecharaa ekamaranyavaasaah|
Hamsaa ya ekam bahuruupamijyairmaayaamayam veda sa veda vedam || 11.12.23 ||
गाँव में रहने वाले गिद्ध इसका एक फल खाते हैं और वन में रहने वाले हंस दूसरा। जो पूज्य गुरुओं की सहायता से इस एक ही, अनेक रूपों वाले, मायामय वृक्ष को जान लेता है, वही वेद को जानता है।
Vultures that haunt the villages eat one of its fruits; swans that live in the forest eat the other. Whoever, with the help of those worthy of reverence, knows this single, many-formed tree to be made of māyā truly knows the Veda.
एवं गुरूपासनयैकभक्त्या विद्याकुठारेण शितेन धीरः।
विवृश्च्य जीवाशयमप्रमत्तः सम्पद्य चात्मानमथ त्यजास्त्रम् ॥ ११.१२.२४ ॥
evaṃ gurūpāsanayaikabhaktyā vidyākuṭhāreṇa śitena dhīraḥ|
vivṛścya jīvāśayamapramattaḥ sampadya cātmānamatha tyajāstram || 11.12.24 ||
Evam guruupaasanayaikabhaktyaa vidyaakuthaarena shitena dhiirah|
Vivrishchya jiivaashayamapramattah sampadya chaatmaanamatha tyajaastram || 11.12.24 ||
इस प्रकार गुरु की उपासना और एकनिष्ठ भक्ति से पैनी की गई ज्ञान की कुल्हाड़ी द्वारा धीर पुरुष सावधान रहकर जीव के सूक्ष्म आवरण को काट डाले, आत्मा को प्राप्त करे, और फिर उस शस्त्र को भी त्याग दे।
So, through service to the guru and undivided devotion, let the steady person, ever alert, cut through the subtle sheath of the embodied self with the axe of knowledge honed sharp; having reached the Self, let him then lay the weapon down as well.
↑ All sectionsअथ त्रयोदशोऽध्यायः · Chapter 13 — The Haṃsa’s teaching to Brahmā: the three guṇas and the waking mind
श्रीभगवानुवाच
सत्त्वं रजस्तम इति गुणा बुद्धेर्न च आत्मनः ।
सत्त्वेनान्यतमौ हन्यात् सत्त्वं सत्त्वेन चैव हि ॥ ११.१३.१ ॥
śrībhagavānuvāca
sattvaṃ rajastama iti guṇā buddherna ca ātmanaḥ |
sattvenānyatamau hanyāt sattvaṃ sattvena caiva hi || 11.13.1 ||
Shriibhagavaanuvaacha
Sattvam rajastama iti gunaa buddherna cha aatmanah |
Sattvenaanyatamau hanyaat sattvam sattvena chaiva hi || 11.13.1 ||
श्री भगवान बोले: सत्त्व, रज और तम — ये गुण बुद्धि के हैं, आत्मा के नहीं। सत्त्व से बाकी दोनों को नष्ट करे, और फिर सत्त्व को भी [शुद्ध] सत्त्व से ही शांत करे।
The Lord said: Sattva, rajas and tamas are qualities of the intellect, not of the Self. With sattva one should overcome the other two, and then overcome sattva too by sattva itself.
सत्त्वात् धर्मो भवेद् वृद्धात् पुंसो मद्भक्तिलक्षणः ।
सात्त्विकोपासया सत्त्वं ततो धर्मः प्रवर्तते ॥ ११.१३.२ ॥
sattvāt dharmo bhaved vṛddhāt puṃso madbhaktilakṣaṇaḥ |
sāttvikopāsayā sattvaṃ tato dharmaḥ pravartate || 11.13.2 ||
Sattvaat dharmo bhaved vriddhaat pumso madbhaktilakshanah |
Saattvikopaasayaa sattvam tato dharmah pravartate || 11.13.2 ||
सत्त्व बढ़ने पर मनुष्य में वह धर्म उत्पन्न होता है जिसका लक्षण मेरी भक्ति है। सात्त्विक वस्तुओं के सेवन से सत्त्व बढ़ता है और उससे धर्म चल पड़ता है।
When sattva grows strong, a person comes to the dharma whose mark is devotion to me. Sattva is increased by turning to what is sāttvika, and from that dharma begins to flow.
धर्मो रजस्तमो हन्यात् सत्त्ववृद्धिः अनुत्तमः ।
आशु नश्यति तन्मूलो ह्यधर्म उभये हते ॥ ११.१३.३ ॥
dharmo rajastamo hanyāt sattvavṛddhiḥ anuttamaḥ |
āśu naśyati tanmūlo hyadharma ubhaye hate || 11.13.3 ||
Dharmo rajastamo hanyaat sattvavriddhih anuttamah |
Aashu nashyati tanmuulo hyadharma ubhaye hate || 11.13.3 ||
सत्त्व की वृद्धि से उत्पन्न श्रेष्ठ धर्म रज और तम को नष्ट कर देता है; और जब ये दोनों नष्ट हो जाते हैं, तो उन्हीं पर टिका अधर्म भी शीघ्र मिट जाता है।
Dharma, the finest fruit of growing sattva, destroys rajas and tamas; and once those two are gone, adharma, which is rooted in them, quickly perishes.
आगमोऽपः प्रजा देशः कालः कर्म च जन्म च ।
ध्यानं मंत्रोऽथ संस्कारो दशैते गुणहेतवः ॥ ११.१३.४ ॥
āgamo'paḥ prajā deśaḥ kālaḥ karma ca janma ca |
dhyānaṃ maṃtro'tha saṃskāro daśaite guṇahetavaḥ || 11.13.4 ||
Aagamo'pah prajaa deshah kaalah karma cha janma cha |
Dhyaanam mamtro'tha samskaaro dashaite gunahetavah || 11.13.4 ||
शास्त्र, जल, संगी लोग, स्थान, समय, कर्म, जन्म, ध्यान, मंत्र और संस्कार — ये दस गुणों को बढ़ाने वाले कारण हैं।
Scripture, water, the people one keeps company with, place, time, action, birth, meditation, mantra and purificatory rites: these ten are what nourish the guṇas.
तत् तत् सात्त्विकमेवैषां यद् यद् वृद्धाः प्रचक्षते ।
निन्दन्ति तामसं तत्तद् राजसं तद् उपेक्षितम् ॥ ११.१३.५ ॥
tat tat sāttvikamevaiṣāṃ yad yad vṛddhāḥ pracakṣate |
nindanti tāmasaṃ tattad rājasaṃ tad upekṣitam || 11.13.5 ||
Tat tat saattvikamevaishaam yad yad vriddhaah prachakshate |
Nindanti taamasam tattad raajasam tad upekshitam || 11.13.5 ||
इनमें से जिस-जिसकी ज्ञानी वृद्धजन प्रशंसा करते हैं वह सात्त्विक है; जिसकी वे निंदा करते हैं वह तामसिक है; और जिसकी वे उपेक्षा करते हैं वह राजसिक है।
Among these, whatever the wise elders commend is sāttvika, whatever they condemn is tāmasika, and whatever they pass over with indifference is rājasika.
सात्त्विकान्येव सेवेत पुमान् सत्त्वविवृद्धये ।
ततो धर्मस्ततो ज्ञानं यावत् स्मृतिरपोहनम् ॥ ११.१३.६ ॥
sāttvikānyeva seveta pumān sattvavivṛddhaye |
tato dharmastato jñānaṃ yāvat smṛtirapohanam || 11.13.6 ||
Saattvikaanyeva seveta pumaan sattvavivriddhaye |
Tato dharmastato jnaanam yaavat smritirapohanam || 11.13.6 ||
सत्त्व की वृद्धि के लिए मनुष्य केवल सात्त्विक वस्तुओं का ही सेवन करे। उससे धर्म होता है, धर्म से ज्ञान — जब तक आत्मस्वरूप की स्मृति जागकर [देह आदि के] भ्रम का निवारण न हो जाए।
To strengthen sattva one should resort only to what is sāttvika. From that comes dharma, from dharma knowledge, until the Self is recalled and false identification falls away.
वेणुसङ्घर्षजो वह्निः दग्ध्वा शाम्यति तद्वनम् ।
एवं गुणव्यत्ययजो देहः शाम्यति तत्क्रियः ॥ ११.१३.७ ॥
veṇusaṅgharṣajo vahniḥ dagdhvā śāmyati tadvanam |
evaṃ guṇavyatyayajo dehaḥ śāmyati tatkriyaḥ || 11.13.7 ||
Venusangharshajo vahnih dagdhvaa shaamyati tadvanam |
Evam gunavyatyayajo dehah shaamyati tatkriyah || 11.13.7 ||
जैसे बाँसों की रगड़ से पैदा हुई आग उसी बाँस-वन को जलाकर स्वयं शांत हो जाती है, वैसे ही गुणों की उथल-पुथल से बना देह [और मन] वैसा ही करके [गुणों को जलाकर] शांत हो जाता है।
Fire born from bamboos rubbing together burns that very thicket and then dies down; in the same way the body, born from the jostling of the guṇas, does the same and comes to rest.
श्रीउद्धव उवाच
विदन्ति मर्त्याः प्रायेण विषयान् पदमापदाम् ।
तथापि भुञ्जते कृष्ण तत्कथं श्वखराजवत् ॥ ११.१३.८ ॥
śrīuddhava uvāca
vidanti martyāḥ prāyeṇa viṣayān padamāpadām |
tathāpi bhuñjate kṛṣṇa tatkathaṃ śvakharājavat || 11.13.8 ||
Shriiuddhava uvaacha
Vidanti martyaah praayena vishayaan padamaapadaam |
Tathaapi bhunjate krishna tatkatham shvakharaajavat || 11.13.8 ||
श्री उद्धव बोले: हे कृष्ण, मनुष्य प्रायः जानते हैं कि विषय विपत्तियों का घर हैं, फिर भी वे कुत्ते, गधे और बकरे की तरह उन्हें भोगते हैं — ऐसा क्यों होता है?
Uddhava said: Kṛṣṇa, mortals generally know that sense pleasures are the very home of misfortune, and yet they go on indulging in them like dogs, donkeys and goats. How can that be?
श्रीभगवानुवाच
अहमित्यन्यथा बुद्धिः प्रमत्तस्य यथा हृदि ।
उत्सर्पति रजो घोरं ततो वैकारिकं मनः ॥ ११.१३.९ ॥
śrībhagavānuvāca
ahamityanyathā buddhiḥ pramattasya yathā hṛdi |
utsarpati rajo ghoraṃ tato vaikārikaṃ manaḥ || 11.13.9 ||
Shriibhagavaanuvaacha
Ahamityanyathaa buddhih pramattasya yathaa hridi |
Utsarpati rajo ghoram tato vaikaarikam manah || 11.13.9 ||
श्री भगवान बोले: जब असावधान मनुष्य के हृदय में [देह को] 'मैं' मानने वाली उलटी बुद्धि उठती है, तब स्वभाव से सात्त्विक मन पर भयानक रजोगुण छा जाता है।
The Lord said: When the mistaken sense of 'I' [as the body] arises in the heart of a careless person, fierce rajas surges up and overruns the mind, though the mind is by nature sāttvika.
रजोयुक्तस्य मनसः सङ्कल्पः सविकल्पकः ।
ततः कामो गुणध्यानाद् दुःसहः स्याद् हि दुर्मतेः ॥ ११.१३.१० ॥
rajoyuktasya manasaḥ saṅkalpaḥ savikalpakaḥ |
tataḥ kāmo guṇadhyānād duḥsahaḥ syād hi durmateḥ || 11.13.10 ||
Rajoyuktasya manasah sankalpah savikalpakah |
Tatah kaamo gunadhyaanaad duhsahah syaad hi durmateh || 11.13.10 ||
रजोगुण से युक्त मन में संकल्प-विकल्प उठने लगते हैं; फिर विषयों के गुणों का चिंतन करते-करते उस दुर्बुद्धि में असह्य कामना जाग उठती है।
A mind infused with rajas begins to form plans and second thoughts; then, by dwelling on the charms of objects, the foolish person is seized by a desire hard to bear.
करोति कामवशगः कर्माण्यविजितेन्द्रियः ।
दुःखोदर्काणि संपश्यन् रजोवेग विमोहितः ॥ ११.१३.११ ॥
karoti kāmavaśagaḥ karmāṇyavijitendriyaḥ |
duḥkhodarkāṇi saṃpaśyan rajovega vimohitaḥ || 11.13.11 ||
Karoti kaamavashagah karmaanyavijitendriyah |
Duhkhodarkaani sampashyan rajovega vimohitah || 11.13.11 ||
कामना के वश में पड़ा, इन्द्रियों को न जीत पाया हुआ मनुष्य रजोगुण के वेग से मोहित होकर, यह देखते हुए भी कि परिणाम दुःख है, वैसे ही कर्म करता रहता है।
Ruled by desire, his senses unmastered, dazed by the rush of rajas, he goes on doing deeds even though he can see they end in sorrow.
रजस्तमोभ्यां यदपि विद्वान् विक्षिप्तधीः पुनः ।
अतंद्रितो मनो युञ्जन् दोषदृष्टिर्न सज्जते ॥ ११.१३.१२ ॥
rajastamobhyāṃ yadapi vidvān vikṣiptadhīḥ punaḥ |
ataṃdrito mano yuñjan doṣadṛṣṭirna sajjate || 11.13.12 ||
Rajastamobhyaam yadapi vidvaan vikshiptadhiih punah |
Atamdrito mano yunjan doshadrishtirna sajjate || 11.13.12 ||
ज्ञानी का मन भी रज और तम से बार-बार विचलित हो जाता है, पर वह बिना थके मन को [ध्यान में] लगाता रहता है और विषयों में दोष देखकर उनमें आसक्त नहीं होता।
Even when a wise person's mind is scattered again and again by rajas and tamas, he tirelessly keeps yoking it, and because he sees the flaw [in objects] he does not become attached.
अप्रमत्तोऽनुयुञ्जीत मनो मय्यर्पयन् शनैः ।
अनिर्विण्णो यथाकालं जितश्वासो जितासनः ॥ ११.१३.१३ ॥
apramatto'nuyuñjīta mano mayyarpayan śanaiḥ |
anirviṇṇo yathākālaṃ jitaśvāso jitāsanaḥ || 11.13.13 ||
Apramatto'nuyunjiita mano mayyarpayan shanaih |
Anirvinno yathaakaalam jitashvaaso jitaasanah || 11.13.13 ||
सावधान रहकर, बिना निराश हुए, नियत समय पर, श्वास और आसन को जीतकर वह धीरे-धीरे मन को मुझमें अर्पित करते हुए उसे बार-बार [ध्यान में] लगाए।
Alert and without growing weary, at the proper times, with breath and posture mastered, he should keep training the mind, gradually offering it to me.
एतावान् योग आदिष्टो मच्छिष्यैः सनकादिभिः ।
सर्वतो मन आकृष्य मय्यद्धाऽऽवेश्यते यथा ॥ ११.१३.१४ ॥
etāvān yoga ādiṣṭo macchiṣyaiḥ sanakādibhiḥ |
sarvato mana ākṛṣya mayyaddhā''veśyate yathā || 11.13.14 ||
Etaavaan yoga aadishto machchhishyaih sanakaadibhih |
Sarvato mana aakrishya mayyaddhaa''veshyate yathaa || 11.13.14 ||
मेरे शिष्य सनक आदि ने बस इतना ही योग बताया है: मन को सब ओर से खींचकर उसे सीधे मुझमें यथावत् स्थिर कर देना।
This, and only this, is the yoga my disciples Sanaka and the others have taught: to draw the mind back from everything and settle it directly in me, as it ought to be.
श्रीउद्धव उवाच
यदा त्वं सनकादिभ्यो येन रूपेण केशव ।
योगमादिष्टवानेतद् रूपमिच्छामि वेदितुम् ॥ ११.१३.१५ ॥
śrīuddhava uvāca
yadā tvaṃ sanakādibhyo yena rūpeṇa keśava |
yogamādiṣṭavānetad rūpamicchāmi veditum || 11.13.15 ||
Shriiuddhava uvaacha
Yadaa tvam sanakaadibhyo yena ruupena keshava |
Yogamaadishtavaanetad ruupamichchhaami veditum || 11.13.15 ||
श्री उद्धव बोले: हे केशव, आपने जब सनक आदि को यह योग सिखाया था, तब आप किस रूप में थे — वह रूप मैं जानना चाहता हूँ।
Uddhava said: Keśava, when you taught this yoga to Sanaka and the others, what form did you take? I want to know that form.
श्रीभगवानुवाच
पुत्रा हिरण्यगर्भस्य मानसाः सनकादयः ।
पप्रच्छुः पितरं सूक्ष्मां योगस्यैकान्तिकीं गतिम् ॥ ११.१३.१६ ॥
śrībhagavānuvāca
putrā hiraṇyagarbhasya mānasāḥ sanakādayaḥ |
papracchuḥ pitaraṃ sūkṣmāṃ yogasyaikāntikīṃ gatim || 11.13.16 ||
Shriibhagavaanuvaacha
Putraa hiranyagarbhasya maanasaah sanakaadayah |
Paprachchhuh pitaram suukshmaam yogasyaikaantikiim gatim || 11.13.16 ||
श्री भगवान बोले: हिरण्यगर्भ (ब्रह्मा) के मानस पुत्र सनक आदि ने अपने पिता से योग के सूक्ष्म और परम लक्ष्य के विषय में पूछा।
The Lord said: Sanaka and the others, the mind-born sons of Hiraṇyagarbha [Brahmā], asked their father about the subtle and ultimate goal of yoga.
सनकादय ऊचुः
गुणेष्वाविशते चेतो गुणाश्चेतसि च प्रभो ।
कथमन्योन्य संत्यागो मुमुक्षोः अतितितीर्षोः ॥ ११.१३.१७ ॥
sanakādaya ūcuḥ
guṇeṣvāviśate ceto guṇāścetasi ca prabho |
kathamanyonya saṃtyāgo mumukṣoḥ atititīrṣoḥ || 11.13.17 ||
Sanakaadaya uuchuh
Guneshvaavishate cheto gunaashchetasi cha prabho |
Kathamanyonya samtyaago mumukshoh atititiirshoh || 11.13.17 ||
सनक आदि बोले: हे प्रभु, मन गुणों (विषयों) में प्रवेश करता है और गुण मन में। जो मोक्ष चाहता है और [संसार-सागर] पार करना चाहता है, वह इन दोनों को एक-दूसरे से कैसे छुड़ाए?
Sanaka and the others said: Lord, the mind enters into the guṇas [the objects], and the guṇas into the mind. How can one who longs for liberation and wishes to cross over separate the two from each other?
श्रीभगवानुवाच
एवं पृष्टो महादेवः स्वयंभूः भूतभावनः ।
ध्यायमानः प्रश्नबीजं नाभ्यपद्यत कर्मधीः ॥ ११.१३.१८ ॥
śrībhagavānuvāca
evaṃ pṛṣṭo mahādevaḥ svayaṃbhūḥ bhūtabhāvanaḥ |
dhyāyamānaḥ praśnabījaṃ nābhyapadyata karmadhīḥ || 11.13.18 ||
Shriibhagavaanuvaacha
Evam prishto mahaadevah svayambhuuh bhuutabhaavanah |
Dhyaayamaanah prashnabiijam naabhyapadyata karmadhiih || 11.13.18 ||
श्री भगवान बोले: ऐसा पूछे जाने पर प्राणियों के रचयिता, स्वयंभू महादेव ब्रह्मा ने बहुत विचार किया, पर कर्म में लगी बुद्धि के कारण वे प्रश्न के मूल तक नहीं पहुँच पाए।
The Lord said: Asked this, the great self-born god who brings beings into existence reflected on it, but because his mind was bent on the work of creation he could not reach the root of the question.
स मामचिन्तयद् देवः प्रश्नपारतितीर्षया ।
तस्याहं हंसरूपेण सकाशमगमं तदा ॥ ११.१३.१९ ॥
sa māmacintayad devaḥ praśnapāratitīrṣayā |
tasyāhaṃ haṃsarūpeṇa sakāśamagamaṃ tadā || 11.13.19 ||
Sa maamachintayad devah prashnapaaratitiirshayaa |
Tasyaaham hamsaruupena sakaashamagamam tadaa || 11.13.19 ||
प्रश्न के पार पहुँचने की इच्छा से उन देव ने मेरा ध्यान किया; तब मैं हंस के रूप में उनके पास आया।
Wanting to get to the far side of the question, that god turned his thought to me, and I then came before him in the form of a Haṃsa, a swan.
दृष्ट्वा मां त उपव्रज्य कृत्वा पादाभिवन्दनम् ।
ब्रह्माणमग्रतः कृत्वा पप्रच्छुः को भवान् इति ॥ ११.१३.२० ॥
dṛṣṭvā māṃ ta upavrajya kṛtvā pādābhivandanam |
brahmāṇamagrataḥ kṛtvā papracchuḥ ko bhavān iti || 11.13.20 ||
Drishtvaa maam ta upavrajya kritvaa paadaabhivandanam |
Brahmaanamagratah kritvaa paprachchhuh ko bhavaan iti || 11.13.20 ||
मुझे देखकर वे [मुनि] पास आए, मेरे चरणों में प्रणाम किया और ब्रह्मा को आगे करके पूछा — 'आप कौन हैं?'
Seeing me, they came forward, bowed at my feet, and with Brahmā at their head asked, 'Who are you?'
इत्यहं मुनिभिः पृष्टः तत्त्वजिज्ञासुभिस्तदा ।
यदवोचमहं तेभ्यः तद् उद्धव निबोध मे ॥ ११.१३.२१ ॥
ityahaṃ munibhiḥ pṛṣṭaḥ tattvajijñāsubhistadā |
yadavocamahaṃ tebhyaḥ tad uddhava nibodha me || 11.13.21 ||
Ityaham munibhih prishtah tattvajijnaasubhistadaa |
Yadavochamaham tebhyah tad uddhava nibodha me || 11.13.21 ||
तत्त्व को जानने के इच्छुक उन मुनियों ने जब मुझसे यह पूछा, तब मैंने उनसे जो कहा, उद्धव, वह मुझसे समझो।
When the sages, eager to know the truth, questioned me in this way, Uddhava, hear from me what I said to them.
वस्तुनो यद्यनानात्वमात्मनः प्रश्न ईदृशः ।
कथं घटेत वो विप्रा वक्तुर्वा मे क आश्रयः ॥ ११.१३.२२ ॥
vastuno yadyanānātvamātmanaḥ praśna īdṛśaḥ |
kathaṃ ghaṭeta vo viprā vakturvā me ka āśrayaḥ || 11.13.22 ||
Vastuno yadyanaanaatvamaatmanah prashna iidrishah |
Katham ghateta vo vipraa vakturvaa me ka aashrayah || 11.13.22 ||
हे विप्रो, यदि आत्मा वस्तुतः अनेक नहीं, एक ही है, तो तुम्हारा ऐसा प्रश्न कैसे बनता है? और मुझ उत्तर देने वाले का आधार ही क्या होगा?
O brāhmaṇas, if the Self is in truth without any multiplicity, how can such a question from you make sense? And on what ground could I, the speaker, stand to answer it?
पञ्चात्मकेषु भूतेषु समानेषु च वस्तुतः ।
को भवानिति वः प्रश्नो वाचारम्भो ह्यनर्थकः ॥ ११.१३.२३ ॥
pañcātmakeṣu bhūteṣu samāneṣu ca vastutaḥ |
ko bhavāniti vaḥ praśno vācārambho hyanarthakaḥ || 11.13.23 ||
Panchaatmakeshu bhuuteshu samaaneshu cha vastutah |
Ko bhavaaniti vah prashno vaachaarambho hyanarthakah || 11.13.23 ||
सभी प्राणी पाँच तत्त्वों से बने हैं और वास्तव में एक-से हैं; इसलिए 'आप कौन हैं' — तुम्हारा यह प्रश्न केवल शब्दों का आरंभ है, इसका कोई अर्थ नहीं।
All beings are made of the five elements and are the same in substance; so your question, 'Who are you?', is merely a use of words with no real meaning.
मनसा वचसा दृष्ट्या गृह्यतेऽन्यैः अपीन्द्रियैः ।
अहमेव न मत्तोऽन्यत् इति बुध्यध्वमञ्जसा ॥ ११.१३.२४ ॥
manasā vacasā dṛṣṭyā gṛhyate'nyaiḥ apīndriyaiḥ |
ahameva na matto'nyat iti budhyadhvamañjasā || 11.13.24 ||
Manasaa vachasaa drishtyaa grihyate'nyaih apiindriyaih |
Ahameva na matto'nyat iti budhyadhvamanjasaa || 11.13.24 ||
मन, वाणी, दृष्टि और अन्य इन्द्रियों से जो कुछ ग्रहण किया जाता है, वह मैं ही हूँ; मुझसे भिन्न कुछ भी नहीं — इसे सीधे-सीधे समझ लो।
Whatever is grasped by mind, by speech, by sight or by any other sense is I alone; there is nothing apart from me. Understand this plainly.
गुणेषु आविशते चेतो गुणाश्चेतसि च प्रजाः ।
जीवस्य देह उभयं गुणाश्चेतो मदात्मनः ॥ ११.१३.२५ ॥
guṇeṣu āviśate ceto guṇāścetasi ca prajāḥ |
jīvasya deha ubhayaṃ guṇāśceto madātmanaḥ || 11.13.25 ||
Guneshu aavishate cheto gunaashchetasi cha prajaah |
Jiivasya deha ubhayam gunaashcheto madaatmanah || 11.13.25 ||
पुत्रो, मन गुणों में प्रवेश करता है और गुण मन में; परंतु मुझसे अभिन्न जीव के लिए गुण और मन दोनों केवल उसके ऊपर पड़े आवरण (उपाधि) हैं।
My children, the mind enters the guṇas and the guṇas enter the mind; but for the living being whose true self is me, both guṇas and mind are only a covering laid over it.
गुणेषु च आविशत् चित्तमभीक्ष्णं गुणसेवया ।
गुणाश्च चित्तप्रभवा मद्रूप उभयं त्यजेत् ॥ ११.१३.२६ ॥
guṇeṣu ca āviśat cittamabhīkṣṇaṃ guṇasevayā |
guṇāśca cittaprabhavā madrūpa ubhayaṃ tyajet || 11.13.26 ||
Guneshu cha aavishat chittamabhiikshnam gunasevayaa |
Gunaashcha chittaprabhavaa madruupa ubhayam tyajet || 11.13.26 ||
गुणों का बार-बार सेवन करने से चित्त गुणों में प्रवेश करता है, और गुण भी चित्त से ही उत्पन्न होते हैं; जो मेरे स्वरूप में स्थित है, वह इन दोनों को त्याग दे।
Through constant indulgence the mind sinks into the guṇas, and the guṇas themselves spring from the mind. One who has become one with me should let go of both.
जाग्रत् स्वप्नः सुषुप्तं च गुणतो बुद्धिवृत्तयः ।
तासां विलक्षणो जीवः साक्षित्वेन विनिश्चितः ॥ ११.१३.२७ ॥
jāgrat svapnaḥ suṣuptaṃ ca guṇato buddhivṛttayaḥ |
tāsāṃ vilakṣaṇo jīvaḥ sākṣitvena viniścitaḥ || 11.13.27 ||
Jaagrat svapnah sushuptam cha gunato buddhivrittayah |
Taasaam vilakshano jiivah saakshitvena vinishchitah || 11.13.27 ||
जाग्रत, स्वप्न और सुषुप्ति — ये गुणों से उत्पन्न बुद्धि की वृत्तियाँ हैं। जीव इनसे भिन्न है, यह उसके साक्षी होने से निश्चित होता है।
Waking, dreaming and deep sleep are states of the intellect produced by the guṇas. The living self is different from all of them; its being their witness makes this certain.
यर्हि संसृतिबन्धोऽयं आत्मनो गुणवृत्तिदः ।
मयि तुर्ये स्थितो जह्यात् त्यागः तद् गुणचेतसाम् ॥ ११.१३.२८ ॥
yarhi saṃsṛtibandho'yaṃ ātmano guṇavṛttidaḥ |
mayi turye sthito jahyāt tyāgaḥ tad guṇacetasām || 11.13.28 ||
Yarhi samsritibandho'yam aatmano gunavrittidah |
Mayi turye sthito jahyaat tyaagah tad gunachetasaam || 11.13.28 ||
क्योंकि यह संसार का बंधन ही आत्मा पर गुणों की वृत्तियाँ आरोपित करता है, इसलिए मुझ तुरीय में स्थित होकर उसे छोड़ दे; यही गुणों और मन का त्याग है।
Since this bondage of saṃsāra is what imposes the workings of the guṇas on the Self, one should abide in me, the Fourth [turīya], and drop it; that is what renouncing the guṇas and the mind means.
अहङ्कारकृतं बन्धं आत्मनोऽर्थविपर्ययम् ।
विद्वान् निर्विद्य संसारचिन्तां तुर्ये स्थितः त्यजेत् ॥ ११.१३.२९ ॥
ahaṅkārakṛtaṃ bandhaṃ ātmano'rthaviparyayam |
vidvān nirvidya saṃsāracintāṃ turye sthitaḥ tyajet || 11.13.29 ||
Ahankaarakritam bandham aatmano'rthaviparyayam |
Vidvaan nirvidya samsaarachintaam turye sthitah tyajet || 11.13.29 ||
अहंकार से बना बंधन आत्मा के सच्चे हित को उलट देता है — यह जानकर ज्ञानी विरक्त हो, तुरीय में स्थित रहकर संसार की चिंता छोड़ दे।
Bondage created by the ego turns the Self's true good upside down. Knowing this, the wise person should grow weary of it, abide in the Fourth, and give up brooding over worldly life.
यावत् नानार्थधीः पुंसो न निवर्तेत युक्तिभिः ।
जागर्ति अपि स्वपन् अज्ञः स्वप्ने जागरणं यथा ॥ ११.१३.३० ॥
yāvat nānārthadhīḥ puṃso na nivarteta yuktibhiḥ |
jāgarti api svapan ajñaḥ svapne jāgaraṇaṃ yathā || 11.13.30 ||
Yaavat naanaarthadhiih pumso na nivarteta yuktibhih |
Jaagarti api svapan ajnah svapne jaagaranam yathaa || 11.13.30 ||
जब तक विवेक और युक्ति से मनुष्य की अनेकता की बुद्धि दूर नहीं होती, तब तक वह अज्ञानी जागते हुए भी सो रहा है — जैसे कोई सपने में स्वयं को जागा हुआ समझता है।
As long as a person's sense of many separate things has not been turned back by sound reasoning, that ignorant one is asleep even while awake, just as in a dream one believes oneself awake.
असत्त्वाद् आत्मनोऽन्येषां भावानां तत्कृता भिदा ।
गतयो हेतवश्चास्य मृषा स्वप्नदृशो यथा ॥ ११.१३.३१ ॥
asattvād ātmano'nyeṣāṃ bhāvānāṃ tatkṛtā bhidā |
gatayo hetavaścāsya mṛṣā svapnadṛśo yathā || 11.13.31 ||
Asattvaad aatmano'nyeshaam bhaavaanaam tatkritaa bhidaa |
Gatayo hetavashchaasya mrishaa svapnadrisho yathaa || 11.13.31 ||
आत्मा से भिन्न दूसरे पदार्थों की सत्ता ही नहीं है, इसलिए उनसे बने भेद, [स्वर्ग आदि] गतियाँ और उनके कारण [कर्म] — सब मिथ्या हैं, जैसे स्वप्न देखने वाले के अनुभव।
Since things other than the Self have no reality, the distinctions they create, the destinies one passes through and the causes behind them are all false, like what a dreamer sees.
यो जागरे बहिरनुक्षणधर्मिणोऽर्थान्
भुङ्क्ते समस्तकरणैर्हृदि तत्सदृक्षान् ।
स्वप्ने सुषुप्त उपसंहरते स एकः
स्मृत्यन्वयात् त्रिगुणवृत्तिदृगिन्द्रियेशः ॥ ११.१३.३२ ॥
yo jāgare bahiranukṣaṇadharmiṇo'rthān
bhuṅkte samastakaraṇairhṛdi tatsadṛkṣān |
svapne suṣupta upasaṃharate sa ekaḥ
smṛtyanvayāt triguṇavṛttidṛgindriyeśaḥ || 11.13.32 ||
Yo jaagare bahiranukshanadharmino'rthaan
Bhunkte samastakaranairhridi tatsadrikshaan |
Svapne sushupta upasamharate sa ekah
Smrityanvayaat trigunavrittidrigindriyeshah || 11.13.32 ||
जो जागते समय बाहर के क्षण-क्षण बदलते विषयों को सारी इन्द्रियों से भोगता है, स्वप्न में हृदय के भीतर उन्हीं जैसे विषयों को भोगता है, और सुषुप्ति में सबको समेट लेता है — वह एक ही है; स्मृति की निरंतरता से सिद्ध है कि वही तीनों गुण-वृत्तियों का द्रष्टा और इन्द्रियों का स्वामी है।
The one who in waking enjoys outer objects, changing from moment to moment, with all the senses, who in dream enjoys their likenesses within the heart, and who in deep sleep withdraws them all, is one and the same. The continuity of memory shows that he is the witness of the three guṇa-states and the master of the senses.
एवं विमृश्य गुणतो मनसः त्र्यवस्था ।
मन्मायया मयि कृता इति निश्चितार्थाः ।
संछिद्य हार्दमनुमानसदुक्तितीक्ष्ण ।
ज्ञानासिना भजत माखिलसंशयाधिम् ॥ ११.१३.३३ ॥
evaṃ vimṛśya guṇato manasaḥ tryavasthā |
manmāyayā mayi kṛtā iti niścitārthāḥ |
saṃchidya hārdamanumānasaduktitīkṣṇa |
jñānāsinā bhajata mākhilasaṃśayādhim || 11.13.33 ||
Evam vimrishya gunato manasah tryavasthaa |
Manmaayayaa mayi kritaa iti nishchitaarthaah |
Samchhidya haardamanumaanasaduktitiikshna |
Jnaanaasinaa bhajata maakhilasamshayaadhim || 11.13.33 ||
इस प्रकार विचार करके कि मन की ये तीनों अवस्थाएँ गुणों से उत्पन्न हैं और मेरी माया द्वारा मुझ पर आरोपित हैं, तत्त्व का निश्चय कर लो; फिर तर्क और संतों के वचनों से पैने किए ज्ञान-खड्ग से हृदय में बसी, सारे संशयों की जड़ [अहंकार-ग्रंथि] को काटकर मेरा भजन करो।
Reflecting in this way that the mind's three states arise from the guṇas and are projected onto me by my māyā, and having settled the truth, cut through what lies in the heart, the storehouse of every doubt, with the sword of knowledge sharpened by reasoning and the words of the wise, and worship me.
ईक्षेत विभ्रममिदं मनसो विलासं ।
दृष्टं विनष्टमतिलोलमलातचक्रम् ।
विज्ञानमेकं उरुधेव विभाति माया ।
स्वप्नः त्रिधा गुणविसर्गकृतो विकल्पः ॥ ११.१३.३४ ॥
īkṣeta vibhramamidaṃ manaso vilāsaṃ |
dṛṣṭaṃ vinaṣṭamatilolamalātacakram |
vijñānamekaṃ urudheva vibhāti māyā |
svapnaḥ tridhā guṇavisargakṛto vikalpaḥ || 11.13.34 ||
Iiksheta vibhramamidam manaso vilaasam |
Drishtam vinashtamatilolamalaatachakram |
Vijnaanamekam urudheva vibhaati maayaa |
Svapnah tridhaa gunavisargakrito vikalpah || 11.13.34 ||
इस [जगत] को भ्रम, मन का खेल समझकर देखो — अभी दिखा, अभी नष्ट; जलती मशाल घुमाने से बने चक्र की तरह अत्यंत चंचल। चेतना एक ही है, पर अनेक-सी दिखती है; माया स्वप्न है — गुणों की सृष्टि से बना तीन प्रकार का कल्पित भेद।
See this as a delusion, a play of the mind: seen one moment and gone the next, restless as the circle traced by a whirling firebrand. Consciousness is one yet shines as if many; māyā is a dream, a threefold fabrication produced by the unfolding of the guṇas.
दृष्टिं ततः प्रतिनिवर्त्य निवृत्ततृष्णः ।
तूष्णीं भवेत् निजसुखानुभवो निरीहः ।
संदृश्यते क्व च यदीदमवस्तुबुद्ध्या ।
त्यक्तं भ्रमाय न भवेत् स्मृतिरानिपातात् ॥ ११.१३.३५ ॥
dṛṣṭiṃ tataḥ pratinivartya nivṛttatṛṣṇaḥ |
tūṣṇīṃ bhavet nijasukhānubhavo nirīhaḥ |
saṃdṛśyate kva ca yadīdamavastubuddhyā |
tyaktaṃ bhramāya na bhavet smṛtirānipātāt || 11.13.35 ||
Drishtim tatah pratinivartya nivrittatrishnah |
Tuushniim bhavet nijasukhaanubhavo niriihah |
Samdrishyate kva cha yadiidamavastubuddhyaa |
Tyaktam bhramaaya na bhavet smritiraanipaataat || 11.13.35 ||
तब दृष्टि को [विषयों से] लौटाकर, तृष्णा से मुक्त, निश्चेष्ट होकर, अपने आनंद का अनुभव करते हुए मौन रहे। यदि कभी यह जगत दिखाई भी दे, तो असत् समझकर त्याग दिए जाने के कारण वह भ्रम पैदा नहीं करता; उसकी स्मृति मात्र देहपात तक बनी रहती है।
Then, turning the gaze back, free of craving and without striving, one should remain silent, tasting one's own inner joy. If this world is still seen at times, it has already been set aside as unreal and cannot mislead; only a memory of it lingers until the body falls.
देहं च नश्वरमवस्थितमुत्थितं वा ।
सिद्धो न पश्यति यतोऽध्यगमत् स्वरूपम् ।
दैवादपेतमथ दैववशाद् उपेतं ।
वासो यथा परिकृतं मदिरामदान्धः ॥ ११.१३.३६ ॥
dehaṃ ca naśvaramavasthitamutthitaṃ vā |
siddho na paśyati yato'dhyagamat svarūpam |
daivādapetamatha daivavaśād upetaṃ |
vāso yathā parikṛtaṃ madirāmadāndhaḥ || 11.13.36 ||
Deham cha nashvaramavasthitamutthitam vaa |
Siddho na pashyati yato'dhyagamat svaruupam |
Daivaadapetamatha daivavashaad upetam |
Vaaso yathaa parikritam madiraamadaandhah || 11.13.36 ||
जिसने अपने स्वरूप को पा लिया है, वह सिद्ध पुरुष इस नश्वर शरीर पर ध्यान नहीं देता कि वह बैठा है या उठा, प्रारब्धवश चला गया या प्रारब्धवश आ गया — जैसे मदिरा के नशे में अंधा व्यक्ति नहीं जानता कि उसके शरीर पर वस्त्र है या नहीं।
Having realized his own nature, the perfected one takes no notice of this perishable body — whether it sits or rises, whether fate has taken it away or fate has brought it — just as a man blind with drink does not notice the cloth wrapped around him.
देहोऽपि दैववशगः खलु कर्म यावत् ।
स्वारंभकं प्रतिसमीक्षत एव सासुः ।
तं सप्रपञ्चमधिरूढसमाधियोगः ।
स्वाप्नं पुनर्न भजते प्रतिबुद्धवस्तुः ॥ ११.१३.३७ ॥
deho'pi daivavaśagaḥ khalu karma yāvat |
svāraṃbhakaṃ pratisamīkṣata eva sāsuḥ |
taṃ saprapañcamadhirūḍhasamādhiyogaḥ |
svāpnaṃ punarna bhajate pratibuddhavastuḥ || 11.13.37 ||
Deho'pi daivavashagah khalu karma yaavat |
Svaarambhakam pratisamiikshata eva saasuh |
Tam saprapanchamadhiruudhasamaadhiyogah |
Svaapnam punarna bhajate pratibuddhavastuh || 11.13.37 ||
शरीर भी प्रारब्ध के अधीन है; जब तक उसे आरंभ करने वाला कर्म शेष है, तब तक वह प्राणों सहित जीवित रहता है। पर जो समाधि-योग में आरूढ़ है और जिसने सत्य को जान लिया है, वह प्रपंच सहित उस देह को स्वप्न की भाँति फिर नहीं अपनाता।
The body too is in fate's hands: it lives on with its breath for as long as the karma that set it going remains. But one who has risen into the yoga of samādhi and awakened to what is real does not take that body and its whole world as his own again, any more than one returns to a dream.
मयैतदुक्तं वो विप्रा गुह्यं यत् साङ्ख्ययोगयोः ।
जानीत माऽऽगतं यज्ञं युष्मद्धर्मविवक्षया ॥ ११.१३.३८ ॥
mayaitaduktaṃ vo viprā guhyaṃ yat sāṅkhyayogayoḥ |
jānīta mā''gataṃ yajñaṃ yuṣmaddharmavivakṣayā || 11.13.38 ||
Mayaitaduktam vo vipraa guhyam yat saankhyayogayoh |
Jaaniita maa''gatam yajnam yushmaddharmavivakshayaa || 11.13.38 ||
हे विप्रो, मैंने तुमसे यह सांख्य और योग का गूढ़ रहस्य कहा है। जान लो कि मैं यज्ञ (विष्णु) हूँ, जो तुम्हें तुम्हारा धर्म बताने के लिए यहाँ आया हूँ।
O brāhmaṇas, I have told you the secret heart of Sāṅkhya and Yoga. Know that I am Yajña [Viṣṇu], who has come here to explain your dharma to you.
अहं योगस्य साङ्ख्यस्य सत्यस्यर्तस्य तेजसः ।
परायणं द्विजश्रेष्ठाः श्रियः कीर्तेः दमस्य च ॥ ११.१३.३९ ॥
ahaṃ yogasya sāṅkhyasya satyasyartasya tejasaḥ |
parāyaṇaṃ dvijaśreṣṭhāḥ śriyaḥ kīrteḥ damasya ca || 11.13.39 ||
Aham yogasya saankhyasya satyasyartasya tejasah |
Paraayanam dvijashreshthaah shriyah kiirteh damasya cha || 11.13.39 ||
हे श्रेष्ठ ब्राह्मणो, योग, सांख्य, सत्य, ऋत, तेज, श्री, कीर्ति और दम (आत्मसंयम) — इन सबका परम आश्रय मैं ही हूँ।
Best of the twice-born, I am the final refuge of yoga and Sāṅkhya, of truth and cosmic order, of radiance, of prosperity, renown and self-restraint.
मां भजन्ति गुणाः सर्वे निर्गुणं निरपेक्षकम् ।
सुहृदं प्रियमात्मानं साम्यासङ्गादयोगुणाः ॥ ११.१३.४० ॥
māṃ bhajanti guṇāḥ sarve nirguṇaṃ nirapekṣakam |
suhṛdaṃ priyamātmānaṃ sāmyāsaṅgādayoguṇāḥ || 11.13.40 ||
Maam bhajanti gunaah sarve nirgunam nirapekshakam |
Suhridam priyamaatmaanam saamyaasangaadayogunaah || 11.13.40 ||
समता, अनासक्ति आदि सभी सद्गुण मेरी सेवा करते हैं — मैं जो गुणातीत, किसी पर निर्भर न रहने वाला, सबका सुहृद्, प्रिय और आत्मा हूँ।
All virtues, such as evenness of mind and freedom from attachment, wait upon me, who am beyond the guṇas, dependent on nothing, the friend, the beloved, the Self.
इति मे छिन्नसन्देहा मुनयः सनकादयः ।
सभाजयित्वा परया भक्त्यागृणत संस्तवैः ॥ ११.१३.४१ ॥
iti me chinnasandehā munayaḥ sanakādayaḥ |
sabhājayitvā parayā bhaktyāgṛṇata saṃstavaiḥ || 11.13.41 ||
Iti me chhinnasandehaa munayah sanakaadayah |
Sabhaajayitvaa parayaa bhaktyaagrinata samstavaih || 11.13.41 ||
इस प्रकार मेरे द्वारा जिनके संशय मिट गए थे, वे सनक आदि मुनि परम भक्ति से मेरा सत्कार करके स्तुतियों से मेरा गुणगान करने लगे।
With their doubts thus cut away by me, the sages led by Sanaka honoured me with the deepest devotion and sang my praises in hymns.
तैरहं पूजितः सम्यक् संस्तुतः परमर्षिभिः ।
प्रत्येयाय स्वकं धाम पश्यतः परमेष्ठिनः ॥ ११.१३.४२ ॥
tairahaṃ pūjitaḥ samyak saṃstutaḥ paramarṣibhiḥ |
pratyeyāya svakaṃ dhāma paśyataḥ parameṣṭhinaḥ || 11.13.42 ||
Tairaham puujitah samyak samstutah paramarshibhih |
Pratyeyaaya svakam dhaama pashyatah parameshthinah || 11.13.42 ||
उन महर्षियों ने भली-भाँति मेरी पूजा और स्तुति की, और फिर ब्रह्मा (परमेष्ठी) के देखते-देखते मैं अपने धाम को लौट गया।
Duly worshipped and praised by those great seers, I returned to my own abode as Brahmā, the highest of beings, looked on.
↑ All sectionsअथ चतुर्दशोऽध्यायः · Chapter 14 — The supremacy of bhakti, and the method of meditation
श्रीउद्धव उवाच
वदन्ति कृष्ण श्रेयांसि बहूनि ब्रह्मवादिनः ।
तेषां विकल्पप्राधान्यं उताहो एकमुख्यता ॥ ११.१४.१ ॥
śrīuddhava uvāca
vadanti kṛṣṇa śreyāṃsi bahūni brahmavādinaḥ |
teṣāṃ vikalpaprādhānyaṃ utāho ekamukhyatā || 11.14.1 ||
Shriiuddhava uvaacha
Vadanti krishna shreyaamsi bahuuni brahmavaadinah |
Teshaam vikalpapraadhaanyam utaaho ekamukhyataa || 11.14.1 ||
उद्धव ने कहा:
हे कृष्ण, ब्रह्म का विवेचन करने वाले कल्याण के अनेक मार्ग बताते हैं। क्या उनमें अपनी-अपनी रुचि के अनुसार कोई भी प्रधान हो सकता है, या कोई एक ही सर्वोपरि है?
Uddhava said:
Kṛṣṇa, those who expound Brahman speak of many paths to the highest good. Is each of them valid as one option among others, or is one of them supreme?
भवता उदाहृतः स्वामिन् भक्तियोगोऽनपेक्षितः ।
निरस्य सर्वतः सङ्गं येन त्वय्याविशेन्मनः ॥ ११.१४.२ ॥
bhavatā udāhṛtaḥ svāmin bhaktiyogo'napekṣitaḥ |
nirasya sarvataḥ saṅgaṃ yena tvayyāviśenmanaḥ || 11.14.2 ||
Bhavataa udaahritah svaamin bhaktiyogo'napekshitah |
Nirasya sarvatah sangam yena tvayyaavishenmanah || 11.14.2 ||
हे स्वामी, आपने तो निष्काम भक्तियोग का वर्णन किया है, जिसके द्वारा मनुष्य सब ओर से आसक्ति हटाकर अपना मन आपमें लगा देता है।
Yet you, my lord, have described bhakti-yoga, which seeks nothing in return, by which a person lets go of attachment on every side and the mind enters into you.
श्रीभगवानुवाच
कालेन नष्टा प्रलये वाणीयं वेदसंज्ञिता ।
मयाऽऽदौ ब्रह्मणे प्रोक्ता धर्मो यस्यां मदात्मकः ॥ ११.१४.३ ॥
śrībhagavānuvāca
kālena naṣṭā pralaye vāṇīyaṃ vedasaṃjñitā |
mayā''dau brahmaṇe proktā dharmo yasyāṃ madātmakaḥ || 11.14.3 ||
Shriibhagavaanuvaacha
Kaalena nashtaa pralaye vaaniiyam vedasamjnitaa |
Mayaa''dau brahmane proktaa dharmo yasyaam madaatmakah || 11.14.3 ||
श्रीभगवान ने कहा:
वेद नाम की यह वाणी प्रलय के समय काल के प्रभाव से लुप्त हो गई थी। सृष्टि के आरम्भ में मैंने इसे ब्रह्मा को सुनाया; इसमें जो धर्म बताया गया है, उसका सार मैं ही हूँ।
The Lord said:
This speech called the Veda was lost through time at the dissolution. At the beginning I proclaimed it again to Brahmā; the dharma it teaches has me as its very substance.
तेन प्रोक्ता स्वपुत्राय मनवे पूर्वजाय सा ।
ततो भृग्वादयोऽगृह्णन् सप्त ब्रह्ममहर्षयः ॥ ११.१४.४ ॥
tena proktā svaputrāya manave pūrvajāya sā |
tato bhṛgvādayo'gṛhṇan sapta brahmamaharṣayaḥ || 11.14.4 ||
Tena proktaa svaputraaya manave puurvajaaya saa |
Tato bhrigvaadayo'grihnan sapta brahmamaharshayah || 11.14.4 ||
ब्रह्मा ने वह वाणी अपने ज्येष्ठ पुत्र मनु को सुनाई, और उनसे भृगु आदि सात ब्रह्मर्षियों ने उसे ग्रहण किया।
Brahmā passed it on to his eldest son Manu, and from him the seven great brahmin seers, Bhṛgu and the rest, received it.
तेभ्यः पितृभ्यः तत्पुत्रा देवदानवगुह्यकाः ।
मनुष्याः सिद्धगन्धर्वाः सविद्याधरचारणाः ॥ ११.१४.५ ॥
tebhyaḥ pitṛbhyaḥ tatputrā devadānavaguhyakāḥ |
manuṣyāḥ siddhagandharvāḥ savidyādharacāraṇāḥ || 11.14.5 ||
Tebhyah pitribhyah tatputraa devadaanavaguhyakaah |
Manushyaah siddhagandharvaah savidyaadharachaaranaah || 11.14.5 ||
उन पितृ-रूप ऋषियों से उनकी संतानों ने इसे पाया — देवता, दानव, गुह्यक, मनुष्य, सिद्ध, गन्धर्व, विद्याधर और चारण —
From those forefathers it came to their descendants: gods, dānavas and guhyakas, humans, siddhas and gandharvas, along with vidyādharas and cāraṇas,
किन्देवाः किन्नरा नागा रक्षः किम्पुरुषादयः ।
बह्व्यस्तेषां प्रकृतयो रजःसत्त्वतमोभुवः ॥ ११.१४.६ ॥
kindevāḥ kinnarā nāgā rakṣaḥ kimpuruṣādayaḥ |
bahvyasteṣāṃ prakṛtayo rajaḥsattvatamobhuvaḥ || 11.14.6 ||
Kindevaah kinnaraa naagaa rakshah kimpurushaadayah |
Bahvyasteshaam prakritayo rajahsattvatamobhuvah || 11.14.6 ||
किन्देव, किन्नर, नाग, राक्षस, किम्पुरुष आदि। इन सबके स्वभाव अनेक प्रकार के हैं, जो सत्त्व, रज और तम से उत्पन्न हुए हैं।
kindevas, kinnaras, nāgas, rākṣasas, kimpuruṣas and others. Their natures are many, arising from the guṇas of rajas, sattva and tamas.
याभिर्भूतानि भिद्यन्ते भूतानां मतयस्तथा ।
यथाप्रकृति सर्वेषां चित्रा वाचः स्रवन्ति हि ॥ ११.१४.७ ॥
yābhirbhūtāni bhidyante bhūtānāṃ matayastathā |
yathāprakṛti sarveṣāṃ citrā vācaḥ sravanti hi || 11.14.7 ||
Yaabhirbhuutaani bhidyante bhuutaanaam matayastathaa |
Yathaaprakriti sarveshaam chitraa vaachah sravanti hi || 11.14.7 ||
इन्हीं स्वभावों के कारण प्राणी एक-दूसरे से भिन्न होते हैं और उनकी बुद्धियाँ भी भिन्न होती हैं; अपने-अपने स्वभाव के अनुसार सबके मुख से तरह-तरह की वाणी बहती है।
It is by these natures that beings differ from one another, and their understandings differ too; each speaks according to their nature, and so a great variety of words pours forth.
एवं प्रकृतिवैचित्र्याद् भिद्यन्ते मतयो नृणाम् ।
पारम्पर्येण केषाञ्चित् पाषण्डमतयोऽपरे ॥ ११.१४.८ ॥
evaṃ prakṛtivaicitryād bhidyante matayo nṛṇām |
pāramparyeṇa keṣāñcit pāṣaṇḍamatayo'pare || 11.14.8 ||
Evam prakritivaichitryaad bhidyante matayo nrinaam |
Paaramparyena keshaanchit paashandamatayo'pare || 11.14.8 ||
इस प्रकार स्वभाव की विविधता से मनुष्यों के मत अलग-अलग हो जाते हैं। कुछ के मत परम्परा से चले आते हैं, और कुछ लोग पाखण्डपूर्ण मत अपना लेते हैं।
So, from the diversity of natures, human opinions divide. Some hold views handed down through a line of tradition; others hold views that are heretical.
मन्मायामोहितधियः पुरुषाः पुरुषर्षभ ।
श्रेयो वदंति अनेकांतं यथाकर्म यथारुचि ॥ ११.१४.९ ॥
manmāyāmohitadhiyaḥ puruṣāḥ puruṣarṣabha |
śreyo vadaṃti anekāṃtaṃ yathākarma yathāruci || 11.14.9 ||
Manmaayaamohitadhiyah purushaah purusharshabha |
Shreyo vadamti anekaamtam yathaakarma yathaaruchi || 11.14.9 ||
हे पुरुषश्रेष्ठ, मेरी माया से जिनकी बुद्धि मोहित है, वे लोग अपने कर्म और अपनी रुचि के अनुसार कल्याण को अनेक रूपों में बताते हैं।
Best of men, people whose minds are bewildered by my māyā describe the highest good in many different ways, according to their karma and their liking.
धर्ममेके यशश्चान्ये कामं सत्यं दमं शमम् ।
अन्ये वदंति स्वार्थं वा ऐश्वर्यं त्यागभोजनम्
केचिद् यज्ञतपो दानं व्रतानि नियमान् यमान् । ॥ ११.१४.१० ॥
dharmameke yaśaścānye kāmaṃ satyaṃ damaṃ śamam |
anye vadaṃti svārthaṃ vā aiśvaryaṃ tyāgabhojanam
kecid yajñatapo dānaṃ vratāni niyamān yamān | || 11.14.10 ||
Dharmameke yashashchaanye kaamam satyam damam shamam |
Anye vadamti svaartham vaa aishvaryam tyaagabhojanam
Kechid yajnatapo daanam vrataani niyamaan yamaan | || 11.14.10 ||
कोई धर्म को श्रेष्ठ कहते हैं, कोई यश को, कोई काम (भोग), सत्य, इन्द्रिय-दमन या मन की शान्ति को; कोई स्वार्थ, ऐश्वर्य, त्याग या भोग को; और कोई यज्ञ, तप, दान, व्रत, नियम और यम को।
Some say it is dharma, others fame, pleasure, truth, self-restraint or inner calm; others speak of self-interest, power, renunciation or enjoyment; and some of sacrifice, austerity, giving, vows, and the observances and restraints (niyama and yama).
आद्यंतवंत एवैषां लोकाः कर्मविनिर्मिताः ।
दुःखोदर्काः तमोनिष्ठाः क्षुद्रानंदाः शुचार्पिताः ॥ ११.१४.११ ॥
ādyaṃtavaṃta evaiṣāṃ lokāḥ karmavinirmitāḥ |
duḥkhodarkāḥ tamoniṣṭhāḥ kṣudrānaṃdāḥ śucārpitāḥ || 11.14.11 ||
Aadyamtavamta evaishaam lokaah karmavinirmitaah |
Duhkhodarkaah tamonishthaah kshudraanamdaah shuchaarpitaah || 11.14.11 ||
कर्म से रचे गए इन सबके लोकों का आदि भी है और अन्त भी। उनका परिणाम दुःख है, उनकी जड़ में अज्ञान है, उनका आनन्द तुच्छ है और वे शोक से भरे हैं।
The worlds these people win are built by karma, and so they have a beginning and an end. They end in sorrow, rest on darkness, offer only petty joys, and are shot through with grief.
मय्यर्पितात्मनः सभ्य निरपेक्षस्य सर्वतः ।
मयाऽऽत्मना सुखं यत्तत् कुतः स्याद् विषयात्मनाम् ॥ ११.१४.१२ ॥
mayyarpitātmanaḥ sabhya nirapekṣasya sarvataḥ |
mayā''tmanā sukhaṃ yattat kutaḥ syād viṣayātmanām || 11.14.12 ||
Mayyarpitaatmanah sabhya nirapekshasya sarvatah |
Mayaa''tmanaa sukham yattat kutah syaad vishayaatmanaam || 11.14.12 ||
हे सौम्य, जिसने अपना आपा मुझे अर्पित कर दिया है और जो किसी भी वस्तु की अपेक्षा नहीं रखता, उसे मुझ आत्मा से जो सुख मिलता है, वह विषयों में डूबे लोगों को भला कहाँ मिल सकता है?
Gentle friend, the happiness that comes through me, the Self, to one who has given himself to me and needs nothing from anywhere — how could those whose selves are lost in sense objects ever know it?
अकिञ्चनस्य दान्तस्य शान्तस्य समचेतसः ।
मया सन्तुष्टमनसः सर्वाः सुखमया दिशः ॥ ११.१४.१३ ॥
akiñcanasya dāntasya śāntasya samacetasaḥ |
mayā santuṣṭamanasaḥ sarvāḥ sukhamayā diśaḥ || 11.14.13 ||
Akinchanasya daantasya shaantasya samachetasah |
Mayaa santushtamanasah sarvaah sukhamayaa dishah || 11.14.13 ||
जिसके पास कुछ नहीं है, जो संयमी, शान्त और समचित्त है, और जिसका मन मुझमें ही सन्तुष्ट है, उसके लिए सारी दिशाएँ सुखमय हैं।
For one who owns nothing, is self-controlled, peaceful and even-minded, whose mind is content in me, every direction is full of happiness.
न पारमेष्ठ्यं न महेंद्रधिष्ण्यं
न सार्वभौमं न रसाधिपत्यम् ।
न योगसिद्धीः अपुनर्भवं वा
मय्यर्पितात्मेच्छति मद् विनान्यत् ॥ ११.१४.१४ ॥
na pārameṣṭhyaṃ na maheṃdradhiṣṇyaṃ
na sārvabhaumaṃ na rasādhipatyam |
na yogasiddhīḥ apunarbhavaṃ vā
mayyarpitātmecchati mad vinānyat || 11.14.14 ||
Na paarameshthyam na mahemdradhishnyam
Na saarvabhaumam na rasaadhipatyam |
Na yogasiddhiih apunarbhavam vaa
Mayyarpitaatmechchhati mad vinaanyat || 11.14.14 ||
जिसने अपना आपा मुझे सौंप दिया है, वह न ब्रह्मा का पद चाहता है, न इन्द्र का आसन, न सारी पृथ्वी का साम्राज्य, न पाताल का आधिपत्य, न योग की सिद्धियाँ, न पुनर्जन्म से छुटकारा — वह मेरे सिवा कुछ भी नहीं चाहता।
The one who has surrendered himself to me wants neither Brahmā's station nor Indra's throne, neither rule over the whole earth nor lordship of the underworlds, neither yogic powers nor even freedom from rebirth. He wants nothing apart from me.
न तथा मे प्रियतम आत्मयोनिर्न शङ्करः ।
न च सङ्कर्षणो न श्रीः नैवात्मा च यथा भवान् ॥ ११.१४.१५ ॥
na tathā me priyatama ātmayonirna śaṅkaraḥ |
na ca saṅkarṣaṇo na śrīḥ naivātmā ca yathā bhavān || 11.14.15 ||
Na tathaa me priyatama aatmayonirna shankarah |
Na cha sankarshano na shriih naivaatmaa cha yathaa bhavaan || 11.14.15 ||
मुझे न ब्रह्मा उतने प्रिय हैं, न शंकर, न संकर्षण, न लक्ष्मी, और न ही मेरा अपना आपा — जितने प्रिय तुम हो।
Not Brahmā, the self-born, nor Śaṅkara, nor Saṅkarṣaṇa, nor Śrī, nor even my own self is as dear to me as you are.
निरपेक्षं मुनिं शान्तं निर्वैरं समदर्शनम् ।
अनुव्रजाम्यहं नित्यं पूयेयेत्यङ्घ्रिरेणुभिः ॥ ११.१४.१६ ॥
nirapekṣaṃ muniṃ śāntaṃ nirvairaṃ samadarśanam |
anuvrajāmyahaṃ nityaṃ pūyeyetyaṅghrireṇubhiḥ || 11.14.16 ||
Nirapeksham munim shaantam nirvairam samadarshanam |
Anuvrajaamyaham nityam puuyeyetyanghrirenubhih || 11.14.16 ||
जो मुनि कुछ नहीं चाहता, शान्त है, किसी से वैर नहीं रखता और सबको समान दृष्टि से देखता है, उसके पीछे-पीछे मैं सदा चलता हूँ, यह सोचकर कि उसके चरणों की धूल से मैं पवित्र हो जाऊँ।
The sage who wants nothing, who is at peace, bears no enmity and sees all with an equal eye — I follow behind him always, thinking, 'Let me be purified by the dust of his feet.'
निष्किञ्चना मय्यनुरक्तचेतसः
शांता महांतोऽखिलजीववत्सलाः ।
कामैरनालब्धधियो जुषन्ति यत्
नैरपेक्ष्यं न विदुः सुखं मम ॥ ११.१४.१७ ॥
niṣkiñcanā mayyanuraktacetasaḥ
śāṃtā mahāṃto'khilajīvavatsalāḥ |
kāmairanālabdhadhiyo juṣanti yat
nairapekṣyaṃ na viduḥ sukhaṃ mama || 11.14.17 ||
Nishkinchanaa mayyanuraktachetasah
Shaamtaa mahaamto'khilajiivavatsalaah |
Kaamairanaalabdhadhiyo jushanti yat
Nairapekshyam na viduh sukham mama || 11.14.17 ||
जिनके पास कुछ नहीं है, जिनका चित्त मुझमें अनुरक्त है, जो शान्त, महान और सभी प्राणियों पर स्नेह रखने वाले हैं, जिनकी बुद्धि को कामनाएँ छू भी नहीं पातीं — वे मेरे जिस निरपेक्षता-रूपी सुख का अनुभव करते हैं, उसे दूसरे नहीं जानते।
Those who possess nothing, whose hearts are devoted to me, who are calm and great-souled, tender towards every living being, and whose minds desires cannot seize — they taste my happiness, the joy of needing nothing, which others do not know.
बाध्यमानोऽपि मद्भक्तो विषयैरजितेन्द्रियः ।
प्रायः प्रगल्भया भक्त्या विषयैर्नाभिभूयते ॥ ११.१४.१८ ॥
bādhyamāno'pi madbhakto viṣayairajitendriyaḥ |
prāyaḥ pragalbhayā bhaktyā viṣayairnābhibhūyate || 11.14.18 ||
Baadhyamaano'pi madbhakto vishayairajitendriyah |
Praayah pragalbhayaa bhaktyaa vishayairnaabhibhuuyate || 11.14.18 ||
मेरा भक्त, जिसने अभी इन्द्रियों को नहीं जीता है, विषयों से सताया जाने पर भी प्रायः अपनी दृढ़ भक्ति के बल पर उनसे पराजित नहीं होता।
Even when my devotee has not yet mastered his senses and is harried by sense objects, he is, for the most part, not overcome by them, because his devotion is bold and strong.
यथाग्निः सुसमृद्धार्चिः करोत्येधांसि भस्मसात् ।
तथा मद्विषया भक्तिः उद्धवैनांसि कृत्स्नशः ॥ ११.१४.१९ ॥
yathāgniḥ susamṛddhārciḥ karotyedhāṃsi bhasmasāt |
tathā madviṣayā bhaktiḥ uddhavaināṃsi kṛtsnaśaḥ || 11.14.19 ||
Yathaagnih susamriddhaarchih karotyedhaamsi bhasmasaat |
Tathaa madvishayaa bhaktih uddhavainaamsi kritsnashah || 11.14.19 ||
हे उद्धव, जैसे प्रचण्ड लपटों वाली आग ईंधन को राख कर देती है, वैसे ही मुझसे जुड़ी भक्ति पापों को पूरी तरह भस्म कर देती है।
Just as a fire with roaring flames reduces firewood to ash, so devotion directed towards me, Uddhava, burns up sins entirely.
न साधयति मां योगो न साङ्ख्यं धर्म उद्धव ।
न स्वाध्यायः तपस्त्यागो यथा भक्तिर्ममोर्जिता ॥ ११.१४.२० ॥
na sādhayati māṃ yogo na sāṅkhyaṃ dharma uddhava |
na svādhyāyaḥ tapastyāgo yathā bhaktirmamorjitā || 11.14.20 ||
Na saadhayati maam yogo na saankhyam dharma uddhava |
Na svaadhyaayah tapastyaago yathaa bhaktirmamorjitaa || 11.14.20 ||
हे उद्धव, मुझे न योग उस तरह वश में कर पाता है, न सांख्य, न धर्म, न स्वाध्याय, न तप और न त्याग — जैसे मेरी प्रबल भक्ति कर लेती है।
Neither yoga nor Sāṅkhya, Uddhava, nor dharma, nor study of scripture, nor austerity, nor renunciation wins me over as powerful devotion to me does.
भक्त्याहमेकया ग्राह्यः श्रद्धयाऽऽत्मा प्रियः सताम् ।
भक्तिः पुनाति मन्निष्ठा श्वपाकान् अपि संभवात् ॥ ११.१४.२१ ॥
bhaktyāhamekayā grāhyaḥ śraddhayā''tmā priyaḥ satām |
bhaktiḥ punāti manniṣṭhā śvapākān api saṃbhavāt || 11.14.21 ||
Bhaktyaahamekayaa graahyah shraddhayaa''tmaa priyah sataam |
Bhaktih punaati mannishthaa shvapaakaan api sambhavaat || 11.14.21 ||
मैं, जो सज्जनों का प्रिय आत्मा हूँ, केवल श्रद्धायुक्त भक्ति से ही पकड़ में आता हूँ। मुझमें टिकी हुई भक्ति श्वपाकों (चाण्डालों) को भी उनके जन्म के दोष से पवित्र कर देती है।
I, the Self beloved of the good, am reached only through devotion joined with faith. Devotion fixed on me purifies even those born as dog-eaters from the stain of their birth.
धर्मः सत्यदयोपेतो विद्या वा तपसान्विता ।
मद्भक्त्यापेतमात्मानं न सम्यक् प्रपुनाति हि ॥ ११.१४.२२ ॥
dharmaḥ satyadayopeto vidyā vā tapasānvitā |
madbhaktyāpetamātmānaṃ na samyak prapunāti hi || 11.14.22 ||
Dharmah satyadayopeto vidyaa vaa tapasaanvitaa |
Madbhaktyaapetamaatmaanam na samyak prapunaati hi || 11.14.22 ||
सत्य और दया से युक्त धर्म हो, या तप से युक्त विद्या — यदि मनुष्य मेरी भक्ति से रहित है, तो ये उसे पूरी तरह पवित्र नहीं कर पाते।
Dharma accompanied by truth and compassion, or learning combined with austerity, cannot fully purify a person who is without devotion to me.
कथं विना रोमहर्षं द्रवता चेतसा विना ।
विनाऽऽनन्दाश्रुकलया शुध्येद् भक्त्या विनाऽऽशयः ॥ ११.१४.२३ ॥
kathaṃ vinā romaharṣaṃ dravatā cetasā vinā |
vinā''nandāśrukalayā śudhyed bhaktyā vinā''śayaḥ || 11.14.23 ||
Katham vinaa romaharsham dravataa chetasaa vinaa |
Vinaa''nandaashrukalayaa shudhyed bhaktyaa vinaa''shayah || 11.14.23 ||
रोमांच के बिना, पिघलते हुए हृदय के बिना, आनन्द के आँसुओं के बिना — भक्ति के बिना अन्तःकरण भला कैसे शुद्ध हो सकता है?
Without the hair standing on end, without the heart melting, without tears of joy — without devotion, how could the inner being ever become pure?
वाग्गद्गदा द्रवते यस्य चित्तं
रुदत्यभीक्ष्णं हसति क्वचिच्च ।
विलज्ज उद्गायति नृत्यते च
मद्भक्तियुक्तो भुवनं पुनाति ॥ ११.१४.२४ ॥
vāggadgadā dravate yasya cittaṃ
rudatyabhīkṣṇaṃ hasati kvacicca |
vilajja udgāyati nṛtyate ca
madbhaktiyukto bhuvanaṃ punāti || 11.14.24 ||
Vaaggadgadaa dravate yasya chittam
Rudatyabhiikshnam hasati kvachichcha |
Vilajja udgaayati nrityate cha
Madbhaktiyukto bhuvanam punaati || 11.14.24 ||
जिसकी वाणी गद्गद हो जाती है, चित्त पिघल जाता है, जो बार-बार रोता है और कभी हँस पड़ता है, लाज छोड़कर ऊँचे स्वर से गाता और नाचता है — ऐसा मेरी भक्ति से युक्त व्यक्ति संसार को पवित्र कर देता है।
One whose voice falters, whose heart melts, who weeps again and again and at times laughs, who sings out loud and dances without shame — such a person, filled with devotion to me, purifies the whole world.
यथाग्निना हेम मलं जहाति
ध्मातं पुनः स्वं भजते च रूपम् ।
आत्मा च कर्मानुशयं विधूय
मद्भक्तियोगेन भजत्यथो माम् ॥ ११.१४.२५ ॥
yathāgninā hema malaṃ jahāti
dhmātaṃ punaḥ svaṃ bhajate ca rūpam |
ātmā ca karmānuśayaṃ vidhūya
madbhaktiyogena bhajatyatho mām || 11.14.25 ||
Yathaagninaa hema malam jahaati
Dhmaatam punah svam bhajate cha ruupam |
Aatmaa cha karmaanushayam vidhuuya
Madbhaktiyogena bhajatyatho maam || 11.14.25 ||
जैसे आग में तपाया गया सोना अपना मैल छोड़कर फिर से अपने असली रूप को पा लेता है, वैसे ही आत्मा मेरे भक्तियोग से कर्मों के संस्कारों को झाड़कर मुझे प्राप्त करता है।
As gold heated in the fire casts off its impurities and returns to its own true form, so the self, shaking off the residue of past karma through bhakti-yoga, comes to me.
यथा यथाऽऽत्मा परिमृज्यतेऽसौ
मत्पुण्यगाथा श्रवणाभिधानैः ।
तथा तथा पश्यति वस्तु सूक्ष्मं
चक्षुर्यथैवाञ्जनसंप्रयुक्तम् ॥ ११.१४.२६ ॥
yathā yathā''tmā parimṛjyate'sau
matpuṇyagāthā śravaṇābhidhānaiḥ |
tathā tathā paśyati vastu sūkṣmaṃ
cakṣuryathaivāñjanasaṃprayuktam || 11.14.26 ||
Yathaa yathaa''tmaa parimrijyate'sau
Matpunyagaathaa shravanaabhidhaanaih |
Tathaa tathaa pashyati vastu suukshmam
Chakshuryathaivaanjanasamprayuktam || 11.14.26 ||
मेरी पवित्र कथाओं को सुनने और कहने से यह आत्मा जैसे-जैसे निर्मल होता जाता है, वैसे-वैसे वह सूक्ष्म तत्त्व को देखने लगता है, जैसे अंजन लगाई हुई आँख सूक्ष्म वस्तुओं को देख लेती है।
The more the self is cleansed by hearing and reciting the sacred stories of me, the more it perceives the subtle reality, just as an eye treated with healing salve sees fine things clearly.
विषयान् ध्यायतश्चित्तं विषयेषु विषज्जते ।
मां अनुस्मरतश्चित्तं मय्येव प्रविलीयते ॥ ११.१४.२७ ॥
viṣayān dhyāyataścittaṃ viṣayeṣu viṣajjate |
māṃ anusmarataścittaṃ mayyeva pravilīyate || 11.14.27 ||
Vishayaan dhyaayatashchittam vishayeshu vishajjate |
Maam anusmaratashchittam mayyeva praviliiyate || 11.14.27 ||
विषयों का चिन्तन करने वाले का चित्त विषयों में उलझ जाता है; और मेरा निरन्तर स्मरण करने वाले का चित्त मुझमें ही विलीन हो जाता है।
A mind that dwells on sense objects becomes entangled in them; a mind that keeps remembering me melts into me alone.
तस्मात् असदभिध्यानं यथा स्वप्नमनोरथम् ।
हित्वा मयि समाधत्स्व मनो मद्भावभावितम् ॥ ११.१४.२८ ॥
tasmāt asadabhidhyānaṃ yathā svapnamanoratham |
hitvā mayi samādhatsva mano madbhāvabhāvitam || 11.14.28 ||
Tasmaat asadabhidhyaanam yathaa svapnamanoratham |
Hitvaa mayi samaadhatsva mano madbhaavabhaavitam || 11.14.28 ||
इसलिए स्वप्न की कल्पनाओं जैसे असत् वस्तुओं के चिन्तन को छोड़कर, मेरे प्रति भाव से रँगे मन को मुझमें एकाग्र करो।
So give up brooding on what is unreal, which is no more than the fancies of a dream, and settle your mind in me, steeped in feeling for me.
स्त्रीणां स्त्रीसङ्गिनां सङ्गं त्यक्त्वा दूरत आत्मवान् ।
क्षेमे विविक्त आसीनः चिन्तयेत् मां अतन्द्रितः ॥ ११.१४.२९ ॥
strīṇāṃ strīsaṅgināṃ saṅgaṃ tyaktvā dūrata ātmavān |
kṣeme vivikta āsīnaḥ cintayet māṃ atandritaḥ || 11.14.29 ||
Striinaam striisanginaam sangam tyaktvaa duurata aatmavaan |
Ksheme vivikta aasiinah chintayet maam atandritah || 11.14.29 ||
आत्मसंयमी पुरुष स्त्रियों का और स्त्रियों में आसक्त लोगों का संग दूर से ही त्याग दे, और किसी सुरक्षित एकान्त स्थान में बैठकर बिना प्रमाद के मेरा चिन्तन करे।
A self-possessed man should keep far away from the company of women and of those attached to women, and, seated in a safe and solitary place, should meditate on me without flagging.
न तथास्य भवेत्क्लेशो बन्धश्चान्यप्रसङ्गतः ।
योषित् सङ्गात् यथा पुंसो यथा तत् सङ्गिसङ्गतः ॥ ११.१४.३० ॥
na tathāsya bhavetkleśo bandhaścānyaprasaṅgataḥ |
yoṣit saṅgāt yathā puṃso yathā tat saṅgisaṅgataḥ || 11.14.30 ||
Na tathaasya bhavetklesho bandhashchaanyaprasangatah |
Yoshit sangaat yathaa pumso yathaa tat sangisangatah || 11.14.30 ||
किसी और आसक्ति से मनुष्य को उतना क्लेश और बन्धन नहीं होता, जितना स्त्री के संग से और स्त्रियों में आसक्त लोगों के संग से होता है।
No other attachment brings a man such suffering and bondage as attachment to women and the company of those who are attached to them.
श्रीउद्धव उवाच
यथा त्वां अरविन्दाक्ष यादृशं वा यदात्मकम् ।
ध्यायेत् मुमुक्षुः एतन्मे ध्यानं त्वं वक्तुमर्हसि ॥ ११.१४.३१ ॥
śrīuddhava uvāca
yathā tvāṃ aravindākṣa yādṛśaṃ vā yadātmakam |
dhyāyet mumukṣuḥ etanme dhyānaṃ tvaṃ vaktumarhasi || 11.14.31 ||
Shriiuddhava uvaacha
Yathaa tvaam aravindaaksha yaadrisham vaa yadaatmakam |
Dhyaayet mumukshuh etanme dhyaanam tvam vaktumarhasi || 11.14.31 ||
उद्धव ने कहा:
हे कमलनयन, मोक्ष चाहने वाला आपका ध्यान किस प्रकार करे, किस रूप में और किस स्वरूप वाला मानकर करे — यह ध्यान आप मुझे बताइए।
Uddhava said:
Lotus-eyed one, how should a seeker of liberation meditate on you — in what form, and as what in essence? Please describe this meditation to me.
श्रीभगवानुवाच
सम आसन आसीनः समकायो यथासुखम् ।
हस्तौ उत्सङ्ग आधाय स्वनासाग्रकृतेक्षणः ॥ ११.१४.३२ ॥
śrībhagavānuvāca
sama āsana āsīnaḥ samakāyo yathāsukham |
hastau utsaṅga ādhāya svanāsāgrakṛtekṣaṇaḥ || 11.14.32 ||
Shriibhagavaanuvaacha
Sama aasana aasiinah samakaayo yathaasukham |
Hastau utsanga aadhaaya svanaasaagrakritekshanah || 11.14.32 ||
श्रीभगवान ने कहा:
समतल आसन पर सुखपूर्वक बैठकर, शरीर को सीधा और सन्तुलित रखे, दोनों हाथ गोद में रखे और दृष्टि अपनी नाक के अग्रभाग पर टिकाए।
The Lord said:
Sitting comfortably on a level seat, with the body upright and balanced, resting the hands in the lap and the gaze on the tip of one's nose,
प्राणस्य शोधयेत् मार्गं पूरकुम्भकरेचकैः ।
विपर्ययेणापि शनैः अभ्यसेत् निर्जितेन्द्रियः ॥ ११.१४.३३ ॥
prāṇasya śodhayet mārgaṃ pūrakumbhakarecakaiḥ |
viparyayeṇāpi śanaiḥ abhyaset nirjitendriyaḥ || 11.14.33 ||
Praanasya shodhayet maargam puurakumbhakarechakaih |
Viparyayenaapi shanaih abhyaset nirjitendriyah || 11.14.33 ||
पूरक, कुम्भक और रेचक (श्वास भरना, रोकना और छोड़ना) द्वारा प्राण के मार्ग को शुद्ध करे; फिर इन्द्रियों को जीतकर इन्हें उलटे क्रम से भी धीरे-धीरे अभ्यास करे।
one should clear the pathway of prāṇa through inhalation, retention and exhalation, and, with the senses mastered, practise it gently in the reverse order as well.
हृद्यविच्छिन्नमोंकारं घण्टानादं विसोर्णवत् ।
प्राणेनोदीर्य तत्राथ पुनः संवेशयेत् स्वरम् ॥ ११.१४.३४ ॥
hṛdyavicchinnamoṃkāraṃ ghaṇṭānādaṃ visorṇavat |
prāṇenodīrya tatrātha punaḥ saṃveśayet svaram || 11.14.34 ||
Hridyavichchhinnamomkaaram ghantaanaadam visornavat |
Praanenodiirya tatraatha punah samveshayet svaram || 11.14.34 ||
हृदय में घण्टे की ध्वनि जैसे अखण्ड ओंकार को, कमलनाल के तन्तु की तरह अटूट, प्राण के सहारे ऊपर उठाए; फिर उस स्वर को वहीं वापस लीन कर दे।
Raising with the breath the unbroken sound of Oṃ in the heart, ringing like a bell and continuous like a lotus-stalk fibre, one should then let that sound settle back into it again.
एवं प्रणवसंयुक्तं प्राणमेव समभ्यसेत् ।
दशकृत्वस्त्रिषवणं मासादर्वाग् जितानिलः ॥ ११.१४.३५ ॥
evaṃ praṇavasaṃyuktaṃ prāṇameva samabhyaset |
daśakṛtvastriṣavaṇaṃ māsādarvāg jitānilaḥ || 11.14.35 ||
Evam pranavasamyuktam praanameva samabhyaset |
Dashakritvastrishavanam maasaadarvaag jitaanilah || 11.14.35 ||
इस प्रकार प्रणव से युक्त प्राणायाम का ही दिन में तीनों सन्ध्याओं में दस-दस बार अभ्यास करे; तो एक महीने के भीतर प्राण वश में हो जाता है।
In this way one should practise breath-control joined with praṇava (Oṃ), ten times at each of the three junctures of the day; within a month the breath is mastered.
हृत्पुण्डरीकमन्तस्थं ऊर्ध्वनालमधोमुखम् ।
ध्यात्वोर्ध्वमुखमुन्निद्रं अष्टपत्रं सकर्णिकम् ॥ ११.१४.३६ ॥
hṛtpuṇḍarīkamantasthaṃ ūrdhvanālamadhomukham |
dhyātvordhvamukhamunnidraṃ aṣṭapatraṃ sakarṇikam || 11.14.36 ||
Hritpundariikamantastham uurdhvanaalamadhomukham |
Dhyaatvordhvamukhamunnidram ashtapatram sakarnikam || 11.14.36 ||
भीतर स्थित हृदय-कमल का ध्यान करे, जिसकी नाल ऊपर है और मुख नीचे; फिर उसे ऊपर की ओर मुख किए, खिला हुआ, आठ पंखुड़ियों और कर्णिका (बीच के कोष) वाला सोचे।
One should meditate on the lotus of the heart within, its stalk above and its face turned downward, and then picture it turned upward and in full bloom, with eight petals and a central pod.
कर्णिकायां न्यसेत् सूर्य सोमाग्नीन् उत्तरोत्तरम् ।
वह्निमध्ये स्मरेद् रूपं ममैतद् ध्यानमङ्गलम् ॥ ११.१४.३७ ॥
karṇikāyāṃ nyaset sūrya somāgnīn uttarottaram |
vahnimadhye smared rūpaṃ mamaitad dhyānamaṅgalam || 11.14.37 ||
Karnikaayaam nyaset suurya somaagniin uttarottaram |
Vahnimadhye smared ruupam mamaitad dhyaanamangalam || 11.14.37 ||
उसकी कर्णिका पर एक के ऊपर एक सूर्य, चन्द्र और अग्नि को स्थापित करे; और अग्नि के बीच मेरे इस रूप का स्मरण करे, जो ध्यान के लिए मंगलमय है।
On the pod one should place, one above the other, the sun, the moon and fire; and in the midst of the fire one should call to mind this form of mine, which is auspicious to meditate upon:
समं प्रशान्तं सुमुखं दीर्घचारुचतुर्भुजम् ।
सुचारुसुन्दरग्रीवं सुकपोलं शुचिस्मितम् ॥ ११.१४.३८ ॥
samaṃ praśāntaṃ sumukhaṃ dīrghacārucaturbhujam |
sucārusundaragrīvaṃ sukapolaṃ śucismitam || 11.14.38 ||
Samam prashaantam sumukham diirghachaaruchaturbhujam |
Suchaarusundaragriivam sukapolam shuchismitam || 11.14.38 ||
सुडौल, अत्यन्त शान्त, सुन्दर मुख वाला, लम्बी और सुघड़ चार भुजाओं वाला, अति सुन्दर ग्रीवा, सुन्दर कपोल और निर्मल मुस्कान वाला;
well-proportioned and deeply serene, with a lovely face and four long, graceful arms, a beautiful neck, fine cheeks and a pure smile;
समानकर्णविन्यस्तस्फुरन्मकरकुण्डलम् ।
हेमाम्बरं घनश्यामं श्रीवत्स श्रीनिकेतनम् ॥ ११.१४.३९ ॥
samānakarṇavinyastasphuranmakarakuṇḍalam |
hemāmbaraṃ ghanaśyāmaṃ śrīvatsa śrīniketanam || 11.14.39 ||
Samaanakarnavinyastasphuranmakarakundalam |
Hemaambaram ghanashyaamam shriivatsa shriiniketanam || 11.14.39 ||
जिसके समान कानों में मकराकृति कुण्डल झिलमिला रहे हैं, जो पीताम्बर धारण किए है, मेघ के समान श्याम है, और जिसके वक्ष पर श्रीवत्स तथा लक्ष्मी का निवास है;
with shimmering makara-shaped earrings set in matching ears, clothed in gold, dark as a rain cloud, bearing the śrīvatsa mark, the dwelling place of Śrī;
शङ्खचक्रगदापद्म वनमालाविभूषितम् ।
नूपुरैः विलसत्पादं कौस्तुभप्रभया युतम् ॥ ११.१४.४० ॥
śaṅkhacakragadāpadma vanamālāvibhūṣitam |
nūpuraiḥ vilasatpādaṃ kaustubhaprabhayā yutam || 11.14.40 ||
Shankhachakragadaapadma vanamaalaavibhuushitam |
Nuupuraih vilasatpaadam kaustubhaprabhayaa yutam || 11.14.40 ||
शंख, चक्र, गदा, पद्म और वनमाला से सुशोभित, नूपुरों से चमकते चरणों वाला और कौस्तुभ मणि की प्रभा से युक्त;
adorned with conch, discus, mace, lotus and a garland of forest flowers, the feet gleaming with anklets, and radiant with the light of the Kaustubha jewel;
द्युमत् किरीटकटक कटिसूत्राङ्गदायुतम् ।
सर्वाङ्गसुन्दरं हृद्यं प्रसादसुमुखेक्षणम् ॥ ११.१४.४१ ॥
dyumat kirīṭakaṭaka kaṭisūtrāṅgadāyutam |
sarvāṅgasundaraṃ hṛdyaṃ prasādasumukhekṣaṇam || 11.14.41 ||
Dyumat kiriitakataka katisuutraangadaayutam |
Sarvaangasundaram hridyam prasaadasumukhekshanam || 11.14.41 ||
दमकते मुकुट, कंगन, करधनी और बाजूबन्द से युक्त; अंग-अंग से सुन्दर, हृदय को भाने वाला, और कृपा से प्रसन्न मुख तथा दृष्टि वाला।
wearing a bright crown, bracelets, a waistband and armlets; beautiful in every limb, captivating to the heart, the face and eyes gracious with kindness.
सुकुमारमभिध्यायेत् सर्वाङ्गेषु मनो दधत्
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यो मनसाऽऽकृष्य तन्मनः ।
बुद्ध्या सारथिना धीरः प्रणयेन् मयि सर्वतः ॥ ११.१४.४२ ॥
sukumāramabhidhyāyet sarvāṅgeṣu mano dadhat
indriyāṇīndriyārthebhyo manasā''kṛṣya tanmanaḥ |
buddhyā sārathinā dhīraḥ praṇayen mayi sarvataḥ || 11.14.42 ||
Sukumaaramabhidhyaayet sarvaangeshu mano dadhat
Indriyaaniindriyaarthebhyo manasaa''krishya tanmanah |
Buddhyaa saarathinaa dhiirah pranayen mayi sarvatah || 11.14.42 ||
सब अंगों पर मन को टिकाते हुए उस सुकोमल रूप का ध्यान करे। फिर धीर साधक मन के द्वारा इन्द्रियों को उनके विषयों से खींचकर, बुद्धि-रूपी सारथी की सहायता से उस मन को पूरी तरह मुझमें लगा दे।
One should meditate on that tender, delicate form, resting the mind on each of its limbs. Then the steady practitioner, drawing the senses back from their objects with the mind, should guide that mind wholly towards me, with the intellect as charioteer.
तत्सर्वव्यापकं चित्तमाकृष्यैकत्र धारयेत् ।
नान्यानि चिन्तयेद् भूयः सुस्मितं भावयेत् मुखम् ॥ ११.१४.४३ ॥
tatsarvavyāpakaṃ cittamākṛṣyaikatra dhārayet |
nānyāni cintayed bhūyaḥ susmitaṃ bhāvayet mukham || 11.14.43 ||
Tatsarvavyaapakam chittamaakrishyaikatra dhaarayet |
Naanyaani chintayed bhuuyah susmitam bhaavayet mukham || 11.14.43 ||
सब अंगों पर फैले उस चित्त को समेटकर एक स्थान पर टिकाए; फिर दूसरे अंगों का चिन्तन न करे, केवल मधुर मुस्कान वाले मुख का ध्यान करे।
Gathering in the mind that has been spread over the whole form, one should hold it on a single point, think no more of the other parts, and contemplate only the smiling face.
तत्र लब्धपदं चित्तं आकृष्य व्योम्नि धारयेत् ।
तच्च त्यक्त्वा मदारोहो न किञ्चिदपि चिन्तयेत् ॥ ११.१४.४४ ॥
tatra labdhapadaṃ cittaṃ ākṛṣya vyomni dhārayet |
tacca tyaktvā madāroho na kiñcidapi cintayet || 11.14.44 ||
Tatra labdhapadam chittam aakrishya vyomni dhaarayet |
Tachcha tyaktvaa madaaroho na kinchidapi chintayet || 11.14.44 ||
जब चित्त वहाँ जम जाए, तो उसे वहाँ से हटाकर आकाश में स्थिर करे; फिर उसे भी छोड़कर मुझमें आरूढ़ होकर कुछ भी चिन्तन न करे।
When the mind has found firm footing there, one should draw it away and hold it in open space; then, letting that go too and rising into me, one should think of nothing at all.
एवं समाहितमतिः मां एवात्मानमात्मनि ।
विचष्टे मयि सर्वात्मन् ज्योतिर्ज्योतिषि संयुतम् ॥ ११.१४.४५ ॥
evaṃ samāhitamatiḥ māṃ evātmānamātmani |
vicaṣṭe mayi sarvātman jyotirjyotiṣi saṃyutam || 11.14.45 ||
Evam samaahitamatih maam evaatmaanamaatmani |
Vichashte mayi sarvaatman jyotirjyotishi samyutam || 11.14.45 ||
इस प्रकार जिसकी बुद्धि समाहित हो गई है, वह अपने भीतर मुझे ही आत्मा के रूप में देखता है, और स्वयं को मुझ सर्वात्मा में, जैसे ज्योति ज्योति में मिली हुई हो।
With the mind thus absorbed in samādhi, one sees me as the Self within oneself, and oneself in me, the Self of all, like light merged into light.
ध्यानेनेत्थं सुतीव्रेण युञ्जतो योगिनो मनः ।
संयास्यत्याशु निर्वाणं द्रव्य ज्ञानक्रियाभ्रमः ॥ ११.१४.४६ ॥
dhyānenetthaṃ sutīvreṇa yuñjato yogino manaḥ |
saṃyāsyatyāśu nirvāṇaṃ dravya jñānakriyābhramaḥ || 11.14.46 ||
Dhyaanenettham sutiivrena yunjato yogino manah |
Samyaasyatyaashu nirvaanam dravya jnaanakriyaabhramah || 11.14.46 ||
इस तरह तीव्र ध्यान से मन को जोड़ने वाले योगी का विषय, ज्ञान और क्रिया से जुड़ा भ्रम शीघ्र ही पूरी तरह शान्त हो जाता है।
For the yogin who unites his mind through such intense meditation, the delusion bound up with objects, knowledge and action soon comes to extinction.
↑ All sectionsअथ पञ्चदशोऽध्यायः · Chapter 15 — The eighteen siddhis, and why the yogin should pass them by
श्रीभगवानुवाच।
जितेन्द्रियस्य युक्तस्य जितश्वासस्य योगिनः।
मयि धारयतश्चेत उपतिष्ठन्ति सिद्धयः ॥ ११.१५.१ ॥
śrībhagavānuvāca|
jitendriyasya yuktasya jitaśvāsasya yoginaḥ|
mayi dhārayataśceta upatiṣṭhanti siddhayaḥ || 11.15.1 ||
Shriibhagavaanuvaacha|
Jitendriyasya yuktasya jitashvaasasya yoginah|
Mayi dhaarayatashcheta upatishthanti siddhayah || 11.15.1 ||
श्रीभगवान ने कहा:
जिस योगी ने इन्द्रियों और श्वास को जीत लिया है, जो योग में स्थित है और अपना चित्त मुझमें धारण करता है, उसके पास सिद्धियाँ स्वयं आ उपस्थित होती हैं।
The Lord said:
When a yogin has conquered his senses and his breath, is disciplined, and holds his mind fixed on me, the siddhis (supernatural powers) come and wait upon him.
श्रीउद्धव उवाच।
कया धारणया का स्वित्कथं वा सिद्धिरच्युत।
कति वा सिद्धयो ब्रूहि योगिनां सिद्धिदो भवान् ॥ ११.१५.२ ॥
śrīuddhava uvāca|
kayā dhāraṇayā kā svitkathaṃ vā siddhiracyuta|
kati vā siddhayo brūhi yogināṃ siddhido bhavān || 11.15.2 ||
Shriiuddhava uvaacha|
Kayaa dhaaranayaa kaa svitkatham vaa siddhirachyuta|
Kati vaa siddhayo bruuhi yoginaam siddhido bhavaan || 11.15.2 ||
उद्धव ने कहा:
हे अच्युत, किस धारणा से कौन-सी सिद्धि मिलती है और किस प्रकार? और सिद्धियाँ कितनी हैं? बताइए, क्योंकि योगियों को सिद्धियाँ देने वाले आप ही हैं।
Uddhava said:
Acyuta, by which concentration does which power arise, and how? And how many powers are there? Tell me, for it is you who grant powers to yogins.
श्रीभगवानुवाच।
सिद्धयोऽष्टादश प्रोक्ता धारणा योगपारगैः।
तासामष्टौ मत्प्रधाना दशैव गुणहेतवः ॥ ११.१५.३ ॥
śrībhagavānuvāca|
siddhayo'ṣṭādaśa proktā dhāraṇā yogapāragaiḥ|
tāsāmaṣṭau matpradhānā daśaiva guṇahetavaḥ || 11.15.3 ||
Shriibhagavaanuvaacha|
Siddhayo'shtaadasha proktaa dhaaranaa yogapaaragaih|
Taasaamashtau matpradhaanaa dashaiva gunahetavah || 11.15.3 ||
श्रीभगवान ने कहा:
योग में पारंगत जनों ने अठारह सिद्धियाँ और उतनी ही धारणाएँ बताई हैं। उनमें आठ मुख्यतः मुझमें रहती हैं, और दस गुणों (सत्त्व) से उत्पन्न होती हैं।
The Lord said:
Masters of yoga speak of eighteen powers, and of the concentrations that bring them. Eight of these rest chiefly in me; the other ten arise from the guṇas.
अणिमा महिमा मूर्तेर्लघिमा प्राप्तिरिन्द्रियैः।
प्राकाम्यं श्रुतदृष्टेषु शक्तिप्रेरणमीशिता ॥ ११.१५.४ ॥
aṇimā mahimā mūrterlaghimā prāptirindriyaiḥ|
prākāmyaṃ śrutadṛṣṭeṣu śaktipreraṇamīśitā || 11.15.4 ||
Animaa mahimaa muurterlaghimaa praaptirindriyaih|
Praakaamyam shrutadrishteshu shaktipreranamiishitaa || 11.15.4 ||
शरीर से सम्बन्धित अणिमा (अति सूक्ष्म होना), महिमा (महान होना) और लघिमा (हल्का होना); इन्द्रियों से सम्बन्धित प्राप्ति (किसी भी वस्तु तक पहुँच); सुनी और देखी वस्तुओं में प्राकाम्य (इच्छित भोग); और शक्तियों को प्रेरित करने वाली ईशिता —
Of the body: aṇimā, becoming minute; mahimā, becoming vast; and laghimā, becoming light. Through the senses: prāpti, reaching anything. Prākāmya, enjoying at will whatever is heard of or seen; and īśitā, the power to set energies in motion;
गुणेष्वसङ्गो वशिता यत्कामस्तदवस्यति।
एता मे सिद्धयः सौम्य अष्टावौत्पत्तिका मताः ॥ ११.१५.५ ॥
guṇeṣvasaṅgo vaśitā yatkāmastadavasyati|
etā me siddhayaḥ saumya aṣṭāvautpattikā matāḥ || 11.15.5 ||
Guneshvasango vashitaa yatkaamastadavasyati|
Etaa me siddhayah saumya ashtaavautpattikaa mataah || 11.15.5 ||
गुणों में आसक्त न होना वशिता है; और जो कुछ चाहे उसे पूर्ण रूप से पा लेना (कामावसायिता)। हे सौम्य, ये आठ सिद्धियाँ मुझमें स्वाभाविक रूप से विद्यमान मानी गई हैं।
vaśitā, remaining untouched by the guṇas; and gaining to the full whatever one desires. These eight powers, gentle friend, are held to be inherent in me by nature.
अनूर्मिमत्त्वं देहेऽस्मिन्दूरश्रवणदर्शनम्।
मनोजवः कामरूपं परकायप्रवेशनम् ॥ ११.१५.६ ॥
anūrmimattvaṃ dehe'smindūraśravaṇadarśanam|
manojavaḥ kāmarūpaṃ parakāyapraveśanam || 11.15.6 ||
Anuurmimattvam dehe'sminduurashravanadarshanam|
Manojavah kaamaruupam parakaayapraveshanam || 11.15.6 ||
इस शरीर में भूख-प्यास आदि लहरों से मुक्त रहना, दूर की बातें सुनना और दूर की वस्तुएँ देखना, मन के वेग से चलना, इच्छानुसार रूप धारण करना, दूसरे के शरीर में प्रवेश करना,
Freedom in this body from the waves of hunger, thirst and the like; hearing and seeing from afar; moving with the speed of thought; taking any form at will; entering another's body;
स्वच्छन्दमृत्युर्देवानां सहक्रीडानुदर्शनम्।
यथासङ्कल्पसंसिद्धिराज्ञाप्रतिहता गतिः ॥ ११.१५.७ ॥
svacchandamṛtyurdevānāṃ sahakrīḍānudarśanam|
yathāsaṅkalpasaṃsiddhirājñāpratihatā gatiḥ || 11.15.7 ||
Svachchhandamrityurdevaanaam sahakriidaanudarshanam|
Yathaasankalpasamsiddhiraajnaapratihataa gatih || 11.15.7 ||
अपनी इच्छा से मृत्यु, देवताओं की क्रीड़ा (अप्सराओं के साथ) को देखना, संकल्प के अनुसार कार्य की सिद्धि, और ऐसी आज्ञा जो कहीं रुकती नहीं —
dying at a time of one's own choosing; witnessing the pastimes of the gods with their companions; accomplishing whatever one resolves; and a command that nothing can obstruct.
त्रिकालज्ञत्वमद्वन्द्वं परचित्ताद्यभिज्ञता।
अग्न्यर्काम्बुविषादीनां प्रतिष्टम्भोऽपराजयः ॥ ११.१५.८ ॥
trikālajñatvamadvandvaṃ paracittādyabhijñatā|
agnyarkāmbuviṣādīnāṃ pratiṣṭambho'parājayaḥ || 11.15.8 ||
Trikaalajnatvamadvandvam parachittaadyabhijnataa|
Agnyarkaambuvishaadiinaam pratishtambho'paraajayah || 11.15.8 ||
तीनों कालों का ज्ञान, द्वन्द्वों से मुक्ति, दूसरों के मन आदि को जान लेना, अग्नि, सूर्य, जल, विष आदि के प्रभाव को रोक देना, और किसी से पराजित न होना।
Knowledge of past, present and future; freedom from the pairs of opposites; knowing the minds of others and the like; checking the force of fire, sun, water, poison and so on; and being unconquerable.
एताश्चोद्देशतः प्रोक्ता योगधारणसिद्धयः।
यया धारणया या स्याद्यथा वा स्यान्निबोध मे ॥ ११.१५.९ ॥
etāścoddeśataḥ proktā yogadhāraṇasiddhayaḥ|
yayā dhāraṇayā yā syādyathā vā syānnibodha me || 11.15.9 ||
Etaashchoddeshatah proktaa yogadhaaranasiddhayah|
Yayaa dhaaranayaa yaa syaadyathaa vaa syaannibodha me || 11.15.9 ||
योग की धारणा से होने वाली ये सिद्धियाँ संक्षेप में गिनाई गई हैं। अब मुझसे समझो कि किस धारणा से कौन-सी सिद्धि होती है और किस प्रकार होती है।
These powers born of yogic concentration have been named only in outline. Now learn from me which concentration gives rise to which power, and how.
भूतसूक्ष्मात्मनि मयि तन्मात्रं धारयेन्मनः।
अणिमानमवाप्नोति तन्मात्रोपासको मम ॥ ११.१५.१० ॥
bhūtasūkṣmātmani mayi tanmātraṃ dhārayenmanaḥ|
aṇimānamavāpnoti tanmātropāsako mama || 11.15.10 ||
Bhuutasuukshmaatmani mayi tanmaatram dhaarayenmanah|
Animaanamavaapnoti tanmaatropaasako mama || 11.15.10 ||
जो मुझे भूतों (तत्त्वों) के सूक्ष्म आत्मा के रूप में जानकर मन को केवल उसी सूक्ष्मता पर टिकाता है, मेरे उस रूप का उपासक वह अणिमा सिद्धि प्राप्त करता है।
One who fixes the mind on me as the subtle essence of the elements, holding it to that subtlety alone, worships me in that form and gains aṇimā, the power of becoming minute.
महत्तत्त्वात्मनि मयि यथासंस्थं मनो दधत्।
महिमानमवाप्नोति भूतानां च पृथक्पृथक् ॥ ११.१५.११ ॥
mahattattvātmani mayi yathāsaṃsthaṃ mano dadhat|
mahimānamavāpnoti bhūtānāṃ ca pṛthakpṛthak || 11.15.11 ||
Mahattattvaatmani mayi yathaasamstham mano dadhat|
Mahimaanamavaapnoti bhuutaanaam cha prithakprithak || 11.15.11 ||
महत्तत्त्व के रूप में स्थित मुझमें जो मन को उसी रूप में धारण करता है, वह महिमा सिद्धि प्राप्त करता है, और अलग-अलग प्रत्येक भूत (तत्त्व) की महिमा भी।
Placing the mind on me as mahat-tattva, the great principle, just as it is, one gains mahimā, the power of vastness, and likewise the greatness of each of the elements taken separately.
परमाणुमये चित्तं भूतानां मयि रञ्जयन्।
कालसूक्ष्मार्थतां योगी लघिमानमवाप्नुयात् ॥ ११.१५.१२ ॥
paramāṇumaye cittaṃ bhūtānāṃ mayi rañjayan|
kālasūkṣmārthatāṃ yogī laghimānamavāpnuyāt || 11.15.12 ||
Paramaanumaye chittam bhuutaanaam mayi ranjayan|
Kaalasuukshmaarthataam yogii laghimaanamavaapnuyaat || 11.15.12 ||
भूतों के परमाणुओं के रूप में मुझमें चित्त को रमाकर योगी काल की सूक्ष्मता जैसी सूक्ष्मता पाकर लघिमा सिद्धि प्राप्त करता है।
Absorbing the mind in me as the atoms that make up the elements, the yogin takes on the subtlety of time itself and attains laghimā, the power of lightness.
धारयन्मय्यहंतत्त्वे मनो वैकारिकेऽखिलम्।
सर्वेन्द्रियाणामात्मत्वं प्राप्तिं प्राप्नोति मन्मनाः ॥ ११.१५.१३ ॥
dhārayanmayyahaṃtattve mano vaikārike'khilam|
sarvendriyāṇāmātmatvaṃ prāptiṃ prāpnoti manmanāḥ || 11.15.13 ||
Dhaarayanmayyahamtattve mano vaikaarike'khilam|
Sarvendriyaanaamaatmatvam praaptim praapnoti manmanaah || 11.15.13 ||
जो साधक मन को मुझमें लगाए, सात्त्विक अहंकार-तत्त्व के रूप में मेरी धारणा करता है, वह समस्त इन्द्रियों का आत्मा बनकर 'प्राप्ति' सिद्धि पा लेता है।
One whose mind rests in me, holding me in concentration as the sāttvika principle of I-ness, becomes the very self of all the senses and gains the power called prāpti [reaching whatever is sought].
महत्यात्मनि यः सूत्रे धारयेन्मयि मानसम्।
प्राकाम्यं पारमेष्ठ्यं मे विन्दतेऽव्यक्तजन्मनः ॥ ११.१५.१४ ॥
mahatyātmani yaḥ sūtre dhārayenmayi mānasam|
prākāmyaṃ pārameṣṭhyaṃ me vindate'vyaktajanmanaḥ || 11.15.14 ||
Mahatyaatmani yah suutre dhaarayenmayi maanasam|
Praakaamyam paarameshthyam me vindate'vyaktajanmanah || 11.15.14 ||
जो मन को मुझमें, महत्-तत्त्व के रूप में — जो सबको पिरोने वाला सूत्र है — स्थिर करता है, वह मुझ अव्यक्तजन्मा की 'प्राकाम्य' सिद्धि पाता है, जो परम पद की शक्ति है।
Whoever fixes the mind on me as the Mahat, the thread-self running through all things, obtains from me, whose birth is unmanifest, prākāmya — the supreme power of having every wish fulfilled.
विष्णौ त्र्यधीश्वरे चित्तं धारयेत्कालविग्रहे।
स ईशित्वमवाप्नोति क्षेत्रज्ञक्षेत्रचोदनाम् ॥ ११.१५.१५ ॥
viṣṇau tryadhīśvare cittaṃ dhārayetkālavigrahe|
sa īśitvamavāpnoti kṣetrajñakṣetracodanām || 11.15.15 ||
Vishnau tryadhiishvare chittam dhaarayetkaalavigrahe|
Sa iishitvamavaapnoti kshetrajnakshetrachodanaam || 11.15.15 ||
तीनों गुणों के स्वामी, काल-रूप विष्णु में जो चित्त को धारण करता है, वह 'ईशित्व' पाता है — क्षेत्रज्ञ (जीव) और क्षेत्र (शरीर) दोनों को प्रेरित करने की शक्ति।
Let him fix his mind on Viṣṇu, lord of the three [guṇas], whose form is time: he gains īśitva, lordship that can direct both the knower of the field and the field itself.
नारायणे तुरीयाख्ये भगवच्छब्दशब्दिते।
मनो मय्यादधद्योगी मद्धर्मा वशितामियात् ॥ ११.१५.१६ ॥
nārāyaṇe turīyākhye bhagavacchabdaśabdite|
mano mayyādadhadyogī maddharmā vaśitāmiyāt || 11.15.16 ||
Naaraayane turiiyaakhye bhagavachchhabdashabdite|
Mano mayyaadadhadyogii maddharmaa vashitaamiyaat || 11.15.16 ||
जो योगी 'भगवान्' शब्द से कहे जाने वाले, तुरीय नामक नारायण रूप मुझमें मन लगाता है और मेरे स्वभाव वाला हो जाता है, उसे 'वशिता' सिद्धि मिलती है।
The yogin who sets his mind on me as Nārāyaṇa, called the Fourth and named by the word Bhagavān, takes on my nature and attains vaśitā, the power to hold all under control.
निर्गुणे ब्रह्मणि मयि धारयन्विशदं मनः।
परमानन्दमाप्नोति यत्र कामोऽवसीयते ॥ ११.१५.१७ ॥
nirguṇe brahmaṇi mayi dhārayanviśadaṃ manaḥ|
paramānandamāpnoti yatra kāmo'vasīyate || 11.15.17 ||
Nirgune brahmani mayi dhaarayanvishadam manah|
Paramaanandamaapnoti yatra kaamo'vasiiyate || 11.15.17 ||
निर्गुण ब्रह्म के रूप में मुझमें निर्मल मन को धारण करने वाला परम आनन्द पाता है, जहाँ सारी कामना समाप्त हो जाती है।
Holding a clear mind on me as Brahman beyond the guṇas, one reaches the highest bliss, in which desire comes to its end.
श्वेतद्वीपपतौ चित्तं शुद्धे धर्ममये मयि।
धारयञ्छ्वेततां याति षडूर्मिरहितो नरः ॥ ११.१५.१८ ॥
śvetadvīpapatau cittaṃ śuddhe dharmamaye mayi|
dhārayañchvetatāṃ yāti ṣaḍūrmirahito naraḥ || 11.15.18 ||
Shvetadviipapatau chittam shuddhe dharmamaye mayi|
Dhaarayanchhvetataam yaati shaduurmirahito narah || 11.15.18 ||
श्वेतद्वीप के स्वामी, शुद्ध और धर्ममय मुझमें चित्त लगाकर मनुष्य निर्मलता प्राप्त करता है और छह ऊर्मियों (भूख, प्यास, शोक, मोह, जरा, मृत्यु) से मुक्त हो जाता है।
Fixing his mind on me, pure and made of dharma, the lord of Śvetadvīpa, a person attains whiteness [purity] and is freed from the six waves (hunger, thirst, grief, delusion, old age and death).
मय्याकाशात्मनि प्राणे मनसा घोषमुद्वहन्।
तत्रोपलब्धा भूतानां हंसो वाचः शृणोत्यसौ ॥ ११.१५.१९ ॥
mayyākāśātmani prāṇe manasā ghoṣamudvahan|
tatropalabdhā bhūtānāṃ haṃso vācaḥ śṛṇotyasau || 11.15.19 ||
Mayyaakaashaatmani praane manasaa ghoshamudvahan|
Tatropalabdhaa bhuutaanaam hamso vaachah shrinotyasau || 11.15.19 ||
आकाश-स्वरूप प्राण रूपी मुझमें मन से नाद को धारण करते हुए, वह हंस (शुद्ध योगी) वहाँ प्रकट होने वाली सभी प्राणियों की वाणी सुन लेता है।
Sustaining in the mind the inner sound within me, the prāṇa whose nature is space, that swan-like yogin hears the speech of all beings, which becomes audible there.
चक्षुस्त्वष्टरि संयोज्य त्वष्टारमपि चक्षुषि।
मां तत्र मनसा ध्यायन्विश्वं पश्यति दूरतः ॥ ११.१५.२० ॥
cakṣustvaṣṭari saṃyojya tvaṣṭāramapi cakṣuṣi|
māṃ tatra manasā dhyāyanviśvaṃ paśyati dūrataḥ || 11.15.20 ||
Chakshustvashtari samyojya tvashtaaramapi chakshushi|
Maam tatra manasaa dhyaayanvishvam pashyati duuratah || 11.15.20 ||
नेत्र को सूर्य में और सूर्य को नेत्र में जोड़कर, वहाँ मन से मेरा ध्यान करने वाला दूर-दूर तक सारा विश्व देख लेता है।
Joining the eye to Tvaṣṭṛ [the sun] and the sun back to the eye, and meditating on me there with the mind, he sees the whole world from afar.
मनो मयि सुसंयोज्य देहं तदनुवायुना।
मद्धारणानुभावेन तत्रात्मा यत्र वै मनः ॥ ११.१५.२१ ॥
mano mayi susaṃyojya dehaṃ tadanuvāyunā|
maddhāraṇānubhāvena tatrātmā yatra vai manaḥ || 11.15.21 ||
Mano mayi susamyojya deham tadanuvaayunaa|
Maddhaaranaanubhaavena tatraatmaa yatra vai manah || 11.15.21 ||
मन को मुझमें भली-भाँति लगाकर और उसके पीछे चलने वाले प्राण-वायु के साथ देह को भी जोड़कर, मेरी धारणा के प्रभाव से जहाँ मन जाता है वहीं शरीर भी पहुँच जाता है।
Yoking the mind firmly to me, and the body to it by the vital air that follows the mind, through the power of concentration on me the body goes wherever the mind goes.
यदा मन उपादाय यद्यद्रूपं बुभूषति।
तत्तद्भवेन्मनोरूपं मद्योगबलमाश्रयः ॥ ११.१५.२२ ॥
yadā mana upādāya yadyadrūpaṃ bubhūṣati|
tattadbhavenmanorūpaṃ madyogabalamāśrayaḥ || 11.15.22 ||
Yadaa mana upaadaaya yadyadruupam bubhuushati|
Tattadbhavenmanoruupam madyogabalamaashrayah || 11.15.22 ||
जब योगी मन को साधन बनाकर जो-जो रूप धारण करना चाहता है, वही-वही रूप उसका हो जाता है; इसका आधार मेरे योग का बल है।
Whenever, taking up the mind, he wishes to assume some form, that very form appears just as he conceived it; its support is the strength of union with me.
परकायं विशन्सिद्ध आत्मानं तत्र भावयेत्।
पिण्डं हित्वा विशेत्प्राणो वायुभूतः षडङ्घ्रिवत् ॥ ११.१५.२३ ॥
parakāyaṃ viśansiddha ātmānaṃ tatra bhāvayet|
piṇḍaṃ hitvā viśetprāṇo vāyubhūtaḥ ṣaḍaṅghrivat || 11.15.23 ||
Parakaayam vishansiddha aatmaanam tatra bhaavayet|
Pindam hitvaa vishetpraano vaayubhuutah shadanghrivat || 11.15.23 ||
दूसरे के शरीर में प्रवेश करना चाहने वाला सिद्ध स्वयं को वहीं स्थित भावना करे; अपने पिण्ड (शरीर) को छोड़कर, वायु-रूप प्राण बनकर, जैसे भौंरा एक फूल से दूसरे पर जाता है, वैसे प्रवेश करे।
The adept who would enter another's body should imagine himself present there; then, leaving his own frame, he enters as prāṇa become wind, like a bee passing from flower to flower.
पार्ष्ण्यापीड्य गुदं प्राणं हृदुरःकण्ठमूर्धसु।
आरोप्य ब्रह्मरन्ध्रेण ब्रह्म नीत्वोत्सृजेत्तनुम् ॥ ११.१५.२४ ॥
pārṣṇyāpīḍya gudaṃ prāṇaṃ hṛduraḥkaṇṭhamūrdhasu|
āropya brahmarandhreṇa brahma nītvotsṛjettanum || 11.15.24 ||
Paarshnyaapiidya gudam praanam hridurahkanthamuurdhasu|
Aaropya brahmarandhrena brahma niitvotsrijettanum || 11.15.24 ||
एड़ी से गुदा को दबाकर प्राण को हृदय, वक्ष, कण्ठ और मस्तक तक क्रमशः ऊपर उठाए, फिर ब्रह्मरन्ध्र से उसे ब्रह्म तक ले जाकर शरीर का त्याग करे।
Pressing the anus with the heel, he should raise the prāṇa through heart, chest, throat and head, then lead it through the crown aperture to Brahman and let the body fall away.
विहरिष्यन्सुराक्रीडे मत्स्थं सत्त्वं विभावयेत्।
विमानेनोपतिष्ठन्ति सत्त्ववृत्तीः सुरस्त्रियः ॥ ११.१५.२५ ॥
vihariṣyansurākrīḍe matsthaṃ sattvaṃ vibhāvayet|
vimānenopatiṣṭhanti sattvavṛttīḥ surastriyaḥ || 11.15.25 ||
Viharishyansuraakriide matstham sattvam vibhaavayet|
Vimaanenopatishthanti sattvavrittiih surastriyah || 11.15.25 ||
जो देवताओं के क्रीडा-उद्यानों में विहार करना चाहे, वह मुझमें स्थित सत्त्व का ध्यान करे; तब सत्त्व की ही वृत्तियाँ रूपी देवांगनाएँ विमान लेकर उसके पास आ जाती हैं।
One who wishes to roam the pleasure-grounds of the gods should contemplate the sattva that abides in me; celestial women, who are themselves modes of sattva, then come to him in aerial cars.
यथा सङ्कल्पयेद्बुद्ध्या यदा वा मत्परः पुमान्।
मयि सत्ये मनो युञ्जंस्तथा तत्समुपाश्नुते ॥ ११.१५.२६ ॥
yathā saṅkalpayedbuddhyā yadā vā matparaḥ pumān|
mayi satye mano yuñjaṃstathā tatsamupāśnute || 11.15.26 ||
Yathaa sankalpayedbuddhyaa yadaa vaa matparah pumaan|
Mayi satye mano yunjamstathaa tatsamupaashnute || 11.15.26 ||
मुझे परम मानने वाला पुरुष सत्य-स्वरूप मुझमें मन लगाकर, जब और जैसा बुद्धि से संकल्प करता है, वैसा ही उसे प्राप्त हो जाता है।
When a person devoted to me joins his mind to me, the Real, whatever he resolves with his understanding, and whenever, he obtains exactly that.
यो वै मद्भावमापन्न ईशितुर्वशितुः पुमान्।
कुतश्चिन्न विहन्येत तस्य चाज्ञा यथा मम ॥ ११.१५.२७ ॥
yo vai madbhāvamāpanna īśiturvaśituḥ pumān|
kutaścinna vihanyeta tasya cājñā yathā mama || 11.15.27 ||
Yo vai madbhaavamaapanna iishiturvashituh pumaan|
Kutashchinna vihanyeta tasya chaajnaa yathaa mama || 11.15.27 ||
जो पुरुष मुझ सबके नियन्ता और वश में रखने वाले का भाव प्राप्त कर लेता है, उसकी गति कहीं से भी बाधित नहीं होती, और उसकी आज्ञा मेरी आज्ञा की तरह चलती है।
One who has taken on the nature of me, the ruler and controller, is obstructed by nothing anywhere, and his command holds as mine does.
मद्भक्त्या शुद्धसत्त्वस्य योगिनो धारणाविदः।
तस्य त्रैकालिकी बुद्धिर्जन्ममृत्यूपबृंहिता ॥ ११.१५.२८ ॥
madbhaktyā śuddhasattvasya yogino dhāraṇāvidaḥ|
tasya traikālikī buddhirjanmamṛtyūpabṛṃhitā || 11.15.28 ||
Madbhaktyaa shuddhasattvasya yogino dhaaranaavidah|
Tasya traikaalikii buddhirjanmamrityuupabrimhitaa || 11.15.28 ||
मेरी भक्ति से जिसका सत्त्व शुद्ध हो गया है और जो धारणा की विधि जानता है, उस योगी की बुद्धि तीनों कालों को देखने वाली हो जाती है, जिसमें जन्म और मृत्यु का ज्ञान भी समाया रहता है।
For the yogin whose being is purified by devotion to me and who knows the practice of concentration, the understanding comes to span the three times, embracing knowledge of birth and death.
अग्न्यादिभिर्न हन्येत मुनेर्योगमयं वपुः।
मद्योगशान्तचित्तस्य यादसामुदकं यथा ॥ ११.१५.२९ ॥
agnyādibhirna hanyeta muneryogamayaṃ vapuḥ|
madyogaśāntacittasya yādasāmudakaṃ yathā || 11.15.29 ||
Agnyaadibhirna hanyeta muneryogamayam vapuh|
Madyogashaantachittasya yaadasaamudakam yathaa || 11.15.29 ||
मेरे योग से जिसका चित्त शान्त है, उस मुनि का योगमय शरीर अग्नि आदि से नष्ट नहीं होता, जैसे जलचरों को जल हानि नहीं पहुँचाता।
Fire and the like cannot destroy the yoga-made body of a sage whose mind is stilled by union with me, just as water does no harm to creatures of the water.
मद्विभूतीरभिध्यायन्श्रीवत्सास्त्रविभूषिताः।
ध्वजातपत्रव्यजनैः स भवेदपराजितः ॥ ११.१५.३० ॥
madvibhūtīrabhidhyāyanśrīvatsāstravibhūṣitāḥ|
dhvajātapatravyajanaiḥ sa bhavedaparājitaḥ || 11.15.30 ||
Madvibhuutiirabhidhyaayanshriivatsaastravibhuushitaah|
Dhvajaatapatravyajanaih sa bhavedaparaajitah || 11.15.30 ||
श्रीवत्स, अस्त्र, ध्वजा, छत्र और चँवर से सुशोभित मेरी विभूतियों का ध्यान करने वाला अपराजेय हो जाता है।
Meditating on my manifest forms, adorned with the Śrīvatsa mark and weapons, with banner, parasol and fan, he becomes one whom none can defeat.
उपासकस्य मामेवं योगधारणया मुनेः।
सिद्धयः पूर्वकथिता उपतिष्ठन्त्यशेषतः ॥ ११.१५.३१ ॥
upāsakasya māmevaṃ yogadhāraṇayā muneḥ|
siddhayaḥ pūrvakathitā upatiṣṭhantyaśeṣataḥ || 11.15.31 ||
Upaasakasya maamevam yogadhaaranayaa muneh|
Siddhayah puurvakathitaa upatishthantyasheshatah || 11.15.31 ||
इस प्रकार योग-धारणा द्वारा मेरी उपासना करने वाले मुनि के पास पहले बताई गई सभी सिद्धियाँ पूर्ण रूप से स्वयं उपस्थित हो जाती हैं।
To the sage who worships me in this way through yogic concentration, all the powers described earlier present themselves without exception.
जितेन्द्रियस्य दान्तस्य जितश्वासात्मनो मुनेः।
मद्धारणां धारयतः का सा सिद्धिः सुदुर्लभा ॥ ११.१५.३२ ॥
jitendriyasya dāntasya jitaśvāsātmano muneḥ|
maddhāraṇāṃ dhārayataḥ kā sā siddhiḥ sudurlabhā || 11.15.32 ||
Jitendriyasya daantasya jitashvaasaatmano muneh|
Maddhaaranaam dhaarayatah kaa saa siddhih sudurlabhaa || 11.15.32 ||
जिसने इन्द्रियों को जीत लिया है, जो संयमी है, जिसने श्वास और मन को वश में कर लिया है और जो मेरी धारणा में स्थित है, उस मुनि के लिए कौन-सी सिद्धि दुर्लभ है?
For a sage who has mastered his senses, is self-restrained, has conquered breath and mind, and holds his concentration on me, what power could be hard to gain?
अन्तरायान्वदन्त्येता युञ्जतो योगमुत्तमम्।
मया सम्पद्यमानस्य कालक्षपणहेतवः ॥ ११.१५.३३ ॥
antarāyānvadantyetā yuñjato yogamuttamam|
mayā sampadyamānasya kālakṣapaṇahetavaḥ || 11.15.33 ||
Antaraayaanvadantyetaa yunjato yogamuttamam|
Mayaa sampadyamaanasya kaalakshapanahetavah || 11.15.33 ||
किन्तु जो उत्तम योग में लगा है और मेरे साथ एकता की ओर बढ़ रहा है, उसके लिए ज्ञानी इन सिद्धियों को विघ्न कहते हैं, क्योंकि ये केवल समय नष्ट करती हैं।
Yet the wise call these powers obstacles for one who practises the highest yoga and is coming to attainment in me, for they only cause time to be wasted.
जन्मौषधितपोमन्त्रैर्यावतीरिह सिद्धयः।
योगेनाप्नोति ताः सर्वा नान्यैर्योगगतिं व्रजेत् ॥ ११.१५.३४ ॥
janmauṣadhitapomantrairyāvatīriha siddhayaḥ|
yogenāpnoti tāḥ sarvā nānyairyogagatiṃ vrajet || 11.15.34 ||
Janmaushadhitapomantrairyaavatiiriha siddhayah|
Yogenaapnoti taah sarvaa naanyairyogagatim vrajet || 11.15.34 ||
जन्म, औषधि, तप और मन्त्र से इस संसार में जितनी भी सिद्धियाँ मिलती हैं, वे सब योग से प्राप्त हो जाती हैं; परन्तु अन्य साधनों से योग की परम गति नहीं मिलती।
Whatever powers are gained in this world by birth, herbs, austerity or mantras, all of them are reached through yoga; but by those other means one does not arrive at the goal of yoga.
सर्वासामपि सिद्धीनां हेतुः पतिरहं प्रभुः।
अहं योगस्य साङ्ख्यस्य धर्मस्य ब्रह्मवादिनाम् ॥ ११.१५.३५ ॥
sarvāsāmapi siddhīnāṃ hetuḥ patirahaṃ prabhuḥ|
ahaṃ yogasya sāṅkhyasya dharmasya brahmavādinām || 11.15.35 ||
Sarvaasaamapi siddhiinaam hetuh patiraham prabhuh|
Aham yogasya saankhyasya dharmasya brahmavaadinaam || 11.15.35 ||
सभी सिद्धियों का कारण, स्वामी और प्रभु मैं ही हूँ; योग, सांख्य, धर्म और ब्रह्मवादियों का भी स्वामी मैं ही हूँ।
I am the cause, the master and the lord of every power; I am the lord of yoga, of Sāṃkhya, of dharma, and of those who expound Brahman.
अहमात्मान्तरो बाह्योऽनावृतः सर्वदेहिनाम्।
यथा भूतानि भूतेषु बहिरन्तः स्वयं तथा ॥ ११.१५.३६ ॥
ahamātmāntaro bāhyo'nāvṛtaḥ sarvadehinām|
yathā bhūtāni bhūteṣu bahirantaḥ svayaṃ tathā || 11.15.36 ||
Ahamaatmaantaro baahyo'naavritah sarvadehinaam|
Yathaa bhuutaani bhuuteshu bahirantah svayam tathaa || 11.15.36 ||
मैं सब देहधारियों का भीतर और बाहर स्थित, किसी आवरण से रहित आत्मा हूँ; जैसे भूत (तत्त्व) प्राणियों के भीतर और बाहर हैं, वैसे ही मैं स्वयं हूँ।
I am the self of all embodied beings, within and without, unconcealed; just as the elements are both outside and inside living things, so am I myself.
↑ All sectionsअथ षोडशोऽध्यायः · Chapter 16 — The vibhūtis — where the Lord is to be recognised in the world
श्रीउद्धव उवाच।
त्वं ब्रह्म परमं साक्षादनाद्यन्तमपावृतम्।
सर्वेषामपि भावानां त्राणस्थित्यप्ययोद्भवः ॥ ११.१६.१ ॥
śrīuddhava uvāca|
tvaṃ brahma paramaṃ sākṣādanādyantamapāvṛtam|
sarveṣāmapi bhāvānāṃ trāṇasthityapyayodbhavaḥ || 11.16.1 ||
Shriiuddhava uvaacha|
Tvam brahma paramam saakshaadanaadyantamapaavritam|
Sarveshaamapi bhaavaanaam traanasthityapyayodbhavah || 11.16.1 ||
श्री उद्धव ने कहा: आप साक्षात् परम ब्रह्म हैं, आदि और अन्त से रहित, किसी आवरण से अछूते; आप ही सभी वस्तुओं के रक्षण, स्थिति, लय और उत्पत्ति हैं।
Uddhava said:
You are the supreme Brahman itself, without beginning or end, unveiled; you are the protection, maintenance, dissolution and origin of all that exists.
उच्चावचेषु भूतेषु दुर्ज्ञेयमकृतात्मभिः।
उपासते त्वां भगवन्याथातथ्येन ब्राह्मणाः ॥ ११.१६.२ ॥
uccāvaceṣu bhūteṣu durjñeyamakṛtātmabhiḥ|
upāsate tvāṃ bhagavanyāthātathyena brāhmaṇāḥ || 11.16.2 ||
Uchchaavacheshu bhuuteshu durjneyamakritaatmabhih|
Upaasate tvaam bhagavanyaathaatathyena braahmanaah || 11.16.2 ||
हे भगवन्, ऊँचे-नीचे सभी प्राणियों में स्थित आपको अशुद्ध चित्त वाले नहीं जान पाते; परन्तु ब्रह्मज्ञानी आपकी यथार्थ रूप से उपासना करते हैं।
O Lord, those whose minds are unformed can hardly know you as you dwell in beings high and low; but the knowers of Brahman worship you as you truly are.
येषु येषु च भूतेषु भक्त्या त्वां परमर्षयः।
उपासीनाः प्रपद्यन्ते संसिद्धिं तद्वदस्व मे ॥ ११.१६.३ ॥
yeṣu yeṣu ca bhūteṣu bhaktyā tvāṃ paramarṣayaḥ|
upāsīnāḥ prapadyante saṃsiddhiṃ tadvadasva me || 11.16.3 ||
Yeshu yeshu cha bhuuteshu bhaktyaa tvaam paramarshayah|
Upaasiinaah prapadyante samsiddhim tadvadasva me || 11.16.3 ||
जिन-जिन वस्तुओं में भक्तिपूर्वक आपकी उपासना करके महर्षि सिद्धि पाते हैं, वे मुझे बताइए।
Tell me in which beings the great seers worship you with devotion and so reach perfection.
गूढश्चरसि भूतात्मा भूतानां भूतभावन।
न त्वां पश्यन्ति भूतानि पश्यन्तं मोहितानि ते ॥ ११.१६.४ ॥
gūḍhaścarasi bhūtātmā bhūtānāṃ bhūtabhāvana|
na tvāṃ paśyanti bhūtāni paśyantaṃ mohitāni te || 11.16.4 ||
Guudhashcharasi bhuutaatmaa bhuutaanaam bhuutabhaavana|
Na tvaam pashyanti bhuutaani pashyantam mohitaani te || 11.16.4 ||
हे प्राणियों के पालनहार, आप सबके आत्मा होकर भी छिपे हुए विचरते हैं; आपकी माया से मोहित प्राणी आपको नहीं देख पाते, जबकि आप उन्हें देखते रहते हैं।
O sustainer of beings, you move hidden as the self of all; bewildered by you, creatures do not see you, though you see them.
याः काश्च भूमौ दिवि वै रसायां विभूतयो दिक्षु महाविभूते।
ता मह्यमाख्याह्यनुभावितास्ते नमामि ते तीर्थपदाङ्घ्रिपद्मम् ॥ ११.१६.५ ॥
yāḥ kāśca bhūmau divi vai rasāyāṃ vibhūtayo dikṣu mahāvibhūte|
tā mahyamākhyāhyanubhāvitāste namāmi te tīrthapadāṅghripadmam || 11.16.5 ||
Yaah kaashcha bhuumau divi vai rasaayaam vibhuutayo dikshu mahaavibhuute|
Taa mahyamaakhyaahyanubhaavitaaste namaami te tiirthapadaanghripadmam || 11.16.5 ||
हे महान् ऐश्वर्य वाले, पृथ्वी, स्वर्ग, पाताल और दिशाओं में आपकी शक्ति से प्रकट जो भी विभूतियाँ हैं, वे मुझे बताइए। मैं तीर्थों को पवित्र करने वाले आपके चरण-कमलों को प्रणाम करता हूँ।
O you of vast glory, describe to me whatever manifestations of your power there are on earth, in heaven, in the netherworld and in every direction. I bow to your lotus feet, which make holy places holy.
श्रीभगवानुवाच।
एवमेतदहं पृष्टः प्रश्नं प्रश्नविदां वर।
युयुत्सुना विनशने सपत्नैरर्जुनेन वै ॥ ११.१६.६ ॥
śrībhagavānuvāca|
evametadahaṃ pṛṣṭaḥ praśnaṃ praśnavidāṃ vara|
yuyutsunā vinaśane sapatnairarjunena vai || 11.16.6 ||
Shriibhagavaanuvaacha|
Evametadaham prishtah prashnam prashnavidaam vara|
Yuyutsunaa vinashane sapatnairarjunena vai || 11.16.6 ||
श्रीभगवान् ने कहा: हे प्रश्न करने वालों में श्रेष्ठ, यही प्रश्न मुझसे कुरुक्षेत्र (विनशन) में शत्रुओं से युद्ध के लिए उद्यत अर्जुन ने भी पूछा था।
The Blessed Lord said:
Best of questioners, this very question was put to me at Vinaśana [Kurukṣetra] by Arjuna, when he stood ready to fight his rivals.
ज्ञात्वा ज्ञातिवधं गर्ह्यमधर्मं राज्यहेतुकम्।
ततो निवृत्तो हन्ताहं हतोऽयमिति लौकिकः ॥ ११.१६.७ ॥
jñātvā jñātivadhaṃ garhyamadharmaṃ rājyahetukam|
tato nivṛtto hantāhaṃ hato'yamiti laukikaḥ || 11.16.7 ||
Jnaatvaa jnaativadham garhyamadharmam raajyahetukam|
Tato nivritto hantaaham hato'yamiti laukikah || 11.16.7 ||
राज्य के लिए स्वजनों का वध निन्दनीय अधर्म है, यह समझकर वह युद्ध से हट गया; उसकी साधारण लौकिक बुद्धि थी कि 'मैं मारने वाला हूँ और यह मारा जाने वाला है'।
Seeing that killing his kinsmen for the sake of a kingdom would be a shameful wrong, he drew back, thinking in the ordinary worldly way: 'I am the slayer, and this man is slain.'
स तदा पुरुषव्याघ्रो युक्त्या मे प्रतिबोधितः।
अभ्यभाषत मामेवं यथा त्वं रणमूर्धनि ॥ ११.१६.८ ॥
sa tadā puruṣavyāghro yuktyā me pratibodhitaḥ|
abhyabhāṣata māmevaṃ yathā tvaṃ raṇamūrdhani || 11.16.8 ||
Sa tadaa purushavyaaghro yuktyaa me pratibodhitah|
Abhyabhaashata maamevam yathaa tvam ranamuurdhani || 11.16.8 ||
तब उस पुरुषसिंह को मैंने युक्तिपूर्वक समझाया, और रणभूमि के अग्रभाग में उसने मुझसे वैसे ही प्रश्न किया जैसे अभी तुम कर रहे हो।
Then that tiger among men, awakened by my reasoning, spoke to me at the front of the battle just as you are speaking now.
अहमात्मोद्धवामीषां भूतानां सुहृदीश्वरः।
अहं सर्वाणि भूतानि तेषां स्थित्युद्भवाप्ययः ॥ ११.१६.९ ॥
ahamātmoddhavāmīṣāṃ bhūtānāṃ suhṛdīśvaraḥ|
ahaṃ sarvāṇi bhūtāni teṣāṃ sthityudbhavāpyayaḥ || 11.16.9 ||
Ahamaatmoddhavaamiishaam bhuutaanaam suhridiishvarah|
Aham sarvaani bhuutaani teshaam sthityudbhavaapyayah || 11.16.9 ||
हे उद्धव, मैं इन सब प्राणियों का आत्मा, सुहृद् और ईश्वर हूँ; मैं ही सब प्राणी हूँ और मैं ही उनकी स्थिति, उत्पत्ति और लय हूँ।
Uddhava, I am the self of all these beings, their friend and their lord; I am all beings, and I am their continuance, their arising and their passing away.
अहं गतिर्गतिमतां कालः कलयतामहम्।
गुणानां चाप्यहं साम्यं गुणिन्यौत्पत्तिको गुणः ॥ ११.१६.१० ॥
ahaṃ gatirgatimatāṃ kālaḥ kalayatāmaham|
guṇānāṃ cāpyahaṃ sāmyaṃ guṇinyautpattiko guṇaḥ || 11.16.10 ||
Aham gatirgatimataam kaalah kalayataamaham|
Gunaanaam chaapyaham saamyam guninyautpattiko gunah || 11.16.10 ||
गति करने वालों की मैं गति हूँ, गणना करने वालों में काल हूँ; गुणों में मैं उनकी साम्यावस्था हूँ और गुणवान् वस्तु में उसका स्वाभाविक गुण हूँ।
I am the goal of those who move, and time among those that measure; among the guṇas I am their equilibrium, and in whatever has qualities I am its inborn quality.
गुणिनामप्यहं सूत्रं महतां च महानहम्।
सूक्ष्माणामप्यहं जीवो दुर्जयानामहं मनः ॥ ११.१६.११ ॥
guṇināmapyahaṃ sūtraṃ mahatāṃ ca mahānaham|
sūkṣmāṇāmapyahaṃ jīvo durjayānāmahaṃ manaḥ || 11.16.11 ||
Guninaamapyaham suutram mahataam cha mahaanaham|
Suukshmaanaamapyaham jiivo durjayaanaamaham manah || 11.16.11 ||
गुणयुक्त तत्त्वों में मैं सूत्र (प्रथम विकार) हूँ, महानों में महत्-तत्त्व हूँ; सूक्ष्मों में जीव हूँ और कठिनाई से जीते जाने वालों में मन हूँ।
Among things possessed of qualities I am the Sūtra [the first evolute], among great things the Mahat; among the subtle I am the jīva, and among the hard to conquer, the mind.
हिरण्यगर्भो वेदानां मन्त्राणां प्रणवस्त्रिवृत्।
अक्षराणामकारोऽस्मि पदानि च्छन्दुसामहम् ॥ ११.१६.१२ ॥
hiraṇyagarbho vedānāṃ mantrāṇāṃ praṇavastrivṛt|
akṣarāṇāmakāro'smi padāni cchandusāmaham || 11.16.12 ||
Hiranyagarbho vedaanaam mantraanaam pranavastrivrit|
Aksharaanaamakaaro'smi padaani chchhandusaamaham || 11.16.12 ||
वेदों (के प्रवर्तकों) में मैं हिरण्यगर्भ हूँ, मन्त्रों में तीन मात्राओं वाला प्रणव (ॐ), अक्षरों में 'अ' हूँ, और छन्दों में (त्रिपदा गायत्री के) पद हूँ।
Among the Vedas I am Hiraṇyagarbha, among mantras the threefold praṇava [Om]; among letters I am 'a', and among metres I am the feet [of the three-footed Gāyatrī].
इन्द्रो ऽहं सर्वदेवानां वसूनामस्मि हव्यवाट्।
आदित्यानामहं विष्णू रुद्राणां नीललोहितः ॥ ११.१६.१३ ॥
indro 'haṃ sarvadevānāṃ vasūnāmasmi havyavāṭ|
ādityānāmahaṃ viṣṇū rudrāṇāṃ nīlalohitaḥ || 11.16.13 ||
Indro 'ham sarvadevaanaam vasuunaamasmi havyavaat|
Aadityaanaamaham vishnuu rudraanaam niilalohitah || 11.16.13 ||
सब देवताओं में मैं इन्द्र हूँ, वसुओं में अग्नि (हव्यवाहन), आदित्यों में विष्णु और रुद्रों में नीललोहित हूँ।
Of all the gods I am Indra; of the Vasus, Agni who bears the offering; of the Ādityas, Viṣṇu; and of the Rudras, Nīlalohita.
ब्रह्मर्षीणां भृगुरहं राजर्षीणामहं मनुः।
देवर्षीणां नारदोऽहं हविर्धान्यस्मि धेनुषु ॥ ११.१६.१४ ॥
brahmarṣīṇāṃ bhṛgurahaṃ rājarṣīṇāmahaṃ manuḥ|
devarṣīṇāṃ nārado'haṃ havirdhānyasmi dhenuṣu || 11.16.14 ||
Brahmarshiinaam bhriguraham raajarshiinaamaham manuh|
Devarshiinaam naarado'ham havirdhaanyasmi dhenushu || 11.16.14 ||
ब्रह्मर्षियों में मैं भृगु, राजर्षियों में मनु, देवर्षियों में नारद और गौओं में कामधेनु हूँ।
Among brahmin sages I am Bhṛgu, among royal sages Manu, among divine sages Nārada, and among cows the wish-granting cow of oblations.
सिद्धेश्वराणां कपिलः सुपर्णोऽहं पतत्रिणाम्।
प्रजापतीनां दक्षोऽहं पितॄणामहमर्यमा ॥ ११.१६.१५ ॥
siddheśvarāṇāṃ kapilaḥ suparṇo'haṃ patatriṇām|
prajāpatīnāṃ dakṣo'haṃ pitṝṇāmahamaryamā || 11.16.15 ||
Siddheshvaraanaam kapilah suparno'ham patatrinaam|
Prajaapatiinaam daksho'ham pitrinaamahamaryamaa || 11.16.15 ||
सिद्धों के स्वामियों में मैं कपिल, पक्षियों में गरुड़, प्रजापतियों में दक्ष और पितरों में अर्यमा हूँ।
Among the lords of the perfected I am Kapila, among birds Suparṇa [Garuḍa], among the progenitors Dakṣa, and among the ancestors Aryamā.
मां विद्ध्युद्धव दैत्यानां प्रह्लादमसुरेश्वरम्।
सोमं नक्षत्रौषधीनां धनेशं यक्षरक्षसाम् ॥ ११.१६.१६ ॥
māṃ viddhyuddhava daityānāṃ prahlādamasureśvaram|
somaṃ nakṣatrauṣadhīnāṃ dhaneśaṃ yakṣarakṣasām || 11.16.16 ||
Maam viddhyuddhava daityaanaam prahlaadamasureshvaram|
Somam nakshatraushadhiinaam dhanesham yaksharakshasaam || 11.16.16 ||
हे उद्धव, दैत्यों में मुझे असुरों का स्वामी प्रह्लाद जानो; नक्षत्रों और वनस्पतियों में चन्द्रमा, और यक्ष-राक्षसों में धनपति कुबेर।
Know me, Uddhava, as Prahlāda, lord of the asuras, among the Daityas; as Soma among the stars and healing plants; and as the lord of wealth among Yakṣas and Rākṣasas.
ऐरावतं गजेन्द्राणां यादसां वरुणं प्रभुम्।
तपतां द्युमतां सूर्यं मनुष्याणां च भूपतिम् ॥ ११.१६.१७ ॥
airāvataṃ gajendrāṇāṃ yādasāṃ varuṇaṃ prabhum|
tapatāṃ dyumatāṃ sūryaṃ manuṣyāṇāṃ ca bhūpatim || 11.16.17 ||
Airaavatam gajendraanaam yaadasaam varunam prabhum|
Tapataam dyumataam suuryam manushyaanaam cha bhuupatim || 11.16.17 ||
गजराजों में ऐरावत, जलचरों में उनके स्वामी वरुण, तपने और चमकने वालों में सूर्य और मनुष्यों में राजा मुझे ही जानो।
Among lordly elephants I am Airāvata, among water-dwellers their master Varuṇa, among things that burn and shine the sun, and among men the king.
उच्चैःश्रवास्तुरङ्गाणां धातूनामस्मि काञ्चनम्।
यमः संयमतां चाहं सर्पाणामस्मि वासुकिः ॥ ११.१६.१८ ॥
uccaiḥśravāsturaṅgāṇāṃ dhātūnāmasmi kāñcanam|
yamaḥ saṃyamatāṃ cāhaṃ sarpāṇāmasmi vāsukiḥ || 11.16.18 ||
Uchchaihshravaasturangaanaam dhaatuunaamasmi kaanchanam|
Yamah samyamataam chaaham sarpaanaamasmi vaasukih || 11.16.18 ||
घोड़ों में मैं उच्चैःश्रवा हूँ, धातुओं में सोना, दण्ड देने वालों में यम और सर्पों में वासुकि हूँ।
Among horses I am Uccaiḥśravas, among metals gold; among those who restrain I am Yama, and among serpents Vāsuki.
नागेन्द्राणामनन्तोऽहं मृगेन्द्रः शृङ्गिदंष्ट्रिणाम्।
आश्रमाणामहं तुर्यो वर्णानां प्रथमोऽनघ ॥ ११.१६.१९ ॥
nāgendrāṇāmananto'haṃ mṛgendraḥ śṛṅgidaṃṣṭriṇām|
āśramāṇāmahaṃ turyo varṇānāṃ prathamo'nagha || 11.16.19 ||
Naagendraanaamananto'ham mrigendrah shringidamshtrinaam|
Aashramaanaamaham turyo varnaanaam prathamo'nagha || 11.16.19 ||
हे निष्पाप, नागराजों में मैं अनन्त हूँ, सींग और दाढ़ वाले पशुओं में सिंह, आश्रमों में चौथा (संन्यास) और वर्णों में पहला (ब्राह्मण) हूँ।
Among the great nāgas I am Ananta, among horned and fanged beasts the lion; among the stages of life I am the fourth, and among the social orders the first, O sinless one.
तीर्थानां स्रोतसां गङ्गा समुद्रः सरसामहम्।
आयुधानां धनुरहं त्रिपुरघ्नो धनुष्मताम् ॥ ११.१६.२० ॥
tīrthānāṃ srotasāṃ gaṅgā samudraḥ sarasāmaham|
āyudhānāṃ dhanurahaṃ tripuraghno dhanuṣmatām || 11.16.20 ||
Tiirthaanaam srotasaam gangaa samudrah sarasaamaham|
Aayudhaanaam dhanuraham tripuraghno dhanushmataam || 11.16.20 ||
तीर्थों और नदियों में मैं गंगा हूँ, जलाशयों में समुद्र; शस्त्रों में धनुष और धनुर्धरों में त्रिपुर का संहार करने वाले शिव हूँ।
Among sacred waters and rivers I am the Gaṅgā, among lakes the ocean; among weapons the bow, and among archers the destroyer of Tripura [Śiva].
धिष्ण्यानामस्म्यहं मेरुर्गहनानां हिमालयः।
वनस्पतीनामश्वत्थ ओषधीनामहं यवः ॥ ११.१६.२१ ॥
dhiṣṇyānāmasmyahaṃ merurgahanānāṃ himālayaḥ|
vanaspatīnāmaśvattha oṣadhīnāmahaṃ yavaḥ || 11.16.21 ||
Dhishnyaanaamasmyaham merurgahanaanaam himaalayah|
Vanaspatiinaamashvattha oshadhiinaamaham yavah || 11.16.21 ||
ऊँचे स्थानों में मैं मेरु हूँ, दुर्गम स्थानों में हिमालय, वृक्षों में पीपल और अन्नों में जौ हूँ।
Among lofty seats I am Meru, among impenetrable places the Himālaya, among trees the aśvattha, and among grains barley.
पुरोधसां वसिष्ठोऽहं ब्रह्मिष्ठानां बृहस्पतिः।
स्कन्दोऽहं सर्वसेनान्यामग्रण्यां भगवानजः ॥ ११.१६.२२ ॥
purodhasāṃ vasiṣṭho'haṃ brahmiṣṭhānāṃ bṛhaspatiḥ|
skando'haṃ sarvasenānyāmagraṇyāṃ bhagavānajaḥ || 11.16.22 ||
Purodhasaam vasishtho'ham brahmishthaanaam brihaspatih|
Skando'ham sarvasenaanyaamagranyaam bhagavaanajah || 11.16.22 ||
पुरोहितों में मैं वसिष्ठ हूँ, ब्रह्मवेत्ताओं में बृहस्पति, सेनापतियों में स्कन्द और अग्रणियों में अजन्मा भगवान् ब्रह्मा हूँ।
Among family priests I am Vasiṣṭha, among those most versed in Brahman Bṛhaspati; among all generals I am Skanda, and among leaders the unborn Lord [Brahmā].
यज्ञानां ब्रह्मयज्ञोऽहं व्रतानामविहिंसनम्।
वाय्वग्न्यर्काम्बुवागात्मा शुचीनामप्यहं शुचिः ॥ ११.१६.२३ ॥
yajñānāṃ brahmayajño'haṃ vratānāmavihiṃsanam|
vāyvagnyarkāmbuvāgātmā śucīnāmapyahaṃ śuciḥ || 11.16.23 ||
Yajnaanaam brahmayajno'ham vrataanaamavihimsanam|
Vaayvagnyarkaambuvaagaatmaa shuchiinaamapyaham shuchih || 11.16.23 ||
यज्ञों में मैं ब्रह्मयज्ञ (वेदाध्ययन) हूँ, व्रतों में अहिंसा; पवित्र करने वालों में वायु, अग्नि, सूर्य, जल और वाणी का आत्मा, पवित्र वस्तुओं में स्वयं पवित्रता हूँ।
Among sacrifices I am the offering of Vedic study, among vows non-harming; I am the essence of wind, fire, sun, water and speech, and among pure things, purity itself.
योगानामात्मसंरोधो मन्त्रोऽस्मि विजिगीषताम्।
आन्वीक्षिकी कौशलानां विकल्पः ख्यातिवादिनाम् ॥ ११.१६.२४ ॥
yogānāmātmasaṃrodho mantro'smi vijigīṣatām|
ānvīkṣikī kauśalānāṃ vikalpaḥ khyātivādinām || 11.16.24 ||
Yogaanaamaatmasamrodho mantro'smi vijigiishataam|
Aanviikshikii kaushalaanaam vikalpah khyaativaadinaam || 11.16.24 ||
योगों में मैं मन का पूर्ण निरोध (समाधि) हूँ, विजय चाहने वालों में मन्त्रणा (नीति), कुशलताओं में आत्म-अन्वेषण की विद्या, और तत्त्व-विवेचकों में विकल्प (भेद-विचार) हूँ।
Among yogas I am the complete stilling of the self, among those seeking victory sound counsel; among skills I am the science of inquiry, and among those who theorise about knowing, the discernment of alternatives.
स्त्रीणां तु शतरूपाहं पुंसां स्वायम्भुवो मनुः।
नारायणो मुनीनां च कुमारो ब्रह्मचारिणाम् ॥ ११.१६.२५ ॥
strīṇāṃ tu śatarūpāhaṃ puṃsāṃ svāyambhuvo manuḥ|
nārāyaṇo munīnāṃ ca kumāro brahmacāriṇām || 11.16.25 ||
Striinaam tu shataruupaaham pumsaam svaayambhuvo manuh|
Naaraayano muniinaam cha kumaaro brahmachaarinaam || 11.16.25 ||
स्त्रियों में मैं शतरूपा हूँ, पुरुषों में स्वायम्भुव मनु, मुनियों में नारायण और ब्रह्मचारियों में सनत्कुमार हूँ।
Among women I am Śatarūpā, among men Svāyambhuva Manu, among sages Nārāyaṇa, and among celibate students Kumāra.
धर्माणामस्मि सन्न्यासः क्षेमाणामबहिर्मतिः।
गुह्यानां सुनृतं मौनं मिथुनानामजस्त्वहम् ॥ ११.१६.२६ ॥
dharmāṇāmasmi sannyāsaḥ kṣemāṇāmabahirmatiḥ|
guhyānāṃ sunṛtaṃ maunaṃ mithunānāmajastvaham || 11.16.26 ||
Dharmaanaamasmi sannyaasah kshemaanaamabahirmatih|
Guhyaanaam sunritam maunam mithunaanaamajastvaham || 11.16.26 ||
धर्मों में मैं संन्यास हूँ, कल्याणकारी बातों में अन्तर्मुख बुद्धि; गोपनीय बातों में मधुर सत्य वचन और मौन, और जोड़ों में अज (ब्रह्मा) हूँ।
Among the duties I am renunciation, among forms of well-being an inward-turned mind; among secrets I am kind, true speech and silence, and among couples Aja [Brahmā, the first pair's source].
संवत्सरोऽस्म्यनिमिषामृतूनां मधुमाधवौ।
मासानां मार्गशीर्षोऽहं नक्षत्राणां तथाभिजित् ॥ ११.१६.२७ ॥
saṃvatsaro'smyanimiṣāmṛtūnāṃ madhumādhavau|
māsānāṃ mārgaśīrṣo'haṃ nakṣatrāṇāṃ tathābhijit || 11.16.27 ||
Samvatsaro'smyanimishaamrituunaam madhumaadhavau|
Maasaanaam maargashiirsho'ham nakshatraanaam tathaabhijit || 11.16.27 ||
अपलक सजग रहने वाले (काल-चक्रों) में मैं संवत्सर हूँ, ऋतुओं में वसन्त (मधु-माधव), महीनों में मार्गशीर्ष और नक्षत्रों में अभिजित् हूँ।
Among the ever-watchful [cycles of time] I am the year, among seasons the spring months Madhu and Mādhava; among months I am Mārgaśīrṣa, and among the lunar stations Abhijit.
अहं युगानां च कृतं धीराणां देवलोऽसितः।
द्वैपायनोऽस्मि व्यासानां कवीनां काव्य आत्मवान् ॥ ११.१६.२८ ॥
ahaṃ yugānāṃ ca kṛtaṃ dhīrāṇāṃ devalo'sitaḥ|
dvaipāyano'smi vyāsānāṃ kavīnāṃ kāvya ātmavān || 11.16.28 ||
Aham yugaanaam cha kritam dhiiraanaam devalo'sitah|
Dvaipaayano'smi vyaasaanaam kaviinaam kaavya aatmavaan || 11.16.28 ||
युगों में मैं सत्ययुग हूँ, धीर पुरुषों में देवल और असित, व्यासों में द्वैपायन और कवियों में आत्मज्ञानी शुक्राचार्य (काव्य) हूँ।
Among the ages I am the Kṛta, among the steadfast Devala and Asita; among the Vyāsas I am Dvaipāyana, and among seers Kāvya [Uśanas], master of himself.
वासुदेवो भगवतां त्वं तु भागवतेष्वहम्।
किम्पुरुषाणां हनुमान्विद्याधराणां सुदर्शनः ॥ ११.१६.२९ ॥
vāsudevo bhagavatāṃ tvaṃ tu bhāgavateṣvaham|
kimpuruṣāṇāṃ hanumānvidyādharāṇāṃ sudarśanaḥ || 11.16.29 ||
Vaasudevo bhagavataam tvam tu bhaagavateshvaham|
Kimpurushaanaam hanumaanvidyaadharaanaam sudarshanah || 11.16.29 ||
भगवान् कहलाने वालों में मैं वासुदेव हूँ, और भागवतों (भक्तों) में तुम ही मैं हो; किम्पुरुषों में हनुमान् और विद्याधरों में सुदर्शन हूँ।
Among those called Bhagavān I am Vāsudeva, and among devotees, you are I; among the Kimpuruṣas I am Hanumān, and among the Vidyādharas Sudarśana.
रत्नानां पद्मरागोऽस्मि पद्मकोशः सुपेशसाम्।
कुशोऽस्मि दर्भजातीनां गव्यमाज्यं हविःष्वहम् ॥ ११.१६.३० ॥
ratnānāṃ padmarāgo'smi padmakośaḥ supeśasām|
kuśo'smi darbhajātīnāṃ gavyamājyaṃ haviḥṣvaham || 11.16.30 ||
Ratnaanaam padmaraago'smi padmakoshah supeshasaam|
Kusho'smi darbhajaatiinaam gavyamaajyam havihshvaham || 11.16.30 ||
रत्नों में मैं माणिक्य (पद्मराग) हूँ, सुन्दर वस्तुओं में कमल की कली, कुशा-जातियों में कुश और हवियों में गाय का घी हूँ।
Among gems I am the ruby, among lovely things the lotus bud; among kinds of sacred grass I am kuśa, and among oblations the ghee of the cow.
व्यवसायिनामहं लक्ष्मीः कितवानां छलग्रहः।
तितिक्षास्मि तितिक्षूणां सत्त्वं सत्त्ववतामहम् ॥ ११.१६.३१ ॥
vyavasāyināmahaṃ lakṣmīḥ kitavānāṃ chalagrahaḥ|
titikṣāsmi titikṣūṇāṃ sattvaṃ sattvavatāmaham || 11.16.31 ||
Vyavasaayinaamaham lakshmiih kitavaanaam chhalagrahah|
Titikshaasmi titikshuunaam sattvam sattvavataamaham || 11.16.31 ||
उद्यमियों में मैं लक्ष्मी (समृद्धि) हूँ, जुआरियों में छल का खेल; सहनशीलों में सहनशीलता और सात्त्विकों में सत्त्व हूँ।
Among the enterprising I am prosperity, among gamblers the trick of deceit; I am the forbearance of the forbearing and the goodness of the good.
ओजः सहो बलवतां कर्माहं विद्धि सात्वताम्।
सात्वतां नवमूर्तीनामादिमूर्तिरहं परा ॥ ११.१६.३२ ॥
ojaḥ saho balavatāṃ karmāhaṃ viddhi sātvatām|
sātvatāṃ navamūrtīnāmādimūrtirahaṃ parā || 11.16.32 ||
Ojah saho balavataam karmaaham viddhi saatvataam|
Saatvataam navamuurtiinaamaadimuurtiraham paraa || 11.16.32 ||
बलवानों में मैं इन्द्रियों और मन की शक्ति हूँ; सात्वतों (भक्तों) का कर्म मुझे जानो; सात्वतों द्वारा पूजित नौ मूर्तियों में मैं परम आदि-मूर्ति हूँ।
Among the strong I am strength of body and of mind; know me as the devoted work of the Sātvatas; and of the nine forms they worship, I am the first and highest.
विश्वावसुः पूर्वचित्तिर्गन्धर्वाप्सरसामहम्।
भूधराणामहं स्थैर्यं गन्धमात्रमहं भुवः ॥ ११.१६.३३ ॥
viśvāvasuḥ pūrvacittirgandharvāpsarasāmaham|
bhūdharāṇāmahaṃ sthairyaṃ gandhamātramahaṃ bhuvaḥ || 11.16.33 ||
Vishvaavasuh puurvachittirgandharvaapsarasaamaham|
Bhuudharaanaamaham sthairyam gandhamaatramaham bhuvah || 11.16.33 ||
गन्धर्वों में मैं विश्वावसु और अप्सराओं में पूर्वचित्ति हूँ; पर्वतों में स्थिरता और पृथ्वी में केवल गन्ध-गुण हूँ।
Among Gandharvas and Apsarases I am Viśvāvasu and Pūrvacitti; I am the steadiness of mountains and the pure quality of fragrance in the earth.
अपां रसश्च परमस्तेजिष्ठानां विभावसुः।
प्रभा सूर्येन्दुताराणां शब्दोऽहं नभसः परः ॥ ११.१६.३४ ॥
apāṃ rasaśca paramastejiṣṭhānāṃ vibhāvasuḥ|
prabhā sūryendutārāṇāṃ śabdo'haṃ nabhasaḥ paraḥ || 11.16.34 ||
Apaam rasashcha paramastejishthaanaam vibhaavasuh|
Prabhaa suuryendutaaraanaam shabdo'ham nabhasah parah || 11.16.34 ||
जल में मैं उत्तम रस हूँ, अत्यन्त तेजस्वियों में अग्नि; सूर्य, चन्द्र और तारों की प्रभा और आकाश का परम गुण शब्द हूँ।
I am the finest taste in water, fire among the most brilliant; the radiance of sun, moon and stars, and sound, the highest quality of space.
ब्रह्मण्यानां बलिरहं वीराणामहमर्जुनः।
भूतानां स्थितिरुत्पत्तिरहं वै प्रतिसङ्क्रमः ॥ ११.१६.३५ ॥
brahmaṇyānāṃ balirahaṃ vīrāṇāmahamarjunaḥ|
bhūtānāṃ sthitirutpattirahaṃ vai pratisaṅkramaḥ || 11.16.35 ||
Brahmanyaanaam baliraham viiraanaamahamarjunah|
Bhuutaanaam sthitirutpattiraham vai pratisankramah || 11.16.35 ||
ब्राह्मण-भक्तों में मैं बलि हूँ, वीरों में अर्जुन; और प्राणियों की स्थिति, उत्पत्ति तथा लय भी मैं ही हूँ।
Among those devoted to brahmins I am Bali, among heroes Arjuna; and I am indeed the maintenance, the origin and the dissolution of beings.
गत्युक्त्युत्सर्गोपादानमानन्दस्पर्शलक्षणम्।
आस्वादश्रुत्यवघ्राणमहं सर्वेन्द्रियेन्द्रियम् ॥ ११.१६.३६ ॥
gatyuktyutsargopādānamānandasparśalakṣaṇam|
āsvādaśrutyavaghrāṇamahaṃ sarvendriyendriyam || 11.16.36 ||
Gatyuktyutsargopaadaanamaanandasparshalakshanam|
Aasvaadashrutyavaghraanamaham sarvendriyendriyam || 11.16.36 ||
चलना, बोलना, त्याग करना, ग्रहण करना, आनन्द, स्पर्श, देखना, स्वाद, सुनना और सूँघना — सभी इन्द्रियों में इन्द्रिय-शक्ति मैं ही हूँ।
Moving, speaking, excreting, grasping, pleasure, touch, sight, taste, hearing and smell — I am the sensing power in all the senses.
पृथिवी वायुराकाश आपो ज्योतिरहं महान्।
विकारः पुरुषोऽव्यक्तं रजः सत्त्वं तमः परम् ।
अहमेतत्प्रसङ्ख्यानं ज्ञानं तत्त्वविनिश्चयः ॥ ११.१६.३७ ॥
pṛthivī vāyurākāśa āpo jyotirahaṃ mahān|
vikāraḥ puruṣo'vyaktaṃ rajaḥ sattvaṃ tamaḥ param |
ahametatprasaṅkhyānaṃ jñānaṃ tattvaviniścayaḥ || 11.16.37 ||
Prithivii vaayuraakaasha aapo jyotiraham mahaan|
Vikaarah purusho'vyaktam rajah sattvam tamah param |
Ahametatprasankhyaanam jnaanam tattvavinishchayah || 11.16.37 ||
पृथ्वी, वायु, आकाश, जल, अग्नि, अहंकार, महत्तत्त्व, विकार (सोलह रूपांतर), पुरुष, अव्यक्त (प्रकृति), रज, सत्त्व, तम और उनसे परे जो है — वह सब मैं हूँ। इन तत्त्वों की गणना, उनका ज्ञान और उनका निश्चय भी मैं ही हूँ।
Earth, wind, space, water, fire, the ego-principle, the mahat, the evolutes, puruṣa, the unmanifest [prakṛti], rajas, sattva, tamas and what lies beyond them — I am all of these. I am also their enumeration, the knowledge of them and the settled understanding of what the principles are.
मयेश्वरेण जीवेन गुणेन गुणिना विना।
सर्वात्मनापि सर्वेण न भावो विद्यते क्वचित् ॥ ११.१६.३८ ॥
mayeśvareṇa jīvena guṇena guṇinā vinā|
sarvātmanāpi sarveṇa na bhāvo vidyate kvacit || 11.16.38 ||
Mayeshvarena jiivena gunena guninaa vinaa|
Sarvaatmanaapi sarvena na bhaavo vidyate kvachit || 11.16.38 ||
मुझ ईश्वर के बिना, जीव के बिना, गुणों और गुणों के आधार के बिना कहीं कोई भी वस्तु नहीं है। मैं ही सबका आत्मा और सब कुछ हूँ।
Nothing exists anywhere apart from me — apart from me as the Lord, as the individual self, as the guṇas and as that which bears them. I am the self of all and I am all.
सङ्ख्यानं परमाणूनां कालेन क्रियते मया।
न तथा मे विभूतीनां सृजतोऽण्डानि कोटिशः ॥ ११.१६.३९ ॥
saṅkhyānaṃ paramāṇūnāṃ kālena kriyate mayā|
na tathā me vibhūtīnāṃ sṛjato'ṇḍāni koṭiśaḥ || 11.16.39 ||
Sankhyaanam paramaanuunaam kaalena kriyate mayaa|
Na tathaa me vibhuutiinaam srijato'ndaani kotishah || 11.16.39 ||
समय पाकर मैं परमाणुओं को तो गिन सकता हूँ, पर करोड़ों ब्रह्मांड रचने वाले मेरी विभूतियों की गिनती उस तरह नहीं हो सकती।
Given time, I could count the very atoms; but my vibhūtis cannot be counted in that way, for I bring forth universes by the tens of millions.
तेजः श्रीः कीर्तिरैश्वर्यं ह्रीस्त्यागः सौभगं भगः।
वीर्यं तितिक्षा विज्ञानं यत्र यत्र स मेऽंशकः ॥ ११.१६.४० ॥
tejaḥ śrīḥ kīrtiraiśvaryaṃ hrīstyāgaḥ saubhagaṃ bhagaḥ|
vīryaṃ titikṣā vijñānaṃ yatra yatra sa me'ṃśakaḥ || 11.16.40 ||
Tejah shriih kiirtiraishvaryam hriistyaagah saubhagam bhagah|
Viiryam titikshaa vijnaanam yatra yatra sa me'mshakah || 11.16.40 ||
जहाँ-जहाँ तेज, श्री, कीर्ति, ऐश्वर्य, लज्जा, त्याग, सौंदर्य, सौभाग्य, पराक्रम, सहनशीलता और विज्ञान दिखाई दे, वहाँ-वहाँ मेरा ही अंश जानो।
Wherever there is brilliance, splendour, renown, sovereignty, modesty, renunciation, charm, good fortune, valour, forbearance or deep understanding — that is a portion of me.
एतास्ते कीर्तिताः सर्वाः सङ्क्षेपेण विभूतयः।
मनोविकारा एवैते यथा वाचाभिधीयते ॥ ११.१६.४१ ॥
etāste kīrtitāḥ sarvāḥ saṅkṣepeṇa vibhūtayaḥ|
manovikārā evaite yathā vācābhidhīyate || 11.16.41 ||
Etaaste kiirtitaah sarvaah sankshepena vibhuutayah|
Manovikaaraa evaite yathaa vaachaabhidhiiyate || 11.16.41 ||
मैंने तुम्हें ये सारी विभूतियाँ संक्षेप में बताईं। पर ये मन की ही कल्पनाएँ हैं, जिन्हें वाणी से इस प्रकार कहा जाता है।
I have described all these vibhūtis to you in brief. Yet they are only shapes taken by the mind, spoken of in words in this way.
वाचं यच्छ मनो यच्छ प्राणान्यच्छेन्द्रियाणि च।
आत्मानमात्मना यच्छ न भूयः कल्पसेऽध्वने ॥ ११.१६.४२ ॥
vācaṃ yaccha mano yaccha prāṇānyacchendriyāṇi ca|
ātmānamātmanā yaccha na bhūyaḥ kalpase'dhvane || 11.16.42 ||
Vaacham yachchha mano yachchha praanaanyachchhendriyaani cha|
Aatmaanamaatmanaa yachchha na bhuuyah kalpase'dhvane || 11.16.42 ||
वाणी को वश में करो, मन को वश में करो, प्राणों और इन्द्रियों को वश में करो। बुद्धि से अपने आप को संयमित करो — फिर तुम इस संसार-मार्ग पर दोबारा नहीं भटकोगे।
Restrain speech, restrain the mind, restrain the prāṇas and the senses. Restrain the self by the self, and you will not be drawn onto the road of rebirth again.
यो वै वाङ्मनसी संयगसंयच्छन्धिया यतिः।
तस्य व्रतं तपो दानं स्रवत्यामघटाम्बुवत् ॥ ११.१६.४३ ॥
yo vai vāṅmanasī saṃyagasaṃyacchandhiyā yatiḥ|
tasya vrataṃ tapo dānaṃ sravatyāmaghaṭāmbuvat || 11.16.43 ||
Yo vai vaanmanasii samyagasamyachchhandhiyaa yatih|
Tasya vratam tapo daanam sravatyaamaghataambuvat || 11.16.43 ||
जो संन्यासी बुद्धि के द्वारा वाणी और मन को भली-भाँति नियंत्रित नहीं करता, उसका व्रत, तप और दान ऐसे बह जाते हैं जैसे कच्चे घड़े से पानी।
A renunciant who does not firmly govern speech and mind with his understanding sees his vows, austerities and gifts drain away, like water from an unbaked clay pot.
तस्माद्वचो मनः प्राणान्नियच्छेन्मत्परायणः।
मद्भक्तियुक्तया बुद्ध्या ततः परिसमाप्यते ॥ ११.१६.४४ ॥
tasmādvaco manaḥ prāṇānniyacchenmatparāyaṇaḥ|
madbhaktiyuktayā buddhyā tataḥ parisamāpyate || 11.16.44 ||
Tasmaadvacho manah praanaanniyachchhenmatparaayanah|
Madbhaktiyuktayaa buddhyaa tatah parisamaapyate || 11.16.44 ||
इसलिए मुझे ही परम आश्रय मानने वाला व्यक्ति मेरी भक्ति से युक्त बुद्धि द्वारा वाणी, मन और प्राणों को संयम में रखे। इसी से जीवन का प्रयोजन पूरा होता है।
Therefore one who takes me as the final refuge should rein in speech, mind and prāṇas with an understanding joined to devotion to me. By that, the purpose [of life] is fulfilled.
↑ All sectionsअथ सप्तदशोऽध्यायः · Chapter 17 — Varṇa and āśrama: the duties of the student and the householder
श्रीउद्धव उवाच
यस्त्वयाभिहितः पूर्वं धर्मस्त्वद्भक्तिलक्षणः ।
वर्णाश्रमाचारवतां सर्वेषां द्विपदामपि ॥ ११.१७.१ ॥
śrīuddhava uvāca
yastvayābhihitaḥ pūrvaṃ dharmastvadbhaktilakṣaṇaḥ |
varṇāśramācāravatāṃ sarveṣāṃ dvipadāmapi || 11.17.1 ||
Shriiuddhava uvaacha
Yastvayaabhihitah puurvam dharmastvadbhaktilakshanah |
Varnaashramaachaaravataam sarveshaam dvipadaamapi || 11.17.1 ||
श्री उद्धव ने कहा — आपने पहले जो धर्म बताया था, जिसका लक्षण आपकी भक्ति है, और जो वर्णाश्रम के आचार का पालन करने वालों के लिए ही नहीं, सभी मनुष्यों के लिए है —
Uddhava said: The dharma you described earlier, whose mark is devotion to you, meant for those who follow the conduct of varṇa and āśrama and indeed for all human beings —
यथानुष्ठीयमानेन त्वयि भक्तिर्नृणां भवेत् ।
स्वधर्मेणारविन्दाक्ष तत् समाख्यातुमर्हसि ॥ ११.१७.२ ॥
yathānuṣṭhīyamānena tvayi bhaktirnṛṇāṃ bhavet |
svadharmeṇāravindākṣa tat samākhyātumarhasi || 11.17.2 ||
Yathaanushthiiyamaanena tvayi bhaktirnrinaam bhavet |
Svadharmenaaravindaaksha tat samaakhyaatumarhasi || 11.17.2 ||
हे कमलनयन, अपने-अपने धर्म का पालन करते हुए मनुष्यों में आपकी भक्ति कैसे जागे, यह आप मुझे विस्तार से समझाइए।
— please explain, lotus-eyed one, how people may come to devotion to you by carrying out their own dharma.
पुरा किल महाबाहो धर्मं परमकं प्रभो ।
यत्तेन हंसरूपेण ब्राह्मणेऽभ्यात्थ माधव ॥ ११.१७.३ ॥
purā kila mahābāho dharmaṃ paramakaṃ prabho |
yattena haṃsarūpeṇa brāhmaṇe'bhyāttha mādhava || 11.17.3 ||
Puraa kila mahaabaaho dharmam paramakam prabho |
Yattena hamsaruupena braahmane'bhyaattha maadhava || 11.17.3 ||
हे महाबाहु प्रभु, हे माधव, कहते हैं कि बहुत पहले आपने हंस-रूप धारण करके ब्रह्मा को वह परम धर्म उपदेश किया था।
Mighty-armed Lord, Mādhava, it is said that long ago, taking the form of the Swan [Haṃsa], you taught that highest dharma to Brahmā.
स इदानीं सुमहता कालेनामित्रकर्शन ।
न प्रायो भविता मर्त्य लोके प्राक् अनुशासितः ॥ ११.१७.४ ॥
sa idānīṃ sumahatā kālenāmitrakarśana |
na prāyo bhavitā martya loke prāk anuśāsitaḥ || 11.17.4 ||
Sa idaaniim sumahataa kaalenaamitrakarshana |
Na praayo bhavitaa martya loke praak anushaasitah || 11.17.4 ||
हे शत्रुओं का दमन करने वाले, पहले सिखाया गया वह धर्म अब इतने लंबे समय के बाद मनुष्य-लोक में प्रायः नहीं बचेगा।
Subduer of foes, after so very long a time that dharma, once taught, will hardly survive in the world of mortals.
वक्ता कर्ताविता नान्यो धर्मस्याच्युत ते भुवि ।
सभायामपि वैरिञ्च्यां यत्र मूर्तिधराः कलाः ॥ ११.१७.५ ॥
vaktā kartāvitā nānyo dharmasyācyuta te bhuvi |
sabhāyāmapi vairiñcyāṃ yatra mūrtidharāḥ kalāḥ || 11.17.5 ||
Vaktaa kartaavitaa naanyo dharmasyaachyuta te bhuvi |
Sabhaayaamapi vairinchyaam yatra muurtidharaah kalaah || 11.17.5 ||
हे अच्युत, पृथ्वी पर आपके सिवा धर्म का कोई दूसरा वक्ता, स्थापक और रक्षक नहीं है — ब्रह्मा की उस सभा में भी नहीं, जहाँ वेद स्वयं देह धारण करके उपस्थित रहते हैं।
Acyuta, on earth there is no one but you who speaks, establishes and guards dharma — not even in Brahmā's assembly, where the sacred lore is present in embodied form.
कर्त्रावित्रा प्रवक्त्रा च भवता मधुसूदन ।
त्यक्ते महीतले देव विनष्टं कः प्रवक्ष्यति ॥ ११.१७.६ ॥
kartrāvitrā pravaktrā ca bhavatā madhusūdana |
tyakte mahītale deva vinaṣṭaṃ kaḥ pravakṣyati || 11.17.6 ||
Kartraavitraa pravaktraa cha bhavataa madhusuudana |
Tyakte mahiitale deva vinashtam kah pravakshyati || 11.17.6 ||
हे मधुसूदन, हे देव, जब आप — धर्म के स्थापक, रक्षक और उपदेशक — पृथ्वी को छोड़ देंगे, तब इस नष्ट हुए धर्म को कौन बताएगा?
Madhusūdana, O God, when you — its maker, protector and teacher — have left the earth, who will proclaim this dharma once it is lost?
तत्त्वं नः सर्वधर्मज्ञ धर्मः त्वद्भक्तिलक्षणः ।
यथा यस्य विधीयेत तथा वर्णय मे प्रभो ॥ ११.१७.७ ॥
tattvaṃ naḥ sarvadharmajña dharmaḥ tvadbhaktilakṣaṇaḥ |
yathā yasya vidhīyeta tathā varṇaya me prabho || 11.17.7 ||
Tattvam nah sarvadharmajna dharmah tvadbhaktilakshanah |
Yathaa yasya vidhiiyeta tathaa varnaya me prabho || 11.17.7 ||
इसलिए हे सब धर्मों के ज्ञाता प्रभु, आपकी भक्ति जिसका लक्षण है, वह धर्म किसके लिए किस प्रकार विहित है, यह मुझे बताइए।
So, Lord who knows every dharma, describe to me how the dharma marked by devotion to you is laid down, and for whom.
श्रीशुक उवाच
इत्थं स्वभृत्यमुख्येन पृष्टः स भगवान् हरिः ।
प्रीतः क्षेमाय मर्त्यानां धर्मान् आह सनातनान् ॥ ११.१७.८ ॥
śrīśuka uvāca
itthaṃ svabhṛtyamukhyena pṛṣṭaḥ sa bhagavān hariḥ |
prītaḥ kṣemāya martyānāṃ dharmān āha sanātanān || 11.17.8 ||
Shriishuka uvaacha
Ittham svabhrityamukhyena prishtah sa bhagavaan harih |
Priitah kshemaaya martyaanaam dharmaan aaha sanaatanaan || 11.17.8 ||
श्री शुकदेव ने कहा — अपने प्रमुख सेवक द्वारा इस प्रकार पूछे जाने पर भगवान हरि प्रसन्न हुए और मनुष्यों के कल्याण के लिए सनातन धर्मों का उपदेश करने लगे।
Śuka said: Asked in this way by the foremost of his servants, Lord Hari was pleased, and for the welfare of mortals he set out the timeless forms of dharma.
श्रीभगवानुवाच
धर्म्य एष तव प्रश्नो नैःश्रेयसकरो नृणाम् ।
वर्णाश्रमाचारवतां तमुद्धव निबोध मे ॥ ११.१७.९ ॥
śrībhagavānuvāca
dharmya eṣa tava praśno naiḥśreyasakaro nṛṇām |
varṇāśramācāravatāṃ tamuddhava nibodha me || 11.17.9 ||
Shriibhagavaanuvaacha
Dharmya esha tava prashno naihshreyasakaro nrinaam |
Varnaashramaachaaravataam tamuddhava nibodha me || 11.17.9 ||
श्री भगवान ने कहा — उद्धव, तुम्हारा यह प्रश्न धर्मसंगत है और वर्णाश्रम के आचार वाले मनुष्यों को परम कल्याण देने वाला है। उस धर्म को मुझसे सुनो।
The Lord said: Uddhava, your question is in keeping with dharma and leads people who live by varṇa and āśrama to the highest good. Learn that dharma from me.
आदौ कृतयुगे वर्णो नृणां हंस इति स्मृतः ।
कृतकृत्याः प्रजा जात्या तस्मात् कृतयुगं विदुः ॥ ११.१७.१० ॥
ādau kṛtayuge varṇo nṛṇāṃ haṃsa iti smṛtaḥ |
kṛtakṛtyāḥ prajā jātyā tasmāt kṛtayugaṃ viduḥ || 11.17.10 ||
Aadau kritayuge varno nrinaam hamsa iti smritah |
Kritakrityaah prajaa jaatyaa tasmaat kritayugam viduh || 11.17.10 ||
आरंभ में, कृतयुग में मनुष्यों का एक ही वर्ण था, जिसे 'हंस' कहा जाता है। उस युग में लोग जन्म से ही कृतकृत्य (पूर्ण) होते थे, इसलिए उसे कृतयुग कहते हैं।
In the beginning, in the Kṛta age, humanity had a single varṇa, remembered as 'Haṃsa'. People were fulfilled [kṛta-kṛtya] from birth, and so that age is known as Kṛta.
वेदः प्रणव एवाग्रे धर्मोऽहं वृषरूपधृक् ।
उपासते तपोनिष्ठा हंसं मां मुक्तकिल्बिषाः ॥ ११.१७.११ ॥
vedaḥ praṇava evāgre dharmo'haṃ vṛṣarūpadhṛk |
upāsate taponiṣṭhā haṃsaṃ māṃ muktakilbiṣāḥ || 11.17.11 ||
Vedah pranava evaagre dharmo'ham vrisharuupadhrik |
Upaasate taponishthaa hamsam maam muktakilbishaah || 11.17.11 ||
तब वेद केवल प्रणव (ॐ) था, और धर्म वृषभ-रूप धारण किए स्वयं मैं था। तप में स्थित, पापरहित लोग हंस-रूप में मेरी उपासना करते थे।
Then the Veda was the syllable Om alone, and dharma was I myself, bearing the form of a bull. Steadfast in austerity and free of sin, people worshipped me as the Haṃsa.
त्रेतामुखे महाभाग प्राणान् मे हृदयात् त्रयी ।
विद्या प्रादुरभूत् तस्या अहमासं त्रिवृन्मखः ॥ ११.१७.१२ ॥
tretāmukhe mahābhāga prāṇān me hṛdayāt trayī |
vidyā prādurabhūt tasyā ahamāsaṃ trivṛnmakhaḥ || 11.17.12 ||
Tretaamukhe mahaabhaaga praanaan me hridayaat trayii |
Vidyaa praadurabhuut tasyaa ahamaasam trivrinmakhah || 11.17.12 ||
हे महाभाग, त्रेतायुग के आरंभ में मेरे हृदय से प्राण के द्वारा त्रयी विद्या (तीन वेद) प्रकट हुई, और उससे मैं तीन रूपों वाला यज्ञ बन गया।
Fortunate one, at the dawn of the Tretā age the threefold Vedic knowledge came forth from my heart by way of the breath, and from it I became the sacrifice in its threefold form.
विप्रक्षत्रियविट्शूद्रा मुखबाहूरुपादजाः ।
वैराजात् पुरुषात् जाता य आत्माचारलक्षणाः ॥ ११.१७.१३ ॥
viprakṣatriyaviṭśūdrā mukhabāhūrupādajāḥ |
vairājāt puruṣāt jātā ya ātmācāralakṣaṇāḥ || 11.17.13 ||
Viprakshatriyavitshuudraa mukhabaahuurupaadajaah |
Vairaajaat purushaat jaataa ya aatmaachaaralakshanaah || 11.17.13 ||
विराट पुरुष के मुख, भुजाओं, जंघाओं और चरणों से ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र उत्पन्न हुए, जो अपने-अपने आचरण से पहचाने जाते हैं।
From the face, arms, thighs and feet of the cosmic Puruṣa were born the brāhmaṇa, kṣatriya, vaiśya and śūdra, each known by its own conduct.
गृहाश्रमो जघनतो ब्रह्मचर्यं हृदो मम ।
वक्षःस्थलाद् वने वासो न्यासः शीर्षणि संस्थितः ॥ ११.१७.१४ ॥
gṛhāśramo jaghanato brahmacaryaṃ hṛdo mama |
vakṣaḥsthalād vane vāso nyāsaḥ śīrṣaṇi saṃsthitaḥ || 11.17.14 ||
Grihaashramo jaghanato brahmacharyam hrido mama |
Vakshahsthalaad vane vaaso nyaasah shiirshani samsthitah || 11.17.14 ||
गृहस्थ आश्रम मेरी जंघा के ऊपरी भाग से, ब्रह्मचर्य मेरे हृदय से, वानप्रस्थ मेरे वक्षःस्थल से और संन्यास मेरे सिर से उत्पन्न हुआ।
The householder's stage arose from my loins, celibate studentship from my heart, forest-dwelling from my chest, and renunciation has its place in my head.
वर्णानां आश्रमाणां च जन्मभूम्यनुसारिणीः ।
आसन् प्रकृतयो नॄणां नीचैः नीचोत्तमोत्तमाः ॥ ११.१७.१५ ॥
varṇānāṃ āśramāṇāṃ ca janmabhūmyanusāriṇīḥ |
āsan prakṛtayo nṝṇāṃ nīcaiḥ nīcottamottamāḥ || 11.17.15 ||
Varnaanaam aashramaanaam cha janmabhuumyanusaariniih |
Aasan prakritayo nrinaam niichaih niichottamottamaah || 11.17.15 ||
वर्णों और आश्रमों के मनुष्यों के स्वभाव उनके उत्पत्ति-स्थान के अनुसार बने — नीचे के स्थान से उत्पन्न होने वालों के नीचे, और ऊँचे स्थान वालों के ऊँचे।
The natures of people in the varṇas and āśramas followed the place from which they arose: lower for those from a lower place, higher for those from a higher one.
शमो दमस्तपः शौचं संतोषः क्षांतिरार्जवम् ।
मद्भक्तिश्च दया सत्यं ब्रह्मप्रकृतयस्त्विमाः ॥ ११.१७.१६ ॥
śamo damastapaḥ śaucaṃ saṃtoṣaḥ kṣāṃtirārjavam |
madbhaktiśca dayā satyaṃ brahmaprakṛtayastvimāḥ || 11.17.16 ||
Shamo damastapah shaucham samtoshah kshaamtiraarjavam |
Madbhaktishcha dayaa satyam brahmaprakritayastvimaah || 11.17.16 ||
शम (मन का संयम), दम (इन्द्रिय-संयम), तप, पवित्रता, संतोष, क्षमा, सरलता, मेरी भक्ति, दया और सत्य — ये ब्राह्मण के स्वभाव हैं।
Calm of mind, self-restraint, austerity, purity, contentment, forbearance, straightforwardness, devotion to me, compassion and truthfulness — these are the traits of the brāhmaṇa.
तेजो बलं धृतिः शौर्यं तितिक्षौदार्यमुद्यमः ।
स्थैर्यं ब्रह्मण्यतैश्वर्यं क्षत्र प्रकृतयस्त्विमाः ॥ ११.१७.१७ ॥
tejo balaṃ dhṛtiḥ śauryaṃ titikṣaudāryamudyamaḥ |
sthairyaṃ brahmaṇyataiśvaryaṃ kṣatra prakṛtayastvimāḥ || 11.17.17 ||
Tejo balam dhritih shauryam titikshaudaaryamudyamah |
Sthairyam brahmanyataishvaryam kshatra prakritayastvimaah || 11.17.17 ||
तेज, बल, धैर्य, शौर्य, सहनशीलता, उदारता, उद्यम, स्थिरता, ब्राह्मणों के प्रति निष्ठा और शासन-क्षमता — ये क्षत्रिय के स्वभाव हैं।
Vigour, strength, resolve, courage, endurance, generosity, enterprise, steadiness, regard for brāhmaṇas and the capacity to rule — these are the traits of the kṣatriya.
आस्तिक्यं दाननिष्ठा च अदंभो ब्रह्मसेवनम् ।
अतुष्टिः अर्थोपचयैः वैश्य प्रकृतयस्त्विमाः ॥ ११.१७.१८ ॥
āstikyaṃ dānaniṣṭhā ca adaṃbho brahmasevanam |
atuṣṭiḥ arthopacayaiḥ vaiśya prakṛtayastvimāḥ || 11.17.18 ||
Aastikyam daananishthaa cha adambho brahmasevanam |
Atushtih arthopachayaih vaishya prakritayastvimaah || 11.17.18 ||
आस्तिकता, दान में निष्ठा, दंभ का अभाव, ब्राह्मणों की सेवा और धन-संचय से कभी तृप्त न होना — ये वैश्य के स्वभाव हैं।
Faith, dedication to giving, freedom from pretence, service of brāhmaṇas, and never being satisfied with the gathering of wealth — these are the traits of the vaiśya.
शुश्रूषणं द्विजगवां देवानां चापि अमायया ।
तत्र लब्धेन संतोषः शूद्र प्रकृतयस्त्विमाः ॥ ११.१७.१९ ॥
śuśrūṣaṇaṃ dvijagavāṃ devānāṃ cāpi amāyayā |
tatra labdhena saṃtoṣaḥ śūdra prakṛtayastvimāḥ || 11.17.19 ||
Shushruushanam dvijagavaam devaanaam chaapi amaayayaa |
Tatra labdhena samtoshah shuudra prakritayastvimaah || 11.17.19 ||
बिना छल-कपट के द्विजों, गौओं और देवताओं की सेवा करना, और उससे जो मिले उसी में संतुष्ट रहना — ये शूद्र के स्वभाव हैं।
Serving the twice-born, the cows and the gods without deceit, and being content with what that service brings — these are the traits of the śūdra.
अशौचमनृतं स्तेयं नास्तिक्यं शुष्कविग्रहः ।
कामः क्रोधश्च तर्षश्च स्वभावोऽन्त्यावसायिनाम् ॥ ११.१७.२० ॥
aśaucamanṛtaṃ steyaṃ nāstikyaṃ śuṣkavigrahaḥ |
kāmaḥ krodhaśca tarṣaśca svabhāvo'ntyāvasāyinām || 11.17.20 ||
Ashauchamanritam steyam naastikyam shushkavigrahah |
Kaamah krodhashcha tarshashcha svabhaavo'ntyaavasaayinaam || 11.17.20 ||
अपवित्रता, असत्य, चोरी, नास्तिकता, व्यर्थ का झगड़ा, काम, क्रोध और तृष्णा — यह वर्ण-व्यवस्था के बाहर के सबसे निचले लोगों का स्वभाव बताया गया है।
Impurity, falsehood, theft, unbelief, pointless quarrelling, lust, anger and craving — this is described as the nature of those at the outermost margin, beyond the varṇas.
अहिंसा सत्यमस्तेयं अकामक्रोधलोभता ।
भूतप्रियहितेहा च धर्मोऽयं सार्ववर्णिकः ॥ ११.१७.२१ ॥
ahiṃsā satyamasteyaṃ akāmakrodhalobhatā |
bhūtapriyahitehā ca dharmo'yaṃ sārvavarṇikaḥ || 11.17.21 ||
Ahimsaa satyamasteyam akaamakrodhalobhataa |
Bhuutapriyahitehaa cha dharmo'yam saarvavarnikah || 11.17.21 ||
अहिंसा, सत्य, चोरी न करना, काम-क्रोध-लोभ से मुक्त रहना, और सब प्राणियों के प्रिय तथा हित की चेष्टा करना — यह सभी वर्णों का समान धर्म है।
Non-violence, truthfulness, not stealing, freedom from lust, anger and greed, and striving for what pleases and benefits all beings — this is the dharma common to every varṇa.
द्वितीयं प्राप्यानुपूर्व्यात् जन्मोपनयनं द्विजः ।
वसन् गुरुकुले दान्तो ब्रह्माधीयीत चाहूतः ॥ ११.१७.२२ ॥
dvitīyaṃ prāpyānupūrvyāt janmopanayanaṃ dvijaḥ |
vasan gurukule dānto brahmādhīyīta cāhūtaḥ || 11.17.22 ||
Dvitiiyam praapyaanupuurvyaat janmopanayanam dvijah |
Vasan gurukule daanto brahmaadhiiyiita chaahuutah || 11.17.22 ||
क्रम से उपनयन रूपी दूसरा जन्म पाकर द्विज गुरुकुल में रहे, संयमी बने, और गुरु के बुलाने पर वेद का अध्ययन करे।
Having received in due order his second birth, the sacred-thread initiation, the twice-born should live in the teacher's household, self-controlled, and study the Veda when called upon.
मेखला अजिन दण्डाक्ष ब्रह्मसूत्रकमण्डलून् ।
जटिलो अधौतदद्वासः अरक्तपीठः कुशान् दधत् ॥ ११.१७.२३ ॥
mekhalā ajina daṇḍākṣa brahmasūtrakamaṇḍalūn |
jaṭilo adhautadadvāsaḥ araktapīṭhaḥ kuśān dadhat || 11.17.23 ||
Mekhalaa ajina dandaaksha brahmasuutrakamandaluun |
Jatilo adhautadadvaasah araktapiithah kushaan dadhat || 11.17.23 ||
वह मेखला, मृगचर्म, दंड, रुद्राक्ष-माला, यज्ञोपवीत और कमंडलु धारण करे; जटा रखे, दाँतों और वस्त्रों को चमकाए-धोए नहीं, रंगीन आसन का प्रयोग न करे और कुश हाथ में रखे।
He should wear the girdle and deerskin and carry the staff, rosary, sacred thread and water-pot; keep his hair matted, leave his teeth unpolished and his garment unwashed, use no coloured seat, and hold kuśa grass.
स्नानभोजनहोमेषु जपोच्चारे च वाग्यतः ।
न च्छिंद्यान् नखरोमाणि कक्षोपस्थगतान्यपि ॥ ११.१७.२४ ॥
snānabhojanahomeṣu japoccāre ca vāgyataḥ |
na cchiṃdyān nakharomāṇi kakṣopasthagatānyapi || 11.17.24 ||
Snaanabhojanahomeshu japochchaare cha vaagyatah |
Na chchhimdyaan nakharomaani kakshopasthagataanyapi || 11.17.24 ||
स्नान, भोजन, होम, जप और मंत्रोच्चारण के समय वह मौन रहे। नख और रोम न काटे, काँख और गुप्त अंगों के भी नहीं।
While bathing, eating, making fire-offerings, and during japa and recitation, he should keep silent. He should not cut his nails or body hair, even that of the armpits and groin.
रेतो न अवकिरेत् जातु ब्रह्मव्रतधरः स्वयम् ।
अवकीर्णे अवगाह्य अप्सु यतासुः त्रिपदीं जपेत् ॥ ११.१७.२५ ॥
reto na avakiret jātu brahmavratadharaḥ svayam |
avakīrṇe avagāhya apsu yatāsuḥ tripadīṃ japet || 11.17.25 ||
Reto na avakiret jaatu brahmavratadharah svayam |
Avakiirne avagaahya apsu yataasuh tripadiim japet || 11.17.25 ||
ब्रह्मचर्य का व्रत धारण करने वाला कभी स्वयं वीर्यपात न करे। यदि स्खलन हो जाए तो जल में स्नान करके, प्राणायाम करते हुए गायत्री का जप करे।
Bound by the vow of celibacy, he should never himself let his seed be spilt. If it is spilt, he should immerse himself in water, restrain his breath and recite the three-footed Gāyatrī.
अग्न्यर्काचार्यगोविप्र गुरुवृद्धसुरान् शुचिः ।
समाहित उपासीत संध्ये च यतवाग्जपन् ॥ ११.१७.२६ ॥
agnyarkācāryagovipra guruvṛddhasurān śuciḥ |
samāhita upāsīta saṃdhye ca yatavāgjapan || 11.17.26 ||
Agnyarkaachaaryagovipra guruvriddhasuraan shuchih |
Samaahita upaasiita samdhye cha yatavaagjapan || 11.17.26 ||
पवित्र और एकाग्र होकर, वाणी को संयत रखते हुए और जप करते हुए वह दोनों संध्याओं में अग्नि, सूर्य, आचार्य, गौ, ब्राह्मण, गुरुजन, वृद्धों और देवताओं की उपासना करे।
Pure and collected, speech restrained and reciting quietly, he should worship at both twilights the fire, the sun, the teacher, cows, brāhmaṇas, elders, the aged and the gods.
आचार्यं मां विजानीयात् नावमन्येत कर्हिचित् ।
न मर्त्यबुद्ध्यासूयेत सर्वदेवमयो गुरुः ॥ ११.१७.२७ ॥
ācāryaṃ māṃ vijānīyāt nāvamanyeta karhicit |
na martyabuddhyāsūyeta sarvadevamayo guruḥ || 11.17.27 ||
Aachaaryam maam vijaaniiyaat naavamanyeta karhichit |
Na martyabuddhyaasuuyeta sarvadevamayo guruh || 11.17.27 ||
आचार्य को मेरा ही स्वरूप जाने, कभी उनका अपमान न करे। उन्हें साधारण मनुष्य समझकर उनमें दोष न देखे, क्योंकि गुरु सब देवताओं का स्वरूप है।
He should know the teacher to be me and never slight him. He should not find fault with him by thinking him an ordinary mortal, for the guru embodies all the gods.
सायं प्रातः उपानीय भैक्ष्यं तस्मै निवेदयेत् ।
यच्चान्यद् अपि अनुज्ञातं उपयुञ्जीत संयतः ॥ ११.१७.२८ ॥
sāyaṃ prātaḥ upānīya bhaikṣyaṃ tasmai nivedayet |
yaccānyad api anujñātaṃ upayuñjīta saṃyataḥ || 11.17.28 ||
Saayam praatah upaaniiya bhaikshyam tasmai nivedayet |
Yachchaanyad api anujnaatam upayunjiita samyatah || 11.17.28 ||
सुबह और शाम भिक्षा लाकर गुरु को अर्पित करे, और जो कुछ भी गुरु की अनुमति से मिले, उसे संयम से ग्रहण करे।
Morning and evening he should bring the alms he has gathered and offer them to the teacher, and use with restraint whatever he is permitted to take.
शुश्रूषमाण आचार्यं सदोपासीत नीचवत् ।
यान शय्यासनस्थानैः नातिदूरे कृताञ्जलिः ॥ ११.१७.२९ ॥
śuśrūṣamāṇa ācāryaṃ sadopāsīta nīcavat |
yāna śayyāsanasthānaiḥ nātidūre kṛtāñjaliḥ || 11.17.29 ||
Shushruushamaana aachaaryam sadopaasiita niichavat |
Yaana shayyaasanasthaanaih naatiduure kritaanjalih || 11.17.29 ||
आचार्य की सेवा करते हुए वह सदा विनम्र सेवक की भाँति उनके पास रहे — जब वे चलें, सोएँ, बैठें या खड़े हों, तब बहुत दूर न रहकर हाथ जोड़े उपस्थित रहे।
Serving the teacher, he should always attend on him humbly, like an attendant — not far off, hands joined, whether the teacher is walking, lying down, sitting or standing.
एवंवृत्तो गुरुकुले वसेद् भोगविवर्जितः ।
विद्या समाप्यते यावद् बिभ्रद् व्रतं अखण्डितम् ॥ ११.१७.३० ॥
evaṃvṛtto gurukule vased bhogavivarjitaḥ |
vidyā samāpyate yāvad bibhrad vrataṃ akhaṇḍitam || 11.17.30 ||
Evamvritto gurukule vased bhogavivarjitah |
Vidyaa samaapyate yaavad bibhrad vratam akhanditam || 11.17.30 ||
इस प्रकार आचरण करते हुए, भोगों से दूर रहकर और अपने व्रत को अखंड रखते हुए वह तब तक गुरुकुल में रहे, जब तक विद्या पूरी न हो।
Living in this way, avoiding indulgence and keeping his vow unbroken, he should stay in the teacher's household until his learning is complete.
यदि असौ छंदसां लोकं आरोक्ष्यन् ब्रह्मविष्टपम् ।
गुरवे विन्यसेद् देहं स्वाध्यायार्थं बृहद्व्रतः ॥ ११.१७.३१ ॥
yadi asau chaṃdasāṃ lokaṃ ārokṣyan brahmaviṣṭapam |
gurave vinyased dehaṃ svādhyāyārthaṃ bṛhadvrataḥ || 11.17.31 ||
Yadi asau chhamdasaam lokam aarokshyan brahmavishtapam |
Gurave vinyased deham svaadhyaayaartham brihadvratah || 11.17.31 ||
यदि वह वेदों के लोक, ब्रह्मलोक, तक पहुँचना चाहता है, तो आजीवन ब्रह्मचर्य का व्रत लेकर स्वाध्याय के लिए अपना शरीर गुरु को समर्पित कर दे।
If he aspires to rise to the world of the Vedas, the realm of Brahmā, he should take the lifelong vow and give his body over to the teacher for the sake of study.
अग्नौ गुरावात्मनि च सर्वभूतेषु मां परम् ।
अपृथग्धीः उपसीत ब्रह्मवर्चस्वी अकल्मषः ॥ ११.१७.३२ ॥
agnau gurāvātmani ca sarvabhūteṣu māṃ param |
apṛthagdhīḥ upasīta brahmavarcasvī akalmaṣaḥ || 11.17.32 ||
Agnau guraavaatmani cha sarvabhuuteshu maam param |
Aprithagdhiih upasiita brahmavarchasvii akalmashah || 11.17.32 ||
वेद-तेज से दीप्त और निष्पाप होकर, भेद-बुद्धि त्यागकर वह अग्नि में, गुरु में, अपने आप में और सब प्राणियों में मुझ परमेश्वर की उपासना करे।
Radiant with the lustre of the Veda and free of stain, seeing nothing as separate, he should worship me, the Supreme, in the fire, in the teacher, in himself and in all beings.
स्त्रीणां निरीक्षण स्पर्श संलाप क्ष्वेलनादिकम् ।
प्राणिनो मिथुनीभूतान् अगृहस्थो अग्रतस्त्यजेत् ॥ ११.१७.३३ ॥
strīṇāṃ nirīkṣaṇa sparśa saṃlāpa kṣvelanādikam |
prāṇino mithunībhūtān agṛhastho agratastyajet || 11.17.33 ||
Striinaam niriikshana sparsha samlaapa kshvelanaadikam |
Praanino mithuniibhuutaan agrihastho agratastyajet || 11.17.33 ||
जो गृहस्थ नहीं है, वह स्त्रियों को देखना, छूना, उनसे बातचीत और हँसी-ठिठोली आदि पूरी तरह छोड़ दे, और मैथुन में लगे प्राणियों को भी न देखे।
One who is not a householder should give up looking at, touching, conversing and joking with women and the like, and should turn away from creatures engaged in mating.
शौचं आचमनं स्नानं संध्योपासनमार्जवम् ।
तीर्थसेवा जपोऽस्पृश्या अभक्ष्य संभाष्यवर्जनम् ॥ ११.१७.३४ ॥
śaucaṃ ācamanaṃ snānaṃ saṃdhyopāsanamārjavam |
tīrthasevā japo'spṛśyā abhakṣya saṃbhāṣyavarjanam || 11.17.34 ||
Shaucham aachamanam snaanam samdhyopaasanamaarjavam |
Tiirthasevaa japo'sprishyaa abhakshya sambhaashyavarjanam || 11.17.34 ||
शुद्धता, आचमन, स्नान, संध्या-उपासना, सरलता, तीर्थ-सेवन, जप, और न छूने योग्य, न खाने योग्य तथा न बात करने योग्य से दूर रहना —
Cleanliness, sipping water in purification, bathing, the twilight worship, straightforwardness, visiting holy places, japa, and avoiding what should not be touched, eaten or spoken with —
सर्वाश्रमप्रयुक्तोऽयं नियमः कुलनंदन ।
मद्भावः सर्वभूतेषु मनोवाक्कायसंयमः ॥ ११.१७.३५ ॥
sarvāśramaprayukto'yaṃ niyamaḥ kulanaṃdana |
madbhāvaḥ sarvabhūteṣu manovākkāyasaṃyamaḥ || 11.17.35 ||
Sarvaashramaprayukto'yam niyamah kulanamdana |
Madbhaavah sarvabhuuteshu manovaakkaayasamyamah || 11.17.35 ||
हे कुलनंदन, यह नियम सभी आश्रमों के लिए है: सब प्राणियों में मेरी भावना रखना और मन, वाणी तथा शरीर का संयम।
— this discipline, delight of your clan, applies to every āśrama; and so does seeing me in all beings, and restraint of mind, speech and body.
एवं बृहद्व्रतधरो ब्राह्मणोऽग्निः इव ज्वलन् ।
मद्भक्तः तीव्रतपसा दग्धकर्माशयोऽमलः ॥ ११.१७.३६ ॥
evaṃ bṛhadvratadharo brāhmaṇo'gniḥ iva jvalan |
madbhaktaḥ tīvratapasā dagdhakarmāśayo'malaḥ || 11.17.36 ||
Evam brihadvratadharo braahmano'gnih iva jvalan |
Madbhaktah tiivratapasaa dagdhakarmaashayo'malah || 11.17.36 ||
इस प्रकार आजीवन ब्रह्मचर्य का व्रत धारण करने वाला मेरा भक्त ब्राह्मण अग्नि के समान दीप्त होता है; तीव्र तप से उसके कर्म-संस्कार जल जाते हैं और वह निर्मल हो जाता है।
A brāhmaṇa devoted to me who keeps the lifelong vow in this way blazes like fire; by intense austerity the store of his karma is burnt away, and he becomes spotless.
अथ अनंतरं आवेक्ष्यन् यथा जिज्ञासितागमः ।
गुरवे दक्षिणां दत्त्वा स्नायाद् गुर्वनुमोदितः ॥ ११.१७.३७ ॥
atha anaṃtaraṃ āvekṣyan yathā jijñāsitāgamaḥ |
gurave dakṣiṇāṃ dattvā snāyād gurvanumoditaḥ || 11.17.37 ||
Atha anamtaram aavekshyan yathaa jijnaasitaagamah |
Gurave dakshinaam dattvaa snaayaad gurvanumoditah || 11.17.37 ||
इसके बाद, जिस विद्या को जानना चाहता था उसे पूरा करके, और आगे के जीवन का विचार करके, वह गुरु को दक्षिणा दे और उनकी अनुमति से समावर्तन-स्नान करे।
Then, having mastered the scripture he sought to learn and considering the next step, he should give the teacher his fee and, with the teacher's leave, take the ritual bath that ends studentship.
गृहं वनं वोपविशेत् प्रव्रजेद्वा द्विजोत्तमः ।
आश्रमादाश्रमं गच्छेत् नान्यथा मत्परश्चरेत् ॥ ११.१७.३८ ॥
gṛhaṃ vanaṃ vopaviśet pravrajedvā dvijottamaḥ |
āśramādāśramaṃ gacchet nānyathā matparaścaret || 11.17.38 ||
Griham vanam vopavishet pravrajedvaa dvijottamah |
Aashramaadaashramam gachchhet naanyathaa matparashcharet || 11.17.38 ||
वह श्रेष्ठ द्विज गृहस्थ-जीवन में प्रवेश करे, या वन में जाए, या संन्यास ले। मेरे परायण व्यक्ति को एक आश्रम से दूसरे आश्रम में क्रम से जाना चाहिए, इसके विपरीत नहीं।
The best of the twice-born may then enter household life or the forest, or renounce the world. Devoted to me, he should move from one āśrama to the next, and not act otherwise.
गृहार्थी सदृशीं भार्यां उद्वहेद् अजुगुप्सिताम् ।
यवीयसीं तु वयसा यां सवर्णां अनुक्रमात् ॥ ११.१७.३९ ॥
gṛhārthī sadṛśīṃ bhāryāṃ udvahed ajugupsitām |
yavīyasīṃ tu vayasā yāṃ savarṇāṃ anukramāt || 11.17.39 ||
Grihaarthii sadrishiim bhaaryaam udvahed ajugupsitaam |
Yaviiyasiim tu vayasaa yaam savarnaam anukramaat || 11.17.39 ||
गृहस्थ-जीवन चाहने वाला अपने अनुरूप, निर्दोष, आयु में छोटी और अपने ही वर्ण की कन्या से विवाह करे, उचित क्रम का पालन करते हुए।
One who wants a household should marry a suitable, blameless wife, younger than himself and of the same varṇa, following the proper order.
इज्याध्ययनदानानि सर्वेषां च द्विजन्मनाम् ।
प्रतिग्रहोऽध्यापनं च ब्राह्मणस्यैव याजनम् ॥ ११.१७.४० ॥
ijyādhyayanadānāni sarveṣāṃ ca dvijanmanām |
pratigraho'dhyāpanaṃ ca brāhmaṇasyaiva yājanam || 11.17.40 ||
Ijyaadhyayanadaanaani sarveshaam cha dvijanmanaam |
Pratigraho'dhyaapanam cha braahmanasyaiva yaajanam || 11.17.40 ||
यज्ञ, अध्ययन और दान सभी द्विजों के कर्म हैं; दान लेना, पढ़ाना और यज्ञ कराना केवल ब्राह्मण के कर्म हैं।
Sacrifice, study and giving belong to all the twice-born; accepting gifts, teaching and officiating at sacrifices belong to the brāhmaṇa alone.
प्रतिग्रहं मन्यमानः तपस्तेजोयशोनुदम् ।
अन्याभ्यामेव जीवेत शिलैर्वा दोषदृक् तयोः ॥ ११.१७.४१ ॥
pratigrahaṃ manyamānaḥ tapastejoyaśonudam |
anyābhyāmeva jīveta śilairvā doṣadṛk tayoḥ || 11.17.41 ||
Pratigraham manyamaanah tapastejoyashonudam |
Anyaabhyaameva jiiveta shilairvaa doshadrik tayoh || 11.17.41 ||
दान लेने को तप, तेज और यश का नाश करने वाला मानकर ब्राह्मण बाकी दो कर्मों से जीविका चलाए; और यदि उन दोनों में भी दोष दिखे, तो खेतों में गिरे अन्न-कण बीनकर जीवन-निर्वाह करे।
Regarding the acceptance of gifts as something that wears away austerity, lustre and good name, he should live by the other two; or, seeing fault in those as well, by gleaning grain left in the fields.
ब्राह्मणस्य हि देहोऽयं क्षुद्रकामाय नेष्यते ।
कृच्छ्राय तपसे चेह प्रेत्यानन्तसुखाय च ॥ ११.१७.४२ ॥
brāhmaṇasya hi deho'yaṃ kṣudrakāmāya neṣyate |
kṛcchrāya tapase ceha pretyānantasukhāya ca || 11.17.42 ||
Braahmanasya hi deho'yam kshudrakaamaaya neshyate |
Krichchhraaya tapase cheha pretyaanantasukhaaya cha || 11.17.42 ||
ब्राह्मण का यह शरीर तुच्छ इच्छाओं की पूर्ति के लिए नहीं है; यह यहाँ कठोर साधना और तप के लिए, और मृत्यु के बाद अनंत सुख के लिए है।
The body of a brāhmaṇa is not meant for petty desires; it is meant for hardship and austerity here, and for boundless happiness hereafter.
शिलोञ्छवृत्त्या परितुष्टचित्तो
धर्मं महांतं विरजं जुषाणः ।
मय्यर्पितात्मा गृह एव तिष्ठन्
नातिप्रसक्तः समुपैति शांतिम् ॥ ११.१७.४३ ॥
śiloñchavṛttyā parituṣṭacitto
dharmaṃ mahāṃtaṃ virajaṃ juṣāṇaḥ |
mayyarpitātmā gṛha eva tiṣṭhan
nātiprasaktaḥ samupaiti śāṃtim || 11.17.43 ||
Shilonchhavrittyaa paritushtachitto
Dharmam mahaamtam virajam jushaanah |
Mayyarpitaatmaa griha eva tishthan
Naatiprasaktah samupaiti shaamtim || 11.17.43 ||
जो बीने हुए अन्न-कणों से जीविका चलाकर संतुष्ट रहता है, महान और निर्मल धर्म का पालन करता है, और अपना मन मुझे अर्पित कर देता है, वह घर में रहते हुए भी अधिक आसक्त न होकर शांति पा लेता है।
Content to live by gleaning, practising a great and stainless dharma, with his heart given over to me, such a man — though he remains at home — is not overly attached, and he comes to peace.
समुद्धरंति ये विप्रं सीदंतं मत्परायणम् ।
तान् उद्धरिष्ये न चिराद् आपद्भ्यो नौः इवार्णवात् ॥ ११.१७.४४ ॥
samuddharaṃti ye vipraṃ sīdaṃtaṃ matparāyaṇam |
tān uddhariṣye na cirād āpadbhyo nauḥ ivārṇavāt || 11.17.44 ||
Samuddharamti ye vipram siidamtam matparaayanam |
Taan uddharishye na chiraad aapadbhyo nauh ivaarnavaat || 11.17.44 ||
जो लोग संकट में पड़े मेरे परायण ब्राह्मण का उद्धार करते हैं, उन्हें मैं शीघ्र ही विपत्तियों से वैसे ही पार कर देता हूँ जैसे नाव समुद्र से।
Those who lift up a brāhmaṇa devoted to me when he is sinking in hardship, I will soon lift out of their own troubles, as a boat carries people across the sea.
सर्वाः समुद्धरेद् राजा पितेव व्यसनात् प्रजाः ।
आत्मानं आत्मना धीरो यथा गजपतिर्गजान् ॥ ११.१७.४५ ॥
sarvāḥ samuddhared rājā piteva vyasanāt prajāḥ |
ātmānaṃ ātmanā dhīro yathā gajapatirgajān || 11.17.45 ||
Sarvaah samuddhared raajaa piteva vyasanaat prajaah |
Aatmaanam aatmanaa dhiiro yathaa gajapatirgajaan || 11.17.45 ||
राजा पिता की भाँति अपनी सारी प्रजा को संकट से उबारे, और धीर होकर स्वयं अपना भी उद्धार करे, जैसे गजराज अपने झुंड के हाथियों की रक्षा करता है।
A king should rescue all his subjects from misfortune as a father would, and, steady-minded, rescue himself by his own effort, as the lord of a herd protects the elephants.
एवंविधो नरपतिः विमानेनार्कवर्चसा ।
विधूय इह अशुभं कृत्स्नं इंद्रेण सह मोदते ॥ ११.१७.४६ ॥
evaṃvidho narapatiḥ vimānenārkavarcasā |
vidhūya iha aśubhaṃ kṛtsnaṃ iṃdreṇa saha modate || 11.17.46 ||
Evamvidho narapatih vimaanenaarkavarchasaa |
Vidhuuya iha ashubham kritsnam imdrena saha modate || 11.17.46 ||
ऐसा राजा यहाँ सारे अशुभ को दूर करके सूर्य के समान दीप्त विमान में इन्द्र के साथ आनंद करता है।
A ruler of this kind, having shaken off every wrong here, rejoices with Indra, riding a celestial car as bright as the sun.
सीदन् विप्रः वणिक् वृत्त्या पण्यैः एवापदं तरेत् ।
खड्गेन वा आपदाक्रांतो न श्ववृत्त्या कथञ्चन ॥ ११.१७.४७ ॥
sīdan vipraḥ vaṇik vṛttyā paṇyaiḥ evāpadaṃ taret |
khaḍgena vā āpadākrāṃto na śvavṛttyā kathañcana || 11.17.47 ||
Siidan viprah vanik vrittyaa panyaih evaapadam taret |
Khadgena vaa aapadaakraamto na shvavrittyaa kathanchana || 11.17.47 ||
संकट में पड़ा ब्राह्मण व्यापारी की वृत्ति अपनाकर, वस्तुएँ बेचकर विपत्ति पार करे; अत्यधिक संकट में तलवार का सहारा ले ले, पर कुत्ते जैसी दास-वृत्ति कभी न अपनाए।
A brāhmaṇa in distress may get through his hardship by trading, dealing in goods; if hard pressed, even by the sword — but never by a dog's life of servile dependence.
वैश्यवृत्त्या तु राजन्यो जीवेत् मृगययापदि ।
चरेद् वा विप्ररूपेण न श्ववृत्त्या कथञ्चन ॥ ११.१७.४८ ॥
vaiśyavṛttyā tu rājanyo jīvet mṛgayayāpadi |
cared vā viprarūpeṇa na śvavṛttyā kathañcana || 11.17.48 ||
Vaishyavrittyaa tu raajanyo jiivet mrigayayaapadi |
Chared vaa vipraruupena na shvavrittyaa kathanchana || 11.17.48 ||
आपत्ति में क्षत्रिय वैश्य की वृत्ति से या शिकार से जीविका चलाए, या ब्राह्मण का रूप लेकर (अध्यापन आदि से) रहे, पर कुत्ते जैसी दास-वृत्ति कभी न अपनाए।
In an emergency a kṣatriya may live by a vaiśya's work or by hunting, or take up a brāhmaṇa's role; but never by a dog's life of servitude.
शूद्रवृत्तिं भजेद् वैश्यः शूद्रः कारुकटक्रियाम् ।
कृच्छ्रान् मुक्तो न गर्ह्येण वृत्तिं लिप्सेत कर्मणा ॥ ११.१७.४९ ॥
śūdravṛttiṃ bhajed vaiśyaḥ śūdraḥ kārukaṭakriyām |
kṛcchrān mukto na garhyeṇa vṛttiṃ lipseta karmaṇā || 11.17.49 ||
Shuudravrittim bhajed vaishyah shuudrah kaarukatakriyaam |
Krichchhraan mukto na garhyena vrittim lipseta karmanaa || 11.17.49 ||
संकट में वैश्य शूद्र की वृत्ति अपना सकता है और शूद्र कारीगरी तथा चटाई बुनने जैसे काम। पर कठिनाई से मुक्त होने पर कोई भी निंदनीय कर्म से जीविका न चाहे।
A vaiśya may take up a śūdra's livelihood, and a śūdra the work of craftsmen, such as weaving mats. But once free of hardship, no one should seek a living by blameworthy work.
वेदाध्याय स्वधा स्वाहा बलि अन्नाद्यैः यथोदयम् ।
देवर्षिपितृभूतानि मद् रूपाणि अन्वहं यजेत् ॥ ११.१७.५० ॥
vedādhyāya svadhā svāhā bali annādyaiḥ yathodayam |
devarṣipitṛbhūtāni mad rūpāṇi anvahaṃ yajet || 11.17.50 ||
Vedaadhyaaya svadhaa svaahaa bali annaadyaih yathodayam |
Devarshipitribhuutaani mad ruupaani anvaham yajet || 11.17.50 ||
अपनी सामर्थ्य के अनुसार वेद-पाठ, स्वधा, स्वाहा, बलि और अन्न आदि से गृहस्थ प्रतिदिन देवताओं, ऋषियों, पितरों और प्राणियों का यजन करे, जो मेरे ही रूप हैं।
According to his means, the householder should honour every day the gods, sages, ancestors and all beings — who are my forms — with Vedic recitation, offerings with svadhā and svāhā, food-offerings and meals.
यदृच्छया उपपन्नेन शुक्लेन उपार्जितेन वा ।
धनेन अपीडयन् भृत्यान् न्यायेन एव आहरेत् क्रतून् ॥ ११.१७.५१ ॥
yadṛcchayā upapannena śuklena upārjitena vā |
dhanena apīḍayan bhṛtyān nyāyena eva āharet kratūn || 11.17.51 ||
Yadrichchhayaa upapannena shuklena upaarjitena vaa |
Dhanena apiidayan bhrityaan nyaayena eva aaharet kratuun || 11.17.51 ||
अपने आप मिले धन से या ईमानदारी से कमाए धन से, अपने आश्रितों को कष्ट दिए बिना, वह विधिपूर्वक यज्ञ करे।
With wealth that has come unsought or has been honestly earned, and without straining his dependants, he should perform sacrifices in the proper way.
कुटुंबेषु न सज्जेत न प्रमाद्येत् कुटुंबी अपि ।
विपश्चित् नश्वरं पश्येद् अदृष्टमपि दृष्टवत् ॥ ११.१७.५२ ॥
kuṭuṃbeṣu na sajjeta na pramādyet kuṭuṃbī api |
vipaścit naśvaraṃ paśyed adṛṣṭamapi dṛṣṭavat || 11.17.52 ||
Kutumbeshu na sajjeta na pramaadyet kutumbii api |
Vipashchit nashvaram pashyed adrishtamapi drishtavat || 11.17.52 ||
गृहस्थ होकर भी परिवार में आसक्त न हो और प्रमाद न करे। विवेकी व्यक्ति परलोक आदि अदृष्ट को भी दृष्ट संसार की तरह नश्वर देखे।
Though a family man, he should not cling to his family nor grow careless. The wise see the unseen [worlds to come] as perishable, just like the seen.
पुत्रदारा आप्तबंधूनां संगमः पांथसङ्गमः ।
अनुदेहं वियन्त्येते स्वप्नो निद्रानुगो यथा ॥ ११.१७.५३ ॥
putradārā āptabaṃdhūnāṃ saṃgamaḥ pāṃthasaṅgamaḥ |
anudehaṃ viyantyete svapno nidrānugo yathā || 11.17.53 ||
Putradaaraa aaptabamdhuunaam samgamah paamthasangamah |
Anudeham viyantyete svapno nidraanugo yathaa || 11.17.53 ||
पुत्र, पत्नी, स्वजन और बंधु-बांधवों का साथ राह में मिले यात्रियों के मेल जैसा है। जैसे नींद के साथ स्वप्न भी चला जाता है, वैसे ही हर देह के छूटने पर ये सब बिछुड़ जाते हैं।
The company of children, wife, relatives and friends is like travellers meeting on a road. With each body they part, as a dream departs along with sleep.
इत्थं परिमृशन् मुक्तो गृहेषु अतिथिवद् वसन् ।
न गृहैः अनुबध्येत निर्ममो निरहङ्कृतः ॥ ११.१७.५४ ॥
itthaṃ parimṛśan mukto gṛheṣu atithivad vasan |
na gṛhaiḥ anubadhyeta nirmamo nirahaṅkṛtaḥ || 11.17.54 ||
Ittham parimrishan mukto griheshu atithivad vasan |
Na grihaih anubadhyeta nirmamo nirahankritah || 11.17.54 ||
ऐसा विचार करता हुआ, घर में अतिथि की तरह रहने वाला मुक्त पुरुष घर-गृहस्थी से बँधे नहीं; वह ममता और अहंकार से रहित रहे।
Reflecting in this way, one who is free lives at home like a guest; without 'mine' and without ego, he should not be bound by the household.
कर्मभिः गृहमेधीयैः इष्ट्वा मामेव भक्तिमान् ।
तिष्ठेद् वनं वोपविशेत् प्रजावान् वा परिव्रजेत् ॥ ११.१७.५५ ॥
karmabhiḥ gṛhamedhīyaiḥ iṣṭvā māmeva bhaktimān |
tiṣṭhed vanaṃ vopaviśet prajāvān vā parivrajet || 11.17.55 ||
Karmabhih grihamedhiiyaih ishtvaa maameva bhaktimaan |
Tishthed vanam vopavishet prajaavaan vaa parivrajet || 11.17.55 ||
गृहस्थ के योग्य कर्मों द्वारा भक्तिपूर्वक मेरी ही आराधना करके वह चाहे घर में ही रहे, चाहे वन में चला जाए, या संतान होने पर संन्यास ले ले।
Having worshipped me alone with devotion through the rites proper to a householder, he may remain at home, or go to the forest, or, if he has offspring, become a wandering renunciate.
यस्तु आसक्तमतिः गेहे पुत्रवित्तैषणा आतुरः ।
स्त्रैणः कृपणधीः मूढो मम अहं इति बध्यते ॥ ११.१७.५६ ॥
yastu āsaktamatiḥ gehe putravittaiṣaṇā āturaḥ |
straiṇaḥ kṛpaṇadhīḥ mūḍho mama ahaṃ iti badhyate || 11.17.56 ||
Yastu aasaktamatih gehe putravittaishanaa aaturah |
Strainah kripanadhiih muudho mama aham iti badhyate || 11.17.56 ||
किंतु जिसकी बुद्धि घर में आसक्त है, जो पुत्र और धन की लालसा से व्याकुल है, स्त्री में लिप्त, दीन-बुद्धि और मूढ़ है, वह 'मैं' और 'मेरा' के भाव से बँध जाता है।
But one whose mind clings to the house, who is fevered by craving for sons and wealth, attached to women, mean-spirited and deluded, is bound by the thought of 'I' and 'mine'.
अहो मे पितरौ वृद्धौ भार्या बालात्मजात्मजाः ।
अनाथा मामृते दीनाः कथं जीवन्ति दुःखिताः ॥ ११.१७.५७ ॥
aho me pitarau vṛddhau bhāryā bālātmajātmajāḥ |
anāthā māmṛte dīnāḥ kathaṃ jīvanti duḥkhitāḥ || 11.17.57 ||
Aho me pitarau vriddhau bhaaryaa baalaatmajaatmajaah |
Anaathaa maamrite diinaah katham jiivanti duhkhitaah || 11.17.57 ||
'हाय! मेरे माता-पिता बूढ़े हैं, पत्नी के छोटे-छोटे बच्चे हैं; मेरे बिना ये अनाथ, दीन और दुखी लोग कैसे जीएँगे?'
'Alas, my parents are old, my wife has small children; without me these helpless, wretched people will be forlorn — how will they live?'
एवं गृहाशयाक्षिप्त हृदयो मूढधीः अयम् ।
अतृप्तस्तान् अनुध्यायन् मृतोऽन्धं विशते तमः ॥ ११.१७.५८ ॥
evaṃ gṛhāśayākṣipta hṛdayo mūḍhadhīḥ ayam |
atṛptastān anudhyāyan mṛto'ndhaṃ viśate tamaḥ || 11.17.58 ||
Evam grihaashayaakshipta hridayo muudhadhiih ayam |
Atriptastaan anudhyaayan mrito'ndham vishate tamah || 11.17.58 ||
इस प्रकार घर की चिंता से जिसका हृदय खिंचा रहता है, वह मूढ़बुद्धि अतृप्त ही उन्हीं का ध्यान करता हुआ मरता है और घोर अंधकार में प्रवेश करता है।
His heart thus dragged about by thoughts of home, this dull-minded man dies unsatisfied, still brooding on them, and enters blind darkness.
↑ All sectionsअथ अष्टादशोऽध्यायः · Chapter 18 — The forest-dweller and the renunciate
श्रीभगवानुवाच
वनं विविक्षुः पुत्रेषु भार्यां न्यस्य सहैव वा ।
वन एव वसेत् शान्तः तृतीयं भागमायुषः ॥ ११.१८.१ ॥
śrībhagavānuvāca
vanaṃ vivikṣuḥ putreṣu bhāryāṃ nyasya sahaiva vā |
vana eva vaset śāntaḥ tṛtīyaṃ bhāgamāyuṣaḥ || 11.18.1 ||
Shriibhagavaanuvaacha
Vanam vivikshuh putreshu bhaaryaam nyasya sahaiva vaa |
Vana eva vaset shaantah tritiiyam bhaagamaayushah || 11.18.1 ||
श्रीभगवान बोले — जो वन में प्रवेश करना चाहे, वह पत्नी को पुत्रों के पास छोड़कर या उसे साथ लेकर, शांतचित्त होकर आयु का तीसरा भाग वन में ही बिताए।
The Blessed Lord said: One who wishes to enter the forest should entrust his wife to his sons, or take her along, and live calmly in the forest for the third part of his life.
कन्दमूलफलैः वन्यैः मेध्यैः वृत्तिं प्रकल्पयेत् ।
वसीत वल्कलं वासः तृणपर्णाजिनानि च ॥ ११.१८.२ ॥
kandamūlaphalaiḥ vanyaiḥ medhyaiḥ vṛttiṃ prakalpayet |
vasīta valkalaṃ vāsaḥ tṛṇaparṇājināni ca || 11.18.2 ||
Kandamuulaphalaih vanyaih medhyaih vrittim prakalpayet |
Vasiita valkalam vaasah trinaparnaajinaani cha || 11.18.2 ||
वह वन में उगने वाले पवित्र कंद, मूल और फलों से निर्वाह करे, और वल्कल, घास, पत्तों या मृगचर्म को वस्त्र के रूप में धारण करे।
He should make his living from pure forest roots, tubers and fruits, and wear bark, grass, leaves or deerskin for clothing.
केशरोमनखश्मश्रुमलानि बिभृयाद् दतः ।
न धावेदप्सु मज्जेत त्रिकालं स्थण्डिलेशयः ॥ ११.१८.३ ॥
keśaromanakhaśmaśrumalāni bibhṛyād dataḥ |
na dhāvedapsu majjeta trikālaṃ sthaṇḍileśayaḥ || 11.18.3 ||
Kesharomanakhashmashrumalaani bibhriyaad datah |
Na dhaavedapsu majjeta trikaalam sthandileshayah || 11.18.3 ||
वह सिर और शरीर के बाल, नख, दाढ़ी-मूँछ और देह का मैल वैसे ही रहने दे; दाँत साफ़ न करे। तीनों संध्याओं में जल में स्नान करे और खुली भूमि पर सोए।
He should let his hair, body hair, nails and beard grow and bear the grime of the body; he should not clean his teeth. He should bathe in water at the three junctions of the day and sleep on the bare ground.
ग्रीष्मे तप्येत पञ्चाग्नीन् वर्षास्वासारषाड् जले ।
आकण्ठमग्नः शिशिरे एवंवृत्तस्तपश्चरेत् ॥ ११.१८.४ ॥
grīṣme tapyeta pañcāgnīn varṣāsvāsāraṣāḍ jale |
ākaṇṭhamagnaḥ śiśire evaṃvṛttastapaścaret || 11.18.4 ||
Griishme tapyeta panchaagniin varshaasvaasaarashaad jale |
Aakanthamagnah shishire evamvrittastapashcharet || 11.18.4 ||
गर्मी में पाँच अग्नियों के बीच तप करे, वर्षा में खुले में मूसलाधार बौछारें सहे और जाड़े में गले तक जल में डूबा रहे — इस प्रकार रहते हुए तपस्या करे।
In summer he should endure the heat of the five fires, in the rains bear the downpours in the open, and in winter stand in water up to his neck; living thus he should practise austerity.
अग्निपक्वं समश्नीयात् कालपक्वमथापि वा ।
उलूखलाश्मकुट्टो वा दन्तोलूखल एव वा ॥ ११.१८.५ ॥
agnipakvaṃ samaśnīyāt kālapakvamathāpi vā |
ulūkhalāśmakuṭṭo vā dantolūkhala eva vā || 11.18.5 ||
Agnipakvam samashniiyaat kaalapakvamathaapi vaa |
Uluukhalaashmakutto vaa dantoluukhala eva vaa || 11.18.5 ||
वह आग पर पकाया हुआ अन्न खाए, या समय से अपने-आप पका फल; उसे ओखली या पत्थर से कूटकर खाए, अथवा दाँतों को ही ओखली बना ले।
He may eat food cooked on fire, or what has ripened with time; he may pound it with mortar or stone, or use his own teeth as the mortar.
स्वयं सञ्चिनुयात् सर्वम् आत्मनो वृत्तिकारणम् ।
देशकालबलाभिज्ञो नाददीतान्यदाऽऽहृतम् ॥ ११.१८.६ ॥
svayaṃ sañcinuyāt sarvam ātmano vṛttikāraṇam |
deśakālabalābhijño nādadītānyadā''hṛtam || 11.18.6 ||
Svayam sanchinuyaat sarvam aatmano vrittikaaranam |
Deshakaalabalaabhijno naadadiitaanyadaa''hritam || 11.18.6 ||
देश, काल और अपनी शक्ति को समझकर वह अपने निर्वाह की सारी सामग्री स्वयं जुटाए; किसी और समय की लाई या दूसरों की लाई वस्तु न ले।
Knowing the place, the season and his own strength, he should gather for himself everything needed to sustain him, and not accept what was brought at another time [or by others].
वन्यैश्चरुपुरोडाशैः निर्वपेत् कालचोदितान् ।
न तु श्रौतेन पशुना मां यजेत वनाश्रमी ॥ ११.१८.७ ॥
vanyaiścarupuroḍāśaiḥ nirvapet kālacoditān |
na tu śrautena paśunā māṃ yajeta vanāśramī || 11.18.7 ||
Vanyaishcharupurodaashaih nirvapet kaalachoditaan |
Na tu shrautena pashunaa maam yajeta vanaashramii || 11.18.7 ||
वह वन की सामग्री से बने चरु और पुरोडाश से समय-समय पर विहित आहुतियाँ दे; पर वानप्रस्थ पशु-बलि वाले श्रौत यज्ञ से मेरी पूजा न करे।
With offerings of rice and cakes made from forest produce he should perform the oblations enjoined by season; but the forest-dweller should not worship me with the Vedic animal sacrifice.
अग्निहोत्रं च दर्शश्च पौर्णमासश्च पूर्ववत् ।
चातुर्मास्यानि च मुनेः आम्नातानि च नैगमैः ॥ ११.१८.८ ॥
agnihotraṃ ca darśaśca paurṇamāsaśca pūrvavat |
cāturmāsyāni ca muneḥ āmnātāni ca naigamaiḥ || 11.18.8 ||
Agnihotram cha darshashcha paurnamaasashcha puurvavat |
Chaaturmaasyaani cha muneh aamnaataani cha naigamaih || 11.18.8 ||
वेद के ज्ञाताओं ने इस मुनि के लिए भी पहले की भाँति अग्निहोत्र, दर्श, पौर्णमास और चातुर्मास्य यज्ञ विहित किए हैं।
For this sage too, as before, the Vedic authorities have prescribed the agnihotra, the new-moon and full-moon rites, and the four-monthly observances.
एवं चीर्णेन तपसा मुनिर्धमनिसंततः ।
मां तपोमयमाराध्य ऋषिलोकादुपैति माम् ॥ ११.१८.९ ॥
evaṃ cīrṇena tapasā munirdhamanisaṃtataḥ |
māṃ tapomayamārādhya ṛṣilokādupaiti mām || 11.18.9 ||
Evam chiirnena tapasaa munirdhamanisamtatah |
Maam tapomayamaaraadhya rishilokaadupaiti maam || 11.18.9 ||
इस प्रकार आचरित तपस्या से इतना क्षीण हुआ कि नसें दिखने लगें, वह मुनि तपोमय मेरी आराधना करके ऋषियों के लोक से होता हुआ मुझे ही प्राप्त होता है।
Through austerity practised in this way, the sage, worn so thin that his veins stand out, worships me who am austerity itself, and passing through the world of the ṛṣis, comes to me.
यस्त्वेतत्कृच्छ्रतश्चीर्णं तपो निःश्रेयसं महत् ।
कामायाल्पीयसे युञ्ज्याद् बालिशः कोऽपरस्ततः ॥ ११.१८.१० ॥
yastvetatkṛcchrataścīrṇaṃ tapo niḥśreyasaṃ mahat |
kāmāyālpīyase yuñjyād bāliśaḥ ko'parastataḥ || 11.18.10 ||
Yastvetatkrichchhratashchiirnam tapo nihshreyasam mahat |
Kaamaayaalpiiyase yunjyaad baalishah ko'parastatah || 11.18.10 ||
जो इतने कष्ट से साधी गई, परम कल्याण देने वाली इस महान तपस्या को किसी तुच्छ कामना के लिए लगा देता है, उससे बढ़कर मूर्ख और कौन होगा?
Who could be more foolish than one who spends this great austerity — performed with such hardship and leading to the highest good — on some trifling desire?
यदासौ नियमेऽकल्पो जरया जातवेपथुः ।
आत्मन्यग्नीन् समारोप्य मच्चित्तोऽग्निं समाविशेत् ॥ ११.१८.११ ॥
yadāsau niyame'kalpo jarayā jātavepathuḥ |
ātmanyagnīn samāropya maccitto'gniṃ samāviśet || 11.18.11 ||
Yadaasau niyame'kalpo jarayaa jaatavepathuh |
Aatmanyagniin samaaropya machchitto'gnim samaavishet || 11.18.11 ||
जब बुढ़ापे से काँपने के कारण वह नियमों का पालन करने में असमर्थ हो जाए, तब यज्ञ की अग्नियों को अपने भीतर स्थापित करके, मुझमें मन लगाकर वह अग्नि में प्रवेश करे।
When he can no longer keep the observances and trembles with age, he should take the sacred fires into himself and, with his mind on me, enter the fire.
यदा कर्मविपाकेषु लोकेषु निरयात्मसु ।
विरागो जायते सम्यङ् न्यस्ताग्निः प्रव्रजेत्ततः ॥ ११.१८.१२ ॥
yadā karmavipākeṣu lokeṣu nirayātmasu |
virāgo jāyate samyaṅ nyastāgniḥ pravrajettataḥ || 11.18.12 ||
Yadaa karmavipaakeshu lokeshu nirayaatmasu |
Viraago jaayate samyan nyastaagnih pravrajettatah || 11.18.12 ||
जब कर्मफल से मिलने वाले लोकों के प्रति — जो नरक के समान ही हैं — पूर्ण वैराग्य उत्पन्न हो जाए, तब वह अग्नियों को त्यागकर संन्यास ले ले।
When full dispassion arises towards the worlds that are only the ripening of karma and are hellish in nature, he should lay aside the fires and renounce.
इष्ट्वा यथोपदेशं मां दत्त्वा सर्वस्वमृत्विजे ।
अग्नीन् स्वप्राण आवेश्य निरपेक्षः परिव्रजेत् ॥ ११.१८.१३ ॥
iṣṭvā yathopadeśaṃ māṃ dattvā sarvasvamṛtvije |
agnīn svaprāṇa āveśya nirapekṣaḥ parivrajet || 11.18.13 ||
Ishtvaa yathopadesham maam dattvaa sarvasvamritvije |
Agniin svapraana aaveshya nirapekshah parivrajet || 11.18.13 ||
विधि के अनुसार मेरी पूजा करके, अपना सब कुछ ऋत्विज को दान देकर, अग्नियों को अपने प्राण में स्थापित करके वह निरपेक्ष होकर परिव्राजक बने।
Having worshipped me as instructed and given all he owns to the officiating priest, he should place the fires within his own prāṇa and wander forth, wanting nothing.
विप्रस्य वै संन्यसतो देवा दारादिरूपिणः ।
विघ्नान् कुर्वन्त्ययं ह्यस्मान् आक्रम्य समियात् परम् ॥ ११.१८.१४ ॥
viprasya vai saṃnyasato devā dārādirūpiṇaḥ |
vighnān kurvantyayaṃ hyasmān ākramya samiyāt param || 11.18.14 ||
Viprasya vai samnyasato devaa daaraadiruupinah |
Vighnaan kurvantyayam hyasmaan aakramya samiyaat param || 11.18.14 ||
जब ब्राह्मण संन्यास लेता है, तब देवता पत्नी आदि का रूप लेकर बाधाएँ डालते हैं, यह सोचकर कि 'यह हमें लाँघकर परम पद को चला जाएगा।'
When a brāhmaṇa renounces, the gods, taking the form of his wife and others, put obstacles in his way, thinking, 'He will pass beyond us and reach the Supreme.'
बिभृयाच्चेन् मुनिर्वासः कौपीनाच्छादनं परम् ।
त्यक्तं न दण्डपात्राभ्याम् अन्यत् किञ्चिद् अनापदि ॥ ११.१८.१५ ॥
bibhṛyāccen munirvāsaḥ kaupīnācchādanaṃ param |
tyaktaṃ na daṇḍapātrābhyām anyat kiñcid anāpadi || 11.18.15 ||
Bibhriyaachchen munirvaasah kaupiinaachchhaadanam param |
Tyaktam na dandapaatraabhyaam anyat kinchid anaapadi || 11.18.15 ||
यदि मुनि वस्त्र रखे तो केवल लंगोटी और उसे ढकने भर का कपड़ा रखे; आपत्ति न हो तो दंड और पात्र के अतिरिक्त, जो कुछ त्याग चुका है, उसमें से कुछ भी न रखे।
If the sage keeps any clothing, let it be only a loincloth and a cloth to cover it; except in an emergency, he should keep nothing he has renounced beyond his staff and bowl.
दृष्टिपूतं न्यसेत् पादं वस्त्रपूतं पिबेत् जलम् ।
सत्यपूतां वदेद् वाचं मनःपूतं समाचरेत् ॥ ११.१८.१६ ॥
dṛṣṭipūtaṃ nyaset pādaṃ vastrapūtaṃ pibet jalam |
satyapūtāṃ vaded vācaṃ manaḥpūtaṃ samācaret || 11.18.16 ||
Drishtipuutam nyaset paadam vastrapuutam pibet jalam |
Satyapuutaam vaded vaacham manahpuutam samaacharet || 11.18.16 ||
दृष्टि से शुद्ध करके पैर रखे, कपड़े से छानकर जल पिए, सत्य से पवित्र वाणी बोले और मन से शुद्ध किया हुआ आचरण करे।
He should set down his foot where the eye has made the ground clean, drink water strained through cloth, speak words made pure by truth, and act as the mind has judged pure.
मौनानीहानिलायामाः दण्डा वाक्देहचेतसाम् ।
न ह्येते यस्य सन्त्यङ्ग वेणुभिर्न भवेद् यतिः ॥ ११.१८.१७ ॥
maunānīhānilāyāmāḥ daṇḍā vākdehacetasām |
na hyete yasya santyaṅga veṇubhirna bhaved yatiḥ || 11.18.17 ||
Maunaaniihaanilaayaamaah dandaa vaakdehachetasaam |
Na hyete yasya santyanga venubhirna bhaved yatih || 11.18.17 ||
हे प्रिय! मौन, निष्क्रियता और प्राणायाम — ये ही वाणी, देह और मन के दंड हैं। जिसके पास ये नहीं, वह केवल बाँस के डंडे धारण करने से यति नहीं हो जाता।
Silence, stillness from activity and control of breath are the staffs that restrain speech, body and mind, dear friend. One who lacks them does not become a renunciate by carrying bamboo staffs.
भिक्षां चतुर्षु वर्णेषु विगर्ह्यान् वर्जयन् चरेत् ।
सप्तागारान् असङ्क्लृप्तान् तुष्येत् लब्धेन तावता ॥ ११.१८.१८ ॥
bhikṣāṃ caturṣu varṇeṣu vigarhyān varjayan caret |
saptāgārān asaṅklṛptān tuṣyet labdhena tāvatā || 11.18.18 ||
Bhikshaam chaturshu varneshu vigarhyaan varjayan charet |
Saptaagaaraan asanklriptaan tushyet labdhena taavataa || 11.18.18 ||
वह चारों वर्णों से भिक्षा माँगे, केवल निंदित घरों को छोड़ दे; पहले से तय न किए गए सात घरों तक जाए और जितना मिले उतने में संतुष्ट रहे।
He should beg alms among the four varṇas, avoiding only those of blameworthy conduct, going to seven houses not chosen in advance, and be content with whatever he receives from them.
बहिर्जलाशयं गत्वा तत्रोपस्पृश्य वाग्यतः ।
विभज्य पावितं शेषं भुञ्जीताशेषमाहृतम् ॥ ११.१८.१९ ॥
bahirjalāśayaṃ gatvā tatropaspṛśya vāgyataḥ |
vibhajya pāvitaṃ śeṣaṃ bhuñjītāśeṣamāhṛtam || 11.18.19 ||
Bahirjalaashayam gatvaa tatropasprishya vaagyatah |
Vibhajya paavitam shesham bhunjiitaasheshamaahritam || 11.18.19 ||
गाँव के बाहर किसी जलाशय पर जाकर, वहाँ आचमन कर मौन रहते हुए, भोजन का भाग बाँटकर शेष पवित्र अन्न को वह पूरा का पूरा खा ले, कुछ बचाकर न रखे।
Going to a pond outside the village, sipping water there and keeping silent, he should share out a portion, and then eat all the rest of what he has brought, now sanctified, leaving nothing over.
एकश्चरेत् महीमेतां निःसङ्गः संयतेन्द्रियः ।
आत्मक्रीड आत्मरत आत्मवान् समदर्शनः ॥ ११.१८.२० ॥
ekaścaret mahīmetāṃ niḥsaṅgaḥ saṃyatendriyaḥ |
ātmakrīḍa ātmarata ātmavān samadarśanaḥ || 11.18.20 ||
Ekashcharet mahiimetaam nihsangah samyatendriyah |
Aatmakriida aatmarata aatmavaan samadarshanah || 11.18.20 ||
वह अकेला, संग-रहित और इंद्रियों को वश में रखकर इस पृथ्वी पर विचरे — आत्मा में ही क्रीड़ा करने वाला, आत्मा में ही रमने वाला, धीर और सबको समान दृष्टि से देखने वाला।
Alone, free of attachment, with senses restrained, he should roam this earth — playing in the self, delighting in the self, steady, seeing all with an equal eye.
विविक्तक्षेमशरणो मद्भावविमलाशयः ।
आत्मानं चिन्तयेदेकमभेदेन मया मुनिः ॥ ११.१८.२१ ॥
viviktakṣemaśaraṇo madbhāvavimalāśayaḥ |
ātmānaṃ cintayedekamabhedena mayā muniḥ || 11.18.21 ||
Viviktakshemasharano madbhaavavimalaashayah |
Aatmaanam chintayedekamabhedena mayaa munih || 11.18.21 ||
एकांत और निर्भय स्थान को आश्रय बनाकर, मेरे प्रति भाव से निर्मल चित्त वाला मुनि आत्मा का एकमात्र रूप में, मुझसे अभिन्न मानकर चिंतन करे।
Taking a secluded and safe place as his shelter, his heart made clear by love for me, the sage should contemplate the self as one and not different from me.
अन्वीक्षेतात्मनो बन्धं मोक्षं च ज्ञाननिष्ठया ।
बन्ध इन्द्रियविक्षेपो मोक्ष एषां च संयमः ॥ ११.१८.२२ ॥
anvīkṣetātmano bandhaṃ mokṣaṃ ca jñānaniṣṭhayā |
bandha indriyavikṣepo mokṣa eṣāṃ ca saṃyamaḥ || 11.18.22 ||
Anviikshetaatmano bandham moksham cha jnaananishthayaa |
Bandha indriyavikshepo moksha eshaam cha samyamah || 11.18.22 ||
ज्ञान में स्थित रहकर वह आत्मा के बंधन और मोक्ष को परखे। इंद्रियों का बिखराव ही बंधन है और उनका संयम ही मोक्ष।
Established in knowledge, he should examine the bondage and the liberation of the self: bondage is the scattering of the senses, and liberation is their restraint.
तस्मान्नियम्य षड्वर्गं मद्भावेन चरेन् मुनिः ।
विरक्तः क्षुद्रकामेभ्यो लब्ध्वा आत्मनि सुखं महत् ॥ ११.१८.२३ ॥
tasmānniyamya ṣaḍvargaṃ madbhāvena caren muniḥ |
viraktaḥ kṣudrakāmebhyo labdhvā ātmani sukhaṃ mahat || 11.18.23 ||
Tasmaanniyamya shadvargam madbhaavena charen munih |
Viraktah kshudrakaamebhyo labdhvaa aatmani sukham mahat || 11.18.23 ||
इसलिए मुनि छहों (मन और पाँच इंद्रियों) को वश में करके, तुच्छ कामनाओं से विरक्त होकर, आत्मा में महान सुख पाकर मेरे भाव में रहते हुए विचरे।
Therefore, having mastered the group of six [the mind and five senses], the sage should move about absorbed in me, turned away from petty desires, having found great joy within the self.
पुरग्रामव्रजान् सार्थान् भिक्षार्थं प्रविशंश्चरेत् ।
पुण्यदेश सरिच्छैल वनाश्रमवतीं महीम् ॥ ११.१८.२४ ॥
puragrāmavrajān sārthān bhikṣārthaṃ praviśaṃścaret |
puṇyadeśa saricchaila vanāśramavatīṃ mahīm || 11.18.24 ||
Puragraamavrajaan saarthaan bhikshaartham pravishamshcharet |
Punyadesha sarichchhaila vanaashramavatiim mahiim || 11.18.24 ||
वह केवल भिक्षा के लिए नगरों, गाँवों, ग्वालों की बस्तियों और यात्री-दलों में जाए, और पवित्र प्रदेशों, नदियों, पर्वतों, वनों और आश्रमों से भरी पृथ्वी पर विचरता रहे।
Entering towns, villages, herders' settlements and caravans only to beg, he should wander over the earth with its holy lands, rivers, mountains, forests and hermitages.
वानप्रस्थाश्रमपदेषु अभीक्ष्णं भैक्ष्यमाचरेत् ।
संसिध्यत्याश्वसंमोहः शुद्धसत्त्वः शिलान्धसा ॥ ११.१८.२५ ॥
vānaprasthāśramapadeṣu abhīkṣṇaṃ bhaikṣyamācaret |
saṃsidhyatyāśvasaṃmohaḥ śuddhasattvaḥ śilāndhasā || 11.18.25 ||
Vaanaprasthaashramapadeshu abhiikshnam bhaikshyamaacharet |
Samsidhyatyaashvasammohah shuddhasattvah shilaandhasaa || 11.18.25 ||
वह प्रायः वानप्रस्थों के आश्रमों में भिक्षा ले; खेतों से बीने गए अन्न से उसका चित्त शुद्ध होता है, मोह शीघ्र मिटता है और वह सिद्धि पाता है।
He should often beg at the hermitages of forest-dwellers; by food of gleaned grain his mind is purified, his delusion soon falls away, and he reaches perfection.
नैतद् वस्तुतया पश्येद् दृश्यमानं विनश्यति ।
असक्तचित्तो विरमेद् इहामुत्र चिकीर्षितात् ॥ ११.१८.२६ ॥
naitad vastutayā paśyed dṛśyamānaṃ vinaśyati |
asaktacitto viramed ihāmutra cikīrṣitāt || 11.18.26 ||
Naitad vastutayaa pashyed drishyamaanam vinashyati |
Asaktachitto viramed ihaamutra chikiirshitaat || 11.18.26 ||
जो कुछ दिखाई देता है, उसे वास्तविक वस्तु न माने, क्योंकि दिखने वाला सब नष्ट होता है। अनासक्त चित्त से वह इस लोक और परलोक के लिए किए जाने वाले प्रयत्नों से विरत रहे।
He should not regard this as real, for whatever is seen perishes. With an unattached mind he should withdraw from all aims pursued for this world or the next.
यदेतदात्मनि जगन् मनोवाक्प्राणसंहतम् ।
सर्वं मायेति तर्केण स्वस्थः त्यक्त्वा न तत्स्मरेत् ॥ ११.१८.२७ ॥
yadetadātmani jagan manovākprāṇasaṃhatam |
sarvaṃ māyeti tarkeṇa svasthaḥ tyaktvā na tatsmaret || 11.18.27 ||
Yadetadaatmani jagan manovaakpraanasamhatam |
Sarvam maayeti tarkena svasthah tyaktvaa na tatsmaret || 11.18.27 ||
मन, वाणी और प्राण से गठित यह जो जगत आत्मा पर आरोपित है, वह सब माया है — विचार से यह निश्चय करके, आत्मस्थ होकर उसे त्याग दे और फिर उसका स्मरण न करे।
This world, which appears in the self as a compound of mind, speech and prāṇa, is all māyā: settling this by reasoning, resting in himself, he should let it go and not think of it again.
ज्ञाननिष्ठो विरक्तो वा मद्भक्तो वाऽनपेक्षकः ।
सलिङ्गान् आश्रमान् त्यक्त्वा चरेद् अविधिगोचरः ॥ ११.१८.२८ ॥
jñānaniṣṭho virakto vā madbhakto vā'napekṣakaḥ |
saliṅgān āśramān tyaktvā cared avidhigocaraḥ || 11.18.28 ||
Jnaananishtho virakto vaa madbhakto vaa'napekshakah |
Salingaan aashramaan tyaktvaa chared avidhigocharah || 11.18.28 ||
ज्ञान में स्थित विरक्त हो या किसी वस्तु की अपेक्षा न रखने वाला मेरा भक्त — वह आश्रमों को उनके चिह्नों सहित छोड़कर विधि-निषेध की सीमा से परे होकर विचरे।
Whether devoted to knowledge and dispassionate, or my devotee wanting nothing, he may leave the āśramas along with their outward marks and move about beyond the reach of rules.
बुधो बालकवत् क्रीडेत् कुशलो जडवच्चरेत् ।
वदेद् उन्मत्तवद् विद्वान् गोचर्यां नैगमश्चरेत् ॥ ११.१८.२९ ॥
budho bālakavat krīḍet kuśalo jaḍavaccaret |
vaded unmattavad vidvān gocaryāṃ naigamaścaret || 11.18.29 ||
Budho baalakavat kriidet kushalo jadavachcharet |
Vaded unmattavad vidvaan gocharyaam naigamashcharet || 11.18.29 ||
बुद्धिमान होकर भी बालक की तरह खेले, कुशल होकर भी जड़ की तरह चले, विद्वान होकर भी उन्मत्त की तरह बोले, और वेद का ज्ञाता होकर भी पशुओं जैसा निर्बंध आचरण करे।
Though wise, he should play like a child; though skilled, go about like a dullard; though learned, speak like one out of his mind; and though versed in the Veda, live without restraint like a grazing animal.
वेदवादरतो न स्यात् न पाखण्डी न हैतुकः ।
शुष्कवादविवादे न कञ्चित् पक्षं समाश्रयेत् ॥ ११.१८.३० ॥
vedavādarato na syāt na pākhaṇḍī na haitukaḥ |
śuṣkavādavivāde na kañcit pakṣaṃ samāśrayet || 11.18.30 ||
Vedavaadarato na syaat na paakhandii na haitukah |
Shushkavaadavivaade na kanchit paksham samaashrayet || 11.18.30 ||
वह न वेद के कर्मकांडी वचनों में रमे, न पाखंडी बने, न कोरा तर्कवादी; सूखे वाद-विवाद में किसी पक्ष का सहारा न ले।
He should not be enamoured of Vedic ritual talk, nor be a heretic, nor a mere logician; in dry disputes he should take no side.
नोद्विजेत जनाद् धीरो जनं चोद्वेजयेत् न तु ।
अतिवादान् तितिक्षेत नावमन्येत कञ्चन ।
देहमुद्दिश्य पशुवत् वैरं कुर्यान् न केनचित् ॥ ११.१८.३१ ॥
nodvijeta janād dhīro janaṃ codvejayet na tu |
ativādān titikṣeta nāvamanyeta kañcana |
dehamuddiśya paśuvat vairaṃ kuryān na kenacit || 11.18.31 ||
Nodvijeta janaad dhiiro janam chodvejayet na tu |
Ativaadaan titiksheta naavamanyeta kanchana |
Dehamuddishya pashuvat vairam kuryaan na kenachit || 11.18.31 ||
धीर पुरुष लोगों से उद्विग्न न हो और न लोगों को उद्विग्न करे। कटु वचनों को सहे, किसी का अपमान न करे, और पशु की तरह केवल इस देह के लिए किसी से वैर न करे।
The steady one should not be disturbed by people, nor disturb them. He should bear harsh words, despise no one, and never make enemies for the body's sake, as an animal would.
एक एव परो ह्यात्मा भूतेष्वात्मन्यवस्थितः ।
यथेन्दुरुदपात्रेषु भूतान्येकात्मकानि च ॥ ११.१८.३२ ॥
eka eva paro hyātmā bhūteṣvātmanyavasthitaḥ |
yathendurudapātreṣu bhūtānyekātmakāni ca || 11.18.32 ||
Eka eva paro hyaatmaa bhuuteshvaatmanyavasthitah |
Yathendurudapaatreshu bhuutaanyekaatmakaani cha || 11.18.32 ||
एक ही परमात्मा सब प्राणियों में और अपने में भी स्थित है — जैसे जल के अनेक पात्रों में एक ही चंद्रमा; सब प्राणी भी एक ही आत्मा वाले हैं।
One supreme ātman alone dwells in all beings and in oneself, as one moon is seen in many vessels of water; and all beings share that single self.
अलब्ध्वा न विषीदेत कालेकालेऽशनं क्वचित् ।
लब्ध्वा न हृष्येद्धृतिमानुभयं दैवतन्त्रितम् ॥ ११.१८.३३ ॥
alabdhvā na viṣīdeta kālekāle'śanaṃ kvacit |
labdhvā na hṛṣyeddhṛtimānubhayaṃ daivatantritam || 11.18.33 ||
Alabdhvaa na vishiideta kaalekaale'shanam kvachit |
Labdhvaa na hrishyeddhritimaanubhayam daivatantritam || 11.18.33 ||
कभी समय पर भोजन न मिले तो दुखी न हो, और मिल जाए तो धैर्यवान हर्षित न हो, क्योंकि दोनों ही दैव के अधीन हैं।
If at times he gets no food, he should not be downcast, and if he gets it, the steadfast one should not rejoice, for both are in the hands of fate.
आहारार्थं समीहेत युक्तं तत् प्राणधारणम् ।
तत्त्वं विमृश्यते तेन तद् विज्ञाय विमुच्यते ॥ ११.१८.३४ ॥
āhārārthaṃ samīheta yuktaṃ tat prāṇadhāraṇam |
tattvaṃ vimṛśyate tena tad vijñāya vimucyate || 11.18.34 ||
Aahaaraartham samiiheta yuktam tat praanadhaaranam |
Tattvam vimrishyate tena tad vijnaaya vimuchyate || 11.18.34 ||
भोजन के लिए प्रयत्न करे, क्योंकि प्राण धारण करना उचित है; उसी से तत्त्व का विचार होता है, और उसे जानकर मनुष्य मुक्त होता है।
He should make an effort for food, for keeping life going is proper: by it he can reflect on the truth, and knowing that he is freed.
यदृच्छयोपपन्नान्नमद्यात् श्रेष्ठमुतापरम् ।
तथा वासः तथा शय्यां प्राप्तं प्राप्तं भजेन् मुनिः ॥ ११.१८.३५ ॥
yadṛcchayopapannānnamadyāt śreṣṭhamutāparam |
tathā vāsaḥ tathā śayyāṃ prāptaṃ prāptaṃ bhajen muniḥ || 11.18.35 ||
Yadrichchhayopapannaannamadyaat shreshthamutaaparam |
Tathaa vaasah tathaa shayyaam praaptam praaptam bhajen munih || 11.18.35 ||
मुनि अपने-आप मिल जाने वाला अन्न खाए, चाहे उत्तम हो या साधारण; इसी प्रकार वस्त्र और शय्या भी जैसे-जैसे मिलें, स्वीकार कर ले।
The sage should eat whatever food comes of itself, fine or poor; likewise he should accept clothing and bedding just as they come.
शौचमाचमनं स्नानं न तु चोदनया चरेत् ।
अन्यांश्च नियमान् ज्ञानी यथाहं लीलयेश्वरः ॥ ११.१८.३६ ॥
śaucamācamanaṃ snānaṃ na tu codanayā caret |
anyāṃśca niyamān jñānī yathāhaṃ līlayeśvaraḥ || 11.18.36 ||
Shauchamaachamanam snaanam na tu chodanayaa charet |
Anyaamshcha niyamaan jnaanii yathaaham liilayeshvarah || 11.18.36 ||
ज्ञानी शौच, आचमन, स्नान तथा अन्य नियमों का पालन आदेश के कारण न करे, बल्कि वैसे ही जैसे मैं ईश्वर होकर लीला से करता हूँ।
The knower should keep cleanliness, sipping of water, bathing and other observances not because they are commanded, but as I, the Lord, do them in play.
न हि तस्य विकल्पाख्या या च मद् वीक्षया हता ।
आ देहान्तात् क्वचित् ख्यातिः ततः संपद्यते मया ॥ ११.१८.३७ ॥
na hi tasya vikalpākhyā yā ca mad vīkṣayā hatā |
ā dehāntāt kvacit khyātiḥ tataḥ saṃpadyate mayā || 11.18.37 ||
Na hi tasya vikalpaakhyaa yaa cha mad viikshayaa hataa |
Aa dehaantaat kvachit khyaatih tatah sampadyate mayaa || 11.18.37 ||
उसके लिए भेद-बुद्धि रहती ही नहीं, क्योंकि मेरे साक्षात्कार से वह नष्ट हो चुकी है। देह के अंत तक कभी-कभी उसकी झलक दिख सकती है; फिर वह मुझसे एक हो जाता है।
For him the sense of difference no longer exists, destroyed by the vision of me; until the body ends it may sometimes appear, and after that he attains oneness with me.
दुःखोदर्केषु कामेषु जातनिर्वेद आत्मवान् ।
अजिज्ञासित मद्धर्मो गुरुं मुनिमुपाव्रजेत् ॥ ११.१८.३८ ॥
duḥkhodarkeṣu kāmeṣu jātanirveda ātmavān |
ajijñāsita maddharmo guruṃ munimupāvrajet || 11.18.38 ||
Duhkhodarkeshu kaameshu jaatanirveda aatmavaan |
Ajijnaasita maddharmo gurum munimupaavrajet || 11.18.38 ||
जिन भोगों का परिणाम दुख है, उनसे जिसे निर्वेद हो गया हो, पर जिसने मेरे धर्म को अभी तक नहीं जाना, वह संयमी पुरुष किसी मुनि को गुरु बनाकर उसकी शरण जाए।
A self-controlled person who has grown weary of pleasures that end in sorrow, but has not yet inquired into my dharma, should approach a sage as his guru.
तावत् परिचरेद् भक्तः श्रद्धावान् अनसूयकः ।
यावद् ब्रह्म विजानीयान् मामेव गुरुमादृतः ॥ ११.१८.३९ ॥
tāvat paricared bhaktaḥ śraddhāvān anasūyakaḥ |
yāvad brahma vijānīyān māmeva gurumādṛtaḥ || 11.18.39 ||
Taavat parichared bhaktah shraddhaavaan anasuuyakah |
Yaavad brahma vijaaniiyaan maameva gurumaadritah || 11.18.39 ||
वह भक्त श्रद्धावान और ईर्ष्यारहित होकर, गुरु को मेरा ही रूप मानकर आदरपूर्वक तब तक उनकी सेवा करे, जब तक ब्रह्म को न जान ले।
Devoted, full of faith and free of envy, he should serve the guru with reverence, regarding him as none other than me, until he comes to know Brahman.
यस्त्वसंयत षड्वर्गः प्रचण्डेन्द्रिय सारथिः ।
ज्ञानवैराग्यरहितः त्रिदण्डमुपजीवति ॥ ११.१८.४० ॥
yastvasaṃyata ṣaḍvargaḥ pracaṇḍendriya sārathiḥ |
jñānavairāgyarahitaḥ tridaṇḍamupajīvati || 11.18.40 ||
Yastvasamyata shadvargah prachandendriya saarathih |
Jnaanavairaagyarahitah tridandamupajiivati || 11.18.40 ||
किंतु जिसने छहों को वश में नहीं किया, जिसकी इंद्रियाँ और सारथी (बुद्धि) उच्छृंखल हैं, जो ज्ञान और वैराग्य से रहित है, वह त्रिदंड (संन्यास के चिह्न) के सहारे केवल पेट पालता है।
But one who has not mastered the six, whose senses and their charioteer run wild, who is without knowledge and dispassion, and yet lives off the triple staff of the renunciate —
सुरान् आत्मानमात्मस्थं निह्नुते मां च धर्महा ।
अविपक्वकषायोऽस्माद् अमुष्माच्च विहीयते ॥ ११.१८.४१ ॥
surān ātmānamātmasthaṃ nihnute māṃ ca dharmahā |
avipakvakaṣāyo'smād amuṣmācca vihīyate || 11.18.41 ||
Suraan aatmaanamaatmastham nihnute maam cha dharmahaa |
Avipakvakashaayo'smaad amushmaachcha vihiiyate || 11.18.41 ||
वह धर्म का नाश करने वाला देवताओं को, अपने भीतर स्थित आत्मा को और मुझको भी छलता है। जिसके मल अभी पके नहीं, वह इस लोक और परलोक दोनों से वंचित हो जाता है।
— such a destroyer of dharma deceives the gods, his own indwelling self and me; with his impurities not yet burnt away, he loses both this world and the next.
भिक्षोः धर्मः शमोऽहिंसा तप ईक्षा वनौकसः ।
गृहिणो भूतरक्षेज्या द्विजस्याचार्यसेवनम् ॥ ११.१८.४२ ॥
bhikṣoḥ dharmaḥ śamo'hiṃsā tapa īkṣā vanaukasaḥ |
gṛhiṇo bhūtarakṣejyā dvijasyācāryasevanam || 11.18.42 ||
Bhikshoh dharmah shamo'himsaa tapa iikshaa vanaukasah |
Grihino bhuutarakshejyaa dvijasyaachaaryasevanam || 11.18.42 ||
संन्यासी का धर्म शांति और अहिंसा है; वानप्रस्थ का तप और विवेक; गृहस्थ का प्राणियों की रक्षा और यज्ञ; और ब्रह्मचारी का आचार्य की सेवा।
The dharma of the renunciate is calm and non-harming; of the forest-dweller, austerity and discernment; of the householder, protecting beings and sacrifice; and of the twice-born student, service to the teacher.
ब्रह्मचर्यं तपः शौचं संतोषो भूतसौहृदम् ।
गृहस्थस्यापि ऋतौ गन्तुः सर्वेषां मदुपासनम् ॥ ११.१८.४३ ॥
brahmacaryaṃ tapaḥ śaucaṃ saṃtoṣo bhūtasauhṛdam |
gṛhasthasyāpi ṛtau gantuḥ sarveṣāṃ madupāsanam || 11.18.43 ||
Brahmacharyam tapah shaucham samtosho bhuutasauhridam |
Grihasthasyaapi ritau gantuh sarveshaam madupaasanam || 11.18.43 ||
ब्रह्मचर्य, तप, शौच, संतोष और सब प्राणियों के प्रति मैत्री — ये सबके लिए हैं; ऋतुकाल में ही पत्नी के पास जाने वाले गृहस्थ के लिए भी ब्रह्मचर्य है; और मेरी उपासना सबका धर्म है।
Continence, austerity, purity, contentment and friendliness to all beings apply to everyone — continence even for the householder who goes to his wife only in the proper season — and worship of me is for all.
इति मां यः स्वधर्मेण भजन् नित्यमनन्यभाक् ।
सर्वभूतेषु मद्भावो मद्भक्तिं विन्दते दृढाम् ॥ ११.१८.४४ ॥
iti māṃ yaḥ svadharmeṇa bhajan nityamananyabhāk |
sarvabhūteṣu madbhāvo madbhaktiṃ vindate dṛḍhām || 11.18.44 ||
Iti maam yah svadharmena bhajan nityamananyabhaak |
Sarvabhuuteshu madbhaavo madbhaktim vindate dridhaam || 11.18.44 ||
इस प्रकार जो अपने धर्म द्वारा अनन्य भाव से नित्य मेरा भजन करता है और सब प्राणियों में मुझे देखता है, वह मेरी दृढ़ भक्ति प्राप्त करता है।
One who thus worships me constantly through his own dharma, turning to no other, and sees me in all beings, gains firm devotion to me.
भक्त्योद्धवानपायिन्या सर्वलोकमहेश्वरम् ।
सर्वोत्पत्त्यप्ययं ब्रह्म कारणं मोपयाति सः ॥ ११.१८.४५ ॥
bhaktyoddhavānapāyinyā sarvalokamaheśvaram |
sarvotpattyapyayaṃ brahma kāraṇaṃ mopayāti saḥ || 11.18.45 ||
Bhaktyoddhavaanapaayinyaa sarvalokamaheshvaram |
Sarvotpattyapyayam brahma kaaranam mopayaati sah || 11.18.45 ||
हे उद्धव! कभी न छूटने वाली भक्ति से वह मुझ तक पहुँचता है — जो सब लोकों का महेश्वर, सबकी उत्पत्ति और लय का स्थान, कारण-रूप ब्रह्म हूँ।
Through unfailing bhakti, Uddhava, he reaches me — the great Lord of all worlds, Brahman, the cause in which all things arise and dissolve.
इति स्वधर्मनिर्णिक्तसत्त्वो निर्ज्ञातमद्गतिः ।
ज्ञानविज्ञान सम्पन्नो न चिरात् समुपैति माम् ॥ ११.१८.४६ ॥
iti svadharmanirṇiktasattvo nirjñātamadgatiḥ |
jñānavijñāna sampanno na cirāt samupaiti mām || 11.18.46 ||
Iti svadharmanirniktasattvo nirjnaatamadgatih |
Jnaanavijnaana sampanno na chiraat samupaiti maam || 11.18.46 ||
इस प्रकार अपने धर्म से जिसका अंतःकरण निर्मल हो गया है, जो मेरे स्वरूप को भली-भाँति जान चुका है, वह ज्ञान और विज्ञान से संपन्न होकर शीघ्र ही मुझे प्राप्त होता है।
His mind cleansed by his own dharma, having understood my nature fully, rich in knowledge and realization, he soon comes to me.
वर्णाश्रमवतां धर्म एष आचार लक्षणः ।
स एव मद्भक्तियुतो निःश्रेयसकरः परः ॥ ११.१८.४७ ॥
varṇāśramavatāṃ dharma eṣa ācāra lakṣaṇaḥ |
sa eva madbhaktiyuto niḥśreyasakaraḥ paraḥ || 11.18.47 ||
Varnaashramavataam dharma esha aachaara lakshanah |
Sa eva madbhaktiyuto nihshreyasakarah parah || 11.18.47 ||
वर्ण और आश्रम वालों का यह धर्म आचार-रूप है। वही जब मेरी भक्ति से युक्त होता है, तब परम कल्याण देने वाला बन जाता है।
This is the dharma of those within varṇa and āśrama, marked by right conduct; joined with devotion to me, that same dharma becomes the supreme means to the highest good.
एतत्तेऽभिहितं साधो भवान् पृच्छति यच्च माम् ।
यथा स्वधर्मसंयुक्तो भक्तो मां समियात् परम् ॥ ११.१८.४८ ॥
etatte'bhihitaṃ sādho bhavān pṛcchati yacca mām |
yathā svadharmasaṃyukto bhakto māṃ samiyāt param || 11.18.48 ||
Etatte'bhihitam saadho bhavaan prichchhati yachcha maam |
Yathaa svadharmasamyukto bhakto maam samiyaat param || 11.18.48 ||
हे साधु! तुमने मुझसे जो पूछा था, वह मैंने तुम्हें बता दिया — कि अपने धर्म का पालन करने वाला भक्त किस प्रकार मुझ परम को प्राप्त होता है।
Good friend, I have told you what you asked of me: how a devotee who keeps to his own dharma may come to me, the Supreme.
↑ All sectionsअथ एकोनविंशोऽध्यायः · Chapter 19 — Knowledge, devotion and discipline; Uddhava’s catechism
श्रीभगवानुवाच।
यो विद्याश्रुतसम्पन्नः आत्मवान्नानुमानिकः।
मायामात्रमिदं ज्ञात्वा ज्ञानं च मयि सन्न्यसेत् ॥ ११.१९.१ ॥
śrībhagavānuvāca|
yo vidyāśrutasampannaḥ ātmavānnānumānikaḥ|
māyāmātramidaṃ jñātvā jñānaṃ ca mayi sannyaset || 11.19.1 ||
Shriibhagavaanuvaacha|
Yo vidyaashrutasampannah aatmavaannaanumaanikah|
Maayaamaatramidam jnaatvaa jnaanam cha mayi sannyaset || 11.19.1 ||
श्रीभगवान बोले — जो शास्त्रज्ञान और अनुभव से संपन्न है, आत्मसंयमी है और केवल अनुमान पर नहीं टिका, वह इस जगत को मात्र माया जानकर उस ज्ञान को भी मुझमें अर्पित कर दे।
The Blessed Lord said: One who is endowed with learning and realization, self-possessed and not resting on mere inference, should know this world to be only māyā and then surrender even that knowledge to me.
ज्ञानिनस्त्वहमेवेष्टः स्वार्थो हेतुश्च सम्मतः।
स्वर्गश्चैवापवर्गश्च नान्योऽर्थो मदृते प्रियः ॥ ११.१९.२ ॥
jñāninastvahameveṣṭaḥ svārtho hetuśca sammataḥ|
svargaścaivāpavargaśca nānyo'rtho madṛte priyaḥ || 11.19.2 ||
Jnaaninastvahameveshtah svaartho hetushcha sammatah|
Svargashchaivaapavargashcha naanyo'rtho madrite priyah || 11.19.2 ||
ज्ञानी के लिए मैं ही इष्ट हूँ; मैं ही उसका लक्ष्य और उसका साधन माना गया हूँ; मैं ही उसका स्वर्ग और मोक्ष हूँ। मेरे अतिरिक्त उसे कोई प्रयोजन प्रिय नहीं।
To the knower I alone am dear; I am held to be both his goal and his means, his heaven and his liberation. Nothing apart from me is dear to him.
ज्ञानविज्ञानसंसिद्धाः पदं श्रेष्ठं विदुर्मम।
ज्ञानी प्रियतमोऽतो मे ज्ञानेनासौ बिभर्ति माम् ॥ ११.१९.३ ॥
jñānavijñānasaṃsiddhāḥ padaṃ śreṣṭhaṃ vidurmama|
jñānī priyatamo'to me jñānenāsau bibharti mām || 11.19.3 ||
Jnaanavijnaanasamsiddhaah padam shreshtham vidurmama|
Jnaanii priyatamo'to me jnaanenaasau bibharti maam || 11.19.3 ||
ज्ञान और विज्ञान में सिद्ध पुरुष मेरे परम पद को जानते हैं। इसलिए ज्ञानी मुझे सबसे प्रिय है, क्योंकि ज्ञान के द्वारा वह मुझे धारण करता है।
Those perfected in knowledge and realization know my highest state. So the knower is dearest to me, for by knowledge he holds me within.
तपस्तीर्थं जपो दानं पवित्राणीतराणि च।
नालं कुर्वन्ति तां सिद्धिं या ज्ञानकलया कृता ॥ ११.१९.४ ॥
tapastīrthaṃ japo dānaṃ pavitrāṇītarāṇi ca|
nālaṃ kurvanti tāṃ siddhiṃ yā jñānakalayā kṛtā || 11.19.4 ||
Tapastiirtham japo daanam pavitraaniitaraani cha|
Naalam kurvanti taam siddhim yaa jnaanakalayaa kritaa || 11.19.4 ||
तप, तीर्थ, जप, दान और अन्य पवित्र साधन वह सिद्धि नहीं दे सकते, जो ज्ञान के एक अंश से भी प्राप्त होती है।
Austerity, pilgrimage, recitation, charity and other purifying acts cannot bring about the perfection that even a fraction of knowledge achieves.
तस्माज्ज्ञानेन सहितं ज्ञात्वा स्वात्मानमुद्धव।
ज्ञानविज्ञानसम्पन्नो भज मां भक्तिभावतः ॥ ११.१९.५ ॥
tasmājjñānena sahitaṃ jñātvā svātmānamuddhava|
jñānavijñānasampanno bhaja māṃ bhaktibhāvataḥ || 11.19.5 ||
Tasmaajjnaanena sahitam jnaatvaa svaatmaanamuddhava|
Jnaanavijnaanasampanno bhaja maam bhaktibhaavatah || 11.19.5 ||
इसलिए हे उद्धव! ज्ञान के द्वारा अपनी आत्मा को जानकर, ज्ञान और विज्ञान से संपन्न होकर भक्ति-भाव से मेरा भजन करो।
Therefore, Uddhava, know your own self through knowledge, and, rich in knowledge and realization, worship me in a spirit of bhakti.
ज्ञानविज्ञानयज्ञेन मामिष्ट्वात्मानमात्मनि।
सर्वयज्ञपतिं मां वै संसिद्धिं मुनयोऽगमन् ॥ ११.१९.६ ॥
jñānavijñānayajñena māmiṣṭvātmānamātmani|
sarvayajñapatiṃ māṃ vai saṃsiddhiṃ munayo'gaman || 11.19.6 ||
Jnaanavijnaanayajnena maamishtvaatmaanamaatmani|
Sarvayajnapatim maam vai samsiddhim munayo'gaman || 11.19.6 ||
मुनियों ने ज्ञान-विज्ञान रूपी यज्ञ से अपने भीतर आत्मरूप मुझ सब यज्ञों के स्वामी की आराधना करके परम सिद्धि पाई।
By the sacrifice of knowledge and realization, the sages worshipped me — the self within, the lord of all sacrifices — and so reached perfection.
त्वय्युद्धवाश्रयति यस्त्रिविधो विकारो।
मायान्तरापतति नाद्यपवर्गयोर्यत्।
जन्मादयोऽस्य यदमी तव तस्य किं स्युर्।
आद्यन्तयोर्यदसतोऽस्ति तदेव मध्ये ॥ ११.१९.७ ॥
tvayyuddhavāśrayati yastrividho vikāro|
māyāntarāpatati nādyapavargayoryat|
janmādayo'sya yadamī tava tasya kiṃ syur|
ādyantayoryadasato'sti tadeva madhye || 11.19.7 ||
Tvayyuddhavaashrayati yastrividho vikaaro|
Maayaantaraapatati naadyapavargayoryat|
Janmaadayo'sya yadamii tava tasya kim syur|
Aadyantayoryadasato'sti tadeva madhye || 11.19.7 ||
हे उद्धव, तुममें जो तीन प्रकार का विकार आश्रित-सा दिखता है, वह माया है जो बीच में आ पड़ती है; वह न आदि में है, न अंत में। जन्म आदि जो परिवर्तन हैं, वे इस (देह) के हैं—वे तुम्हारे क्या हो सकते हैं? जो असत् (देह आदि) के आदि और अंत में विद्यमान है, वही बीच में भी है।
Uddhava, the threefold change that seems to rest in you is māyā that has slipped in between; it is not there at the beginning or at the end. Birth and the rest belong to this [body]—what are they to you? Whatever exists at the beginning and the end of the unreal [the body and the rest], that alone is there in the middle as well.
श्रीउद्धव उवाच।
ज्ञानं विशुद्धं विपुलं यथैतद्वैराग्यविज्ञानयुतं पुराणम्।
आख्याहि विश्वेश्वर विश्वमूर्ते त्वद्भक्तियोगं च महद्विमृग्यम् ॥ ११.१९.८ ॥
śrīuddhava uvāca|
jñānaṃ viśuddhaṃ vipulaṃ yathaitadvairāgyavijñānayutaṃ purāṇam|
ākhyāhi viśveśvara viśvamūrte tvadbhaktiyogaṃ ca mahadvimṛgyam || 11.19.8 ||
Shriiuddhava uvaacha|
Jnaanam vishuddham vipulam yathaitadvairaagyavijnaanayutam puraanam|
Aakhyaahi vishveshvara vishvamuurte tvadbhaktiyogam cha mahadvimrigyam || 11.19.8 ||
श्री उद्धव ने कहा: हे विश्वेश्वर, हे विश्वमूर्ति! वैराग्य और विज्ञान से युक्त यह शुद्ध, विस्तृत और सनातन ज्ञान जैसा है वैसा मुझे बताइए, और महान जनों द्वारा खोजा जाने वाला अपना भक्तियोग भी।
Uddhava said: Lord of the universe, you whose form is the universe, explain to me as it truly is this ancient knowledge, pure and vast, joined with detachment and realization—and also the yoga of devotion to you, which the great seek out.
तापत्रयेणाभिहतस्य घोरे सन्तप्यमानस्य भवाध्वनीश।
पश्यामि नान्यच्छरणं तवाङ्घ्रि द्वन्द्वातपत्रादमृताभिवर्षात् ॥ ११.१९.९ ॥
tāpatrayeṇābhihatasya ghore santapyamānasya bhavādhvanīśa|
paśyāmi nānyaccharaṇaṃ tavāṅghri dvandvātapatrādamṛtābhivarṣāt || 11.19.9 ||
Taapatrayenaabhihatasya ghore santapyamaanasya bhavaadhvaniisha|
Pashyaami naanyachchharanam tavaanghri dvandvaatapatraadamritaabhivarshaat || 11.19.9 ||
हे ईश्वर, संसार के भयानक मार्ग पर तीनों तापों से आहत और झुलसते हुए मनुष्य के लिए मैं आपके अमृत बरसाने वाले चरणयुगल रूपी छत्र के सिवा और कोई शरण नहीं देखता।
Lord, for one struck down by the three kinds of suffering and scorched on the terrible road of worldly existence, I see no shelter other than the parasol of your two feet, which pours down nectar.
दष्टं जनं सम्पतितं बिलेऽस्मिन्कालाहिना क्षुद्र सुखोरुतर्षम्।
समुद्धरैनं कृपयापवर्ग्यैर्वचोभिरासिञ्च महानुभाव ॥ ११.१९.१० ॥
daṣṭaṃ janaṃ sampatitaṃ bile'sminkālāhinā kṣudra sukhorutarṣam|
samuddharainaṃ kṛpayāpavargyairvacobhirāsiñca mahānubhāva || 11.19.10 ||
Dashtam janam sampatitam bile'sminkaalaahinaa kshudra sukhorutarsham|
Samuddharainam kripayaapavargyairvachobhiraasincha mahaanubhaava || 11.19.10 ||
हे महानुभाव, इस गड्ढे में गिरे हुए, कालरूपी सर्प द्वारा डसे जाने पर भी तुच्छ सुखों की भारी प्यास रखने वाले इस जीव का करुणा से उद्धार कीजिए, और मोक्ष देने वाले वचनों से इसे सींचिए।
Great-hearted one, this person has fallen into a pit and been bitten by the snake of time, yet still burns with thirst for trifling pleasures. Lift him out in your compassion and sprinkle him with words that lead to liberation.
श्रीभगवानुवाच।
इत्थमेतत्पुरा राजा भीष्मं धर्मभृतां वरम्।
अजातशत्रुः पप्रच्छ सर्वेषां नोऽनुशृण्वताम् ॥ ११.१९.११ ॥
śrībhagavānuvāca|
itthametatpurā rājā bhīṣmaṃ dharmabhṛtāṃ varam|
ajātaśatruḥ papraccha sarveṣāṃ no'nuśṛṇvatām || 11.19.11 ||
Shriibhagavaanuvaacha|
Itthametatpuraa raajaa bhiishmam dharmabhritaam varam|
Ajaatashatruh paprachchha sarveshaam no'nushrinvataam || 11.19.11 ||
श्री भगवान ने कहा: पूर्वकाल में अजातशत्रु राजा (युधिष्ठिर) ने धर्मधारियों में श्रेष्ठ भीष्म से ठीक यही प्रश्न पूछा था, जबकि हम सब सुन रहे थे।
The Lord said: Long ago King Ajātaśatru [Yudhiṣṭhira] put this very question to Bhīṣma, foremost of those who uphold dharma, while all of us listened.
निवृत्ते भारते युद्धे सुहृन्निधनविह्वलः।
श्रुत्वा धर्मान्बहून्पश्चान्मोक्षधर्मानपृच्छत ॥ ११.१९.१२ ॥
nivṛtte bhārate yuddhe suhṛnnidhanavihvalaḥ|
śrutvā dharmānbahūnpaścānmokṣadharmānapṛcchata || 11.19.12 ||
Nivritte bhaarate yuddhe suhrinnidhanavihvalah|
Shrutvaa dharmaanbahuunpashchaanmokshadharmaanaprichchhata || 11.19.12 ||
भारत-युद्ध समाप्त होने पर, स्वजनों की मृत्यु से व्याकुल होकर, उन्होंने अनेक धर्मों को सुनने के बाद अंत में मोक्षधर्मों के विषय में पूछा।
When the Bhārata war was over, shaken by the deaths of his kinsmen and friends, he first heard about many duties and afterwards asked about the dharma of liberation.
तानहं तेऽभिधास्यामि देवव्रतमुखाच्छ्रुतान्।
ज्ञानवैराग्यविज्ञान श्रद्धाभक्त्युपबृंहितान् ॥ ११.१९.१३ ॥
tānahaṃ te'bhidhāsyāmi devavratamukhācchrutān|
jñānavairāgyavijñāna śraddhābhaktyupabṛṃhitān || 11.19.13 ||
Taanaham te'bhidhaasyaami devavratamukhaachchhrutaan|
Jnaanavairaagyavijnaana shraddhaabhaktyupabrimhitaan || 11.19.13 ||
देवव्रत (भीष्म) के मुख से सुने हुए, ज्ञान, वैराग्य, विज्ञान, श्रद्धा और भक्ति से पुष्ट उन्हीं धर्मों को मैं तुमसे कहूँगा।
I will tell you those teachings as they were heard from the lips of Devavrata [Bhīṣma], rich in knowledge, detachment, realization, faith and devotion.
नवैकादश पञ्च त्रीन्भावान्भूतेषु येन वै।
ईक्षेताथैकमप्येषु तज्ज्ञानं मम निश्चितम् ॥ ११.१९.१४ ॥
navaikādaśa pañca trīnbhāvānbhūteṣu yena vai|
īkṣetāthaikamapyeṣu tajjñānaṃ mama niścitam || 11.19.14 ||
Navaikaadasha pancha triinbhaavaanbhuuteshu yena vai|
Iikshetaathaikamapyeshu tajjnaanam mama nishchitam || 11.19.14 ||
जिसके द्वारा प्राणियों में नौ, ग्यारह, पाँच और तीन तत्त्वों को देखा जाए, और फिर इन सबमें एक (परम तत्त्व) को भी देखा जाए—मेरे निश्चित मत में वही ज्ञान है।
That by which one discerns in beings the nine, the eleven, the five and the three principles, and then sees the One within them all—that, in my settled view, is knowledge.
एतदेव हि विज्ञानं न तथैकेन येन यत्।
स्थित्युत्पत्त्यप्ययान् पश्येद्भावानां त्रिगुणात्मनाम् ॥ ११.१९.१५ ॥
etadeva hi vijñānaṃ na tathaikena yena yat|
sthityutpattyapyayān paśyedbhāvānāṃ triguṇātmanām || 11.19.15 ||
Etadeva hi vijnaanam na tathaikena yena yat|
Sthityutpattyapyayaan pashyedbhaavaanaam trigunaatmanaam || 11.19.15 ||
यही विज्ञान है—जब मनुष्य उन्हें पहले की भाँति अलग-अलग न देखकर उस एक को देखे, जिसके द्वारा त्रिगुणमय पदार्थों की स्थिति, उत्पत्ति और लय दिखाई देते हैं।
This itself is realization (vijñāna): when one no longer sees things separately as before, but sees that One through which the continuance, arising and dissolution of all things made of the three guṇas are perceived.
आदावन्ते च मध्ये च सृज्यात्सृज्यं यदन्वियात्।
पुनस्तत्प्रतिसङ्क्रामे यच्छिष्येत तदेव सत् ॥ ११.१९.१६ ॥
ādāvante ca madhye ca sṛjyātsṛjyaṃ yadanviyāt|
punastatpratisaṅkrāme yacchiṣyeta tadeva sat || 11.19.16 ||
Aadaavante cha madhye cha srijyaatsrijyam yadanviyaat|
Punastatpratisankraame yachchhishyeta tadeva sat || 11.19.16 ||
जो सृष्टि के आदि, अंत और मध्य में एक रचना से दूसरी रचना तक अनुगत रहता है, और फिर उनके लय होने पर जो शेष रह जाता है—वही सत् है।
What runs through every created thing, from one creation to the next, at the beginning, the end and the middle, and what remains when all of them are withdrawn again—that alone is the real (sat).
श्रुतिः प्रत्यक्षमैतिह्यमनुमानं चतुष्टयम्।
प्रमाणेष्वनवस्थानाद्विकल्पात्स विरज्यते ॥ ११.१९.१७ ॥
śrutiḥ pratyakṣamaitihyamanumānaṃ catuṣṭayam|
pramāṇeṣvanavasthānādvikalpātsa virajyate || 11.19.17 ||
Shrutih pratyakshamaitihyamanumaanam chatushtayam|
Pramaaneshvanavasthaanaadvikalpaatsa virajyate || 11.19.17 ||
श्रुति, प्रत्यक्ष, ऐतिह्य (परंपरा) और अनुमान—ये चार प्रमाण हैं। इन प्रमाणों से पदार्थों की अस्थिरता जानकर विवेकी व्यक्ति भेदमय जगत् (विकल्प) से विरक्त हो जाता है।
Scripture, perception, tradition and inference are the four means of knowing. Finding through these means that nothing stays fixed, one turns away from the world of multiplicity.
कर्मणां परिणामित्वादाविरिञ्च्यादमङ्गलम्।
विपश्चिन्नश्वरं पश्येददृष्टमपि दृष्टवत् ॥ ११.१९.१८ ॥
karmaṇāṃ pariṇāmitvādāviriñcyādamaṅgalam|
vipaścinnaśvaraṃ paśyedadṛṣṭamapi dṛṣṭavat || 11.19.18 ||
Karmanaam parinaamitvaadaavirinchyaadamangalam|
Vipashchinnashvaram pashyedadrishtamapi drishtavat || 11.19.18 ||
कर्मों का फल बदलता रहता है, इसलिए ब्रह्मा के लोक तक सब कुछ अमंगल है। बुद्धिमान को चाहिए कि जो न देखा गया (परलोक) है, उसे भी देखे हुए की तरह नश्वर समझे।
Since the fruits of actions are always changing, everything up to the world of Brahmā is inauspicious. The wise should regard even the unseen worlds as perishable, just like the seen.
भक्तियोगः पुरैवोक्तः प्रीयमाणाय तेऽनघ।
पुनश्च कथयिष्यामि मद्भक्तेः कारणं परं ॥ ११.१९.१९ ॥
bhaktiyogaḥ puraivoktaḥ prīyamāṇāya te'nagha|
punaśca kathayiṣyāmi madbhakteḥ kāraṇaṃ paraṃ || 11.19.19 ||
Bhaktiyogah puraivoktah priiyamaanaaya te'nagha|
Punashcha kathayishyaami madbhakteh kaaranam param || 11.19.19 ||
हे निष्पाप, जब तुम प्रसन्न होकर सुन रहे थे, तब मैंने पहले ही भक्तियोग कहा था। अब फिर से अपनी भक्ति का परम साधन बताऊँगा।
Sinless one, I have already described the yoga of devotion to you when you listened with delight. Now I will speak again of what most surely brings devotion to me.
श्रद्धामृतकथायां मे शश्वन्मदनुकीर्तनम्।
परिनिष्ठा च पूजायां स्तुतिभिः स्तवनं मम ॥ ११.१९.२० ॥
śraddhāmṛtakathāyāṃ me śaśvanmadanukīrtanam|
pariniṣṭhā ca pūjāyāṃ stutibhiḥ stavanaṃ mama || 11.19.20 ||
Shraddhaamritakathaayaam me shashvanmadanukiirtanam|
Parinishthaa cha puujaayaam stutibhih stavanam mama || 11.19.20 ||
मेरी अमृतमयी कथाओं में श्रद्धा, निरंतर मेरा कीर्तन, पूजा में दृढ़ निष्ठा, और स्तुतियों द्वारा मेरा गुणगान;
Faith in the nectar of my stories, constant singing of my names, steady commitment to worship, and praising me with hymns;
आदरः परिचर्यायां सर्वाङ्गैरभिवन्दनम्।
मद्भक्तपूजाभ्यधिका सर्वभूतेषु मन्मतिः ॥ ११.१९.२१ ॥
ādaraḥ paricaryāyāṃ sarvāṅgairabhivandanam|
madbhaktapūjābhyadhikā sarvabhūteṣu manmatiḥ || 11.19.21 ||
Aadarah paricharyaayaam sarvaangairabhivandanam|
Madbhaktapuujaabhyadhikaa sarvabhuuteshu manmatih || 11.19.21 ||
सेवा में आदर, सारे अंगों से प्रणाम, मेरे भक्तों की पूजा को मेरी पूजा से भी बढ़कर मानना, और सभी प्राणियों में मुझे देखना;
respect for service, bowing down with the whole body, honouring my devotees even more than me, and seeing me in all beings;
मदर्थेष्वङ्गचेष्टा च वचसा मद्गुणेरणम्।
मय्यर्पणं च मनसः सर्वकामविवर्जनम् ॥ ११.१९.२२ ॥
madartheṣvaṅgaceṣṭā ca vacasā madguṇeraṇam|
mayyarpaṇaṃ ca manasaḥ sarvakāmavivarjanam || 11.19.22 ||
Madartheshvangacheshtaa cha vachasaa madguneranam|
Mayyarpanam cha manasah sarvakaamavivarjanam || 11.19.22 ||
मेरे लिए शरीर से कर्म करना, वाणी से मेरे गुणों का वर्णन, मन को मुझमें अर्पित करना और सब कामनाओं का त्याग;
using the body's efforts for my sake, speaking of my qualities, offering the mind to me, and letting go of every desire;
मदर्थेऽर्थपरित्यागो भोगस्य च सुखस्य च।
इष्टं दत्तं हुतं जप्तं मदर्थं यद्व्रतं तपः ॥ ११.१९.२३ ॥
madarthe'rthaparityāgo bhogasya ca sukhasya ca|
iṣṭaṃ dattaṃ hutaṃ japtaṃ madarthaṃ yadvrataṃ tapaḥ || 11.19.23 ||
Madarthe'rthaparityaago bhogasya cha sukhasya cha|
Ishtam dattam hutam japtam madartham yadvratam tapah || 11.19.23 ||
मेरे लिए धन, भोग और सुख का परित्याग; तथा यज्ञ, दान, हवन, जप, व्रत और तप—सब मेरे निमित्त करना।
giving up wealth, enjoyment and comfort for my sake; and doing sacrifice, charity, offerings into fire, japa, vows and austerity all for me.
एवं धर्मैर्मनुष्याणामुद्धवात्मनिवेदिनाम्।
मयि सञ्जायते भक्तिः कोऽन्योऽर्थोऽस्यावशिष्यते ॥ ११.१९.२४ ॥
evaṃ dharmairmanuṣyāṇāmuddhavātmanivedinām|
mayi sañjāyate bhaktiḥ ko'nyo'rtho'syāvaśiṣyate || 11.19.24 ||
Evam dharmairmanushyaanaamuddhavaatmanivedinaam|
Mayi sanjaayate bhaktih ko'nyo'rtho'syaavashishyate || 11.19.24 ||
हे उद्धव, इस प्रकार के धर्मों से, आत्मसमर्पण करने वाले मनुष्यों में मेरे प्रति भक्ति उत्पन्न होती है। फिर उसके लिए और कौन-सा प्रयोजन शेष रह जाता है?
Through such practices, Uddhava, devotion to me is born in those who have given themselves over to me. What other goal is left for such a person?
यदात्मन्यर्पितं चित्तं शान्तं सत्त्वोपबृंहितम्।
धर्मं ज्ञानं स वैराग्यमैश्वर्यं चाभिपद्यते ॥ ११.१९.२५ ॥
yadātmanyarpitaṃ cittaṃ śāntaṃ sattvopabṛṃhitam|
dharmaṃ jñānaṃ sa vairāgyamaiśvaryaṃ cābhipadyate || 11.19.25 ||
Yadaatmanyarpitam chittam shaantam sattvopabrimhitam|
Dharmam jnaanam sa vairaagyamaishvaryam chaabhipadyate || 11.19.25 ||
जब चित्त आत्मा (मुझ) में अर्पित होकर शांत और सत्त्व से पुष्ट हो जाता है, तब मनुष्य धर्म, ज्ञान, वैराग्य और ऐश्वर्य को प्राप्त करता है।
When the mind is offered to the Self, calm and strengthened by sattva, one attains dharma, knowledge, detachment and mastery.
यदर्पितं तद्विकल्पे इन्द्रियैः परिधावति।
रजस्वलं चासन्निष्ठं चित्तं विद्धि विपर्ययम् ॥ ११.१९.२६ ॥
yadarpitaṃ tadvikalpe indriyaiḥ paridhāvati|
rajasvalaṃ cāsanniṣṭhaṃ cittaṃ viddhi viparyayam || 11.19.26 ||
Yadarpitam tadvikalpe indriyaih paridhaavati|
Rajasvalam chaasannishtham chittam viddhi viparyayam || 11.19.26 ||
और जब वही चित्त भेदमय विषयों में लगकर इंद्रियों के साथ इधर-उधर भागता है, रजोगुण से भरा और असत् में आसक्त रहता है, तो उसे इसका उलटा (परिणाम देने वाला) समझो।
But when the mind is fixed on the manifold and runs about with the senses, full of rajas and devoted to what is unreal, know that it brings the very opposite.
धर्मो मद्भक्तिकृत्प्रोक्तो ज्ञानं चैकात्म्यदर्शनम्।
गुणेष्वसङ्गो वैराग्यमैश्वर्यं चाणिमादयः ॥ ११.१९.२७ ॥
dharmo madbhaktikṛtprokto jñānaṃ caikātmyadarśanam|
guṇeṣvasaṅgo vairāgyamaiśvaryaṃ cāṇimādayaḥ || 11.19.27 ||
Dharmo madbhaktikritprokto jnaanam chaikaatmyadarshanam|
Guneshvasango vairaagyamaishvaryam chaanimaadayah || 11.19.27 ||
जो मेरी भक्ति उत्पन्न करे वही धर्म कहा गया है; ज्ञान है आत्मा की एकता का दर्शन; वैराग्य है गुणों (विषयों) में अनासक्ति; और ऐश्वर्य हैं अणिमा आदि सिद्धियाँ।
Dharma is said to be whatever brings about devotion to me; knowledge is seeing the oneness of the Self; detachment is non-attachment to the guṇas [and their objects]; and mastery means powers such as becoming minute (aṇimā).
श्रीउद्धव उवाच ।
यमः कतिविधः प्रोक्तो नियमो वारिकर्षण ।
कः शमः को दमः कृष्ण का तितिक्षा धृतिः प्रभो ॥ ११.१९.२८ ॥
śrīuddhava uvāca |
yamaḥ katividhaḥ prokto niyamo vārikarṣaṇa |
kaḥ śamaḥ ko damaḥ kṛṣṇa kā titikṣā dhṛtiḥ prabho || 11.19.28 ||
Shriiuddhava uvaacha |
Yamah katividhah prokto niyamo vaarikarshana |
Kah shamah ko damah krishna kaa titikshaa dhritih prabho || 11.19.28 ||
श्री उद्धव ने कहा: हे शत्रुओं को वश में करने वाले, यम कितने प्रकार के बताए गए हैं, और नियम कितने? हे कृष्ण, शम क्या है, दम क्या है? हे प्रभो, तितिक्षा और धृति क्या हैं?
Uddhava said: Subduer of foes, how many kinds of yama are there, and how many of niyama? Kṛṣṇa, what is calm (śama), what is self-restraint (dama)? Lord, what are forbearance and fortitude?
किं दानं किं तपः शौर्यं किं सत्यमृतमुच्यते। ।
कस्त्यागः किं धनं चेष्टं को यज्ञः का च दक्षिणा ॥ ११.१९.२९ ॥
kiṃ dānaṃ kiṃ tapaḥ śauryaṃ kiṃ satyamṛtamucyate| |
kastyāgaḥ kiṃ dhanaṃ ceṣṭaṃ ko yajñaḥ kā ca dakṣiṇā || 11.19.29 ||
Kim daanam kim tapah shauryam kim satyamritamuchyate| |
Kastyaagah kim dhanam cheshtam ko yajnah kaa cha dakshinaa || 11.19.29 ||
दान क्या है, तप क्या है, शौर्य क्या है? सत्य और ऋत किसे कहते हैं? त्याग क्या है, वांछित धन क्या है, यज्ञ क्या है और दक्षिणा क्या है?
What is giving, what is austerity, what is courage? What is called truth, and what is ṛta? What is renunciation, what is the wealth worth wanting, what is sacrifice, and what is the sacrificial fee?
पुंसः किं स्विद्बलं श्रीमन् भगो लाभश्च केशव॥
का विद्या ह्रीः परा का श्रीः किं सुखं दुःखमेव च ॥ ११.१९.३० ॥
puṃsaḥ kiṃ svidbalaṃ śrīman bhago lābhaśca keśava||
kā vidyā hrīḥ parā kā śrīḥ kiṃ sukhaṃ duḥkhameva ca || 11.19.30 ||
Pumsah kim svidbalam shriiman bhago laabhashcha keshava||
Kaa vidyaa hriih paraa kaa shriih kim sukham duhkhameva cha || 11.19.30 ||
हे श्रीमान केशव, मनुष्य का बल क्या है, भग (सौभाग्य) और लाभ क्या हैं? विद्या क्या है, लज्जा क्या है, परम श्री क्या है, और सुख तथा दुःख क्या हैं?
Glorious Keśava, what is a person's true strength, what is good fortune, and what is gain? What is learning, what is modesty, what is the highest beauty, and what are happiness and sorrow?
कः पण्डितः कश्च मूर्खः कः पन्था उत्पथश्च कः॥
कः स्वर्गो नरकः कः स्वित् को बन्धुरुत किं गृहम् ॥ ११.१९.३१ ॥
kaḥ paṇḍitaḥ kaśca mūrkhaḥ kaḥ panthā utpathaśca kaḥ||
kaḥ svargo narakaḥ kaḥ svit ko bandhuruta kiṃ gṛham || 11.19.31 ||
Kah panditah kashcha muurkhah kah panthaa utpathashcha kah||
Kah svargo narakah kah svit ko bandhuruta kim griham || 11.19.31 ||
पंडित कौन है और मूर्ख कौन? सही मार्ग कौन-सा है और कुमार्ग कौन-सा? स्वर्ग क्या है और नरक क्या? बंधु कौन है और घर क्या है?
Who is wise and who is a fool? What is the path and what the wrong way? What is heaven, and what is hell? Who is a true kinsman, and what is home?
आढ्यः को दरिद्रो वा कृपणः कः क ईश्वरः ॥
एतान्प्रश्नान्मम ब्रूहि विपरीतांश्च सत्पते
श्रीभगवानुवाच। ॥ ११.१९.३२ ॥
āḍhyaḥ ko daridro vā kṛpaṇaḥ kaḥ ka īśvaraḥ ||
etānpraśnānmama brūhi viparītāṃśca satpate
śrībhagavānuvāca| || 11.19.32 ||
Aadhyah ko daridro vaa kripanah kah ka iishvarah ||
Etaanprashnaanmama bruuhi vipariitaamshcha satpate
Shriibhagavaanuvaacha| || 11.19.32 ||
धनी कौन है और दरिद्र कौन? कृपण कौन है और स्वामी कौन? हे सज्जनों के स्वामी, मेरे इन प्रश्नों का और इनके विपरीतों का भी उत्तर दीजिए।
श्री भगवान ने कहा:
Who is rich and who is poor? Who is miserly, and who is a master? Lord of the good, answer these questions of mine, and tell me their opposites too.
The Lord said:
अहिंसा सत्यमस्तेयमसङ्गो ह्रीरसञ्चयः।
आस्तिक्यं ब्रह्मचर्यं च मौनं स्थैर्यं क्षमाभयम् ॥ ११.१९.३३ ॥
ahiṃsā satyamasteyamasaṅgo hrīrasañcayaḥ|
āstikyaṃ brahmacaryaṃ ca maunaṃ sthairyaṃ kṣamābhayam || 11.19.33 ||
Ahimsaa satyamasteyamasango hriirasanchayah|
Aastikyam brahmacharyam cha maunam sthairyam kshamaabhayam || 11.19.33 ||
अहिंसा, सत्य, चोरी न करना, अनासक्ति, लज्जा, संग्रह न करना, आस्तिकता, ब्रह्मचर्य, मौन, स्थिरता, क्षमा और निर्भयता;
Non-violence, truthfulness, not stealing, non-attachment, modesty, not hoarding, faith, celibacy (brahmacarya), silence, steadiness, patience and fearlessness;
शौचं जपस्तपो होमः श्रद्धातिथ्यं मदर्चनम्।
तीर्थाटनं परार्थेहा तुष्टिराचार्यसेवनम् ॥ ११.१९.३४ ॥
śaucaṃ japastapo homaḥ śraddhātithyaṃ madarcanam|
tīrthāṭanaṃ parārthehā tuṣṭirācāryasevanam || 11.19.34 ||
Shaucham japastapo homah shraddhaatithyam madarchanam|
Tiirthaatanam paraarthehaa tushtiraachaaryasevanam || 11.19.34 ||
शौच (पवित्रता), जप, तप, होम, श्रद्धा, अतिथि-सत्कार, मेरी पूजा, तीर्थयात्रा, दूसरों के हित की चेष्टा, संतोष और आचार्य की सेवा।
purity, japa, austerity, fire-offering, faith, hospitality, worship of me, pilgrimage, working for the good of others, contentment and service to the teacher.
एते यमाः सनियमा उभयोर्द्वादश स्मृताः।
पुंसामुपासितास्तात यथाकामं दुहन्ति हि ॥ ११.१९.३५ ॥
ete yamāḥ saniyamā ubhayordvādaśa smṛtāḥ|
puṃsāmupāsitāstāta yathākāmaṃ duhanti hi || 11.19.35 ||
Ete yamaah saniyamaa ubhayordvaadasha smritaah|
Pumsaamupaasitaastaata yathaakaamam duhanti hi || 11.19.35 ||
ये यम और नियम दोनों बारह-बारह माने गए हैं। हे तात, इनका पालन करने पर ये मनुष्यों को उनकी इच्छा के अनुसार फल देते हैं।
These are the yamas and niyamas, traditionally twelve of each. Practised faithfully, my dear, they yield to people whatever they seek.
शमो मन्निष्ठता बुद्धेर्दम इन्द्रियसंयमः।
तितिक्षा दुःखसम्मर्षो जिह्वोपस्थजयो धृतिः ॥ ११.१९.३६ ॥
śamo manniṣṭhatā buddherdama indriyasaṃyamaḥ|
titikṣā duḥkhasammarṣo jihvopasthajayo dhṛtiḥ || 11.19.36 ||
Shamo mannishthataa buddherdama indriyasamyamah|
Titikshaa duhkhasammarsho jihvopasthajayo dhritih || 11.19.36 ||
बुद्धि का मुझमें स्थिर होना शम है; इंद्रियों का संयम दम है; दुःख को सहन करना तितिक्षा है; और जीभ तथा जननेंद्रिय पर विजय धृति है।
Śama is the intellect resting firmly in me; dama is control of the senses; forbearance is bearing suffering patiently; fortitude is mastery over the tongue and the sexual urge.
दण्डन्यासः परं दानं कामत्यागस्तपः स्मृतम्।
स्वभावविजयः शौर्यं सत्यं च समदर्शनम् ॥ ११.१९.३७ ॥
daṇḍanyāsaḥ paraṃ dānaṃ kāmatyāgastapaḥ smṛtam|
svabhāvavijayaḥ śauryaṃ satyaṃ ca samadarśanam || 11.19.37 ||
Dandanyaasah param daanam kaamatyaagastapah smritam|
Svabhaavavijayah shauryam satyam cha samadarshanam || 11.19.37 ||
दंड (किसी को पीड़ा देने) का त्याग परम दान है; कामना का त्याग तप माना गया है; अपने स्वभाव पर विजय शौर्य है; और समदर्शिता सत्य है।
Laying down the rod [of harm towards others] is the highest gift; giving up desire is austerity; conquering one's own nature is courage; and seeing all equally is truth.
अन्यच्च सुनृता वाणी कविभिः परिकीर्तिता।
कर्मस्वसङ्गमः शौचं त्यागः सन्न्यास उच्यते ॥ ११.१९.३८ ॥
anyacca sunṛtā vāṇī kavibhiḥ parikīrtitā|
karmasvasaṅgamaḥ śaucaṃ tyāgaḥ sannyāsa ucyate || 11.19.38 ||
Anyachcha sunritaa vaanii kavibhih parikiirtitaa|
Karmasvasangamah shaucham tyaagah sannyaasa uchyate || 11.19.38 ||
और दूसरा (ऋत) है मधुर और सच्ची वाणी—ऐसा ज्ञानियों ने कहा है। कर्मों में अनासक्ति शौच है, और संन्यास को त्याग कहा जाता है।
The other [ṛta] is speech that is both true and kind, as the wise have declared. Purity is non-attachment in action, and renunciation means saṃnyāsa.
धर्म इष्टं धनं नॄणां यज्ञोऽहं भगवत्तमः।
दक्षिणा ज्ञानसन्देशः प्राणायामः परं बलम् ॥ ११.१९.३९ ॥
dharma iṣṭaṃ dhanaṃ nṝṇāṃ yajño'haṃ bhagavattamaḥ|
dakṣiṇā jñānasandeśaḥ prāṇāyāmaḥ paraṃ balam || 11.19.39 ||
Dharma ishtam dhanam nrinaam yajno'ham bhagavattamah|
Dakshinaa jnaanasandeshah praanaayaamah param balam || 11.19.39 ||
मनुष्यों का वांछित धन धर्म है; यज्ञ मैं स्वयं भगवान हूँ; ज्ञान का उपदेश दक्षिणा है; और प्राणायाम परम बल है।
Dharma is the wealth people should desire; I, the Lord, am the sacrifice; imparting knowledge is the true fee; and prāṇāyāma is the highest strength.
भगो म ऐश्वरो भावो लाभो मद्भक्तिरुत्तमः।
विद्यात्मनि भिदाबाधो जुगुप्सा ह्रीरकर्मसु ॥ ११.१९.४० ॥
bhago ma aiśvaro bhāvo lābho madbhaktiruttamaḥ|
vidyātmani bhidābādho jugupsā hrīrakarmasu || 11.19.40 ||
Bhago ma aishvaro bhaavo laabho madbhaktiruttamah|
Vidyaatmani bhidaabaadho jugupsaa hriirakarmasu || 11.19.40 ||
मेरा ईश्वरीय स्वरूप ही भग (सौभाग्य) है; मेरी भक्ति सबसे उत्तम लाभ है; आत्मा में भेद-बुद्धि का मिट जाना विद्या है; और बुरे कर्मों से घृणा लज्जा है।
Good fortune is my divine nature; the best gain is devotion to me; learning is the removal of the sense of division within the Self; and modesty is shrinking from wrongful deeds.
श्रीर्गुणा नैरपेक्ष्याद्याः सुखं दुःखसुखात्ययः।
दुःखं कामसुखापेक्षा पण्डितो बन्धमोक्षवित् ॥ ११.१९.४१ ॥
śrīrguṇā nairapekṣyādyāḥ sukhaṃ duḥkhasukhātyayaḥ|
duḥkhaṃ kāmasukhāpekṣā paṇḍito bandhamokṣavit || 11.19.41 ||
Shriirgunaa nairapekshyaadyaah sukham duhkhasukhaatyayah|
Duhkham kaamasukhaapekshaa pandito bandhamokshavit || 11.19.41 ||
निरपेक्षता आदि गुण ही श्री हैं; सुख और दुःख दोनों से परे होना सुख है; काम-सुख की लालसा दुःख है; और जो बंधन तथा मोक्ष को जानता है, वही पंडित है।
Beauty lies in virtues such as independence from wants; happiness is going beyond both pleasure and pain; sorrow is craving the pleasures of desire; and the wise one is he who understands bondage and liberation.
मूर्खो देहाद्यहंबुद्धिः पन्था मन्निगमः स्मृतः।
उत्पथश्चित्तविक्षेपः स्वर्गः सत्त्वगुणोदयः ॥ ११.१९.४२ ॥
mūrkho dehādyahaṃbuddhiḥ panthā mannigamaḥ smṛtaḥ|
utpathaścittavikṣepaḥ svargaḥ sattvaguṇodayaḥ || 11.19.42 ||
Muurkho dehaadyahambuddhih panthaa mannigamah smritah|
Utpathashchittavikshepah svargah sattvagunodayah || 11.19.42 ||
देह आदि में 'मैं' की बुद्धि रखने वाला मूर्ख है; मुझ तक ले जाने वाला उपदेश मार्ग कहा गया है; चित्त का विक्षेप कुमार्ग है; और सत्त्वगुण का उदय स्वर्ग है।
The fool is one who takes the body and the like to be 'I'; the path is my teaching that leads to me; the wrong way is the scattering of the mind; heaven is the rising of sattva.
नरकस्तमउन्नाहो बन्धुर्गुरुरहं सखे।
गृहं शरीरं मानुष्यं गुणाढ्यो ह्याढ्य उच्यते ॥ ११.१९.४३ ॥
narakastamaunnāho bandhurgururahaṃ sakhe|
gṛhaṃ śarīraṃ mānuṣyaṃ guṇāḍhyo hyāḍhya ucyate || 11.19.43 ||
Narakastamaunnaaho bandhurgururaham sakhe|
Griham shariiram maanushyam gunaadhyo hyaadhya uchyate || 11.19.43 ||
हे सखा, तमोगुण की प्रबलता नरक है; गुरु ही बंधु है, और वह गुरु मैं हूँ; मनुष्य शरीर ही घर है; और जो सद्गुणों से संपन्न है वही धनी कहलाता है।
Hell is the swelling of tamas; the true kinsman is the guru, and, friend, that guru is I; home is the human body; and the rich one is he who is rich in virtues.
दरिद्रो यस्त्वसन्तुष्टः कृपणो योऽजितेन्द्रियः।
गुणेष्वसक्तधीरीशो गुणसङ्गो विपर्ययः ॥ ११.१९.४४ ॥
daridro yastvasantuṣṭaḥ kṛpaṇo yo'jitendriyaḥ|
guṇeṣvasaktadhīrīśo guṇasaṅgo viparyayaḥ || 11.19.44 ||
Daridro yastvasantushtah kripano yo'jitendriyah|
Guneshvasaktadhiiriisho gunasango viparyayah || 11.19.44 ||
जो असंतुष्ट है वही दरिद्र है; जिसने इंद्रियों को नहीं जीता वही कृपण है; जिसकी बुद्धि गुणों में आसक्त नहीं वह स्वामी है; और गुणों में आसक्ति इसका उलटा (दासता) है।
The poor one is the discontented; the miser is he who has not mastered his senses; the master is one whose mind does not cling to the guṇas; and clinging to them is the reverse.
एत उद्धव ते प्रश्नाः सर्वे साधु निरूपिताः।
किं वर्णितेन बहुना लक्षणं गुणदोषयोः।
गुणदोषदृशिर्दोषो गुणस्तूभयवर्जितः ॥ ११.१९.४५ ॥
eta uddhava te praśnāḥ sarve sādhu nirūpitāḥ|
kiṃ varṇitena bahunā lakṣaṇaṃ guṇadoṣayoḥ|
guṇadoṣadṛśirdoṣo guṇastūbhayavarjitaḥ || 11.19.45 ||
Eta uddhava te prashnaah sarve saadhu niruupitaah|
Kim varnitena bahunaa lakshanam gunadoshayoh|
Gunadoshadrishirdosho gunastuubhayavarjitah || 11.19.45 ||
हे उद्धव, तुम्हारे ये सब प्रश्न भली-भाँति समझा दिए गए। अधिक वर्णन से क्या लाभ? गुण और दोष का लक्षण यह है—गुण-दोष को देखते रहना ही दोष है, और दोनों से परे रहना ही गुण है।
Uddhava, all your questions have now been properly answered. What use is saying more? Here is the mark of merit and fault: to keep seeing merit and fault is itself the fault, and to be free of both is the merit.
↑ All sectionsअथ विंशोऽध्यायः · Chapter 20 — The three paths — action, knowledge and devotion
श्रीउद्धव उवाच
विधिश्च प्रतिषेधश्च निगमो हीश्वरस्य ते ।
अवेक्षतेऽरविन्दाक्ष गुणं दोषं च कर्मणाम् ॥ ११.२०.१ ॥
śrīuddhava uvāca
vidhiśca pratiṣedhaśca nigamo hīśvarasya te |
avekṣate'ravindākṣa guṇaṃ doṣaṃ ca karmaṇām || 11.20.1 ||
Shriiuddhava uvaacha
Vidhishcha pratishedhashcha nigamo hiishvarasya te |
Avekshate'ravindaaksha gunam dosham cha karmanaam || 11.20.1 ||
श्री उद्धव ने कहा: हे कमलनयन, विधि और निषेध से युक्त आपका वेद, जो ईश्वर की वाणी है, कर्मों के गुण और दोष पर विचार करता है।
Uddhava said: Lotus-eyed Lord, your Veda, made up of injunctions and prohibitions, takes account of the merit and fault of actions.
वर्णाश्रमविकल्पं च प्रतिलोमानुलोमजम् ।
द्रव्यदेशवयः कालान् स्वर्गं नरकमेव च ॥ ११.२०.२ ॥
varṇāśramavikalpaṃ ca pratilomānulomajam |
dravyadeśavayaḥ kālān svargaṃ narakameva ca || 11.20.2 ||
Varnaashramavikalpam cha pratilomaanulomajam |
Dravyadeshavayah kaalaan svargam narakameva cha || 11.20.2 ||
वह वर्ण और आश्रम के भेदों को, प्रतिलोम और अनुलोम विवाह से उत्पन्न संतानों को, पदार्थ, स्थान, आयु और समय को, तथा स्वर्ग और नरक को भी ध्यान में रखता है।
It considers the distinctions of varṇa and āśrama, those born of unions against or with the order of caste, and substances, places, ages and times, as well as heaven and hell.
गुणदोषभिदादृष्टिमन्तरेण वचस्तव ।
निःश्रेयसं कथं नॄणां निषेधविधिलक्षणम् ॥ ११.२०.३ ॥
guṇadoṣabhidādṛṣṭimantareṇa vacastava |
niḥśreyasaṃ kathaṃ nṝṇāṃ niṣedhavidhilakṣaṇam || 11.20.3 ||
Gunadoshabhidaadrishtimantarena vachastava |
Nihshreyasam katham nrinaam nishedhavidhilakshanam || 11.20.3 ||
गुण और दोष के भेद को देखे बिना, विधि-निषेध रूप आपकी वाणी मनुष्यों का परम कल्याण कैसे कर सकती है?
Without seeing the difference between merit and fault, how could your word, which consists of commands and prohibitions, lead people to the highest good?
पितृदेवमनुष्यानां वेदश्चक्षुस्तवेश्वर ।
श्रेयस्त्वनुपलब्धेऽर्थे साध्यसाधनयोरपि ॥ ११.२०.४ ॥
pitṛdevamanuṣyānāṃ vedaścakṣustaveśvara |
śreyastvanupalabdhe'rthe sādhyasādhanayorapi || 11.20.4 ||
Pitridevamanushyaanaam vedashchakshustaveshvara |
Shreyastvanupalabdhe'rthe saadhyasaadhanayorapi || 11.20.4 ||
हे ईश्वर, पितरों, देवताओं और मनुष्यों के लिए आपका वेद ही आँख है—उन विषयों में भी जो अन्य प्रकार से जाने नहीं जा सकते, और साध्य तथा साधन के विषय में भी कल्याण बताने वाला।
Lord, your Veda is the eye of ancestors, gods and humans alike, showing what is good in matters that cannot be known otherwise, and about goals and the means to them.
गुणदोषभिदादृष्टिः निगमात्ते न हि स्वतः ।
निगमेनापवादश्च भिदाया इति ह भ्रमः ॥ ११.२०.५ ॥
guṇadoṣabhidādṛṣṭiḥ nigamātte na hi svataḥ |
nigamenāpavādaśca bhidāyā iti ha bhramaḥ || 11.20.5 ||
Gunadoshabhidaadrishtih nigamaatte na hi svatah |
Nigamenaapavaadashcha bhidaayaa iti ha bhramah || 11.20.5 ||
गुण और दोष में भेद करने की दृष्टि आपके वेद से ही आती है, अपने-आप नहीं; और फिर वेद ही उस भेद का निषेध भी करता है—यह तो भ्रम में डालने वाली बात है।
The discernment of merit and fault comes from your Veda, not from anything of its own; yet the Veda also denies that very distinction. This is truly bewildering.
श्रीभगवानुवाच
योगास्त्रयो मया प्रोक्ता नृणां श्रेयोविधित्सया ।
ज्ञानं कर्म च भक्तिश्च नोपायोऽन्योऽस्ति कुत्रचित् ॥ ११.२०.६ ॥
śrībhagavānuvāca
yogāstrayo mayā proktā nṛṇāṃ śreyovidhitsayā |
jñānaṃ karma ca bhaktiśca nopāyo'nyo'sti kutracit || 11.20.6 ||
Shriibhagavaanuvaacha
Yogaastrayo mayaa proktaa nrinaam shreyovidhitsayaa |
Jnaanam karma cha bhaktishcha nopaayo'nyo'sti kutrachit || 11.20.6 ||
श्री भगवान ने कहा: मनुष्यों का कल्याण करने की इच्छा से मैंने तीन योग बताए हैं—ज्ञान, कर्म और भक्ति। इनके सिवा कहीं कोई दूसरा उपाय नहीं है।
The Lord said: Wishing to bring people to their highest good, I have taught three yogas—knowledge, action and devotion. There is no other means anywhere.
निर्विण्णानां ज्ञानयोगो न्यासिनामिह कर्मसु ।
तेषु अनिर्विण्णचित्तानां कर्मयोगस्तु कामिनाम् ॥ ११.२०.७ ॥
nirviṇṇānāṃ jñānayogo nyāsināmiha karmasu |
teṣu anirviṇṇacittānāṃ karmayogastu kāminām || 11.20.7 ||
Nirvinnaanaam jnaanayogo nyaasinaamiha karmasu |
Teshu anirvinnachittaanaam karmayogastu kaaminaam || 11.20.7 ||
जो कर्मों से विरक्त हो चुके हैं और उन्हें त्याग चुके हैं, उनके लिए ज्ञानयोग है; और जिनका मन कर्मों से ऊबा नहीं है, उन कामना वालों के लिए कर्मयोग है।
The yoga of knowledge is for those who have grown weary of action and renounced it; the yoga of action is for those who still have desires and whose minds have not tired of works.
यदृच्छया मत्कथादौ जातश्रद्धस्तु यः पुमान् ।
न निर्विण्णो नातिसक्तो भक्तियोगोऽस्य सिद्धिदः ॥ ११.२०.८ ॥
yadṛcchayā matkathādau jātaśraddhastu yaḥ pumān |
na nirviṇṇo nātisakto bhaktiyogo'sya siddhidaḥ || 11.20.8 ||
Yadrichchhayaa matkathaadau jaatashraddhastu yah pumaan |
Na nirvinno naatisakto bhaktiyogo'sya siddhidah || 11.20.8 ||
जो पुरुष किसी सौभाग्य से मेरी कथा आदि में श्रद्धा पा गया है, जो न पूरी तरह विरक्त है और न अत्यधिक आसक्त—उसके लिए भक्तियोग सिद्धि देने वाला है।
But for one who, by some good chance, has come to have faith in my stories and the like, who is neither wholly weary of the world nor too attached to it, the yoga of devotion brings fulfilment.
तावत् कर्माणि कुर्वीत न निर्विद्येत यावता ।
मत्कथाश्रवणादौ वा श्रद्धा यावन्न जायते ॥ ११.२०.९ ॥
tāvat karmāṇi kurvīta na nirvidyeta yāvatā |
matkathāśravaṇādau vā śraddhā yāvanna jāyate || 11.20.9 ||
Taavat karmaani kurviita na nirvidyeta yaavataa |
Matkathaashravanaadau vaa shraddhaa yaavanna jaayate || 11.20.9 ||
तब तक कर्म करते रहना चाहिए, जब तक मन उनसे विरक्त न हो जाए, या जब तक मेरी कथा के श्रवण आदि में श्रद्धा उत्पन्न न हो जाए।
One should go on performing actions until one grows weary of them, or until faith arises in hearing about me and the like.
स्वधर्मस्थो यजन् यज्ञैः अनाशीःकाम उद्धव ।
न याति स्वर्गनरकौ यद्यन्यन्न समाचरेत् ॥ ११.२०.१० ॥
svadharmastho yajan yajñaiḥ anāśīḥkāma uddhava |
na yāti svarganarakau yadyanyanna samācaret || 11.20.10 ||
Svadharmastho yajan yajnaih anaashiihkaama uddhava |
Na yaati svarganarakau yadyanyanna samaacharet || 11.20.10 ||
हे उद्धव, जो अपने धर्म में स्थित रहकर, फल की कामना छोड़कर यज्ञों द्वारा पूजा करता है, और कोई निषिद्ध आचरण नहीं करता, वह न स्वर्ग जाता है न नरक।
Uddhava, one who stays in his own dharma and worships through sacrifice without craving rewards goes neither to heaven nor to hell, provided he does nothing else [that is forbidden].
अस्मिंल्लोके वर्तमानः स्वधर्मस्थोऽनघः शुचिः ।
ज्ञानं विशुद्धमाप्नोति मद्भक्तिं वा यदृच्छया ॥ ११.२०.११ ॥
asmiṃlloke vartamānaḥ svadharmastho'naghaḥ śuciḥ |
jñānaṃ viśuddhamāpnoti madbhaktiṃ vā yadṛcchayā || 11.20.11 ||
Asmimlloke vartamaanah svadharmastho'naghah shuchih |
Jnaanam vishuddhamaapnoti madbhaktim vaa yadrichchhayaa || 11.20.11 ||
इसी लोक में रहते हुए, अपने धर्म में स्थित, निष्पाप और पवित्र मनुष्य शुद्ध ज्ञान को प्राप्त करता है, या सौभाग्य से मेरी भक्ति को।
Living in this very world, firm in his own dharma, sinless and pure, a person attains pure knowledge—or, by good fortune, devotion to me.
स्वर्गिणोऽप्येतमिच्छन्ति लोकं निरयिणस्तथा ।
साधकं ज्ञानभक्तिभ्यां उभयं तदसाधकम् ॥ ११.२०.१२ ॥
svargiṇo'pyetamicchanti lokaṃ nirayiṇastathā |
sādhakaṃ jñānabhaktibhyāṃ ubhayaṃ tadasādhakam || 11.20.12 ||
Svargino'pyetamichchhanti lokam nirayinastathaa |
Saadhakam jnaanabhaktibhyaam ubhayam tadasaadhakam || 11.20.12 ||
स्वर्ग के निवासी भी इस लोक की इच्छा करते हैं और नरक के निवासी भी, क्योंकि यह लोक ज्ञान और भक्ति का साधन है, जबकि वे दोनों लोक नहीं हैं।
Even those in heaven long for this world, and so do those in hell, for this world makes knowledge and devotion possible, while neither of those realms does.
न नरः स्वर्गतिं काङ्क्षेत् नारकीं वा विचक्षणः ।
नेमं लोकं च काङ्क्षेत देहावेशात् प्रमाद्यति ॥ ११.२०.१३ ॥
na naraḥ svargatiṃ kāṅkṣet nārakīṃ vā vicakṣaṇaḥ |
nemaṃ lokaṃ ca kāṅkṣeta dehāveśāt pramādyati || 11.20.13 ||
Na narah svargatim kaankshet naarakiim vaa vichakshanah |
Nemam lokam cha kaanksheta dehaaveshaat pramaadyati || 11.20.13 ||
विवेकी मनुष्य को न स्वर्ग जाने की इच्छा करनी चाहिए, न नरक की; और न इस लोक की ही कामना करनी चाहिए, क्योंकि देह में आसक्ति से मनुष्य प्रमाद में पड़ जाता है।
A discerning person should not long for heaven or for a hellish state, nor even for this world; for by identifying with the body one falls into heedlessness.
एतद् विद्वान् पुरा मृत्योः अभवाय घटेत सः ।
अप्रमत्त इदं ज्ञात्वा मर्त्यमप्यर्थसिद्धिदम् ॥ ११.२०.१४ ॥
etad vidvān purā mṛtyoḥ abhavāya ghaṭeta saḥ |
apramatta idaṃ jñātvā martyamapyarthasiddhidam || 11.20.14 ||
Etad vidvaan puraa mrityoh abhavaaya ghateta sah |
Apramatta idam jnaatvaa martyamapyarthasiddhidam || 11.20.14 ||
यह जानकर, और यह समझकर कि यह देह नश्वर होते हुए भी परम लक्ष्य की सिद्धि दे सकती है, ज्ञानी को सावधान रहकर मृत्यु से पहले ही जन्म-मरण से छूटने का प्रयत्न करना चाहिए।
Knowing this, the wise should stay alert and strive for freedom from rebirth before death comes, understanding that this body, though mortal, can bring the goal within reach.
छिद्यमानं यमैः एतैः कृतनीडं वनस्पतिम् ।
खगः स्वकेतमुत्सृज्य क्षेमं याति ह्यलम्पटः ॥ ११.२०.१५ ॥
chidyamānaṃ yamaiḥ etaiḥ kṛtanīḍaṃ vanaspatim |
khagaḥ svaketamutsṛjya kṣemaṃ yāti hyalampaṭaḥ || 11.20.15 ||
Chhidyamaanam yamaih etaih kritaniidam vanaspatim |
Khagah svaketamutsrijya kshemam yaati hyalampatah || 11.20.15 ||
जिस पेड़ पर घोंसला बनाया था, उसे यम-समान लोग काट रहे हों, तो आसक्ति-रहित पक्षी अपना बसेरा छोड़कर सुरक्षित स्थान पर चला जाता है।
When the tree where it built its nest is being cut down by men as merciless as death, a bird without clinging abandons its home and flies to safety.
अहोरात्रैः छिद्यमानं बुद्ध्वाऽऽयुर्भयवेपथुः ।
मुक्तसङ्गः परं बुद्ध्वा निरीह उपशाम्यति ॥ ११.२०.१६ ॥
ahorātraiḥ chidyamānaṃ buddhvā''yurbhayavepathuḥ |
muktasaṅgaḥ paraṃ buddhvā nirīha upaśāmyati || 11.20.16 ||
Ahoraatraih chhidyamaanam buddhvaa''yurbhayavepathuh |
Muktasangah param buddhvaa niriiha upashaamyati || 11.20.16 ||
दिन-रात अपनी आयु को कटते हुए जानकर, भय से काँपता हुआ मनुष्य आसक्ति छोड़ देता है, और परम तत्त्व को जानकर निष्काम होकर शांत हो जाता है।
Realizing that his life is being cut away by days and nights, trembling with fear, a person lets go of attachment; knowing the Supreme, free of striving, he comes to rest.
नृदेहमाद्यं सुलभं सुदुर्लभं
प्लवं सुकल्पं गुरुकर्णधारम् ।
मयानुकूलेन नभस्वतेरितं
पुमान् भवाब्धिं न तरेत् स आत्महा ॥ ११.२०.१७ ॥
nṛdehamādyaṃ sulabhaṃ sudurlabhaṃ
plavaṃ sukalpaṃ gurukarṇadhāram |
mayānukūlena nabhasvateritaṃ
pumān bhavābdhiṃ na taret sa ātmahā || 11.20.17 ||
Nridehamaadyam sulabham sudurlabham
Plavam sukalpam gurukarnadhaaram |
Mayaanukuulena nabhasvateritam
Pumaan bhavaabdhim na taret sa aatmahaa || 11.20.17 ||
यह मनुष्य देह सब साधनों का मूल है; सहज मिल जाने पर भी अत्यंत दुर्लभ है; यह सुगठित नौका है, जिसके खेवनहार गुरु हैं और जिसे मैं अनुकूल पवन बनकर चलाता हूँ। जो इससे भवसागर पार नहीं करता, वह आत्मघाती है।
The human body is the first of all means, easily come by yet very hard to gain—a well-built boat with the guru at the helm and driven by me as a favourable wind. Whoever does not cross the ocean of becoming with it destroys himself.
यदाऽऽरम्भेषु निर्विण्णो विरक्तः संयतेन्द्रियः ।
अभ्यासेनात्मनो योगी धारयेद् अचलं मनः ॥ ११.२०.१८ ॥
yadā''rambheṣu nirviṇṇo viraktaḥ saṃyatendriyaḥ |
abhyāsenātmano yogī dhārayed acalaṃ manaḥ || 11.20.18 ||
Yadaa''rambheshu nirvinno viraktah samyatendriyah |
Abhyaasenaatmano yogii dhaarayed achalam manah || 11.20.18 ||
जब योगी कर्मों के आरंभ से ऊबकर विरक्त हो जाए और इंद्रियों को वश में कर ले, तब अभ्यास द्वारा मन को आत्मा में अचल रूप से स्थिर करे।
When the yogin has grown weary of new undertakings, is detached and has restrained his senses, he should by steady practice hold his mind unmoving in the Self.
धार्यमाणं मनो यर्हि भ्राम्यत् आश्वनवस्थितम् ।
अतन्द्रितोऽनुरोधेन मार्गेणात्मवशं नयेत् ॥ ११.२०.१९ ॥
dhāryamāṇaṃ mano yarhi bhrāmyat āśvanavasthitam |
atandrito'nurodhena mārgeṇātmavaśaṃ nayet || 11.20.19 ||
Dhaaryamaanam mano yarhi bhraamyat aashvanavasthitam |
Atandrito'nurodhena maargenaatmavasham nayet || 11.20.19 ||
स्थिर किया जाता हुआ मन जब अचानक भटकने लगे और अस्थिर हो जाए, तब बिना थके, धीरे-धीरे उसे मनाते हुए उपाय से वश में लाए।
When the mind, even while being held, suddenly wanders and loses its footing, he should tirelessly bring it back under control by a gentle, accommodating approach.
मनोगतिं न विसृजेत् जितप्राणो जितेन्द्रियः ।
सत्त्वसंपन्नया बुद्ध्या मन आत्मवशं नयेत् ॥ ११.२०.२० ॥
manogatiṃ na visṛjet jitaprāṇo jitendriyaḥ |
sattvasaṃpannayā buddhyā mana ātmavaśaṃ nayet || 11.20.20 ||
Manogatim na visrijet jitapraano jitendriyah |
Sattvasampannayaa buddhyaa mana aatmavasham nayet || 11.20.20 ||
मन की गति पर से दृष्टि न हटाए; प्राण और इंद्रियों को जीतकर, सत्त्व से संपन्न बुद्धि द्वारा मन को आत्मा के वश में लाए।
He should not lose track of the mind's movements; having mastered his breath and senses, he should bring the mind under the Self's control with an intellect grounded in sattva.
एष वै परमो योगो मनसः सङ्ग्रहः स्मृतः ।
हृदयज्ञत्वमन्विच्छन् दम्यस्येवार्वतो मुहुः ॥ ११.२०.२१ ॥
eṣa vai paramo yogo manasaḥ saṅgrahaḥ smṛtaḥ |
hṛdayajñatvamanvicchan damyasyevārvato muhuḥ || 11.20.21 ||
Esha vai paramo yogo manasah sangrahah smritah |
Hridayajnatvamanvichchhan damyasyevaarvato muhuh || 11.20.21 ||
मन को इस प्रकार वश में रखना ही परम योग माना गया है—जैसे सधाए जाने वाले घोड़े के मन को समझते हुए उसे बार-बार साधा जाता है।
This reining in of the mind is known as the highest yoga—like repeatedly training a horse that is being broken in, all the while seeking to understand its temperament.
साङ्ख्येन सर्वभावानां प्रतिलोमानुलोमतः ।
भवाप्ययावनुध्यायेन् मनो यावत्प्रसीदति ॥ ११.२०.२२ ॥
sāṅkhyena sarvabhāvānāṃ pratilomānulomataḥ |
bhavāpyayāvanudhyāyen mano yāvatprasīdati || 11.20.22 ||
Saankhyena sarvabhaavaanaam pratilomaanulomatah |
Bhavaapyayaavanudhyaayen mano yaavatprasiidati || 11.20.22 ||
सांख्य-विचार के द्वारा सभी पदार्थों की उत्पत्ति और लय का, उलटे और सीधे क्रम से, तब तक चिंतन करे जब तक मन शांत और निर्मल न हो जाए।
Through Sāṅkhya reflection one should dwell on how all existing things arise and dissolve, tracing the order backward and forward, until the mind grows clear and calm.
निर्विण्णस्य विरक्तस्य पुरुषस्योक्तवेदिनः ।
मनस्त्यजति दौरात्म्यं चिन्तितस्यानुचिन्तया ॥ ११.२०.२३ ॥
nirviṇṇasya viraktasya puruṣasyoktavedinaḥ |
manastyajati daurātmyaṃ cintitasyānucintayā || 11.20.23 ||
Nirvinnasya viraktasya purushasyoktavedinah |
Manastyajati dauraatmyam chintitasyaanuchintayaa || 11.20.23 ||
जो पुरुष संसार से उदासीन और विरक्त है तथा उपदेश के अर्थ को समझ चुका है, उसका मन बार-बार उसी चिंतित विषय पर विचार करते रहने से अपनी दुष्टता छोड़ देता है।
When a person is weary of the world, free of craving and has understood what was taught, his mind lets go of its waywardness by returning again and again to what it has contemplated.
यमादिभिः योगपथैः आन्वीक्षिक्या च विद्यया ।
ममार्चोपासनाभिर्वा नान्यैर्योग्यं स्मरेन्मनः ॥ ११.२०.२४ ॥
yamādibhiḥ yogapathaiḥ ānvīkṣikyā ca vidyayā |
mamārcopāsanābhirvā nānyairyogyaṃ smarenmanaḥ || 11.20.24 ||
Yamaadibhih yogapathaih aanviikshikyaa cha vidyayaa |
Mamaarchopaasanaabhirvaa naanyairyogyam smarenmanah || 11.20.24 ||
यम आदि योग-मार्गों से, आन्वीक्षिकी (तर्क-विचार) विद्या से, अथवा मेरी पूजा और उपासना से — अन्य साधनों से नहीं — मन को ध्यान-योग्य विषय में लगाए।
By the paths of yoga beginning with yama (restraint), by the discipline of reasoned inquiry, or by worshipping and adoring me — not by other means — one should fix the mind on what is worthy of contemplation.
यदि कुर्यात्प्रमादेन योगी कर्म विगर्हितम् ।
योगेनैव दहेदंहो नान्यत्तत्र कदाचन ॥ ११.२०.२५ ॥
yadi kuryātpramādena yogī karma vigarhitam |
yogenaiva dahedaṃho nānyattatra kadācana || 11.20.25 ||
Yadi kuryaatpramaadena yogii karma vigarhitam |
Yogenaiva dahedamho naanyattatra kadaachana || 11.20.25 ||
यदि असावधानी से योगी कोई निंदित कर्म कर बैठे, तो उस पाप को योग से ही जला डाले; वहाँ कभी कोई दूसरा उपाय न अपनाए।
If a yogin through carelessness commits a blameworthy act, he should burn away that wrong by yoga alone, and never by any other means.
स्वे स्वेऽधिकारे या निष्ठा स गुणः परिकीर्तितः ।
कर्मणां जात्यशुद्धानाम् अनेन नियमः कृतः ।
गुणदोषविधानेन सङ्गानां त्याजनेच्छया ॥ ११.२०.२६ ॥
sve sve'dhikāre yā niṣṭhā sa guṇaḥ parikīrtitaḥ |
karmaṇāṃ jātyaśuddhānām anena niyamaḥ kṛtaḥ |
guṇadoṣavidhānena saṅgānāṃ tyājanecchayā || 11.20.26 ||
Sve sve'dhikaare yaa nishthaa sa gunah parikiirtitah |
Karmanaam jaatyashuddhaanaam anena niyamah kritah |
Gunadoshavidhaanena sangaanaam tyaajanechchhayaa || 11.20.26 ||
अपने-अपने अधिकार में जो निष्ठा है, वही गुण कहलाती है। स्वभाव से अशुद्ध कर्मों के लिए इसी से नियम बनाया गया है — गुण और दोष का विधान करके, ताकि आसक्तियाँ छूट जाएँ।
Steadfastness in the duty proper to one's own station is called merit. By this, a discipline has been set for actions that are impure by nature — through laying down what is merit and what is fault, with the aim of making one give up attachments.
जातश्रद्धो मत्कथासु निर्विण्णः सर्वकर्मसु ।
वेद दुःखात्मकान् कामान् परित्यागेऽप्यनीश्वरः ॥ ११.२०.२७ ॥
jātaśraddho matkathāsu nirviṇṇaḥ sarvakarmasu |
veda duḥkhātmakān kāmān parityāge'pyanīśvaraḥ || 11.20.27 ||
Jaatashraddho matkathaasu nirvinnah sarvakarmasu |
Veda duhkhaatmakaan kaamaan parityaage'pyaniishvarah || 11.20.27 ||
जिसके मन में मेरी कथाओं के प्रति श्रद्धा जाग गई है, जो सब कर्मों से ऊब चुका है, जो जानता है कि कामनाएँ दुःख-रूप हैं, फिर भी उन्हें छोड़ने में असमर्थ है —
One in whom faith in my stories has awakened, who has grown weary of all actions and knows desires to be made of sorrow, yet is still unable to give them up —
ततो भजेत मां प्रीतः श्रद्धालुर्दृढनिश्चयः ।
जुषमाणश्च तान्कामान् दुःखोदर्कांश्च गर्हयन् ॥ ११.२०.२८ ॥
tato bhajeta māṃ prītaḥ śraddhālurdṛḍhaniścayaḥ |
juṣamāṇaśca tānkāmān duḥkhodarkāṃśca garhayan || 11.20.28 ||
Tato bhajeta maam priitah shraddhaalurdridhanishchayah |
Jushamaanashcha taankaamaan duhkhodarkaamshcha garhayan || 11.20.28 ||
वह प्रेमपूर्वक, श्रद्धा और दृढ़ निश्चय के साथ मेरा भजन करे; उन कामनाओं को भोगते हुए भी उनकी निंदा करता रहे, क्योंकि उनका परिणाम दुःख है।
such a person should worship me with love, faith and firm resolve, even while still enjoying those desires, all the while recognising them as blameworthy, since their outcome is sorrow.
प्रोक्तेन भक्तियोगेन भजतो मासकृन्मुनेः ।
कामा हृदय्या नश्यन्ति सर्वे मयि हृदि स्थिते ॥ ११.२०.२९ ॥
proktena bhaktiyogena bhajato māsakṛnmuneḥ |
kāmā hṛdayyā naśyanti sarve mayi hṛdi sthite || 11.20.29 ||
Proktena bhaktiyogena bhajato maasakrinmuneh |
Kaamaa hridayyaa nashyanti sarve mayi hridi sthite || 11.20.29 ||
बताए गए भक्तियोग से जो मुनि निरंतर मेरा भजन करता है, उसके हृदय में मेरे स्थित हो जाने पर हृदय में बसी सारी कामनाएँ नष्ट हो जाती हैं।
For the sage who worships me constantly through the bhakti-yoga I have described, all the desires lodged in the heart perish, since I have taken my place in that heart.
भिद्यते हृदयग्रन्थिः छिद्यन्ते सर्वसंशयाः ।
क्षीयन्ते चास्य कर्माणि मयि दृष्टेऽखिलात्मनि ॥ ११.२०.३० ॥
bhidyate hṛdayagranthiḥ chidyante sarvasaṃśayāḥ |
kṣīyante cāsya karmāṇi mayi dṛṣṭe'khilātmani || 11.20.30 ||
Bhidyate hridayagranthih chhidyante sarvasamshayaah |
Kshiiyante chaasya karmaani mayi drishte'khilaatmani || 11.20.30 ||
सबके आत्मा-स्वरूप मेरा दर्शन हो जाने पर उसकी हृदय-ग्रंथि टूट जाती है, सारे संशय कट जाते हैं और उसके कर्म क्षीण हो जाते हैं।
When I, the self of all, am seen, the knot of the heart is split, every doubt is cut away, and his karma wears away.
तस्मान्मद्भक्तियुक्तस्य योगिनो वै मदात्मनः ।
न ज्ञानं न च वैराग्यं प्रायः श्रेयो भवेदिह ॥ ११.२०.३१ ॥
tasmānmadbhaktiyuktasya yogino vai madātmanaḥ |
na jñānaṃ na ca vairāgyaṃ prāyaḥ śreyo bhavediha || 11.20.31 ||
Tasmaanmadbhaktiyuktasya yogino vai madaatmanah |
Na jnaanam na cha vairaagyam praayah shreyo bhavediha || 11.20.31 ||
इसलिए जो योगी मेरी भक्ति से युक्त है और जिसका मन मुझमें ही है, उसके लिए इस लोक में ज्ञान या वैराग्य प्रायः कल्याण का मुख्य साधन नहीं होता।
Therefore, for a yogin joined to me in devotion, whose very self rests in me, neither knowledge nor detachment is, as a rule, the means to the highest good here.
यत्कर्मभिर्यत्तपसा ज्ञानवैराग्यतश्च यत् ।
योगेन दानधर्मेण श्रेयोभिः इतरैरपि ॥ ११.२०.३२ ॥
yatkarmabhiryattapasā jñānavairāgyataśca yat |
yogena dānadharmeṇa śreyobhiḥ itarairapi || 11.20.32 ||
Yatkarmabhiryattapasaa jnaanavairaagyatashcha yat |
Yogena daanadharmena shreyobhih itarairapi || 11.20.32 ||
जो कुछ कर्मों से, तप से, ज्ञान और वैराग्य से, योग से, दान और धर्म से, तथा अन्य कल्याणकारी साधनों से प्राप्त होता है —
Whatever is gained through ritual works, through austerity, through knowledge and detachment, through yoga, through charity and dharma, and through other means to the good —
सर्वं मद्भक्तियोगेन मद्भक्तो लभतेऽञ्जसा ।
स्वर्गापवर्गं मद्धाम कथञ्चिद् यदि वाञ्छति ॥ ११.२०.३३ ॥
sarvaṃ madbhaktiyogena madbhakto labhate'ñjasā |
svargāpavargaṃ maddhāma kathañcid yadi vāñchati || 11.20.33 ||
Sarvam madbhaktiyogena madbhakto labhate'njasaa |
Svargaapavargam maddhaama kathanchid yadi vaanchhati || 11.20.33 ||
वह सब मेरा भक्त मेरे भक्तियोग से सहज ही पा लेता है; स्वर्ग, मोक्ष या मेरा धाम भी, यदि किसी प्रकार उसे उनकी इच्छा हो।
all of that my devotee obtains with ease through bhakti-yoga directed to me — heaven, liberation, or my own abode — should he somehow wish for it.
न किञ्चित् साधवो धीरा भक्ता ह्येकान्तिनो मम ।
वाञ्छन्त्यपि मया दत्तं कैवल्यं अपुनर्भवम् ॥ ११.२०.३४ ॥
na kiñcit sādhavo dhīrā bhaktā hyekāntino mama |
vāñchantyapi mayā dattaṃ kaivalyaṃ apunarbhavam || 11.20.34 ||
Na kinchit saadhavo dhiiraa bhaktaa hyekaantino mama |
Vaanchhantyapi mayaa dattam kaivalyam apunarbhavam || 11.20.34 ||
मेरे एकनिष्ठ, धीर और साधु भक्त कुछ भी नहीं चाहते — मेरे द्वारा दिया गया कैवल्य, जिससे पुनर्जन्म नहीं होता, वह भी नहीं।
My steadfast, good and wise devotees, devoted to me alone, want nothing at all — not even kaivalya, the freedom from rebirth, when I myself offer it.
नैरपेक्ष्यं परं प्राहुः निःश्रेयसमनल्पकम् ।
तस्मान्निराशिषो भक्तिः निरपेक्षस्य मे भवेत् ॥ ११.२०.३५ ॥
nairapekṣyaṃ paraṃ prāhuḥ niḥśreyasamanalpakam |
tasmānnirāśiṣo bhaktiḥ nirapekṣasya me bhavet || 11.20.35 ||
Nairapekshyam param praahuh nihshreyasamanalpakam |
Tasmaanniraashisho bhaktih nirapekshasya me bhavet || 11.20.35 ||
निरपेक्षता (किसी वस्तु की अपेक्षा न रखना) को ही परम और महान कल्याण कहा गया है। इसलिए जो कोई आशा नहीं रखता और किसी पर निर्भर नहीं, उसी में मेरी भक्ति उत्पन्न होती है।
Needing nothing is declared to be the supreme and boundless good. Hence devotion to me arises in one who holds no wishes and depends on nothing.
न मय्येकान्तभक्तानां गुणदोषोद्भवा गुणाः ।
साधूनां समचित्तानां बुद्धेः परमुपेयुषाम् ॥ ११.२०.३६ ॥
na mayyekāntabhaktānāṃ guṇadoṣodbhavā guṇāḥ |
sādhūnāṃ samacittānāṃ buddheḥ paramupeyuṣām || 11.20.36 ||
Na mayyekaantabhaktaanaam gunadoshodbhavaa gunaah |
Saadhuunaam samachittaanaam buddheh paramupeyushaam || 11.20.36 ||
जो मुझमें एकांत भक्ति रखते हैं, साधु और समचित्त हैं तथा बुद्धि से परे (परमात्मा) को प्राप्त कर चुके हैं, उन पर गुण और दोष से उत्पन्न होने वाले पुण्य-पाप लागू नहीं होते।
For those wholly devoted to me — the good, the even-minded, who have reached what lies beyond the intellect — the merit and demerit that spring from virtue and fault do not apply.
एवमेतान्मया दिष्टान् अनुतिष्ठन्ति मे पथः ।
क्षेमं विन्दन्ति मत्स्थानं यद् ब्रह्म परमं विदुः ॥ ११.२०.३७ ॥
evametānmayā diṣṭān anutiṣṭhanti me pathaḥ |
kṣemaṃ vindanti matsthānaṃ yad brahma paramaṃ viduḥ || 11.20.37 ||
Evametaanmayaa dishtaan anutishthanti me pathah |
Kshemam vindanti matsthaanam yad brahma paramam viduh || 11.20.37 ||
इस प्रकार मेरे बताए इन मार्गों का जो अनुसरण करते हैं, वे कल्याण प्राप्त करते हैं और मेरे उस धाम को पाते हैं जिसे ज्ञानी परम ब्रह्म जानते हैं।
Those who follow these paths of mine, as I have taught them, find well-being and reach my abode, which the wise know as the supreme Brahman.
↑ All sectionsअथ एकविंशोऽध्यायः · Chapter 21 — What makes a thing pure or impure; the true reach of the Veda
श्रीभगवानुवाच।
य एतान्मत्पथो हित्वा भक्तिज्ञानक्रियात्मकान्।
क्षुद्रान्कामांश्चलैः प्राणैर्जुषन्तः संसरन्ति ते ॥ ११.२१.१ ॥
śrībhagavānuvāca|
ya etānmatpatho hitvā bhaktijñānakriyātmakān|
kṣudrānkāmāṃścalaiḥ prāṇairjuṣantaḥ saṃsaranti te || 11.21.1 ||
Shriibhagavaanuvaacha|
Ya etaanmatpatho hitvaa bhaktijnaanakriyaatmakaan|
Kshudraankaamaamshchalaih praanairjushantah samsaranti te || 11.21.1 ||
श्रीभगवान ने कहा — जो लोग भक्ति, ज्ञान और कर्म-रूप मेरे इन मार्गों को छोड़कर चंचल इंद्रियों से तुच्छ कामनाओं का सेवन करते हैं, वे जन्म-मरण के चक्र में भटकते रहते हैं।
The Blessed Lord said: Those who abandon these paths of mine — devotion, knowledge and action — and chase petty desires with restless senses, keep wandering in saṃsāra.
स्वे स्वेऽधिकारे या निष्ठा स गुणः परिकीर्तितः।
विपर्ययस्तु दोषः स्यादुभयोरेष निश्चयः ॥ ११.२१.२ ॥
sve sve'dhikāre yā niṣṭhā sa guṇaḥ parikīrtitaḥ|
viparyayastu doṣaḥ syādubhayoreṣa niścayaḥ || 11.21.2 ||
Sve sve'dhikaare yaa nishthaa sa gunah parikiirtitah|
Viparyayastu doshah syaadubhayoresha nishchayah || 11.21.2 ||
अपने-अपने अधिकार में जो निष्ठा है, वह गुण कही गई है; उसका उलटा दोष है। गुण और दोष दोनों के विषय में यही निश्चित निर्णय है।
Steadfastness in one's own proper station is called merit; the reverse of it is fault. This is the settled rule concerning both.
शुद्ध्यशुद्धी विधीयेते समानेष्वपि वस्तुषु।
द्रव्यस्य विचिकित्सार्थं गुणदोषौ शुभाशुभौ। ॥ ११.२१.३ ॥
śuddhyaśuddhī vidhīyete samāneṣvapi vastuṣu|
dravyasya vicikitsārthaṃ guṇadoṣau śubhāśubhau| || 11.21.3 ||
Shuddhyashuddhii vidhiiyete samaaneshvapi vastushu|
Dravyasya vichikitsaartham gunadoshau shubhaashubhau| || 11.21.3 ||
वस्तुएँ समान होने पर भी उनमें शुद्धि और अशुद्धि का विधान किया जाता है; किसी पदार्थ के विषय में संदेह-निवारण और विवेक के लिए गुण-दोष और शुभ-अशुभ ठहराए जाते हैं।
Even among things that are alike, purity and impurity are prescribed; merit and fault, auspicious and inauspicious, are laid down so that one may judge rightly about a substance.
धर्मार्थं व्यवहारार्थं यात्रार्थमिति चानघ
दर्शितोऽयं मयाचारो धर्ममुद्वहतां धुरम् ॥ ११.२१.४ ॥
dharmārthaṃ vyavahārārthaṃ yātrārthamiti cānagha
darśito'yaṃ mayācāro dharmamudvahatāṃ dhuram || 11.21.4 ||
Dharmaartham vyavahaaraartham yaatraarthamiti chaanagha
Darshito'yam mayaachaaro dharmamudvahataam dhuram || 11.21.4 ||
हे निष्पाप! धर्म के लिए, लोक-व्यवहार के लिए और जीवन-निर्वाह के लिए, धर्म का भार उठाने वालों को मैंने यह आचार दिखाया है।
For the sake of dharma, of everyday dealings and of carrying on life, O sinless one, I have set out this code of conduct for those who bear the yoke of dharma.
भूम्यम्ब्वग्न्यनिलाकाशा भूतानां पञ्चधातवः।
आब्रह्मस्थावरादीनां शारीरा आत्मसंयुताः ॥ ११.२१.५ ॥
bhūmyambvagnyanilākāśā bhūtānāṃ pañcadhātavaḥ|
ābrahmasthāvarādīnāṃ śārīrā ātmasaṃyutāḥ || 11.21.5 ||
Bhuumyambvagnyanilaakaashaa bhuutaanaam panchadhaatavah|
Aabrahmasthaavaraadiinaam shaariiraa aatmasamyutaah || 11.21.5 ||
पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु और आकाश — ये पाँच तत्त्व ब्रह्मा से लेकर स्थावर तक सभी प्राणियों के हैं; उनके शरीर इन्हीं से बने हैं और आत्मा से युक्त हैं।
Earth, water, fire, air and space are the five elements of all beings, from Brahmā down to plants and stones; their bodies are made of these and joined with the self.
वेदेन नामरूपाणि विषमाणि समेष्वपि।
धातुषूद्धव कल्प्यन्त एतेषां स्वार्थसिद्धये ॥ ११.२१.६ ॥
vedena nāmarūpāṇi viṣamāṇi sameṣvapi|
dhātuṣūddhava kalpyanta eteṣāṃ svārthasiddhaye || 11.21.6 ||
Vedena naamaruupaani vishamaani sameshvapi|
Dhaatushuuddhava kalpyanta eteshaam svaarthasiddhaye || 11.21.6 ||
हे उद्धव! तत्त्व समान होने पर भी, इन प्राणियों के अपने प्रयोजन की सिद्धि के लिए वेद द्वारा उनमें भिन्न-भिन्न नाम और रूप कल्पित किए जाते हैं।
Though the elements are the same, Uddhava, the Veda assigns them unequal names and forms, so that these beings may accomplish their own ends.
देशकालादिभावानां वस्तूनां मम सत्तम।
गुणदोषौ विधीयेते नियमार्थं हि कर्मणाम् ॥ ११.२१.७ ॥
deśakālādibhāvānāṃ vastūnāṃ mama sattama|
guṇadoṣau vidhīyete niyamārthaṃ hi karmaṇām || 11.21.7 ||
Deshakaalaadibhaavaanaam vastuunaam mama sattama|
Gunadoshau vidhiiyete niyamaartham hi karmanaam || 11.21.7 ||
हे सज्जनों में श्रेष्ठ! देश, काल आदि पदार्थों के गुण और दोष कर्मों को नियमित करने के लिए ही निर्धारित किए जाते हैं।
O best of the good, merit and fault are assigned to things such as place and time precisely in order to regulate actions.
अकृष्णसारो देशानामब्रह्मण्योऽशुचिर्भवेत्।
कृष्णसारोऽप्यसौवीर कीकटासंस्कृतेरिणम् ॥ ११.२१.८ ॥
akṛṣṇasāro deśānāmabrahmaṇyo'śucirbhavet|
kṛṣṇasāro'pyasauvīra kīkaṭāsaṃskṛteriṇam || 11.21.8 ||
Akrishnasaaro deshaanaamabrahmanyo'shuchirbhavet|
Krishnasaaro'pyasauviira kiikataasamskriterinam || 11.21.8 ||
देशों में वह भूमि अशुद्ध है जहाँ कृष्णसार मृग न हो और जहाँ ब्राह्मणों के प्रति श्रद्धा न हो; कृष्णसार मृग होने पर भी सौवीर और कीकट देश, संस्कार-रहित भूमि और ऊसर भूमि अशुद्ध मानी जाती है।
Among lands, one without the black antelope, or without regard for brāhmaṇas, is impure; and even where the black antelope is found, the regions of Sauvīra and Kīkaṭa, lands without sacred rites, and barren ground count as impure.
कर्मण्यो गुणवान्कालो द्रव्यतः स्वत एव वा।
यतो निवर्तते कर्म स दोषोऽकर्मकः स्मृतः ॥ ११.२१.९ ॥
karmaṇyo guṇavānkālo dravyataḥ svata eva vā|
yato nivartate karma sa doṣo'karmakaḥ smṛtaḥ || 11.21.9 ||
Karmanyo gunavaankaalo dravyatah svata eva vaa|
Yato nivartate karma sa dosho'karmakah smritah || 11.21.9 ||
वह काल गुणकारी है जो कर्म के योग्य हो — चाहे सामग्री की उपलब्धि से या स्वयं अपने स्वभाव से; और जिस काल के कारण कर्म रुक जाए, वह कर्म के अयोग्य होने से दोष माना गया है।
A time is meritorious when it suits action, whether because of the materials at hand or by its own nature; a time that makes action cease is held to be a fault, unfit for rites.
द्रव्यस्य शुद्ध्यशुद्धी च द्रव्येण वचनेन च।
संस्कारेणाथ कालेन महत्वाल्पतयाथ वा ॥ ११.२१.१० ॥
dravyasya śuddhyaśuddhī ca dravyeṇa vacanena ca|
saṃskāreṇātha kālena mahatvālpatayātha vā || 11.21.10 ||
Dravyasya shuddhyashuddhii cha dravyena vachanena cha|
Samskaarenaatha kaalena mahatvaalpatayaatha vaa || 11.21.10 ||
पदार्थ की शुद्धि और अशुद्धि किसी दूसरे पदार्थ से, वचन से, संस्कार से, समय से, अथवा अधिक या थोड़ी मात्रा से होती है।
The purity or impurity of a substance is settled by another substance, by a spoken word, by a purifying rite, by time, or by its large or small quantity.
शक्त्याशक्त्याथ वा बुद्ध्या समृद्ध्या च यदात्मने।
अघं कुर्वन्ति हि यथा देशावस्थानुसारतः ॥ ११.२१.११ ॥
śaktyāśaktyātha vā buddhyā samṛddhyā ca yadātmane|
aghaṃ kurvanti hi yathā deśāvasthānusārataḥ || 11.21.11 ||
Shaktyaashaktyaatha vaa buddhyaa samriddhyaa cha yadaatmane|
Agham kurvanti hi yathaa deshaavasthaanusaaratah || 11.21.11 ||
शक्ति या अशक्ति से, बुद्धि से और समृद्धि से भी — अपने लिए जैसी स्थिति हो; क्योंकि लोग देश और अवस्था के अनुसार ही पाप के भागी होते हैं।
It also depends on one's strength or weakness, on understanding and on prosperity, as these bear on oneself; for people incur wrongdoing in keeping with place and circumstance.
धान्यदार्वस्थितन्तूनां रसतैजसचर्मणाम्।
कालवाय्वग्निमृत्तोयैः पार्थिवानां युतायुतैः ॥ ११.२१.१२ ॥
dhānyadārvasthitantūnāṃ rasataijasacarmaṇām|
kālavāyvagnimṛttoyaiḥ pārthivānāṃ yutāyutaiḥ || 11.21.12 ||
Dhaanyadaarvasthitantuunaam rasataijasacharmanaam|
Kaalavaayvagnimrittoyaih paarthivaanaam yutaayutaih || 11.21.12 ||
अनाज, लकड़ी, हड्डी, धागा, द्रव पदार्थ, धातु, चमड़ा और मिट्टी की वस्तुएँ — इनकी शुद्धि समय, वायु, अग्नि, मिट्टी और जल से, अलग-अलग या मिलाकर, होती है।
Grain, wood, bone, thread, liquids, metal, hides and earthen things are purified by time, air, fire, earth and water, used singly or together.
अमेध्यलिप्तं यद्येन गन्धलेपं व्यपोहति।
भजते प्रकृतिं तस्य तच्छौचं तावदिष्यते ॥ ११.२१.१३ ॥
amedhyaliptaṃ yadyena gandhalepaṃ vyapohati|
bhajate prakṛtiṃ tasya tacchaucaṃ tāvadiṣyate || 11.21.13 ||
Amedhyaliptam yadyena gandhalepam vyapohati|
Bhajate prakritim tasya tachchhaucham taavadishyate || 11.21.13 ||
अपवित्र वस्तु से लिपी हुई चीज़ जिस साधन से अपनी गंध और लेप छोड़ दे और अपने स्वाभाविक रूप में आ जाए, उसके लिए वही और उतनी ही शुद्धि मानी जाती है।
Whatever removes the smell and the smear from a thing soiled by filth, so that it returns to its natural state — that is accepted as its purification, and to that extent.
स्नानदानतपोऽवस्था वीर्यसंस्कारकर्मभिः।
मत्स्मृत्या चात्मनः शौचं शुद्धः कर्माचरेद्द्विजः ॥ ११.२१.१४ ॥
snānadānatapo'vasthā vīryasaṃskārakarmabhiḥ|
matsmṛtyā cātmanaḥ śaucaṃ śuddhaḥ karmācareddvijaḥ || 11.21.14 ||
Snaanadaanatapo'vasthaa viiryasamskaarakarmabhih|
Matsmrityaa chaatmanah shaucham shuddhah karmaachareddvijah || 11.21.14 ||
स्नान, दान, तप, आश्रम-अवस्था, सामर्थ्य, संस्कार, कर्तव्य-कर्म और मेरे स्मरण से मनुष्य की अपनी शुद्धि होती है; शुद्ध होकर द्विज कर्म करे।
A person's own purity comes through bathing, giving, austerity, stage of life, strength, sacraments, prescribed duties and remembrance of me; once purified, the twice-born should perform his rites.
मन्त्रस्य च परिज्ञानं कर्मशुद्धिर्मदर्पणम्।
धर्मः सम्पद्यते षड्भिरधर्मस्तु विपर्ययः ॥ ११.२१.१५ ॥
mantrasya ca parijñānaṃ karmaśuddhirmadarpaṇam|
dharmaḥ sampadyate ṣaḍbhiradharmastu viparyayaḥ || 11.21.15 ||
Mantrasya cha parijnaanam karmashuddhirmadarpanam|
Dharmah sampadyate shadbhiradharmastu viparyayah || 11.21.15 ||
मंत्र का सही ज्ञान और मुझे अर्पण द्वारा कर्म की शुद्धि — (देश, काल, पदार्थ, कर्ता, मंत्र और कर्म) इन छहों से धर्म सिद्ध होता है; इनके विपरीत होने से अधर्म।
Right understanding of the mantra and purity of action through offering it to me — with these six [place, time, substance, agent, mantra and act] dharma is accomplished; their reverse yields adharma.
क्वचिद्गुणोऽपि दोषः स्याद्दोषोऽपि विधिना गुणः।
गुणदोषार्थनियमस्तद्भिदामेव बाधते ॥ ११.२१.१६ ॥
kvacidguṇo'pi doṣaḥ syāddoṣo'pi vidhinā guṇaḥ|
guṇadoṣārthaniyamastadbhidāmeva bādhate || 11.21.16 ||
Kvachidguno'pi doshah syaaddosho'pi vidhinaa gunah|
Gunadoshaarthaniyamastadbhidaameva baadhate || 11.21.16 ||
कभी गुण भी दोष हो जाता है और विधान से दोष भी गुण बन जाता है; गुण-दोष के अर्थ का यह नियम उनके भेद को ही काट देता है।
Sometimes a merit becomes a fault, and by injunction a fault becomes a merit; this very rule about merit and fault undoes the rigid line between them.
समानकर्माचरणं पतितानां न पातकम्।
औत्पत्तिको गुणः सङ्गो न शयानः पतत्यधः ॥ ११.२१.१७ ॥
samānakarmācaraṇaṃ patitānāṃ na pātakam|
autpattiko guṇaḥ saṅgo na śayānaḥ patatyadhaḥ || 11.21.17 ||
Samaanakarmaacharanam patitaanaam na paatakam|
Autpattiko gunah sango na shayaanah patatyadhah || 11.21.17 ||
जो पहले ही पतित हैं, उनके लिए वैसा ही कर्म करना नया पाप नहीं है; उनकी आसक्ति स्वाभाविक होती है। जो ज़मीन पर लेटा है, वह और नीचे नहीं गिरता।
For those already fallen, doing the same kind of act is no fresh sin; attachment is natural to them. One lying on the ground cannot fall any lower.
यतो यतो निवर्तेत विमुच्येत ततस्ततः।
एष धर्मो नृणां क्षेमः शोकमोहभयापहः ॥ ११.२१.१८ ॥
yato yato nivarteta vimucyeta tatastataḥ|
eṣa dharmo nṛṇāṃ kṣemaḥ śokamohabhayāpahaḥ || 11.21.18 ||
Yato yato nivarteta vimuchyeta tatastatah|
Esha dharmo nrinaam kshemah shokamohabhayaapahah || 11.21.18 ||
मनुष्य जिस-जिस विषय से हटता है, उस-उससे मुक्त हो जाता है। यही मनुष्यों का कल्याणकारी धर्म है, जो शोक, मोह और भय को दूर करता है।
From whatever one turns away, from that one is set free. This is dharma that brings people well-being, dispelling grief, delusion and fear.
विषयेषु गुणाध्यासात्पुंसः सङ्गस्ततो भवेत्।
सङ्गात्तत्र भवेत्कामः कामादेव कलिर्नृणाम् ॥ ११.२१.१९ ॥
viṣayeṣu guṇādhyāsātpuṃsaḥ saṅgastato bhavet|
saṅgāttatra bhavetkāmaḥ kāmādeva kalirnṛṇām || 11.21.19 ||
Vishayeshu gunaadhyaasaatpumsah sangastato bhavet|
Sangaattatra bhavetkaamah kaamaadeva kalirnrinaam || 11.21.19 ||
विषयों में गुणों का आरोप करने से मनुष्य को उनमें आसक्ति होती है; आसक्ति से कामना जन्म लेती है और कामना से ही लोगों में कलह होता है।
By projecting good qualities onto sense objects a person grows attached to them; from attachment desire arises, and from desire comes strife among people.
कलेर्दुर्विषहः क्रोधस्तमस्तमनुवर्तते।
तमसा ग्रस्यते पुंसश्चेतना व्यापिनी द्रुतम् ॥ ११.२१.२० ॥
kalerdurviṣahaḥ krodhastamastamanuvartate|
tamasā grasyate puṃsaścetanā vyāpinī drutam || 11.21.20 ||
Kalerdurvishahah krodhastamastamanuvartate|
Tamasaa grasyate pumsashchetanaa vyaapinii drutam || 11.21.20 ||
कलह से असह्य क्रोध होता है, क्रोध के पीछे तम (अज्ञान का अंधकार) आता है, और तम मनुष्य की व्यापक चेतना को शीघ्र ही निगल लेता है।
From strife comes unbearable anger; darkness follows in its wake; and that darkness swiftly swallows a person's wide awareness.
तया विरहितः साधो जन्तुः शून्याय कल्पते।
ततोऽस्य स्वार्थविभ्रंशो मूर्च्छितस्य मृतस्य च ॥ ११.२१.२१ ॥
tayā virahitaḥ sādho jantuḥ śūnyāya kalpate|
tato'sya svārthavibhraṃśo mūrcchitasya mṛtasya ca || 11.21.21 ||
Tayaa virahitah saadho jantuh shuunyaaya kalpate|
Tato'sya svaarthavibhramsho muurchchhitasya mritasya cha || 11.21.21 ||
हे साधु! उस चेतना से रहित प्राणी शून्य-सा हो जाता है; तब मूर्छित या मृत व्यक्ति की भाँति उसका वास्तविक हित नष्ट हो जाता है।
Bereft of that awareness, good friend, a creature is reduced to emptiness; then, like one who has fainted or died, he loses sight of his true good.
विषयाभिनिवेशेन नात्मानं वेद नापरम्।
वृक्ष जीविकया जीवन्व्यर्थं भस्त्रेव यः श्वसन् ॥ ११.२१.२२ ॥
viṣayābhiniveśena nātmānaṃ veda nāparam|
vṛkṣa jīvikayā jīvanvyarthaṃ bhastreva yaḥ śvasan || 11.21.22 ||
Vishayaabhiniveshena naatmaanam veda naaparam|
Vriksha jiivikayaa jiivanvyartham bhastreva yah shvasan || 11.21.22 ||
विषयों में डूबे रहने के कारण वह न अपने आत्मा को जानता है, न परमात्मा को; वह वृक्ष की भाँति केवल जीता है और धौंकनी की तरह व्यर्थ साँस लेता है।
Absorbed in sense objects, he knows neither himself nor the Supreme; he merely lives on like a tree and breathes in vain like a bellows.
फलश्रुतिरियं नॄणां न श्रेयो रोचनं परम्।
श्रेयोविवक्षया प्रोक्तं यथा भैषज्यरोचनम् ॥ ११.२१.२३ ॥
phalaśrutiriyaṃ nṝṇāṃ na śreyo rocanaṃ param|
śreyovivakṣayā proktaṃ yathā bhaiṣajyarocanam || 11.21.23 ||
Phalashrutiriyam nrinaam na shreyo rochanam param|
Shreyovivakshayaa proktam yathaa bhaishajyarochanam || 11.21.23 ||
(वेद में) फल का यह वर्णन मनुष्यों का परम कल्याण नहीं, केवल रुचि जगाने के लिए है; जैसे दवा के प्रति रुचि जगाने के लिए कुछ कहा जाता है, वैसे ही कल्याण बताने के उद्देश्य से यह कहा गया है।
This promise of rewards is not people's highest good; it is only an inducement, spoken with the aim of leading them to that good — like coaxing someone to take medicine.
उत्पत्त्यैव हि कामेषु प्राणेषु स्वजनेषु च।
आसक्तमनसो मर्त्या आत्मनोऽनर्थहेतुषु ॥ ११.२१.२४ ॥
utpattyaiva hi kāmeṣu prāṇeṣu svajaneṣu ca|
āsaktamanaso martyā ātmano'narthahetuṣu || 11.21.24 ||
Utpattyaiva hi kaameshu praaneshu svajaneshu cha|
Aasaktamanaso martyaa aatmano'narthahetushu || 11.21.24 ||
जन्म से ही मनुष्यों का मन कामनाओं, प्राणों और स्वजनों में आसक्त रहता है, जो उनके अपने अनर्थ के कारण हैं।
From their very birth mortals have minds attached to desires, to life and to kin — the very things that bring about their own harm.
न तानविदुषः स्वार्थं भ्राम्यतो वृजिनाध्वनि।
कथं युञ्ज्यात्पुनस्तेषु तांस्तमो विशतो बुधः ॥ ११.२१.२५ ॥
na tānaviduṣaḥ svārthaṃ bhrāmyato vṛjinādhvani|
kathaṃ yuñjyātpunasteṣu tāṃstamo viśato budhaḥ || 11.21.25 ||
Na taanavidushah svaartham bhraamyato vrijinaadhvani|
Katham yunjyaatpunasteshu taamstamo vishato budhah || 11.21.25 ||
जो अपना सच्चा हित नहीं जानते, पाप के मार्ग में भटक रहे हैं और अंधकार में प्रवेश कर रहे हैं, उन्हें ज्ञानी (वेद) फिर उन्हीं विषयों में क्यों लगाएगा?
Why would the wise [Veda] once more bind to those things people who do not know their true good, who wander on the path of wrongdoing and are entering darkness?
एवं व्यवसितं केचिदविज्ञाय कुबुद्धयः।
फलश्रुतिं कुसुमितां न वेदज्ञा वदन्ति हि ॥ ११.२१.२६ ॥
evaṃ vyavasitaṃ kecidavijñāya kubuddhayaḥ|
phalaśrutiṃ kusumitāṃ na vedajñā vadanti hi || 11.21.26 ||
Evam vyavasitam kechidavijnaaya kubuddhayah|
Phalashrutim kusumitaam na vedajnaa vadanti hi || 11.21.26 ||
इस निश्चित अभिप्राय को न समझकर कुछ कुबुद्धि लोग फूलों-सी सजी फल-श्रुति को ही (परम लक्ष्य) बताते हैं; वेद के जानकार ऐसा नहीं कहते।
Failing to grasp this settled intent, some of poor judgement proclaim the flowery promises of reward [as the goal]; those who truly know the Veda do not.
कामिनः कृपणा लुब्धाः पुष्पेषु फलबुद्धयः।
अग्निमुग्धा धूमतान्ताः स्वं लोकं न विदन्ति ते ॥ ११.२१.२७ ॥
kāminaḥ kṛpaṇā lubdhāḥ puṣpeṣu phalabuddhayaḥ|
agnimugdhā dhūmatāntāḥ svaṃ lokaṃ na vidanti te || 11.21.27 ||
Kaaminah kripanaa lubdhaah pushpeshu phalabuddhayah|
Agnimugdhaa dhuumataantaah svam lokam na vidanti te || 11.21.27 ||
कामी, दीन और लोभी लोग फूलों को ही फल समझ बैठते हैं; अग्नि (यज्ञ) से मोहित और धुएँ से थके हुए वे अपने वास्तविक स्वरूप को नहीं जानते।
Lustful, small-minded and greedy, they take the flowers for the fruit; dazzled by the sacrificial fire and wearied by its smoke, they do not know their own true state.
न ते मामङ्ग जानन्ति हृदिस्थं य इदं यतः।
उक्थशस्त्रा ह्यसुतृपो यथा नीहारचक्षुषः ॥ ११.२१.२८ ॥
na te māmaṅga jānanti hṛdisthaṃ ya idaṃ yataḥ|
ukthaśastrā hyasutṛpo yathā nīhāracakṣuṣaḥ || 11.21.28 ||
Na te maamanga jaananti hridistham ya idam yatah|
Ukthashastraa hyasutripo yathaa niihaarachakshushah || 11.21.28 ||
प्रिय उद्धव! वे मुझे नहीं जानते, जो हृदय में स्थित हूँ और जिससे यह जगत है। स्तोत्र-पाठ में रमे और इंद्रियों को तृप्त करने वाले वे ऐसे हैं मानो उनकी आँखों पर कुहरा छाया हो।
They do not know me, dear friend — me who dwell in the heart and from whom all this comes. Engrossed in hymns and recitations, feeding their senses, they are like people whose eyes are clouded by mist.
ते मे मतमविज्ञाय परोक्षं विषयात्मकाः।
हिंसायां यदि रागः स्याद्यज्ञ एव न चोदना ॥ ११.२१.२९ ॥
te me matamavijñāya parokṣaṃ viṣayātmakāḥ|
hiṃsāyāṃ yadi rāgaḥ syādyajña eva na codanā || 11.21.29 ||
Te me matamavijnaaya paroksham vishayaatmakaah|
Himsaayaam yadi raagah syaadyajna eva na chodanaa || 11.21.29 ||
मेरे परोक्ष अभिप्राय को न समझकर वे विषयों में डूबे रहते हैं। यदि हिंसा में रुचि हो तो (उसकी छूट) केवल यज्ञ में है — यह कोई आज्ञा नहीं है।
Not grasping my veiled intent, they remain given over to sense objects. If there is a craving for killing, [it is confined] to sacrifice alone — that is no command to kill.
हिंसाविहारा ह्यालब्धैः पशुभिः स्वसुखेच्छया।
यजन्ते देवता यज्ञैः पितृभूतपतीन्खलाः ॥ ११.२१.३० ॥
hiṃsāvihārā hyālabdhaiḥ paśubhiḥ svasukhecchayā|
yajante devatā yajñaiḥ pitṛbhūtapatīnkhalāḥ || 11.21.30 ||
Himsaavihaaraa hyaalabdhaih pashubhih svasukhechchhayaa|
Yajante devataa yajnaih pitribhuutapatiinkhalaah || 11.21.30 ||
हिंसा में आनंद लेने वाले दुष्ट लोग अपने सुख की इच्छा से पशुओं को बलि चढ़ाकर यज्ञों द्वारा देवताओं, पितरों और भूतपतियों की पूजा करते हैं।
Wicked men who delight in violence slaughter animals for their own pleasure and with such sacrifices worship the gods, the ancestors and the lords of spirits.
स्वप्नोपमममुं लोकमसन्तं श्रवणप्रियम्।
आशिषो हृदि सङ्कल्प्य त्यजन्त्यर्थान्यथा वणिक् ॥ ११.२१.३१ ॥
svapnopamamamuṃ lokamasantaṃ śravaṇapriyam|
āśiṣo hṛdi saṅkalpya tyajantyarthānyathā vaṇik || 11.21.31 ||
Svapnopamamamum lokamasantam shravanapriyam|
Aashisho hridi sankalpya tyajantyarthaanyathaa vanik || 11.21.31 ||
स्वप्न के समान, असत्य और केवल सुनने में प्रिय उस परलोक की कल्पना करके, मन में आशाएँ बाँधकर वे व्यापारी की तरह अपना धन लुटा देते हैं।
Picturing that other world — dreamlike, unreal, pleasing only to hear of — and setting their hearts on its rewards, they spend their wealth like a merchant making a speculative venture.
रजःसत्त्वतमोनिष्ठा रजःसत्त्वतमोजुषः।
उपासत इन्द्र मुख्यान्देवादीन्न यथैव माम् ॥ ११.२१.३२ ॥
rajaḥsattvatamoniṣṭhā rajaḥsattvatamojuṣaḥ|
upāsata indra mukhyāndevādīnna yathaiva mām || 11.21.32 ||
Rajahsattvatamonishthaa rajahsattvatamojushah|
Upaasata indra mukhyaandevaadiinna yathaiva maam || 11.21.32 ||
रजस, सत्त्व और तमस में स्थित और उन्हीं में रमे हुए लोग इंद्र आदि प्रमुख देवताओं की उपासना करते हैं, पर उस प्रकार मेरी नहीं।
Grounded in rajas, sattva and tamas and delighting in them, they worship Indra and the other chief gods, but not me in that same way.
इष्ट्वेह देवता यज्ञैर्गत्वा रंस्यामहे दिवि।
तस्यान्त इह भूयास्म महाशाला महाकुलाः ॥ ११.२१.३३ ॥
iṣṭveha devatā yajñairgatvā raṃsyāmahe divi|
tasyānta iha bhūyāsma mahāśālā mahākulāḥ || 11.21.33 ||
Ishtveha devataa yajnairgatvaa ramsyaamahe divi|
Tasyaanta iha bhuuyaasma mahaashaalaa mahaakulaah || 11.21.33 ||
(वे सोचते हैं —) यहाँ यज्ञों से देवताओं का पूजन करके हम स्वर्ग जाकर आनंद करेंगे; और उसके समाप्त होने पर यहाँ बड़े भवनों वाले, ऊँचे कुलों में जन्म लेंगे।
[They think:] 'Having worshipped the gods here with sacrifices, we shall go and take our pleasure in heaven; and when that ends, may we be born here again in great mansions and great families.'
एवं पुष्पितया वाचा व्याक्षिप्तमनसां नृणाम्।
मानिनां चातिलुब्धानां मद्वार्तापि न रोचते ॥ ११.२१.३४ ॥
evaṃ puṣpitayā vācā vyākṣiptamanasāṃ nṛṇām|
mānināṃ cātilubdhānāṃ madvārtāpi na rocate || 11.21.34 ||
Evam pushpitayaa vaachaa vyaakshiptamanasaam nrinaam|
Maaninaam chaatilubdhaanaam madvaartaapi na rochate || 11.21.34 ||
ऐसी फूलों-सी सजी वाणी से जिनका मन भटक गया है, ऐसे अभिमानी और अत्यंत लोभी मनुष्यों को मेरी चर्चा भी अच्छी नहीं लगती।
People whose minds are scattered by such flowery words, proud and deeply greedy, find no pleasure even in talk of me.
वेदा ब्रह्मात्मविषयास्त्रिकाण्डविषया इमे।
परोक्षवादा ऋषयः परोक्षं मम च प्रियम् ॥ ११.२१.३५ ॥
vedā brahmātmaviṣayāstrikāṇḍaviṣayā ime|
parokṣavādā ṛṣayaḥ parokṣaṃ mama ca priyam || 11.21.35 ||
Vedaa brahmaatmavishayaastrikaandavishayaa ime|
Parokshavaadaa rishayah paroksham mama cha priyam || 11.21.35 ||
तीन कांडों (कर्म, उपासना, ज्ञान) वाले ये वेद ब्रह्म और आत्मा की एकता को ही अपना विषय बनाते हैं। ऋषि परोक्ष रूप से बात कहते हैं, और परोक्ष कथन मुझे भी प्रिय है।
These Vedas, though treating three divisions, have Brahman as the self as their true subject. The seers speak indirectly, and the indirect is dear to me as well.
शब्दब्रह्म सुदुर्बोधं प्राणेन्द्रियमनोमयम्।
अनन्तपारं गम्भीरं दुर्विगाह्यं समुद्रवत् ॥ ११.२१.३६ ॥
śabdabrahma sudurbodhaṃ prāṇendriyamanomayam|
anantapāraṃ gambhīraṃ durvigāhyaṃ samudravat || 11.21.36 ||
Shabdabrahma sudurbodham praanendriyamanomayam|
Anantapaaram gambhiiram durvigaahyam samudravat || 11.21.36 ||
शब्द-ब्रह्म (वेद-वाणी) अत्यंत दुर्बोध है; वह प्राण, इंद्रियों और मन से बना है, समुद्र की तरह अपार, गहरा और थाह पाने में कठिन है।
The Word-Brahman is exceedingly hard to comprehend; made of prāṇa, senses and mind, it is limitless, deep and hard to plumb, like the ocean.
मयोपबृंहितं भूम्ना ब्रह्मणानन्तशक्तिना।
भूतेषु घोषरूपेण बिसेषूर्णेव लक्ष्यते ॥ ११.२१.३७ ॥
mayopabṛṃhitaṃ bhūmnā brahmaṇānantaśaktinā|
bhūteṣu ghoṣarūpeṇa biseṣūrṇeva lakṣyate || 11.21.37 ||
Mayopabrimhitam bhuumnaa brahmanaanantashaktinaa|
Bhuuteshu ghosharuupena biseshuurneva lakshyate || 11.21.37 ||
अनंत शक्ति वाले सर्वव्यापी ब्रह्मस्वरूप मैंने ही इसे विस्तार दिया है; यह प्राणियों में नाद के रूप में वैसे ही लक्षित होता है जैसे कमल की डंडी में सूक्ष्म तंतु।
Expanded by me — the all-pervading Brahman of infinite power — it is discerned within beings as inner sound, like the fine thread within a lotus stalk.
यथोर्णनाभिर्हृदयादूर्णामुद्वमते मुखात्।
आकाशाद्घोषवान्प्राणो मनसा स्पर्शरूपिणा ॥ ११.२१.३८ ॥
yathorṇanābhirhṛdayādūrṇāmudvamate mukhāt|
ākāśādghoṣavānprāṇo manasā sparśarūpiṇā || 11.21.38 ||
Yathornanaabhirhridayaaduurnaamudvamate mukhaat|
Aakaashaadghoshavaanpraano manasaa sparsharuupinaa || 11.21.38 ||
जैसे मकड़ी हृदय से जाला निकालकर मुख से बाहर फैलाती है, वैसे ही नाद से युक्त प्राण-रूप प्रभु आकाश से, स्पर्श-रूप मन के सहारे (वाणी प्रकट करता है)।
As the spider draws its thread from within and sends it out through its mouth, so the Lord, as prāṇa bearing sound, [brings forth speech] from space by way of the mind, which takes the form of touch.
छन्दोमयोऽमृतमयः सहस्रपदवीं प्रभुः।
ॐकाराद्व्यञ्जितस्पर्श स्वरोष्मान्तस्थभूषिताम् ॥ ११.२१.३९ ॥
chandomayo'mṛtamayaḥ sahasrapadavīṃ prabhuḥ|
oṃkārādvyañjitasparśa svaroṣmāntasthabhūṣitām || 11.21.39 ||
Chhandomayo'mritamayah sahasrapadaviim prabhuh|
Omkaaraadvyanjitasparsha svaroshmaantasthabhuushitaam || 11.21.39 ||
वह छंदोमय, अमृतमय प्रभु ओंकार से सहस्रों मार्गों वाली वाणी को प्रकट करता है, जो स्पर्श (व्यंजन), स्वर, ऊष्म और अंतस्थ वर्णों से सुसज्जित है —
That Lord, made of meter and of immortality, brings forth from Oṃ a speech of a thousand pathways, adorned with stops, vowels, sibilants and semivowels —
विचित्रभाषाविततां छन्दोभिश्चतुरुत्तरैः।
अनन्तपारां बृहतीं सृजत्याक्षिपते स्वयम् ॥ ११.२१.४० ॥
vicitrabhāṣāvitatāṃ chandobhiścaturuttaraiḥ|
anantapārāṃ bṛhatīṃ sṛjatyākṣipate svayam || 11.21.40 ||
Vichitrabhaashaavitataam chhandobhishchaturuttaraih|
Anantapaaraam brihatiim srijatyaakshipate svayam || 11.21.40 ||
जो विविध भाषाओं में फैली है, एक-दूसरे से चार-चार अक्षर अधिक वाले छंदों से युक्त है, अपार और विशाल है; उसे वह स्वयं रचता है और स्वयं ही समेट लेता है।
spread out in varied forms of expression, set in meters each four syllables longer than the last, boundless and vast; this he himself creates and himself withdraws.
गायत्र्युष्णिगनुष्टुप्च बृहती पङ्क्तिरेव च।
त्रिष्टुब्जगत्यतिच्छन्दो ह्यत्यष्ट्यतिजगद्विराट् ॥ ११.२१.४१ ॥
gāyatryuṣṇiganuṣṭupca bṛhatī paṅktireva ca|
triṣṭubjagatyaticchando hyatyaṣṭyatijagadvirāṭ || 11.21.41 ||
Gaayatryushniganushtupcha brihatii panktireva cha|
Trishtubjagatyatichchhando hyatyashtyatijagadviraat || 11.21.41 ||
गायत्री, उष्णिक, अनुष्टुप, बृहती, पंक्ति, त्रिष्टुप, जगती, अतिच्छंद, अत्यष्टि, अतिजगती और विराट् (ये छंद हैं)।
[The meters are] Gāyatrī, Uṣṇik, Anuṣṭubh, Bṛhatī and Paṅkti, Triṣṭubh, Jagatī, Aticchandas, Atyaṣṭi, Atijagatī and Virāṭ.
किं विधत्ते किमाचष्टे किमनूद्य विकल्पयेत्।
इत्यस्या हृदयं लोके नान्यो मद्वेद कश्चन ॥ ११.२१.४२ ॥
kiṃ vidhatte kimācaṣṭe kimanūdya vikalpayet|
ityasyā hṛdayaṃ loke nānyo madveda kaścana || 11.21.42 ||
Kim vidhatte kimaachashte kimanuudya vikalpayet|
Ityasyaa hridayam loke naanyo madveda kashchana || 11.21.42 ||
यह (वेद-वाणी) किसका विधान करती है, किसका कथन करती है, किसका अनुवाद करके विकल्प करती है — संसार में इसके हृदय को मेरे सिवा कोई नहीं जानता।
What does it enjoin, what does it describe, what does it restate and then weigh as alternatives? No one in the world but me knows the heart of this [Vedic speech].
मां विधत्तेऽभिधत्ते मां विकल्प्यापोह्यते त्वहम्।
एतावान्सर्ववेदार्थः शब्द आस्थाय मां भिदाम् ।
मायामात्रमनूद्यान्ते प्रतिषिध्य प्रसीदति ॥ ११.२१.४३ ॥
māṃ vidhatte'bhidhatte māṃ vikalpyāpohyate tvaham|
etāvānsarvavedārthaḥ śabda āsthāya māṃ bhidām |
māyāmātramanūdyānte pratiṣidhya prasīdati || 11.21.43 ||
Maam vidhatte'bhidhatte maam vikalpyaapohyate tvaham|
Etaavaansarvavedaarthah shabda aasthaaya maam bhidaam |
Maayaamaatramanuudyaante pratishidhya prasiidati || 11.21.43 ||
यह मेरा ही विधान करती है, मुझे ही बताती है; विकल्प करके जिसका निषेध किया जाता है, वह भी मैं ही हूँ। सारे वेदों का अर्थ इतना ही है — शब्द मुझे आधार बनाकर भेद को केवल माया कहकर दोहराता है और अंत में उसका निषेध करके शांत हो जाता है।
It enjoins me and it names me; I am what is posed as alternatives and then set aside. This is the whole meaning of the Vedas: the Word, resting on me, restates difference as mere māyā and in the end, having negated it, falls silent in peace.
↑ All sectionsअथ द्वाविंशोऽध्यायः · Chapter 22 — How many are the elements? The enumerations and their reconciliation
श्रीउद्धव उवाच।
कति तत्त्वानि विश्वेश सङ्ख्यातान्यृषिभिः प्रभो।
नवैकादश पञ्च त्रीण्यात्थ त्वमिह शुश्रुम ॥ ११.२२.१ ॥
śrīuddhava uvāca|
kati tattvāni viśveśa saṅkhyātānyṛṣibhiḥ prabho|
navaikādaśa pañca trīṇyāttha tvamiha śuśruma || 11.22.1 ||
Shriiuddhava uvaacha|
Kati tattvaani vishvesha sankhyaataanyrishibhih prabho|
Navaikaadasha pancha triinyaattha tvamiha shushruma || 11.22.1 ||
श्री उद्धव ने कहा — हे विश्व के स्वामी, हे प्रभु! ऋषियों ने कितने तत्त्व गिनाए हैं? आपने तो यहाँ नौ, ग्यारह, पाँच और तीन (कुल अट्ठाईस) बताए, ऐसा हमने सुना है।
Uddhava said: Lord of the universe, how many principles have the seers counted? You yourself spoke here of nine, eleven, five and three — so we have heard.
केचित्षड्विंशतिं प्राहुरपरे पञ्चविंशतिं ।
सप्तैके नव षट्केचिच्चत्वार्येकादशापरे ।
केचित्सप्तदश प्राहुः षोडशैके त्रयोदश ॥ ११.२२.२ ॥
kecitṣaḍviṃśatiṃ prāhurapare pañcaviṃśatiṃ |
saptaike nava ṣaṭkeciccatvāryekādaśāpare |
kecitsaptadaśa prāhuḥ ṣoḍaśaike trayodaśa || 11.22.2 ||
Kechitshadvimshatim praahurapare panchavimshatim |
Saptaike nava shatkechichchatvaaryekaadashaapare |
Kechitsaptadasha praahuh shodashaike trayodasha || 11.22.2 ||
कुछ लोग तत्त्वों की संख्या छब्बीस बताते हैं, कुछ पच्चीस; कोई सात, कोई नौ, कोई छह, कोई चार और कोई ग्यारह; कुछ सत्रह कहते हैं, कुछ सोलह और कुछ तेरह।
Some declare the elements to be twenty-six, others twenty-five; some say seven, some nine, some six, some four, others eleven; some say seventeen, some sixteen, and some thirteen.
एतावत्त्वं हि सङ्ख्यानामृषयो यद्विवक्षया।
गायन्ति पृथगायुष्मन्निदं नो वक्तुमर्हसि ॥ ११.२२.३ ॥
etāvattvaṃ hi saṅkhyānāmṛṣayo yadvivakṣayā|
gāyanti pṛthagāyuṣmannidaṃ no vaktumarhasi || 11.22.3 ||
Etaavattvam hi sankhyaanaamrishayo yadvivakshayaa|
Gaayanti prithagaayushmannidam no vaktumarhasi || 11.22.3 ||
हे चिरंजीवी प्रभु, ऋषि लोग किस अभिप्राय से तत्त्वों की ये अलग-अलग गणनाएँ कहते हैं? यह आप हमें समझाने की कृपा करें।
With what intent do the sages proclaim these differing counts of the elements? Long-lived Lord, please explain this to us.
श्रीभगवानुवाच।
युक्तं च सन्ति सर्वत्र भाषन्ते ब्राह्मणा यथा।
मायां मदीयामुद्गृह्य वदतां किं नु दुर्घटम् ॥ ११.२२.४ ॥
śrībhagavānuvāca|
yuktaṃ ca santi sarvatra bhāṣante brāhmaṇā yathā|
māyāṃ madīyāmudgṛhya vadatāṃ kiṃ nu durghaṭam || 11.22.4 ||
Shriibhagavaanuvaacha|
Yuktam cha santi sarvatra bhaashante braahmanaa yathaa|
Maayaam madiiyaamudgrihya vadataam kim nu durghatam || 11.22.4 ||
श्रीभगवान ने कहा — ब्राह्मण जैसा कहते हैं, वह सब उचित ही है, क्योंकि सब तत्त्व सब जगह विद्यमान हैं। मेरी माया का आश्रय लेकर बोलने वालों के लिए भला क्या कहना असंभव है?
The Blessed Lord said:
What the brāhmaṇas say is all reasonable, for the elements are present everywhere, within one another. For those who speak by taking hold of my māyā, what claim could be impossible?
नैतदेवं यथात्थ त्वं यदहं वच्मि तत्तथा।
एवं विवदतां हेतुं शक्तयो मे दुरत्ययाः ॥ ११.२२.५ ॥
naitadevaṃ yathāttha tvaṃ yadahaṃ vacmi tattathā|
evaṃ vivadatāṃ hetuṃ śaktayo me duratyayāḥ || 11.22.5 ||
Naitadevam yathaattha tvam yadaham vachmi tattathaa|
Evam vivadataam hetum shaktayo me duratyayaah || 11.22.5 ||
'जैसा तुम कहते हो वैसा नहीं है, जो मैं कहता हूँ वही सत्य है' — इस प्रकार विवाद करने वालों के विवाद का कारण मेरी दुर्लंघ्य शक्तियाँ हैं।
'It is not as you say; it is as I say' — the root of such quarrelling is my powers, which are hard to get beyond.
यासां व्यतिकरादासीद्विकल्पो वदतां पदम्।
प्राप्ते शमदमेऽप्येति वादस्तमनु शाम्यति ॥ ११.२२.६ ॥
yāsāṃ vyatikarādāsīdvikalpo vadatāṃ padam|
prāpte śamadame'pyeti vādastamanu śāmyati || 11.22.6 ||
Yaasaam vyatikaraadaasiidvikalpo vadataam padam|
Praapte shamadame'pyeti vaadastamanu shaamyati || 11.22.6 ||
उन्हीं शक्तियों के परस्पर मेल से मत-भेद उत्पन्न हुआ, जो वक्ताओं के वाद का आधार बनता है। शम और दम प्राप्त होने पर वह भेद मिट जाता है और उसके साथ ही विवाद भी शांत हो जाता है।
From the intermingling of those powers arose the divergence of views on which debaters take their stand. When calm and self-restraint are reached it falls away, and the debate dies down with it.
परस्परानुप्रवेशात्तत्त्वानां पुरुषर्षभ।
पौर्वापर्यप्रसङ्ख्यानं यथा वक्तुर्विवक्षितम् ॥ ११.२२.७ ॥
parasparānupraveśāttattvānāṃ puruṣarṣabha|
paurvāparyaprasaṅkhyānaṃ yathā vakturvivakṣitam || 11.22.7 ||
Parasparaanupraveshaattattvaanaam purusharshabha|
Paurvaaparyaprasankhyaanam yathaa vakturvivakshitam || 11.22.7 ||
हे पुरुषश्रेष्ठ, तत्त्व एक-दूसरे में प्रविष्ट हैं, इसलिए कौन पहले है और कौन बाद में — यह गणना वक्ता जो कहना चाहता है उसी के अनुसार होती है।
Because the elements enter into one another, O best of men, which is counted as prior and which as later depends on what the speaker wishes to convey.
एकस्मिन्नपि दृश्यन्ते प्रविष्टानीतराणि च।
पूर्वस्मिन्वा परस्मिन्वा तत्त्वे तत्त्वानि सर्वशः ॥ ११.२२.८ ॥
ekasminnapi dṛśyante praviṣṭānītarāṇi ca|
pūrvasminvā parasminvā tattve tattvāni sarvaśaḥ || 11.22.8 ||
Ekasminnapi drishyante pravishtaaniitaraani cha|
Puurvasminvaa parasminvaa tattve tattvaani sarvashah || 11.22.8 ||
एक ही तत्त्व में भी दूसरे तत्त्व प्रविष्ट दिखाई देते हैं — कारण रूप पहले तत्त्व में हों या कार्य रूप बाद वाले तत्त्व में, सब तत्त्व हर प्रकार से एक-दूसरे में समाए हैं।
Even within a single element the others are seen to have entered; in an earlier element or a later one, all the elements are present in every way.
पौर्वापर्यमतोऽमीषां प्रसङ्ख्यानमभीप्सताम्।
यथा विविक्तं यद्वक्त्रं गृह्णीमो युक्तिसम्भवात् ॥ ११.२२.९ ॥
paurvāparyamato'mīṣāṃ prasaṅkhyānamabhīpsatām|
yathā viviktaṃ yadvaktraṃ gṛhṇīmo yuktisambhavāt || 11.22.9 ||
Paurvaaparyamato'miishaam prasankhyaanamabhiipsataam|
Yathaa viviktam yadvaktram grihniimo yuktisambhavaat || 11.22.9 ||
इसलिए कारण-कार्य के क्रम से इनकी गणना करना चाहने वालों में से जिसने जैसा विवेकपूर्वक कहा है, उसे हम स्वीकार करते हैं, क्योंकि वह युक्ति से संभव है।
So among those who wish to count these elements in order of cause and effect, whatever account a teacher has carefully set out, we accept it, since it can be supported by reasoning.
अनाद्यविद्यायुक्तस्य पुरुषस्यात्मवेदनम्।
स्वतो न सम्भवादन्यस्तत्त्वज्ञो ज्ञानदो भवेत् ॥ ११.२२.१० ॥
anādyavidyāyuktasya puruṣasyātmavedanam|
svato na sambhavādanyastattvajño jñānado bhavet || 11.22.10 ||
Anaadyavidyaayuktasya purushasyaatmavedanam|
Svato na sambhavaadanyastattvajno jnaanado bhavet || 11.22.10 ||
अनादि अविद्या से युक्त पुरुष को आत्मा का ज्ञान अपने-आप नहीं हो सकता; इसलिए उसे ज्ञान देने वाला कोई दूसरा तत्त्वज्ञ होना चाहिए। (इस मत में जीव और ईश्वर अलग गिने जाते हैं।)
A person bound by beginningless ignorance cannot come to know the self on his own; so there must be another, a knower of truth, who gives that knowledge. (On this view the individual and the Lord are counted separately.)
पुरुषेश्वरयोरत्र न वैलक्षण्यमण्वपि।
तदन्यकल्पनापार्था ज्ञानं च प्रकृतेर्गुणः ॥ ११.२२.११ ॥
puruṣeśvarayoratra na vailakṣaṇyamaṇvapi|
tadanyakalpanāpārthā jñānaṃ ca prakṛterguṇaḥ || 11.22.11 ||
Purusheshvarayoratra na vailakshanyamanvapi|
Tadanyakalpanaapaarthaa jnaanam cha prakritergunah || 11.22.11 ||
इस दूसरे मत में पुरुष और ईश्वर में अणु-मात्र भी भेद नहीं है, अतः किसी अलग तत्त्व की कल्पना व्यर्थ है; और ज्ञान तो प्रकृति का ही एक गुण है।
Here, between the individual puruṣa and the Lord there is not the slightest difference, so imagining a further principle is pointless; and knowledge is simply a quality of prakṛti.
प्रकृतिर्गुणसाम्यं वै प्रकृतेर्नात्मनो गुणाः।
सत्त्वं रजस्तम इति स्थित्युत्पत्त्यन्तहेतवः ॥ ११.२२.१२ ॥
prakṛtirguṇasāmyaṃ vai prakṛternātmano guṇāḥ|
sattvaṃ rajastama iti sthityutpattyantahetavaḥ || 11.22.12 ||
Prakritirgunasaamyam vai prakriternaatmano gunaah|
Sattvam rajastama iti sthityutpattyantahetavah || 11.22.12 ||
गुणों की समान अवस्था ही प्रकृति है। सत्त्व, रज और तम — ये गुण प्रकृति के हैं, आत्मा के नहीं; ये ही स्थिति, उत्पत्ति और प्रलय के कारण हैं।
Prakṛti is the balanced state of the guṇas. The guṇas — sattva, rajas and tamas — belong to prakṛti, not to the self; they are the causes of preservation, origination and dissolution.
सत्त्वं ज्ञानं रजः कर्म तमोऽज्ञानमिहोच्यते।
गुणव्यतिकरः कालः स्वभावः सूत्रमेव च ॥ ११.२२.१३ ॥
sattvaṃ jñānaṃ rajaḥ karma tamo'jñānamihocyate|
guṇavyatikaraḥ kālaḥ svabhāvaḥ sūtrameva ca || 11.22.13 ||
Sattvam jnaanam rajah karma tamo'jnaanamihochyate|
Gunavyatikarah kaalah svabhaavah suutrameva cha || 11.22.13 ||
यहाँ सत्त्व को ज्ञान, रज को कर्म और तम को अज्ञान कहा जाता है। गुणों का क्षोभ ही काल है, और स्वभाव तथा सूत्र (महत्तत्त्व) भी वही हैं।
Here sattva is said to be knowledge, rajas action, and tamas ignorance. Time is the stirring of the guṇas, and so too are inherent nature and the sūtra [the cosmic thread, mahat].
पुरुषः प्रकृतिर्व्यक्तमहङ्कारो नभोऽनिलः।
ज्योतिरापः क्षितिरिति तत्त्वान्युक्तानि मे नव ॥ ११.२२.१४ ॥
puruṣaḥ prakṛtirvyaktamahaṅkāro nabho'nilaḥ|
jyotirāpaḥ kṣitiriti tattvānyuktāni me nava || 11.22.14 ||
Purushah prakritirvyaktamahankaaro nabho'nilah|
Jyotiraapah kshitiriti tattvaanyuktaani me nava || 11.22.14 ||
पुरुष, प्रकृति, व्यक्त (महत्), अहंकार, आकाश, वायु, तेज, जल और पृथ्वी — ये नौ तत्त्व मैंने बताए हैं।
Puruṣa, prakṛti, the manifest [mahat], ahaṅkāra, space, air, fire, water and earth — these are the nine elements I have named.
श्रोत्रं त्वग्दर्शनं घ्राणो जिह्वेति ज्ञानशक्तयः।
वाक्पाण्युपस्थपाय्वङ्घ्रिः कर्माण्यङ्गोभयं मनः ॥ ११.२२.१५ ॥
śrotraṃ tvagdarśanaṃ ghrāṇo jihveti jñānaśaktayaḥ|
vākpāṇyupasthapāyvaṅghriḥ karmāṇyaṅgobhayaṃ manaḥ || 11.22.15 ||
Shrotram tvagdarshanam ghraano jihveti jnaanashaktayah|
Vaakpaanyupasthapaayvanghrih karmaanyangobhayam manah || 11.22.15 ||
कान, त्वचा, नेत्र, नाक और जीभ — ये ज्ञान की शक्तियाँ हैं; वाणी, हाथ, जननेन्द्रिय, गुदा और पैर — ये कर्म की शक्तियाँ हैं; और हे प्रिय, मन दोनों प्रकार का है।
Hearing, touch, sight, smell and taste are the powers of knowing; speech, hands, the organ of generation, the organ of excretion and feet are the powers of action; and the mind, dear friend, belongs to both.
शब्दः स्पर्शो रसो गन्धो रूपं चेत्यर्थजातयः।
गत्युक्त्युत्सर्गशिल्पानि कर्मायतनसिद्धयः ॥ ११.२२.१६ ॥
śabdaḥ sparśo raso gandho rūpaṃ cetyarthajātayaḥ|
gatyuktyutsargaśilpāni karmāyatanasiddhayaḥ || 11.22.16 ||
Shabdah sparsho raso gandho ruupam chetyarthajaatayah|
Gatyuktyutsargashilpaani karmaayatanasiddhayah || 11.22.16 ||
शब्द, स्पर्श, रस, गंध और रूप — ये विषयों की जातियाँ हैं; चलना, बोलना, त्याग (मल-मूत्र आदि) और शिल्प — ये कर्मेन्द्रियों की सिद्धियाँ हैं।
Sound, touch, taste, smell and form are the kinds of objects; movement, speech, discharge and handiwork are what the organs of action accomplish.
सर्गादौ प्रकृतिर्ह्यस्य कार्यकारणरूपिणी।
सत्त्वादिभिर्गुणैर्धत्ते पुरुषोऽव्यक्त ईक्षते ॥ ११.२२.१७ ॥
sargādau prakṛtirhyasya kāryakāraṇarūpiṇī|
sattvādibhirguṇairdhatte puruṣo'vyakta īkṣate || 11.22.17 ||
Sargaadau prakritirhyasya kaaryakaaranaruupinii|
Sattvaadibhirgunairdhatte purusho'vyakta iikshate || 11.22.17 ||
सृष्टि के आरंभ में कार्य और कारण रूप वाली प्रकृति ही सत्त्व आदि गुणों द्वारा इस जगत को धारण करती है; अव्यक्त पुरुष केवल साक्षी बनकर देखता है।
At the start of creation it is prakṛti, taking the form of both effects and causes, that holds up this world through sattva and the other guṇas; the unmanifest puruṣa only looks on.
व्यक्तादयो विकुर्वाणा धातवः पुरुषेक्षया।
लब्धवीर्याः सृजन्त्यण्डं संहताः प्रकृतेर्बलात् ॥ ११.२२.१८ ॥
vyaktādayo vikurvāṇā dhātavaḥ puruṣekṣayā|
labdhavīryāḥ sṛjantyaṇḍaṃ saṃhatāḥ prakṛterbalāt || 11.22.18 ||
Vyaktaadayo vikurvaanaa dhaatavah purushekshayaa|
Labdhaviiryaah srijantyandam samhataah prakriterbalaat || 11.22.18 ||
पुरुष की दृष्टि पड़ने से महत् आदि तत्त्व विकार को प्राप्त होते हैं, सामर्थ्य पाते हैं, और प्रकृति के बल से आपस में मिलकर ब्रह्मांड की रचना करते हैं।
Under the gaze of the puruṣa, mahat and the elements that follow it begin to transform, gain strength, and, combining through the power of prakṛti, produce the cosmic egg.
सप्तैव धातव इति तत्रार्थाः पञ्च खादयः।
ज्ञानमात्मोभयाधारस्ततो देहेन्द्रियासवः ॥ ११.२२.१९ ॥
saptaiva dhātava iti tatrārthāḥ pañca khādayaḥ|
jñānamātmobhayādhārastato dehendriyāsavaḥ || 11.22.19 ||
Saptaiva dhaatava iti tatraarthaah pancha khaadayah|
Jnaanamaatmobhayaadhaarastato dehendriyaasavah || 11.22.19 ||
जहाँ सात ही तत्त्व कहे जाते हैं, वहाँ आकाश आदि पाँच भूत, ज्ञान (जीव) और दोनों का आधार आत्मा (परमात्मा) गिने जाते हैं; इन्हीं से देह, इन्द्रियाँ और प्राण होते हैं।
Where the elements are said to be only seven, they are the five beginning with space, plus knowledge [the individual knower] and the self that supports both; from these come the body, the senses and the prāṇas.
षडित्यत्रापि भूतानि पञ्च षष्ठः परः पुमान्।
तैर्युक्त आत्मसम्भूतैः सृष्ट्वेदं समपाविशत् ॥ ११.२२.२० ॥
ṣaḍityatrāpi bhūtāni pañca ṣaṣṭhaḥ paraḥ pumān|
tairyukta ātmasambhūtaiḥ sṛṣṭvedaṃ samapāviśat || 11.22.20 ||
Shadityatraapi bhuutaani pancha shashthah parah pumaan|
Tairyukta aatmasambhuutaih srishtvedam samapaavishat || 11.22.20 ||
जहाँ छह कहे जाते हैं, वहाँ भी पाँच भूत हैं और छठा परम पुरुष है, जिसने अपने से उत्पन्न इन तत्त्वों के साथ इस जगत को रचकर उसमें प्रवेश किया।
Where six are counted, they are the five elements and, as sixth, the supreme Person, who, joined with these that arose from himself, created this world and entered into it.
चत्वार्येवेति तत्रापि तेज आपोऽन्नमात्मनः।
जातानि तैरिदं जातं जन्मावयविनः खलु ॥ ११.२२.२१ ॥
catvāryeveti tatrāpi teja āpo'nnamātmanaḥ|
jātāni tairidaṃ jātaṃ janmāvayavinaḥ khalu || 11.22.21 ||
Chatvaaryeveti tatraapi teja aapo'nnamaatmanah|
Jaataani tairidam jaatam janmaavayavinah khalu || 11.22.21 ||
जहाँ चार ही कहे जाते हैं, वहाँ आत्मा से उत्पन्न तेज, जल और अन्न (पृथ्वी) हैं, और आत्मा स्वयं; इन्हीं से यह जगत उत्पन्न हुआ है, क्योंकि अवयवों वाली हर वस्तु का जन्म इन्हीं से होता है।
Where there are only four, they are fire, water and food [earth], born from the self, together with the self; from these this world has come about, for everything made of parts takes birth from them.
सङ्ख्याने सप्तदशके भूतमात्रेन्द्रियाणि च।
पञ्च पञ्चैकमनसा आत्मा सप्तदशः स्मृतः ॥ ११.२२.२२ ॥
saṅkhyāne saptadaśake bhūtamātrendriyāṇi ca|
pañca pañcaikamanasā ātmā saptadaśaḥ smṛtaḥ || 11.22.22 ||
Sankhyaane saptadashake bhuutamaatrendriyaani cha|
Pancha panchaikamanasaa aatmaa saptadashah smritah || 11.22.22 ||
सत्रह की गणना में पाँच भूत, पाँच विषय, पाँच इन्द्रियाँ और एक मन गिने जाते हैं, और आत्मा सत्रहवाँ माना गया है।
In the count of seventeen, there are five elements, five sense-objects, five senses and the single mind, with the self held to be the seventeenth.
तद्वत्षोडशसङ्ख्याने आत्मैव मन उच्यते।
भूतेन्द्रियाणि पञ्चैव मन आत्मा त्रयोदश ॥ ११.२२.२३ ॥
tadvatṣoḍaśasaṅkhyāne ātmaiva mana ucyate|
bhūtendriyāṇi pañcaiva mana ātmā trayodaśa || 11.22.23 ||
Tadvatshodashasankhyaane aatmaiva mana uchyate|
Bhuutendriyaani panchaiva mana aatmaa trayodasha || 11.22.23 ||
इसी प्रकार सोलह की गणना में आत्मा को ही मन कहा जाता है। और तेरह की गणना में पाँच भूत, पाँच इन्द्रियाँ, मन और आत्मा आते हैं। (तेरह पूरे करने के लिए आत्मा को प्रायः जीव और परमात्मा — दो रूप में गिना जाता है।)
Likewise, in the count of sixteen the self itself is called mind. In the count of thirteen come the five elements, the five senses, mind and the self. (To reach thirteen the self is usually taken as twofold, individual and supreme.)
एकादशत्व आत्मासौ महाभूतेन्द्रियाणि च।
अष्टौ प्रकृतयश्चैव पुरुषश्च नवेत्यथ ॥ ११.२२.२४ ॥
ekādaśatva ātmāsau mahābhūtendriyāṇi ca|
aṣṭau prakṛtayaścaiva puruṣaśca navetyatha || 11.22.24 ||
Ekaadashatva aatmaasau mahaabhuutendriyaani cha|
Ashtau prakritayashchaiva purushashcha navetyatha || 11.22.24 ||
ग्यारह की गणना में यह आत्मा, पाँच महाभूत और पाँच इन्द्रियाँ हैं। और नौ की गणना में आठ प्रकृतियाँ और एक पुरुष हैं।
In the count of eleven there is this self, the five great elements and the five senses. And then in the count of nine: the eight forms of prakṛti, and puruṣa.
इति नानाप्रसङ्ख्यानं तत्त्वानामृषिभिः कृतम्।
सर्वं न्याय्यं युक्तिमत्त्वाद्विदुषां किमशोभनम् ॥ ११.२२.२५ ॥
iti nānāprasaṅkhyānaṃ tattvānāmṛṣibhiḥ kṛtam|
sarvaṃ nyāyyaṃ yuktimattvādviduṣāṃ kimaśobhanam || 11.22.25 ||
Iti naanaaprasankhyaanam tattvaanaamrishibhih kritam|
Sarvam nyaayyam yuktimattvaadvidushaam kimashobhanam || 11.22.25 ||
इस प्रकार ऋषियों ने तत्त्वों की अनेक प्रकार से गणना की है। युक्तियुक्त होने के कारण सब उचित हैं; विद्वानों के कथन में अनुचित क्या हो सकता है?
In these many ways the sages have reckoned the elements. All are sound, since each rests on reasoning; what in the words of the wise could be unfitting?
श्रीउद्धव उवाच।
प्रकृतिः पुरुषश्चोभौ यद्यप्यात्मविलक्षणौ।
अन्योन्यापाश्रयात्कृष्ण दृश्यते न भिदा तयोः।
प्रकृतौ लक्ष्यते ह्यात्मा प्रकृतिश्च तथात्मनि ॥ ११.२२.२६ ॥
śrīuddhava uvāca|
prakṛtiḥ puruṣaścobhau yadyapyātmavilakṣaṇau|
anyonyāpāśrayātkṛṣṇa dṛśyate na bhidā tayoḥ|
prakṛtau lakṣyate hyātmā prakṛtiśca tathātmani || 11.22.26 ||
Shriiuddhava uvaacha|
Prakritih purushashchobhau yadyapyaatmavilakshanau|
Anyonyaapaashrayaatkrishna drishyate na bhidaa tayoh|
Prakritau lakshyate hyaatmaa prakritishcha tathaatmani || 11.22.26 ||
श्री उद्धव ने कहा — हे कृष्ण, यद्यपि प्रकृति और पुरुष स्वरूप से भिन्न हैं, फिर भी एक-दूसरे पर आश्रित होने के कारण उनमें भेद दिखाई नहीं देता; प्रकृति में आत्मा दिखता है और आत्मा में प्रकृति।
Śrī Uddhava said:
Kṛṣṇa, though prakṛti and puruṣa are different in their very nature, they rest on each other, so no difference between them is visible: the self is seen in prakṛti, and prakṛti likewise in the self.
एवं मे पुण्डरीकाक्ष महान्तं संशयं हृदि।
छेत्तुमर्हसि सर्वज्ञ वचोभिर्नयनैपुणैः ॥ ११.२२.२७ ॥
evaṃ me puṇḍarīkākṣa mahāntaṃ saṃśayaṃ hṛdi|
chettumarhasi sarvajña vacobhirnayanaipuṇaiḥ || 11.22.27 ||
Evam me pundariikaaksha mahaantam samshayam hridi|
Chhettumarhasi sarvajna vachobhirnayanaipunaih || 11.22.27 ||
हे कमलनयन, हे सर्वज्ञ, मेरे हृदय में यही बड़ा संशय है; अपने युक्तिकुशल वचनों से इसे काट देने की कृपा करें।
Lotus-eyed one, knower of all, this is the great doubt in my heart; please cut it away with your words so skilled in reasoning.
त्वत्तो ज्ञानं हि जीवानां प्रमोषस्तेऽत्र शक्तितः।
त्वमेव ह्यात्ममायाया गतिं वेत्थ न चापरः ॥ ११.२२.२८ ॥
tvatto jñānaṃ hi jīvānāṃ pramoṣaste'tra śaktitaḥ|
tvameva hyātmamāyāyā gatiṃ vettha na cāparaḥ || 11.22.28 ||
Tvatto jnaanam hi jiivaanaam pramoshaste'tra shaktitah|
Tvameva hyaatmamaayaayaa gatim vettha na chaaparah || 11.22.28 ||
जीवों को ज्ञान आपसे ही मिलता है, और आपकी ही शक्ति से वह ज्ञान छिन भी जाता है। अपनी माया की गति आप ही जानते हैं, कोई दूसरा नहीं।
Living beings receive knowledge from you, and it is by your power that they lose it too. You alone understand the workings of your own māyā; no one else does.
श्रीभगवानुवाच।
प्रकृतिः पुरुषश्चेति विकल्पः पुरुषर्षभ।
एष वैकारिकः सर्गो गुणव्यतिकरात्मकः ॥ ११.२२.२९ ॥
śrībhagavānuvāca|
prakṛtiḥ puruṣaśceti vikalpaḥ puruṣarṣabha|
eṣa vaikārikaḥ sargo guṇavyatikarātmakaḥ || 11.22.29 ||
Shriibhagavaanuvaacha|
Prakritih purushashcheti vikalpah purusharshabha|
Esha vaikaarikah sargo gunavyatikaraatmakah || 11.22.29 ||
श्रीभगवान ने कहा — हे पुरुषश्रेष्ठ, प्रकृति और पुरुष का यह भेद वास्तविक है। यह विकारों वाली सृष्टि गुणों के परस्पर क्षोभ से बनी है।
The Blessed Lord said:
O best of men, prakṛti and puruṣa are indeed distinct. This creation of transformations is made up of the interplay of the guṇas.
ममाङ्ग माया गुणमय्यनेकधा विकल्पबुद्धीश्च गुणैर्विधत्ते।
वैकारिकस्त्रिविधोऽध्यात्ममेकमथाधिदैवमधिभूतमन्यत् ॥ ११.२२.३० ॥
mamāṅga māyā guṇamayyanekadhā vikalpabuddhīśca guṇairvidhatte|
vaikārikastrividho'dhyātmamekamathādhidaivamadhibhūtamanyat || 11.22.30 ||
Mamaanga maayaa gunamayyanekadhaa vikalpabuddhiishcha gunairvidhatte|
Vaikaarikastrividho'dhyaatmamekamathaadhidaivamadhibhuutamanyat || 11.22.30 ||
हे प्रिय, मेरी गुणमयी माया गुणों के द्वारा अनेक प्रकार की वस्तुएँ और भेद देखने वाली बुद्धियाँ रचती है। यह विकार तीन प्रकार का है — एक अध्यात्म, दूसरा अधिदैव और तीसरा अधिभूत।
Dear friend, my māyā, made of the guṇas, uses those guṇas to produce things in many forms, along with minds that see in terms of difference. This transformation is threefold: one is the adhyātma [the personal], then the adhidaiva [the presiding power], and the other the adhibhūta [the objective].
दृग्रूपमार्कं वपुरत्र रन्ध्रे परस्परं सिध्यति यः स्वतः खे।
आत्मा यदेषामपरो य आद्यः स्वयानुभूत्याखिलसिद्धसिद्धिः ॥ ११.२२.३१ ॥
dṛgrūpamārkaṃ vapuratra randhre parasparaṃ sidhyati yaḥ svataḥ khe|
ātmā yadeṣāmaparo ya ādyaḥ svayānubhūtyākhilasiddhasiddhiḥ || 11.22.31 ||
Drigruupamaarkam vapuratra randhre parasparam sidhyati yah svatah khe|
Aatmaa yadeshaamaparo ya aadyah svayaanubhuutyaakhilasiddhasiddhih || 11.22.31 ||
नेत्र (देखने की शक्ति), रूप और नेत्र-छिद्र में स्थित सूर्य का अंश — ये एक-दूसरे से ही सिद्ध होते हैं; परंतु आकाश में स्थित सूर्य स्वयं सिद्ध है। वैसे ही आत्मा इन सबसे भिन्न और इनका आदि कारण है, जो अपनी स्वानुभूति से सभी सिद्ध वस्तुओं को सिद्ध करता है।
The eye as seeing, the visible form, and the sun's share of light in the opening of the eye establish one another; but the sun in the sky shines by itself. So the self, distinct from all these and their first cause, by its own awareness establishes everything that is established.
एवं त्वगादि श्रवणादि चक्षुर्जिह्वादि नासादि च चित्तयुक्तम् ॥ ११.२२.३२ ॥
evaṃ tvagādi śravaṇādi cakṣurjihvādi nāsādi ca cittayuktam || 11.22.32 ||
Evam tvagaadi shravanaadi chakshurjihvaadi naasaadi cha chittayuktam || 11.22.32 ||
इसी प्रकार त्वचा आदि, कान आदि, नेत्र, जीभ आदि और नाक आदि — मन सहित — (प्रत्येक के विषय में यही तीन भेद समझने चाहिए)।
In the same way [the threefold pattern holds for] skin and the rest, the ear and the rest, the eye, the tongue and the rest, and the nose and the rest, together with the mind.
योऽसौ गुणक्षोभकृतो विकारः प्रधानमूलान्महतः प्रसूतः।
अहं त्रिवृन्मोहविकल्पहेतुर्वैकारिकस्तामस ऐन्द्रियश्च ॥ ११.२२.३३ ॥
yo'sau guṇakṣobhakṛto vikāraḥ pradhānamūlānmahataḥ prasūtaḥ|
ahaṃ trivṛnmohavikalpaheturvaikārikastāmasa aindriyaśca || 11.22.33 ||
Yo'sau gunakshobhakrito vikaarah pradhaanamuulaanmahatah prasuutah|
Aham trivrinmohavikalpaheturvaikaarikastaamasa aindriyashcha || 11.22.33 ||
गुणों के क्षोभ से उत्पन्न जो विकार प्रधान-मूलक महत्तत्त्व से जन्मा है, वह अहंकार तीन प्रकार का है — वैकारिक (सात्त्विक), तामस और ऐन्द्रिय (राजस); यही मोह और भेद-बुद्धि का कारण है।
The transformation brought about by the stirring of the guṇas, born from mahat whose root is pradhāna, is ahaṅkāra. It is threefold — vaikārika [sāttvika], tāmasa and aindriya [rājasa] — and it is the cause of delusion and divided thinking.
आत्मापरिज्ञानमयो विवादो ह्यस्तीति नास्तीति भिदार्थनिष्ठः।
व्यर्थोऽपि नैवोपरमेत पुंसां मत्तः परावृत्तधियां स्वलोकात् ॥ ११.२२.३४ ॥
ātmāparijñānamayo vivādo hyastīti nāstīti bhidārthaniṣṭhaḥ|
vyartho'pi naivoparameta puṃsāṃ mattaḥ parāvṛttadhiyāṃ svalokāt || 11.22.34 ||
Aatmaaparijnaanamayo vivaado hyastiiti naastiiti bhidaarthanishthah|
Vyartho'pi naivoparameta pumsaam mattah paraavrittadhiyaam svalokaat || 11.22.34 ||
'है' और 'नहीं है' — ऐसा विवाद आत्मा को न जानने से ही होता है और भिन्न वस्तुओं को सत्य मानने पर टिका है। व्यर्थ होने पर भी, अपने सच्चे आश्रय मुझसे विमुख बुद्धि वाले लोगों का यह विवाद कभी रुकता नहीं।
The dispute of 'it is' and 'it is not' springs from not knowing the self and rests on taking separate things as real. Pointless as it is, it never ends for those whose minds are turned away from me, their own true home.
श्रीउद्धव उवाच।
त्वत्तः परावृत्तधियः स्वकृतैः कर्मभिः प्रभो।
उच्चावचान्यथा देहान्गृह्णन्ति विसृजन्ति च ॥ ११.२२.३५ ॥
śrīuddhava uvāca|
tvattaḥ parāvṛttadhiyaḥ svakṛtaiḥ karmabhiḥ prabho|
uccāvacānyathā dehāngṛhṇanti visṛjanti ca || 11.22.35 ||
Shriiuddhava uvaacha|
Tvattah paraavrittadhiyah svakritaih karmabhih prabho|
Uchchaavachaanyathaa dehaangrihnanti visrijanti cha || 11.22.35 ||
श्री उद्धव ने कहा — हे प्रभु, आपसे विमुख बुद्धि वाले लोग अपने ही किए कर्मों से ऊँचे-नीचे शरीरों को किस प्रकार ग्रहण करते और छोड़ते हैं?
Śrī Uddhava said:
Lord, how do those whose minds are turned from you take up and cast off bodies, high and low, through the actions they themselves have done?
तन्ममाख्याहि गोविन्द दुर्विभाव्यमनात्मभिः।
न ह्येतत्प्रायशो लोके विद्वांसः सन्ति वञ्चिताः ॥ ११.२२.३६ ॥
tanmamākhyāhi govinda durvibhāvyamanātmabhiḥ|
na hyetatprāyaśo loke vidvāṃsaḥ santi vañcitāḥ || 11.22.36 ||
Tanmamaakhyaahi govinda durvibhaavyamanaatmabhih|
Na hyetatpraayasho loke vidvaamsah santi vanchitaah || 11.22.36 ||
हे गोविन्द, यह मुझे बताइए। आत्मज्ञान से रहित लोगों के लिए यह समझना कठिन है; संसार में इसे जानने वाले प्रायः नहीं मिलते — सब भ्रम में पड़े हैं।
Govinda, explain this to me. It is hard to grasp for those who do not know the self; in this world there are hardly any who understand it — people are misled.
श्रीभगवानुवाच।
मनः कर्ममयं नॄणामिन्द्रियैः पञ्चभिर्युतम्।
लोकाल्लोकं प्रयात्यन्य आत्मा तदनुवर्तते ॥ ११.२२.३७ ॥
śrībhagavānuvāca|
manaḥ karmamayaṃ nṝṇāmindriyaiḥ pañcabhiryutam|
lokāllokaṃ prayātyanya ātmā tadanuvartate || 11.22.37 ||
Shriibhagavaanuvaacha|
Manah karmamayam nrinaamindriyaih panchabhiryutam|
Lokaallokam prayaatyanya aatmaa tadanuvartate || 11.22.37 ||
श्रीभगवान ने कहा — मनुष्यों का कर्ममय मन पाँचों इन्द्रियों के साथ एक लोक से दूसरे लोक में जाता है; आत्मा उससे भिन्न होते हुए भी उसके पीछे-पीछे चलता हुआ प्रतीत होता है।
The Blessed Lord said:
The human mind, shaped by karma and joined to the five senses, travels from one world to another; the self, though distinct from it, follows along.
ध्यायन्मनोऽनु विषयान्दृष्टान्वानुश्रुतानथ।
उद्यत्सीदत्कर्मतन्त्रं स्मृतिस्तदनु शाम्यति ॥ ११.२२.३८ ॥
dhyāyanmano'nu viṣayāndṛṣṭānvānuśrutānatha|
udyatsīdatkarmatantraṃ smṛtistadanu śāmyati || 11.22.38 ||
Dhyaayanmano'nu vishayaandrishtaanvaanushrutaanatha|
Udyatsiidatkarmatantram smritistadanu shaamyati || 11.22.38 ||
कर्मों से बँधा मन पहले देखे हुए या सुने हुए विषयों का चिंतन करता हुआ नए विषयों में उभरता और पुराने से डूब जाता है; तब पिछली स्मृति भी मिट जाती है।
Brooding on objects already seen or merely heard of, the mind, bound to its karma, rises into the new and sinks away from the old; and then memory of the former fades.
विषयाभिनिवेशेन नात्मानं यत्स्मरेत्पुनः।
जन्तोर्वै कस्यचिद्धेतोर्मृत्युरत्यन्तविस्मृतिः ॥ ११.२२.३९ ॥
viṣayābhiniveśena nātmānaṃ yatsmaretpunaḥ|
jantorvai kasyaciddhetormṛtyuratyantavismṛtiḥ || 11.22.39 ||
Vishayaabhiniveshena naatmaanam yatsmaretpunah|
Jantorvai kasyachiddhetormrityuratyantavismritih || 11.22.39 ||
विषयों में गहरी आसक्ति के कारण जब प्राणी किसी भी कारण से अपने पूर्व स्वरूप को फिर याद नहीं करता, वह पूर्ण विस्मृति ही मृत्यु है।
When, absorbed in objects, a creature for whatever reason no longer remembers itself as it was, that complete forgetting is death.
जन्म त्वात्मतया पुंसः सर्वभावेन भूरिद।
विषयस्वीकृतिं प्राहुर्यथा स्वप्नमनोरथः ॥ ११.२२.४० ॥
janma tvātmatayā puṃsaḥ sarvabhāvena bhūrida|
viṣayasvīkṛtiṃ prāhuryathā svapnamanorathaḥ || 11.22.40 ||
Janma tvaatmatayaa pumsah sarvabhaavena bhuurida|
Vishayasviikritim praahuryathaa svapnamanorathah || 11.22.40 ||
हे उदार उद्धव, पुरुष का जन्म उसी को कहते हैं जब वह किसी विषय (नए शरीर) को पूरी तरह 'मैं' मानकर अपना लेता है, जैसे स्वप्न या मनोरथ में होता है।
And birth, generous friend, is said to be a person's wholehearted taking up of an object [a new body] as himself, as happens in a dream or a daydream.
स्वप्नं मनोरथं चेत्थं प्राक्तनं न स्मरत्यसौ।
तत्र पूर्वमिवात्मानमपूर्वं चानुपश्यति ॥ ११.२२.४१ ॥
svapnaṃ manorathaṃ cetthaṃ prāktanaṃ na smaratyasau|
tatra pūrvamivātmānamapūrvaṃ cānupaśyati || 11.22.41 ||
Svapnam manoratham chettham praaktanam na smaratyasau|
Tatra puurvamivaatmaanamapuurvam chaanupashyati || 11.22.41 ||
जैसे स्वप्न या मनोरथ में व्यक्ति पिछले स्वप्न या मनोरथ को याद नहीं करता, वैसे ही नए जन्म में वह पहले से विद्यमान होते हुए भी स्वयं को नया ही समझता है।
Just as one does not recall the previous dream or daydream, so in the new state he sees himself, who in fact existed before, as someone new.
इन्द्रियायनसृष्ट्येदं त्रैविध्यं भाति वस्तुनि।
बहिरन्तर्भिदाहेतुर्जनोऽसज्जनकृद्यथा ॥ ११.२२.४२ ॥
indriyāyanasṛṣṭyedaṃ traividhyaṃ bhāti vastuni|
bahirantarbhidāheturjano'sajjanakṛdyathā || 11.22.42 ||
Indriyaayanasrishtyedam traividhyam bhaati vastuni|
Bahirantarbhidaaheturjano'sajjanakridyathaa || 11.22.42 ||
इन्द्रियों के आश्रय (देह) की रचना होने पर एक ही वस्तु में उत्तम, मध्यम और अधम — यह तीन प्रकार का भेद दिखने लगता है, जो भीतर-बाहर के भेद का कारण बनता है; जैसे बुरे पुत्र को जन्म देने वाला पिता लोगों को अपना-पराया बाँटने लगता है।
Once a body, the dwelling of the senses, has been produced, this threefold distinction [high, middling, low] appears within what is one, and it gives rise to the split between inner and outer — just as a man who fathers an unworthy son comes to divide people into his own and strangers.
नित्यदा ह्यङ्ग भूतानि भवन्ति न भवन्ति च।
कालेनालक्ष्यवेगेन सूक्ष्मत्वात्तन्न दृश्यते ॥ ११.२२.४३ ॥
nityadā hyaṅga bhūtāni bhavanti na bhavanti ca|
kālenālakṣyavegena sūkṣmatvāttanna dṛśyate || 11.22.43 ||
Nityadaa hyanga bhuutaani bhavanti na bhavanti cha|
Kaalenaalakshyavegena suukshmatvaattanna drishyate || 11.22.43 ||
हे प्रिय, प्राणी निरंतर उत्पन्न होते और मिटते रहते हैं; परंतु काल का वेग दिखाई नहीं देता और वह अत्यंत सूक्ष्म है, इसलिए यह परिवर्तन दिखता नहीं।
Dear friend, beings are constantly coming into being and passing away; but because time moves with an unseen speed and is so subtle, this goes unnoticed.
यथार्चिषां स्रोतसां च फलानां वा वनस्पतेः।
तथैव सर्वभूतानां वयोऽवस्थादयः कृताः ॥ ११.२२.४४ ॥
yathārciṣāṃ srotasāṃ ca phalānāṃ vā vanaspateḥ|
tathaiva sarvabhūtānāṃ vayo'vasthādayaḥ kṛtāḥ || 11.22.44 ||
Yathaarchishaam srotasaam cha phalaanaam vaa vanaspateh|
Tathaiva sarvabhuutaanaam vayo'vasthaadayah kritaah || 11.22.44 ||
जैसे दीपक की लौ, नदी की धाराओं या वृक्ष के फलों की अवस्थाएँ बदलती रहती हैं, वैसे ही सब प्राणियों की आयु और अवस्थाएँ काल द्वारा बनाई जाती हैं।
As with the flames of a lamp, the currents of a river, or the fruits of a tree, so the ages and conditions of all beings are shaped by time.
सोऽयं दीपोऽर्चिषां यद्वत्स्रोतसां तदिदं जलम्।
सोऽयं पुमानिति नृणां मृषा गीर्धीर्मृषायुषाम् ॥ ११.२२.४५ ॥
so'yaṃ dīpo'rciṣāṃ yadvatsrotasāṃ tadidaṃ jalam|
so'yaṃ pumāniti nṛṇāṃ mṛṣā gīrdhīrmṛṣāyuṣām || 11.22.45 ||
So'yam diipo'rchishaam yadvatsrotasaam tadidam jalam|
So'yam pumaaniti nrinaam mrishaa giirdhiirmrishaayushaam || 11.22.45 ||
'यह वही दीपक है' — लौ के विषय में, 'यह वही जल है' — धारा के विषय में, और 'यह वही मनुष्य है' — ऐसी वाणी और ऐसी धारणा व्यर्थ जीवन बिताने वाले लोगों की मिथ्या है।
'This is the same lamp,' one says of flames; 'this is the same water,' of a stream; 'this is the same man' — for people who live their lives in vain, both such words and such thoughts are false.
मा स्वस्य कर्मबीजेन जायते सोऽप्ययं पुमान्।
म्रियते वामरो भ्रान्त्या यथाग्निर्दारुसंयुतः ॥ ११.२२.४६ ॥
mā svasya karmabījena jāyate so'pyayaṃ pumān|
mriyate vāmaro bhrāntyā yathāgnirdārusaṃyutaḥ || 11.22.46 ||
Maa svasya karmabiijena jaayate so'pyayam pumaan|
Mriyate vaamaro bhraantyaa yathaagnirdaarusamyutah || 11.22.46 ||
वास्तव में यह पुरुष अपने कर्म-रूपी बीज से न तो जन्म लेता है और न ही, अमर होने के कारण, मरता है; यह सब भ्रम से प्रतीत होता है, जैसे लकड़ी से जुड़ी अग्नि जन्मती और बुझती दिखती है।
In truth this person is not born from the seed of his own karma, nor does he, being deathless, die; it only seems so through delusion, as fire joined with wood seems to arise and go out.
निषेकगर्भजन्मानि बाल्यकौमारयौवनम्।
वयोमध्यं जरा मृत्युरित्यवस्थास्तनोर्नव ॥ ११.२२.४७ ॥
niṣekagarbhajanmāni bālyakaumārayauvanam|
vayomadhyaṃ jarā mṛtyurityavasthāstanornava || 11.22.47 ||
Nishekagarbhajanmaani baalyakaumaarayauvanam|
Vayomadhyam jaraa mrityurityavasthaastanornava || 11.22.47 ||
गर्भाधान, गर्भ में वृद्धि, जन्म, शैशव, कौमार, यौवन, मध्य आयु, बुढ़ापा और मृत्यु — ये शरीर की नौ अवस्थाएँ हैं।
Conception, growth in the womb, birth, infancy, boyhood, youth, middle age, old age and death — these are the nine stages of the body.
एता मनोरथमयीर्हान्यस्योच्चावचास्तनूः।
गुणसङ्गादुपादत्ते क्वचित्कश्चिज्जहाति च ॥ ११.२२.४८ ॥
etā manorathamayīrhānyasyoccāvacāstanūḥ|
guṇasaṅgādupādatte kvacitkaścijjahāti ca || 11.22.48 ||
Etaa manorathamayiirhaanyasyochchaavachaastanuuh|
Gunasangaadupaadatte kvachitkashchijjahaati cha || 11.22.48 ||
मनोरथ से बनी ये ऊँची-नीची अवस्थाएँ वास्तव में आत्मा से भिन्न (शरीर) की हैं, फिर भी गुणों के संग से मनुष्य इन्हें अपना लेता है; कोई विरला ही कहीं इन्हें त्याग पाता है।
These higher and lower conditions, shaped by the mind's wishes, belong to what is other than the self; yet through attachment to the guṇas one takes them on as one's own, and only rarely does someone let them go.
आत्मनः पितृपुत्राभ्यामनुमेयौ भवाप्ययौ।
न भवाप्ययवस्तूनामभिज्ञो द्वयलक्षणः ॥ ११.२२.४९ ॥
ātmanaḥ pitṛputrābhyāmanumeyau bhavāpyayau|
na bhavāpyayavastūnāmabhijño dvayalakṣaṇaḥ || 11.22.49 ||
Aatmanah pitriputraabhyaamanumeyau bhavaapyayau|
Na bhavaapyayavastuunaamabhijno dvayalakshanah || 11.22.49 ||
पिता के मरण और पुत्र के जन्म को देखकर अपने जन्म और मृत्यु का अनुमान किया जा सकता है; परंतु जो जन्मने और मरने वाली वस्तुओं को जानता है, वह इन दोनों लक्षणों से युक्त नहीं होता।
From one's father and one's son, one can infer one's own death and birth; but the one who knows the things that come to be and pass away is not marked by either of the two.
तरोर्बीजविपाकाभ्यां यो विद्वाञ्जन्मसंयमौ।
तरोर्विलक्षणो द्रष्टा एवं द्रष्टा तनोः पृथक् ॥ ११.२२.५० ॥
tarorbījavipākābhyāṃ yo vidvāñjanmasaṃyamau|
tarorvilakṣaṇo draṣṭā evaṃ draṣṭā tanoḥ pṛthak || 11.22.50 ||
Tarorbiijavipaakaabhyaam yo vidvaanjanmasamyamau|
Tarorvilakshano drashtaa evam drashtaa tanoh prithak || 11.22.50 ||
जो वृक्ष के बीज से उत्पन्न होने और पककर नष्ट होने को जानता है, वह द्रष्टा वृक्ष से भिन्न है; उसी प्रकार शरीर का द्रष्टा भी शरीर से अलग है।
The one who knows a tree's birth from seed and its end in ripening is a witness distinct from the tree; in the same way the witness of the body is separate from the body.
प्रकृतेरेवमात्मानमविविच्याबुधः पुमान्।
तत्त्वेन स्पर्शसम्मूढः संसारं प्रतिपद्यते ॥ ११.२२.५१ ॥
prakṛterevamātmānamavivicyābudhaḥ pumān|
tattvena sparśasammūḍhaḥ saṃsāraṃ pratipadyate || 11.22.51 ||
Prakriterevamaatmaanamavivichyaabudhah pumaan|
Tattvena sparshasammuudhah samsaaram pratipadyate || 11.22.51 ||
इस प्रकार प्रकृति से आत्मा का विवेक न करके अज्ञानी मनुष्य विषयों के स्पर्श को ही सत्य मानकर मोहित होता है और संसार में पड़ जाता है।
Failing thus to tell the self apart from prakṛti, the unwise person, deluded into taking sense-contact as real, falls into saṃsāra.
सत्त्वसङ्गादृषीन्देवान्रजसासुरमानुषान्।
तमसा भूततिर्यक्त्वं भ्रामितो याति कर्मभिः ॥ ११.२२.५२ ॥
sattvasaṅgādṛṣīndevānrajasāsuramānuṣān|
tamasā bhūtatiryaktvaṃ bhrāmito yāti karmabhiḥ || 11.22.52 ||
Sattvasangaadrishiindevaanrajasaasuramaanushaan|
Tamasaa bhuutatiryaktvam bhraamito yaati karmabhih || 11.22.52 ||
अपने कर्मों से भटकाया हुआ वह सत्त्व के संग से ऋषियों और देवताओं में, रज से असुरों और मनुष्यों में, और तम से भूत-प्रेत तथा पशु-पक्षियों की योनि में जाता है।
Driven round by his actions, through attachment to sattva he goes to the state of sages and gods, through rajas to that of asuras and humans, and through tamas to that of ghosts and animals.
नृत्यतो गायतः पश्यन्यथैवानुकरोति तान्।
एवं बुद्धिगुणान्पश्यन्ननीहोऽप्यनुकार्यते ॥ ११.२२.५३ ॥
nṛtyato gāyataḥ paśyanyathaivānukaroti tān|
evaṃ buddhiguṇānpaśyannanīho'pyanukāryate || 11.22.53 ||
Nrityato gaayatah pashyanyathaivaanukaroti taan|
Evam buddhigunaanpashyannaniiho'pyanukaaryate || 11.22.53 ||
जैसे नाचने और गाने वालों को देखने वाला उनका अनुकरण करने लगता है, वैसे ही बुद्धि के गुणों को देखता हुआ आत्मा निष्क्रिय होते हुए भी उनका अनुकरण करने को विवश-सा हो जाता है।
Just as someone watching dancers and singers starts to imitate them, so the self, watching the qualities of the intellect, is made to follow them, though it does nothing at all.
यथाम्भसा प्रचलता तरवोऽपि चला इव।
चक्षुषा भ्राम्यमाणेन दृश्यते भ्रमतीव भूः ॥ ११.२२.५४ ॥
yathāmbhasā pracalatā taravo'pi calā iva|
cakṣuṣā bhrāmyamāṇena dṛśyate bhramatīva bhūḥ || 11.22.54 ||
Yathaambhasaa prachalataa taravo'pi chalaa iva|
Chakshushaa bhraamyamaanena drishyate bhramatiiva bhuuh || 11.22.54 ||
जैसे बहते जल में वृक्ष भी हिलते हुए-से दिखते हैं, और घूमती आँखों से पृथ्वी घूमती हुई-सी दिखाई देती है,
As trees appear to sway in moving water, and as the earth seems to spin to eyes that are spinning,
यथा मनोरथधियो विषयानुभवो मृषा।
स्वप्नदृष्टाश्च दाशार्ह तथा संसार आत्मनः ॥ ११.२२.५५ ॥
yathā manorathadhiyo viṣayānubhavo mṛṣā|
svapnadṛṣṭāśca dāśārha tathā saṃsāra ātmanaḥ || 11.22.55 ||
Yathaa manorathadhiyo vishayaanubhavo mrishaa|
Svapnadrishtaashcha daashaarha tathaa samsaara aatmanah || 11.22.55 ||
और जैसे मनोरथ में विषयों का अनुभव मिथ्या है तथा स्वप्न में देखी वस्तुएँ मिथ्या हैं, हे दाशार्ह, वैसे ही आत्मा का संसार भी है।
and as the experience of objects in a daydream is false, and so are the things seen in a dream, O Dāśārha, so too is the self's saṃsāra.
अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते।
ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा ॥ ११.२२.५६ ॥
arthe hyavidyamāne'pi saṃsṛtirna nivartate|
dhyāyato viṣayānasya svapne'narthāgamo yathā || 11.22.56 ||
Arthe hyavidyamaane'pi samsritirna nivartate|
Dhyaayato vishayaanasya svapne'narthaagamo yathaa || 11.22.56 ||
विषयों के वास्तव में न होने पर भी, उनका चिंतन करने वाले का संसार निवृत्त नहीं होता, जैसे स्वप्न में न होते हुए भी संकट आ पड़ते हैं।
Even though the objects have no real existence, saṃsāra does not cease for one who keeps dwelling on them — just as misfortunes arrive in a dream.
तस्मादुद्धव मा भुङ्क्ष्व विषयानसदिन्द्रियैः।
आत्माग्रहणनिर्भातं पश्य वैकल्पिकं भ्रमम् ॥ ११.२२.५७ ॥
tasmāduddhava mā bhuṅkṣva viṣayānasadindriyaiḥ|
ātmāgrahaṇanirbhātaṃ paśya vaikalpikaṃ bhramam || 11.22.57 ||
Tasmaaduddhava maa bhunkshva vishayaanasadindriyaih|
Aatmaagrahananirbhaatam pashya vaikalpikam bhramam || 11.22.57 ||
इसलिए हे उद्धव, बुरी राह पर चलने वाली इन्द्रियों से विषयों का भोग मत करो। आत्मा को न पहचानने से ही जो भेद-रूपी भ्रम प्रकट होता है, उसे भ्रम ही समझो।
Therefore, Uddhava, do not feed on objects through the wayward senses. See that this error of duality shines forth only because the self is not grasped.
क्षिप्तोऽवमानितोऽसद्भिः प्रलब्धोऽसूयितोऽथ वा।
ताडितः सन्निरुद्धो वा वृत्त्या वा परिहापितः ॥ ११.२२.५८ ॥
kṣipto'vamānito'sadbhiḥ pralabdho'sūyito'tha vā|
tāḍitaḥ sanniruddho vā vṛttyā vā parihāpitaḥ || 11.22.58 ||
Kshipto'vamaanito'sadbhih pralabdho'suuyito'tha vaa|
Taaditah sanniruddho vaa vrittyaa vaa parihaapitah || 11.22.58 ||
दुष्ट लोग निंदा करें, अपमान करें, ठगें, ईर्ष्या करें, मारें, बाँध दें या आजीविका छीन लें,
Whether one is abused or insulted by the wicked, cheated or envied, beaten, confined, or robbed of one's livelihood,
निष्ठ्युतो मूत्रितो वाज्ञैर्बहुधैवं प्रकम्पितः।
श्रेयस्कामः कृच्छ्रगत आत्मनात्मानमुद्धरेत् ॥ ११.२२.५९ ॥
niṣṭhyuto mūtrito vājñairbahudhaivaṃ prakampitaḥ|
śreyaskāmaḥ kṛcchragata ātmanātmānamuddharet || 11.22.59 ||
Nishthyuto muutrito vaajnairbahudhaivam prakampitah|
Shreyaskaamah krichchhragata aatmanaatmaanamuddharet || 11.22.59 ||
या मूर्ख लोग थूक दें, मूत्र कर दें — इस तरह अनेक प्रकार से विचलित किए जाने पर भी, कल्याण चाहने वाला व्यक्ति संकट में पड़कर भी स्वयं ही अपना उद्धार करे।
or spat on and urinated on by fools — shaken in many such ways, one who seeks the highest good should, even in distress, raise himself up by his own effort.
श्रीउद्धव उवाच।
यथैवमनुबुध्येयं वद नो वदतां वर
सुदुःसहमिमं मन्य आत्मन्यसदतिक्रमम्। ॥ ११.२२.६० ॥
śrīuddhava uvāca|
yathaivamanubudhyeyaṃ vada no vadatāṃ vara
suduḥsahamimaṃ manya ātmanyasadatikramam| || 11.22.60 ||
Shriiuddhava uvaacha|
Yathaivamanubudhyeyam vada no vadataam vara
Suduhsahamimam manya aatmanyasadatikramam| || 11.22.60 ||
श्री उद्धव ने कहा — हे वक्ताओं में श्रेष्ठ, मुझे बताइए कि मैं इसे किस प्रकार ठीक से समझूँ; दुष्टों द्वारा अपने प्रति किया गया ऐसा अत्याचार मुझे अत्यंत असहनीय लगता है।
Śrī Uddhava said:
Best of speakers, tell me how I can truly take this in. Such outrage from the wicked against oneself seems to me extremely hard to bear.
विदुषामपि विश्वात्मन्प्रकृतिर्हि बलीयसी।
ऋते त्वद्धर्मनिरतान्शान्तांस्ते चरणालयान् ॥ ११.२२.६१ ॥
viduṣāmapi viśvātmanprakṛtirhi balīyasī|
ṛte tvaddharmaniratānśāntāṃste caraṇālayān || 11.22.61 ||
Vidushaamapi vishvaatmanprakritirhi baliiyasii|
Rite tvaddharmanirataanshaantaamste charanaalayaan || 11.22.61 ||
हे विश्वात्मा, विद्वानों के लिए भी स्वभाव अत्यंत बलवान है — केवल उन्हें छोड़कर जो आपके धर्म में लगे हैं, शांत हैं और आपके चरणों को ही अपना आश्रय बना चुके हैं।
For nature is stronger even than the learned, Self of the universe — except for those who are devoted to your dharma, who are at peace, and who have made your feet their refuge.
↑ All sectionsअथ त्रयोविंशोऽध्यायः · Chapter 23 — The song of the mendicant of Avantī, who bore every injury
श्रीबादरायणिरुवाच।
स एवमाशंसित उद्धवेन भागवतमुख्येन दाशार्हमुख्यः।
सभाजयन्भृत्यवचो मुकुन्दस्तमाबभाषे श्रवणीयवीर्यः ॥ ११.२३.१ ॥
śrībādarāyaṇiruvāca|
sa evamāśaṃsita uddhavena bhāgavatamukhyena dāśārhamukhyaḥ|
sabhājayanbhṛtyavaco mukundastamābabhāṣe śravaṇīyavīryaḥ || 11.23.1 ||
Shriibaadaraayaniruvaacha|
Sa evamaashamsita uddhavena bhaagavatamukhyena daashaarhamukhyah|
Sabhaajayanbhrityavacho mukundastamaababhaashe shravaniiyaviiryah || 11.23.1 ||
श्री बादरायणि (शुकदेव) ने कहा — भक्तों में अग्रणी उद्धव ने जब इस प्रकार प्रार्थना की, तब दाशार्हों में श्रेष्ठ, जिनका पराक्रम सुनने योग्य है, वे मुकुन्द अपने सेवक की बात का आदर करते हुए उनसे बोले।
Śrī Bādarāyaṇi [Śuka] said: Entreated in this way by Uddhava, the foremost of devotees, Mukunda, chief of the Dāśārhas, whose deeds are worth hearing, honoured his servant's words and spoke to him.
श्रीभगवानुवाच।
बार्हस्पत्य स नास्त्यत्र साधुर्वै दुर्जनेरितैः।
दुरुक्तैर्भिन्नमात्मानं यः समाधातुमीश्वरः ॥ ११.२३.२ ॥
śrībhagavānuvāca|
bārhaspatya sa nāstyatra sādhurvai durjaneritaiḥ|
duruktairbhinnamātmānaṃ yaḥ samādhātumīśvaraḥ || 11.23.2 ||
Shriibhagavaanuvaacha|
Baarhaspatya sa naastyatra saadhurvai durjaneritaih|
Duruktairbhinnamaatmaanam yah samaadhaatumiishvarah || 11.23.2 ||
श्रीभगवान ने कहा — हे बृहस्पति के शिष्य! इस संसार में ऐसा साधु मिलना कठिन है, जो दुष्टों के कटु वचनों से छलनी हुए अपने मन को फिर से स्थिर कर सके।
The Blessed Lord said: O pupil of Bṛhaspati, there is scarcely a good man in this world who can steady his own mind once it has been torn apart by the harsh words of the wicked.
न तथा तप्यते विद्धः पुमान्बाणैस्तु मर्मगैः।
यथा तुदन्ति मर्मस्था ह्यसतां परुषेषवः ॥ ११.२३.३ ॥
na tathā tapyate viddhaḥ pumānbāṇaistu marmagaiḥ|
yathā tudanti marmasthā hyasatāṃ paruṣeṣavaḥ || 11.23.3 ||
Na tathaa tapyate viddhah pumaanbaanaistu marmagaih|
Yathaa tudanti marmasthaa hyasataam parusheshavah || 11.23.3 ||
मर्मस्थल तक पहुँचने वाले बाणों से बिंधा हुआ मनुष्य भी उतना नहीं तपता, जितना हृदय में धँसे हुए दुर्जनों के कठोर वचन-रूपी बाण उसे चुभते रहते हैं।
A man pierced to the vitals by arrows does not suffer as much as he is stung by the cruel words of the wicked, which lodge like arrows in the heart.
कथयन्ति महत्पुण्यमितिहासमिहोद्धव।
तमहं वर्णयिष्यामि निबोध सुसमाहितः ॥ ११.२३.४ ॥
kathayanti mahatpuṇyamitihāsamihoddhava|
tamahaṃ varṇayiṣyāmi nibodha susamāhitaḥ || 11.23.4 ||
Kathayanti mahatpunyamitihaasamihoddhava|
Tamaham varnayishyaami nibodha susamaahitah || 11.23.4 ||
हे उद्धव! इस विषय में लोग एक अत्यंत पुण्यदायी प्राचीन कथा कहते हैं। मैं उसका वर्णन करूँगा, तुम पूरी एकाग्रता से सुनो।
Uddhava, on this subject people tell a most sacred old story. I will relate it; listen with your whole attention.
केनचिद्भिक्षुणा गीतं परिभूतेन दुर्जनैः।
स्मरता धृतियुक्तेन विपाकं निजकर्मणाम् ॥ ११.२३.५ ॥
kenacidbhikṣuṇā gītaṃ paribhūtena durjanaiḥ|
smaratā dhṛtiyuktena vipākaṃ nijakarmaṇām || 11.23.5 ||
Kenachidbhikshunaa giitam paribhuutena durjanaih|
Smarataa dhritiyuktena vipaakam nijakarmanaam || 11.23.5 ||
यह गीत एक ऐसे भिक्षु ने गाया था, जिसे दुष्टों ने बहुत अपमानित किया, पर जो धैर्य रखकर अपने ही कर्मों के फल का स्मरण करता रहा।
It was sung by a certain mendicant who, humiliated by wicked people, held to his fortitude and kept in mind that he was reaping the fruit of his own past deeds.
अवन्तिषु द्विजः कश्चिदासीदाढ्यतमः श्रिया।
वार्तावृत्तिः कदर्यस्तु कामी लुब्धोऽतिकोपनः ॥ ११.२३.६ ॥
avantiṣu dvijaḥ kaścidāsīdāḍhyatamaḥ śriyā|
vārtāvṛttiḥ kadaryastu kāmī lubdho'tikopanaḥ || 11.23.6 ||
Avantishu dvijah kashchidaasiidaadhyatamah shriyaa|
Vaartaavrittih kadaryastu kaamii lubdho'tikopanah || 11.23.6 ||
अवन्ती देश में एक ब्राह्मण रहता था, जो धन-सम्पत्ति में अत्यंत समृद्ध था। वह व्यापार से जीविका चलाता था, किंतु कंजूस, कामी, लोभी और बहुत क्रोधी था।
In Avantī there lived a brāhmaṇa of very great wealth who made his living by trade; but he was a miser, full of desire, greedy and quick to rage.
ज्ञातयोऽतिथयस्तस्य वाङ्मात्रेणापि नार्चिताः।
शून्यावसथ आत्मापि काले कामैरनर्चितः ॥ ११.२३.७ ॥
jñātayo'tithayastasya vāṅmātreṇāpi nārcitāḥ|
śūnyāvasatha ātmāpi kāle kāmairanarcitaḥ || 11.23.7 ||
Jnaatayo'tithayastasya vaanmaatrenaapi naarchitaah|
Shuunyaavasatha aatmaapi kaale kaamairanarchitah || 11.23.7 ||
उसने अपने सम्बन्धियों और अतिथियों का एक मीठे वचन से भी सत्कार नहीं किया। उसका घर धर्म से सूना था, और वह स्वयं भी समय पर अपनी इच्छाओं को तृप्त नहीं करता था।
His kinsmen and guests were not honoured by him even with a kind word. His house was empty of dharma, and he did not even allow himself the enjoyments proper to their season.
दुःशीलस्य कदर्यस्य द्रुह्यन्ते पुत्रबान्धवाः।
दारा दुहितरो भृत्या विषण्णा नाचरन्प्रियम् ॥ ११.२३.८ ॥
duḥśīlasya kadaryasya druhyante putrabāndhavāḥ|
dārā duhitaro bhṛtyā viṣaṇṇā nācaranpriyam || 11.23.8 ||
Duhshiilasya kadaryasya druhyante putrabaandhavaah|
Daaraa duhitaro bhrityaa vishannaa naacharanpriyam || 11.23.8 ||
उस दुष्ट स्वभाव वाले कंजूस से पुत्र और बंधु-बांधव द्वेष रखने लगे। पत्नी, बेटियाँ और सेवक भी खिन्न होकर उसका कोई प्रिय कार्य नहीं करते थे।
Sons and relatives came to resent this ill-tempered miser; his wife, daughters and servants, disheartened, did nothing to please him.
तस्यैवं यक्षवित्तस्य च्युतस्योभयलोकतः।
धर्मकामविहीनस्य चुक्रुधुः पञ्चभागिनः ॥ ११.२३.९ ॥
tasyaivaṃ yakṣavittasya cyutasyobhayalokataḥ|
dharmakāmavihīnasya cukrudhuḥ pañcabhāginaḥ || 11.23.9 ||
Tasyaivam yakshavittasya chyutasyobhayalokatah|
Dharmakaamavihiinasya chukrudhuh panchabhaaginah || 11.23.9 ||
इस प्रकार यक्ष की तरह केवल धन की रखवाली करने वाले, इस लोक और परलोक दोनों से गिरे हुए, धर्म और सुखभोग से रहित उस व्यक्ति पर वे पाँचों क्रुद्ध हो गए जिनका गृहस्थ के धन में भाग होता है।
He guarded his wealth like a yakṣa, fell away from both this world and the next, and had neither dharma nor enjoyment; and so the five who have a rightful share in a householder's wealth grew angry with him.
तदवध्यानविस्रस्त पुण्यस्कन्धस्य भूरिद।
अर्थोऽप्यगच्छन्निधनं बह्वायासपरिश्रमः ॥ ११.२३.१० ॥
tadavadhyānavisrasta puṇyaskandhasya bhūrida|
artho'pyagacchannidhanaṃ bahvāyāsapariśramaḥ || 11.23.10 ||
Tadavadhyaanavisrasta punyaskandhasya bhuurida|
Artho'pyagachchhannidhanam bahvaayaasaparishramah || 11.23.10 ||
हे उदार उद्धव! उनकी उपेक्षा के कारण उसके पुण्य का भंडार नष्ट हो गया, और बहुत परिश्रम तथा कष्ट से कमाया हुआ धन भी नाश को प्राप्त हुआ।
O generous one, through neglecting them his store of merit crumbled away, and his wealth too, gathered with great toil and strain, went to ruin.
ज्ञातयो जगृहुः किञ्चित्किञ्चिद्दस्यव उद्धव।
दैवतः कालतः किञ्चिद्ब्रह्मबन्धोर्नृपार्थिवात् ॥ ११.२३.११ ॥
jñātayo jagṛhuḥ kiñcitkiñciddasyava uddhava|
daivataḥ kālataḥ kiñcidbrahmabandhornṛpārthivāt || 11.23.11 ||
Jnaatayo jagrihuh kinchitkinchiddasyava uddhava|
Daivatah kaalatah kinchidbrahmabandhornripaarthivaat || 11.23.11 ||
हे उद्धव! उस अधम ब्राह्मण के धन का कुछ भाग सम्बन्धियों ने ले लिया, कुछ चोरों ने, कुछ दैव ने, कुछ काल ने, और कुछ साधारण लोगों तथा राजाओं ने।
Uddhava, of this unworthy brāhmaṇa's wealth, some was seized by kinsmen and some by thieves; some was lost to fate, some to time, and some to common men and to kings.
स एवं द्रविणे नष्टे धर्मकामविवर्जितः।
उपेक्षितश्च स्वजनैश्चिन्तामाप दुरत्ययाम् ॥ ११.२३.१२ ॥
sa evaṃ draviṇe naṣṭe dharmakāmavivarjitaḥ|
upekṣitaśca svajanaiścintāmāpa duratyayām || 11.23.12 ||
Sa evam dravine nashte dharmakaamavivarjitah|
Upekshitashcha svajanaishchintaamaapa duratyayaam || 11.23.12 ||
इस प्रकार धन नष्ट हो जाने पर, धर्म और सुख दोनों से वंचित तथा अपने ही लोगों द्वारा उपेक्षित होकर वह असह्य चिंता में डूब गया।
His riches thus gone, cut off from both dharma and pleasure and ignored by his own people, he sank into an anxiety he could not escape.
तस्यैवं ध्यायतो दीर्घं नष्टरायस्तपस्विनः।
खिद्यतो बाष्पकण्ठस्य निर्वेदः सुमहानभूत् ॥ ११.२३.१३ ॥
tasyaivaṃ dhyāyato dīrghaṃ naṣṭarāyastapasvinaḥ|
khidyato bāṣpakaṇṭhasya nirvedaḥ sumahānabhūt || 11.23.13 ||
Tasyaivam dhyaayato diirgham nashtaraayastapasvinah|
Khidyato baashpakanthasya nirvedah sumahaanabhuut || 11.23.13 ||
धन खोकर लंबे समय तक इसी प्रकार सोचते हुए, दुखी होते हुए और आँसुओं से रुँधे कंठ वाले उस बेचारे के मन में गहरा वैराग्य उत्पन्न हुआ।
As the wretched man brooded on this for a long time, grieving over his lost fortune, his throat choked with tears, a profound disenchantment arose in him.
स चाहेदमहो कष्टं वृथात्मा मेऽनुतापितः।
न धर्माय न कामाय यस्यार्थायास ईदृशः ॥ ११.२३.१४ ॥
sa cāhedamaho kaṣṭaṃ vṛthātmā me'nutāpitaḥ|
na dharmāya na kāmāya yasyārthāyāsa īdṛśaḥ || 11.23.14 ||
Sa chaahedamaho kashtam vrithaatmaa me'nutaapitah|
Na dharmaaya na kaamaaya yasyaarthaayaasa iidrishah || 11.23.14 ||
वह बोला — हाय, कितने दुःख की बात है! मैंने व्यर्थ ही अपने को सताया। धन के लिए मेरा इतना परिश्रम न धर्म के काम आया, न सुख के।
He said: Alas, how miserable! I have tormented myself for nothing. All this labour of mine for wealth served neither dharma nor enjoyment.
प्रायेणार्थाः कदर्याणां न सुखाय कदाचन।
इह चात्मोपतापाय मृतस्य नरकाय च ॥ ११.२३.१५ ॥
prāyeṇārthāḥ kadaryāṇāṃ na sukhāya kadācana|
iha cātmopatāpāya mṛtasya narakāya ca || 11.23.15 ||
Praayenaarthaah kadaryaanaam na sukhaaya kadaachana|
Iha chaatmopataapaaya mritasya narakaaya cha || 11.23.15 ||
प्रायः कंजूसों का धन कभी सुख नहीं देता। यहाँ वह अपने ही मन को जलाता है और मरने पर नरक का कारण बनता है।
As a rule, the wealth of misers never brings happiness: here it only torments them, and after death it leads them to hell.
यशो यशस्विनां शुद्धं श्लाघ्या ये गुणिनां गुणाः।
लोभः स्वल्पोऽपि तान्हन्ति श्वित्रो रूपमिवेप्सितम् ॥ ११.२३.१६ ॥
yaśo yaśasvināṃ śuddhaṃ ślāghyā ye guṇināṃ guṇāḥ|
lobhaḥ svalpo'pi tānhanti śvitro rūpamivepsitam || 11.23.16 ||
Yasho yashasvinaam shuddham shlaaghyaa ye guninaam gunaah|
Lobhah svalpo'pi taanhanti shvitro ruupamivepsitam || 11.23.16 ||
यशस्वियों का निर्मल यश और गुणवानों के प्रशंसनीय गुण — थोड़ा-सा लोभ भी उन्हें वैसे ही नष्ट कर देता है, जैसे श्वेत कुष्ठ किसी सुंदर रूप को।
The spotless fame of the renowned and the admirable virtues of the virtuous are destroyed by even a little greed, as white leprosy spoils a lovely form.
अर्थस्य साधने सिद्धे उत्कर्षे रक्षणे व्यये।
नाशोपभोग आयासस्त्रासश्चिन्ता भ्रमो नृणाम् ॥ ११.२३.१७ ॥
arthasya sādhane siddhe utkarṣe rakṣaṇe vyaye|
nāśopabhoga āyāsastrāsaścintā bhramo nṛṇām || 11.23.17 ||
Arthasya saadhane siddhe utkarshe rakshane vyaye|
Naashopabhoga aayaasastraasashchintaa bhramo nrinaam || 11.23.17 ||
धन को कमाने, पाने, बढ़ाने, बचाने, खर्च करने, खोने और भोगने — हर अवस्था में मनुष्यों को परिश्रम, भय, चिंता और भ्रम ही मिलता है।
In earning wealth, in gaining it, increasing it, guarding it, spending it, losing it and enjoying it, people meet only with strain, fear, worry and confusion.
स्तेयं हिंसानृतं दम्भः कामः क्रोधः स्मयो मदः।
भेदो वैरमविश्वासः संस्पर्धा व्यसनानि च ॥ ११.२३.१८ ॥
steyaṃ hiṃsānṛtaṃ dambhaḥ kāmaḥ krodhaḥ smayo madaḥ|
bhedo vairamaviśvāsaḥ saṃspardhā vyasanāni ca || 11.23.18 ||
Steyam himsaanritam dambhah kaamah krodhah smayo madah|
Bhedo vairamavishvaasah samspardhaa vyasanaani cha || 11.23.18 ||
चोरी, हिंसा, असत्य, दम्भ, काम, क्रोध, अहंकार, मद, फूट, वैर, अविश्वास, होड़ और व्यसन —
Theft, violence, falsehood, hypocrisy, lust, anger, conceit, intoxication, discord, enmity, distrust, rivalry and the vices —
एते पञ्चदशानर्था ह्यर्थमूला मता नृणाम्।
तस्मादनर्थमर्थाख्यं श्रेयोऽर्थी दूरतस्त्यजेत् ॥ ११.२३.१९ ॥
ete pañcadaśānarthā hyarthamūlā matā nṛṇām|
tasmādanarthamarthākhyaṃ śreyo'rthī dūratastyajet || 11.23.19 ||
Ete panchadashaanarthaa hyarthamuulaa mataa nrinaam|
Tasmaadanarthamarthaakhyam shreyo'rthii duuratastyajet || 11.23.19 ||
— ये पंद्रह अनर्थ मनुष्यों के लिए धन से ही उपजे माने गए हैं। इसलिए जो अपना परम कल्याण चाहता है, वह 'अर्थ' कहलाने वाले इस अनर्थ को दूर से ही त्याग दे।
— these fifteen evils are held to have their root in wealth. So one who seeks the highest good should keep far away from this ruin that goes by the name of 'riches'.
भिद्यन्ते भ्रातरो दाराः पितरः सुहृदस्तथा।
एका स्निग्धाः काकिणिना सद्यः सर्वेऽरयः कृताः ॥ ११.२३.२० ॥
bhidyante bhrātaro dārāḥ pitaraḥ suhṛdastathā|
ekā snigdhāḥ kākiṇinā sadyaḥ sarve'rayaḥ kṛtāḥ || 11.23.20 ||
Bhidyante bhraataro daaraah pitarah suhridastathaa|
Ekaa snigdhaah kaakininaa sadyah sarve'rayah kritaah || 11.23.20 ||
भाई, पत्नी, माता-पिता और मित्र — जो आपस में स्नेह से एक थे — एक कौड़ी के कारण भी तुरंत बिखर जाते हैं और सब शत्रु बन जाते हैं।
Brothers, wives, parents and friends, once bound together in affection, split apart over a single copper coin and at once all become enemies.
अर्थेनाल्पीयसा ह्येते संरब्धा दीप्तमन्यवः।
त्यजन्त्याशु स्पृधो घ्नन्ति सहसोत्सृज्य सौहृदम् ॥ ११.२३.२१ ॥
arthenālpīyasā hyete saṃrabdhā dīptamanyavaḥ|
tyajantyāśu spṛdho ghnanti sahasotsṛjya sauhṛdam || 11.23.21 ||
Arthenaalpiiyasaa hyete samrabdhaa diiptamanyavah|
Tyajantyaashu spridho ghnanti sahasotsrijya sauhridam || 11.23.21 ||
थोड़े-से धन के लिए भी ये भड़क उठते हैं और क्रोध से जलने लगते हैं। वे शीघ्र ही साथ छोड़ देते हैं, प्रतिद्वंद्वी बन जाते हैं और मित्रता को एकदम त्यागकर मार भी डालते हैं।
Over the smallest sum these people flare up, their anger ablaze; they quickly desert one another, turn rivals, and, flinging friendship aside, even kill.
लब्ध्वा जन्मामरप्रार्थ्यं मानुष्यं तद्द्विजाग्र्यताम्।
तदनादृत्य ये स्वार्थं घ्नन्ति यान्त्यशुभां गतिम् ॥ ११.२३.२२ ॥
labdhvā janmāmaraprārthyaṃ mānuṣyaṃ taddvijāgryatām|
tadanādṛtya ye svārthaṃ ghnanti yāntyaśubhāṃ gatim || 11.23.22 ||
Labdhvaa janmaamarapraarthyam maanushyam taddvijaagryataam|
Tadanaadritya ye svaartham ghnanti yaantyashubhaam gatim || 11.23.22 ||
देवताओं के लिए भी दुर्लभ मनुष्य-जन्म और उसमें भी श्रेष्ठ द्विजत्व पाकर, जो उसका अनादर करके अपने सच्चे हित को नष्ट करते हैं, वे अशुभ गति को जाते हैं।
Having gained a human birth, which even the gods long for, and within it the high standing of a twice-born, those who disregard it and destroy their own true good go to an unhappy end.
स्वर्गापवर्गयोर्द्वारं प्राप्य लोकमिमं पुमान्।
द्रविणे कोऽनुषज्जेत मर्त्योऽनर्थस्य धामनि ॥ ११.२३.२३ ॥
svargāpavargayordvāraṃ prāpya lokamimaṃ pumān|
draviṇe ko'nuṣajjeta martyo'narthasya dhāmani || 11.23.23 ||
Svargaapavargayordvaaram praapya lokamimam pumaan|
Dravine ko'nushajjeta martyo'narthasya dhaamani || 11.23.23 ||
स्वर्ग और मोक्ष के द्वार रूप इस मनुष्य-लोक को पाकर कौन मरणशील प्राणी अनर्थ के घर, धन में आसक्त होगा?
Having reached this human world, the very gateway to heaven and to liberation, what mortal would cling to wealth, the dwelling-place of every evil?
देवर्षिपितृभूतानि ज्ञातीन्बन्धूंश्च भागिनः।
असंविभज्य चात्मानं यक्षवित्तः पतत्यधः ॥ ११.२३.२४ ॥
devarṣipitṛbhūtāni jñātīnbandhūṃśca bhāginaḥ|
asaṃvibhajya cātmānaṃ yakṣavittaḥ patatyadhaḥ || 11.23.24 ||
Devarshipitribhuutaani jnaatiinbandhuumshcha bhaaginah|
Asamvibhajya chaatmaanam yakshavittah patatyadhah || 11.23.24 ||
जो देवता, ऋषि, पितर, अन्य प्राणी, जाति-बंधु और सम्बन्धी — जो सब भागीदार हैं — तथा स्वयं अपने को भी भाग दिए बिना यक्ष की तरह धन सँभालता है, वह नीचे गिरता है।
The man who hoards like a yakṣa, sharing nothing with the gods, sages, ancestors and other beings, nor with kinsmen and relatives who are entitled to a share, nor even with himself, falls to a low state.
व्यर्थयार्थेहया वित्तं प्रमत्तस्य वयो बलम्।
कुशला येन सिध्यन्ति जरठः किं नु साधये ॥ ११.२३.२५ ॥
vyarthayārthehayā vittaṃ pramattasya vayo balam|
kuśalā yena sidhyanti jaraṭhaḥ kiṃ nu sādhaye || 11.23.25 ||
Vyarthayaarthehayaa vittam pramattasya vayo balam|
Kushalaa yena sidhyanti jarathah kim nu saadhaye || 11.23.25 ||
धन की व्यर्थ लालसा में असावधान रहकर मैंने धन, आयु और बल — जिनसे विवेकी लोग सिद्धि पा लेते हैं — सब गँवा दिए। अब बूढ़ा होकर मैं क्या साध सकूँगा?
Careless and chasing wealth to no purpose, I have spent my riches, my years and my strength, the very things by which the wise reach their goal. Now that I am worn out with age, what can I accomplish?
कस्मात्सङ्क्लिश्यते विद्वान्व्यर्थयार्थेहयासकृत्।
कस्यचिन्मायया नूनं लोकोऽयं सुविमोहितः ॥ ११.२३.२६ ॥
kasmātsaṅkliśyate vidvānvyarthayārthehayāsakṛt|
kasyacinmāyayā nūnaṃ loko'yaṃ suvimohitaḥ || 11.23.26 ||
Kasmaatsanklishyate vidvaanvyarthayaarthehayaasakrit|
Kasyachinmaayayaa nuunam loko'yam suvimohitah || 11.23.26 ||
विद्वान होकर भी मनुष्य धन की व्यर्थ चेष्टा में बार-बार क्यों क्लेश उठाता है? निश्चय ही यह संसार किसी की माया से पूरी तरह मोहित है।
Why does even a man of learning torment himself again and again with this futile striving for wealth? Surely this whole world is utterly bewildered by someone's māyā.
किं धनैर्धनदैर्वा किं कामैर्वा कामदैरुत।
मृत्युना ग्रस्यमानस्य कर्मभिर्वोत जन्मदैः ॥ ११.२३.२७ ॥
kiṃ dhanairdhanadairvā kiṃ kāmairvā kāmadairuta|
mṛtyunā grasyamānasya karmabhirvota janmadaiḥ || 11.23.27 ||
Kim dhanairdhanadairvaa kim kaamairvaa kaamadairuta|
Mrityunaa grasyamaanasya karmabhirvota janmadaih || 11.23.27 ||
जिसे मृत्यु निगल रही हो, उसके लिए धन से या धन देने वालों से क्या लाभ? भोगों से या भोग देने वालों से क्या? अथवा फिर जन्म देने वाले कर्मों से भी क्या?
For one who is being swallowed by death, what use is wealth, or those who give wealth? What use are pleasures, or those who bestow them? What use, indeed, are acts that only lead to further births?
नूनं मे भगवांस्तुष्टः सर्वदेवमयो हरिः।
येन नीतो दशामेतां निर्वेदश्चात्मनः प्लवः ॥ ११.२३.२८ ॥
nūnaṃ me bhagavāṃstuṣṭaḥ sarvadevamayo hariḥ|
yena nīto daśāmetāṃ nirvedaścātmanaḥ plavaḥ || 11.23.28 ||
Nuunam me bhagavaamstushtah sarvadevamayo harih|
Yena niito dashaametaam nirvedashchaatmanah plavah || 11.23.28 ||
निश्चय ही सब देवताओं के स्वरूप भगवान हरि मुझ पर प्रसन्न हैं, जिन्होंने मुझे इस दशा में पहुँचाया और वह वैराग्य दिया जो आत्मा के लिए पार उतारने वाली नौका है।
Surely Lord Hari, in whom all the gods are contained, is pleased with me, for he has brought me to this condition, and to disenchantment, the raft that carries the self across.
सोऽहं कालावशेषेण शोषयिष्येऽङ्गमात्मनः।
अप्रमत्तोऽखिलस्वार्थे यदि स्यात्सिद्ध आत्मनि ॥ ११.२३.२९ ॥
so'haṃ kālāvaśeṣeṇa śoṣayiṣye'ṅgamātmanaḥ|
apramatto'khilasvārthe yadi syātsiddha ātmani || 11.23.29 ||
So'ham kaalaavasheshena shoshayishye'ngamaatmanah|
Apramatto'khilasvaarthe yadi syaatsiddha aatmani || 11.23.29 ||
अब जो थोड़ा समय शेष है, उसमें मैं अपने शरीर को तप से सुखाऊँगा और आत्मा में संतुष्ट रहकर अपने सम्पूर्ण परम हित के प्रति सावधान रहूँगा — यदि इतना समय बचा हो।
With whatever time is left, I will waste this body away in austerity, alert to my whole true purpose and content in the self, if only there remains time enough.
तत्र मामनुमोदेरन्देवास्त्रिभुवनेश्वराः।
मुहूर्तेन ब्रह्मलोकं खट्वाङ्गः समसाधयत् ॥ ११.२३.३० ॥
tatra māmanumoderandevāstribhuvaneśvarāḥ|
muhūrtena brahmalokaṃ khaṭvāṅgaḥ samasādhayat || 11.23.30 ||
Tatra maamanumoderandevaastribhuvaneshvaraah|
Muhuurtena brahmalokam khatvaangah samasaadhayat || 11.23.30 ||
इस संकल्प में तीनों लोकों के स्वामी देवता मेरा अनुमोदन करें। राजा खट्वांग ने तो एक मुहूर्त में ही ब्रह्मलोक प्राप्त कर लिया था।
May the gods, lords of the three worlds, look kindly on me in this. After all, Khaṭvāṅga won the realm of Brahman in a single muhūrta.
श्रीभगवानुवाच।
इत्यभिप्रेत्य मनसा ह्यावन्त्यो द्विजसत्तमः।
उन्मुच्य हृदयग्रन्थीन्शान्तो भिक्षुरभून्मुनिः ॥ ११.२३.३१ ॥
śrībhagavānuvāca|
ityabhipretya manasā hyāvantyo dvijasattamaḥ|
unmucya hṛdayagranthīnśānto bhikṣurabhūnmuniḥ || 11.23.31 ||
Shriibhagavaanuvaacha|
Ityabhipretya manasaa hyaavantyo dvijasattamah|
Unmuchya hridayagranthiinshaanto bhikshurabhuunmunih || 11.23.31 ||
श्रीभगवान ने कहा — मन में ऐसा निश्चय करके अवन्ती का वह श्रेष्ठ ब्राह्मण हृदय की गाँठें खोलकर शान्त भिक्षु मुनि बन गया।
The Blessed Lord said: Having resolved this in his mind, that finest of brāhmaṇas from Avantī loosened the knots of his heart and became a tranquil mendicant sage.
स चचार महीमेतां संयतात्मेन्द्रियानिलः।
भिक्षार्थं नगरग्रामानसङ्गोऽलक्षितोऽविशत् ॥ ११.२३.३२ ॥
sa cacāra mahīmetāṃ saṃyatātmendriyānilaḥ|
bhikṣārthaṃ nagaragrāmānasaṅgo'lakṣito'viśat || 11.23.32 ||
Sa chachaara mahiimetaam samyataatmendriyaanilah|
Bhikshaartham nagaragraamaanasango'lakshito'vishat || 11.23.32 ||
वह मन, इन्द्रियों और प्राण को संयमित करके इस पृथ्वी पर विचरने लगा। भिक्षा के लिए वह नगरों और गाँवों में जाता, किंतु अनासक्त रहता और कोई उसे पहचानता न था।
With self, senses and breath under restraint, he wandered this earth, entering towns and villages for alms, unattached and unrecognised.
तं वै प्रवयसं भिक्षुमवधूतमसज्जनाः।
दृष्ट्वा पर्यभवन्भद्र बह्वीभिः परिभूतिभिः ॥ ११.२३.३३ ॥
taṃ vai pravayasaṃ bhikṣumavadhūtamasajjanāḥ|
dṛṣṭvā paryabhavanbhadra bahvībhiḥ paribhūtibhiḥ || 11.23.33 ||
Tam vai pravayasam bhikshumavadhuutamasajjanaah|
Drishtvaa paryabhavanbhadra bahviibhih paribhuutibhih || 11.23.33 ||
हे भद्र उद्धव! उस वृद्ध, अवधूत भिक्षु को देखकर दुष्ट लोग तरह-तरह से उसका अपमान करते थे।
Seeing him, an aged mendicant, an avadhūta, wicked people, my good friend, humiliated him in many ways.
केचित्त्रिवेणुं जगृहुरेके पात्रं कमण्डलुम्।
पीठं चैकेऽक्षसूत्रं च कन्थां चीराणि केचन ।
प्रदाय च पुनस्तानि दर्शितान्याददुर्मुनेः ॥ ११.२३.३४ ॥
kecittriveṇuṃ jagṛhureke pātraṃ kamaṇḍalum|
pīṭhaṃ caike'kṣasūtraṃ ca kanthāṃ cīrāṇi kecana |
pradāya ca punastāni darśitānyādadurmuneḥ || 11.23.34 ||
Kechittrivenum jagrihureke paatram kamandalum|
Piitham chaike'kshasuutram cha kanthaam chiiraani kechana |
Pradaaya cha punastaani darshitaanyaadadurmuneh || 11.23.34 ||
कुछ उसका त्रिदण्ड छीन लेते, कुछ भिक्षापात्र और कमण्डलु; कुछ आसन और जपमाला, तो कुछ कथरी और चीथड़े। फिर उन्हें लौटाने का दिखावा करके, दिखा-दिखाकर मुनि से दोबारा छीन लेते।
Some snatched his triple staff, others his bowl and water-pot; some took his seat and rosary, others his patched quilt and rags. Then, pretending to hand them back and holding them out before him, they took them from the sage again.
अन्नं च भैक्ष्यसम्पन्नं भुञ्जानस्य सरित्तटे।
मूत्रयन्ति च पापिष्ठाः ष्ठीवन्त्यस्य च मूर्धनि ॥ ११.२३.३५ ॥
annaṃ ca bhaikṣyasampannaṃ bhuñjānasya sarittaṭe|
mūtrayanti ca pāpiṣṭhāḥ ṣṭhīvantyasya ca mūrdhani || 11.23.35 ||
Annam cha bhaikshyasampannam bhunjaanasya sarittate|
Muutrayanti cha paapishthaah shthiivantyasya cha muurdhani || 11.23.35 ||
जब वह नदी के किनारे भिक्षा में मिला अन्न खा रहा होता, तब वे अत्यंत पापी उस अन्न पर मूत्र कर देते और उसके सिर पर थूकते।
As he sat on a riverbank eating the food gathered as alms, the vilest of them would urinate on it and spit on his head.
यतवाचं वाचयन्ति ताडयन्ति न वक्ति चेत्।
तर्जयन्त्यपरे वाग्भिः स्तेनोऽयमिति वादिनः।
बध्नन्ति रज्ज्वा तं केचिद्बध्यतां बध्यतामिति ॥ ११.२३.३६ ॥
yatavācaṃ vācayanti tāḍayanti na vakti cet|
tarjayantyapare vāgbhiḥ steno'yamiti vādinaḥ|
badhnanti rajjvā taṃ kecidbadhyatāṃ badhyatāmiti || 11.23.36 ||
Yatavaacham vaachayanti taadayanti na vakti chet|
Tarjayantyapare vaagbhih steno'yamiti vaadinah|
Badhnanti rajjvaa tam kechidbadhyataam badhyataamiti || 11.23.36 ||
वह मौन व्रत रखता, तो वे उसे बोलने को विवश करते और न बोलने पर पीटते। कुछ लोग 'यह चोर है' कहकर उसे डाँटते-धमकाते, और कुछ 'बाँधो, इसे बाँधो' चिल्लाकर रस्सी से बाँध देते।
Though he kept silence, they tried to make him speak, and beat him when he would not. Others threatened him, shouting, 'This man is a thief!' and some tied him with rope, crying, 'Bind him, bind him!'
क्षिपन्त्येकेऽवजानन्त एष धर्मध्वजः शठः।
क्षीणवित्त इमां वृत्तिमग्रहीत्स्वजनोज्झितः ॥ ११.२३.३७ ॥
kṣipantyeke'vajānanta eṣa dharmadhvajaḥ śaṭhaḥ|
kṣīṇavitta imāṃ vṛttimagrahītsvajanojjhitaḥ || 11.23.37 ||
Kshipantyeke'vajaananta esha dharmadhvajah shathah|
Kshiinavitta imaam vrittimagrahiitsvajanojjhitah || 11.23.37 ||
कुछ तिरस्कार से ताना मारते — 'यह धर्म का झंडा उठाने वाला ढोंगी और धूर्त है। धन नष्ट हो गया और अपनों ने छोड़ दिया, तो इसने यह जीविका पकड़ ली है।'
Some jeered at him with contempt: 'This fellow is a fraud who waves the banner of dharma. His money gone and his family rid of him, he has taken up this way of earning a living.'
अहो एष महासारो धृतिमान्गिरिराडिव।
मौनेन साधयत्यर्थं बकवद्दृढनिश्चयः ॥ ११.२३.३८ ॥
aho eṣa mahāsāro dhṛtimāngirirāḍiva|
maunena sādhayatyarthaṃ bakavaddṛḍhaniścayaḥ || 11.23.38 ||
Aho esha mahaasaaro dhritimaangiriraadiva|
Maunena saadhayatyartham bakavaddridhanishchayah || 11.23.38 ||
'अरे, यह तो बड़ा बलवान है, पर्वतराज हिमालय जैसा धैर्यवान! बगुले की तरह दृढ़ निश्चय से मौन रहकर यह अपना मतलब साध रहा है।'
'Oh, what a mighty man he is, as steady as the king of mountains! Like a heron, firm in his purpose, he pursues his own ends by keeping silent.'
इत्येके विहसन्त्येनमेके दुर्वातयन्ति च।
तं बबन्धुर्निरुरुधुर्यथा क्रीडनकं द्विजम् ॥ ११.२३.३९ ॥
ityeke vihasantyenameke durvātayanti ca|
taṃ babandhurnirurudhuryathā krīḍanakaṃ dvijam || 11.23.39 ||
Ityeke vihasantyenameke durvaatayanti cha|
Tam babandhurnirurudhuryathaa kriidanakam dvijam || 11.23.39 ||
ऐसा कहकर कुछ उसकी हँसी उड़ाते, कुछ उस पर अपानवायु छोड़ते। कुछ उस ब्राह्मण को खिलौने की तरह बाँध देते और बंद करके रखते।
So saying, some laughed at him, and some broke wind at him. They tied up that brāhmaṇa and shut him in, as if he were a plaything.
एवं स भौतिकं दुःखं दैविकं दैहिकं च यत्।
भोक्तव्यमात्मनो दिष्टं प्राप्तं प्राप्तमबुध्यत ॥ ११.२३.४० ॥
evaṃ sa bhautikaṃ duḥkhaṃ daivikaṃ daihikaṃ ca yat|
bhoktavyamātmano diṣṭaṃ prāptaṃ prāptamabudhyata || 11.23.40 ||
Evam sa bhautikam duhkham daivikam daihikam cha yat|
Bhoktavyamaatmano dishtam praaptam praaptamabudhyata || 11.23.40 ||
इस प्रकार प्राणियों से मिलने वाला, दैव से आने वाला और अपने शरीर से उत्पन्न होने वाला — जो भी दुःख उसके पास आता, उसे वह यही समझता कि यह मेरे भाग्य में लिखा था और मुझे भोगना ही है।
Whatever suffering came to him in this way, whether from other beings, from higher powers or from his own body, he understood, as each came, to be his allotted portion, which he himself had to bear.
परिभूत इमां गाथामगायत नराधमैः।
पातयद्भिः स्वधर्मस्थो धृतिमास्थाय सात्त्विकीम् ॥ ११.२३.४१ ॥
paribhūta imāṃ gāthāmagāyata narādhamaiḥ|
pātayadbhiḥ svadharmastho dhṛtimāsthāya sāttvikīm || 11.23.41 ||
Paribhuuta imaam gaathaamagaayata naraadhamaih|
Paatayadbhih svadharmastho dhritimaasthaaya saattvikiim || 11.23.41 ||
नीच मनुष्यों द्वारा अपमानित होने और गिराने का प्रयास किए जाने पर भी, अपने धर्म में स्थित रहकर और सात्त्विक धैर्य धारण करके उसने यह गाथा गाई।
Insulted by the lowest of men who were trying to make him fall, he remained firm in his own dharma, took refuge in a sāttvika steadiness, and sang this song.
द्विज उवाच।
नायं जनो मे सुखदुःखहेतुर्न देवतात्मा ग्रहकर्मकालाः।
मनः परं कारणमामनन्ति संसारचक्रं परिवर्तयेद्यत् ॥ ११.२३.४२ ॥
dvija uvāca|
nāyaṃ jano me sukhaduḥkhaheturna devatātmā grahakarmakālāḥ|
manaḥ paraṃ kāraṇamāmananti saṃsāracakraṃ parivartayedyat || 11.23.42 ||
Dvija uvaacha|
Naayam jano me sukhaduhkhaheturna devataatmaa grahakarmakaalaah|
Manah param kaaranamaamananti samsaarachakram parivartayedyat || 11.23.42 ||
ब्राह्मण ने कहा — मेरे सुख-दुःख का कारण न ये लोग हैं, न देवता, न शरीर, न ग्रह, न कर्म और न काल। शास्त्र मन को ही परम कारण बताते हैं, जो संसार-चक्र को घुमाता रहता है।
The brāhmaṇa said: These people are not the cause of my happiness and sorrow, nor are the gods, the body, the planets, karma or time. The wise declare the mind to be the ultimate cause, for it is the mind that keeps the wheel of saṃsāra turning.
मनो गुणान्वै सृजते बलीयस्ततश्च कर्माणि विलक्षणानि।
शुक्लानि कृष्णान्यथ लोहितानि तेभ्यः सवर्णाः सृतयो भवन्ति ॥ ११.२३.४३ ॥
mano guṇānvai sṛjate balīyastataśca karmāṇi vilakṣaṇāni|
śuklāni kṛṣṇānyatha lohitāni tebhyaḥ savarṇāḥ sṛtayo bhavanti || 11.23.43 ||
Mano gunaanvai srijate baliiyastatashcha karmaani vilakshanaani|
Shuklaani krishnaanyatha lohitaani tebhyah savarnaah sritayo bhavanti || 11.23.43 ||
बलवान मन गुणों (की वृत्तियों) को जन्म देता है, और उनसे भाँति-भाँति के कर्म — श्वेत, काले और लाल — उत्पन्न होते हैं। उन्हीं कर्मों के अनुरूप जीव की गतियाँ (जन्म) बनती हैं।
The powerful mind gives rise to the guṇas, and from them come actions of different kinds, white, black and red; and from those actions arise paths of life of matching colour.
अनीह आत्मा मनसा समीहता हिरण्मयो मत्सख उद्विचष्टे।
मनः स्वलिङ्गं परिगृह्य कामान्जुषन्निबद्धो गुणसङ्गतोऽसौ ॥ ११.२३.४४ ॥
anīha ātmā manasā samīhatā hiraṇmayo matsakha udvicaṣṭe|
manaḥ svaliṅgaṃ parigṛhya kāmānjuṣannibaddho guṇasaṅgato'sau || 11.23.44 ||
Aniiha aatmaa manasaa samiihataa hiranmayo matsakha udvichashte|
Manah svalingam parigrihya kaamaanjushannibaddho gunasangato'sau || 11.23.44 ||
आत्मा स्वयं निष्क्रिय है, भले ही मन सक्रिय हो। वह तेजोमय, मेरा सखा (परमात्मा) साक्षी होकर ऊपर से देखता रहता है; जबकि यह (जीव) मन को अपना स्वरूप मानकर विषयों को भोगता हुआ गुणों के संग से बँध जाता है।
The self does not act, though the mind is busy acting. That radiant one, my companion, simply looks on from above; while this other, taking the mind as its own mark and savouring objects of desire, is bound through its attachment to the guṇas. (Commentators differ on how to divide the two figures in this verse.)
दानं स्वधर्मो नियमो यमश्च श्रुतं च कर्माणि च सद्व्रतानि।
सर्वे मनोनिग्रहलक्षणान्ताः परो हि योगो मनसः समाधिः ॥ ११.२३.४५ ॥
dānaṃ svadharmo niyamo yamaśca śrutaṃ ca karmāṇi ca sadvratāni|
sarve manonigrahalakṣaṇāntāḥ paro hi yogo manasaḥ samādhiḥ || 11.23.45 ||
Daanam svadharmo niyamo yamashcha shrutam cha karmaani cha sadvrataani|
Sarve manonigrahalakshanaantaah paro hi yogo manasah samaadhih || 11.23.45 ||
दान, स्वधर्म, नियम और यम, शास्त्र-श्रवण, सत्कर्म और उत्तम व्रत — इन सबका अंतिम लक्ष्य मन का निग्रह ही है। मन की समाधि ही सबसे ऊँचा योग है।
Charity, one's own duty, the niyamas and yamas, sacred learning, rituals and good vows all find their end in the mastering of the mind; the highest yoga is the stilling of the mind in samādhi.
समाहितं यस्य मनः प्रशान्तं दानादिभिः किं वद तस्य कृत्यम्।
असंयतं यस्य मनो विनश्यद्दानादिभिश्चेदपरं किमेभिः ॥ ११.२३.४६ ॥
samāhitaṃ yasya manaḥ praśāntaṃ dānādibhiḥ kiṃ vada tasya kṛtyam|
asaṃyataṃ yasya mano vinaśyaddānādibhiścedaparaṃ kimebhiḥ || 11.23.46 ||
Samaahitam yasya manah prashaantam daanaadibhih kim vada tasya krityam|
Asamyatam yasya mano vinashyaddaanaadibhishchedaparam kimebhih || 11.23.46 ||
बताओ, जिसका मन एकाग्र और शान्त हो चुका है, उसे दान आदि से क्या करना शेष है? और जिसका मन असंयमित होकर भटकता और नष्ट होता है, उसके लिए इन दान आदि से और क्या लाभ?
Tell me, when a person's mind is collected and at peace, what is left for charity and the rest to do for him? And when a person's mind is uncontrolled and going to ruin, what further good can these things do?
मनोवशेऽन्ये ह्यभवन्स्म देवा मनश्च नान्यस्य वशं समेति।
भीष्मो हि देवः सहसः सहीयान्युञ्ज्याद्वशे तं स हि देवदेवः ॥ ११.२३.४७ ॥
manovaśe'nye hyabhavansma devā manaśca nānyasya vaśaṃ sameti|
bhīṣmo hi devaḥ sahasaḥ sahīyānyuñjyādvaśe taṃ sa hi devadevaḥ || 11.23.47 ||
Manovashe'nye hyabhavansma devaa manashcha naanyasya vasham sameti|
Bhiishmo hi devah sahasah sahiiyaanyunjyaadvashe tam sa hi devadevah || 11.23.47 ||
अन्य सभी देवता (इन्द्रियाँ) मन के वश में हो गए, पर मन किसी दूसरे के वश में नहीं आता। यह मन भयंकर देवता है, बलवानों से भी अधिक बलवान। जो इसे वश में कर ले, वही देवों का देव है।
All the other gods [the senses] have come under the mind's sway, but the mind submits to no one else. It is a fearsome god, mightier than the mightiest; whoever can bring it under control is truly the god of gods.
तं दुर्जयं शत्रुमसह्यवेगमरुन्तुदं तन्न विजित्य केचित्।
कुर्वन्त्यसद्विग्रहमत्र मर्त्यैर्मित्राण्युदासीनरिपून्विमूढाः ॥ ११.२३.४८ ॥
taṃ durjayaṃ śatrumasahyavegamaruntudaṃ tanna vijitya kecit|
kurvantyasadvigrahamatra martyairmitrāṇyudāsīnaripūnvimūḍhāḥ || 11.23.48 ||
Tam durjayam shatrumasahyavegamaruntudam tanna vijitya kechit|
Kurvantyasadvigrahamatra martyairmitraanyudaasiinaripuunvimuudhaah || 11.23.48 ||
उस दुर्जेय शत्रु को, जिसका वेग असह्य है और जो मर्मस्थल को पीड़ा देता है, न जीतकर कुछ मूढ़ लोग यहाँ मनुष्यों से ही व्यर्थ झगड़ते हैं और उन्हें मित्र, उदासीन और शत्रु मान बैठते हैं।
Without conquering that invincible enemy, whose force is unbearable and who wounds the very core, some deluded people wage pointless war with other mortals here, sorting them into friends, neutrals and foes.
देहं मनोमात्रमिमं गृहीत्वा ममाहमित्यन्धधियो मनुष्याः।
एषोऽहमन्योऽयमिति भ्रमेण दुरन्तपारे तमसि भ्रमन्ति ॥ ११.२३.४९ ॥
dehaṃ manomātramimaṃ gṛhītvā mamāhamityandhadhiyo manuṣyāḥ|
eṣo'hamanyo'yamiti bhrameṇa durantapāre tamasi bhramanti || 11.23.49 ||
Deham manomaatramimam grihiitvaa mamaahamityandhadhiyo manushyaah|
Esho'hamanyo'yamiti bhramena durantapaare tamasi bhramanti || 11.23.49 ||
मन की ही रचना इस शरीर को 'मैं' और 'मेरा' मानकर अंधबुद्धि मनुष्य 'यह मैं हूँ, वह दूसरा है' — इस भ्रम से अपार अंधकार में भटकते रहते हैं।
Taking this body, which is nothing but a product of the mind, as 'I' and 'mine', people blind in understanding wander in a darkness without end, under the delusion 'this is I, that is someone else'.
जनस्तु हेतुः सुखदुःखयोश्चेत्किमात्मनश्चात्र हि भौमयोस्तत्।
जिह्वां क्वचित्सन्दशति स्वदद्भिस्तद्वेदनायां कतमाय कुप्येत् ॥ ११.२३.५० ॥
janastu hetuḥ sukhaduḥkhayoścetkimātmanaścātra hi bhaumayostat|
jihvāṃ kvacitsandaśati svadadbhistadvedanāyāṃ katamāya kupyet || 11.23.50 ||
Janastu hetuh sukhaduhkhayoshchetkimaatmanashchaatra hi bhaumayostat|
Jihvaam kvachitsandashati svadadbhistadvedanaayaam katamaaya kupyet || 11.23.50 ||
यदि लोग ही सुख-दुःख के कारण हों, तो इसमें आत्मा का क्या? यह तो दो मिट्टी के शरीरों के बीच की बात है। यदि कभी अपने ही दाँतों से जीभ कट जाए, तो उस पीड़ा के लिए कोई किस पर क्रोध करे?
If other people are the cause of pleasure and pain, what has the self to do with it? That is a matter between two earthly bodies. If one happens to bite one's tongue with one's own teeth, with whom should one be angry for the pain?
दुःखस्य हेतुर्यदि देवतास्तु किमात्मनस्तत्र विकारयोस्तत्।
यदङ्गमङ्गेन निहन्यते क्वचित्क्रुध्येत कस्मै पुरुषः स्वदेहे ॥ ११.२३.५१ ॥
duḥkhasya heturyadi devatāstu kimātmanastatra vikārayostat|
yadaṅgamaṅgena nihanyate kvacitkrudhyeta kasmai puruṣaḥ svadehe || 11.23.51 ||
Duhkhasya heturyadi devataastu kimaatmanastatra vikaarayostat|
Yadangamangena nihanyate kvachitkrudhyeta kasmai purushah svadehe || 11.23.51 ||
यदि देवता दुःख के कारण हों, तो इसमें आत्मा का क्या? यह तो दो परिवर्तनशील तत्त्वों (इन्द्रिय और उसके देवता) के बीच की बात है। यदि अपने ही शरीर का एक अंग दूसरे अंग पर चोट करे, तो मनुष्य किस पर क्रोध करे?
If the gods [who preside over the senses] are the cause of suffering, what has the self to do with it? That concerns two changing things. If one limb of a man's body strikes another, with whom should he be angry?
आत्मा यदि स्यात्सुखदुःखहेतुः किमन्यतस्तत्र निजस्वभावः।
न ह्यात्मनोऽन्यद्यदि तन्मृषा स्यात्क्रुध्येत कस्मान्न सुखं न दुःखम् ॥ ११.२३.५२ ॥
ātmā yadi syātsukhaduḥkhahetuḥ kimanyatastatra nijasvabhāvaḥ|
na hyātmano'nyadyadi tanmṛṣā syātkrudhyeta kasmānna sukhaṃ na duḥkham || 11.23.52 ||
Aatmaa yadi syaatsukhaduhkhahetuh kimanyatastatra nijasvabhaavah|
Na hyaatmano'nyadyadi tanmrishaa syaatkrudhyeta kasmaanna sukham na duhkham || 11.23.52 ||
यदि आत्मा ही सुख-दुःख का कारण हो, तो किसी दूसरे का क्या दोष? तब तो यह अपना ही स्वभाव है। और यदि आत्मा से भिन्न कुछ है ही नहीं — जो भिन्न दिखे वह मिथ्या है — तो क्रोध किस पर? तब न सुख है, न दुःख।
If the self is the cause of pleasure and pain, what does anyone else have to do with it? It is then simply one's own nature. And since nothing exists apart from the self, and whatever seems to is unreal, with whom could one be angry? There is then neither pleasure nor pain.
ग्रहा निमित्तं सुखदुःखयोश्चेत्किमात्मनोऽजस्य जनस्य ते वै।
ग्रहैर्ग्रहस्यैव वदन्ति पीडां क्रुध्येत कस्मै पुरुषस्ततोऽन्यः ॥ ११.२३.५३ ॥
grahā nimittaṃ sukhaduḥkhayoścetkimātmano'jasya janasya te vai|
grahairgrahasyaiva vadanti pīḍāṃ krudhyeta kasmai puruṣastato'nyaḥ || 11.23.53 ||
Grahaa nimittam sukhaduhkhayoshchetkimaatmano'jasya janasya te vai|
Grahairgrahasyaiva vadanti piidaam krudhyeta kasmai purushastato'nyah || 11.23.53 ||
यदि ग्रह सुख-दुःख के निमित्त हों, तो अजन्मा आत्मा से उनका क्या सम्बन्ध? वे तो जन्मे हुए शरीर पर प्रभाव डालते हैं। ज्योतिषी भी ग्रहों द्वारा ग्रह को ही पीड़ा होना बताते हैं। मनुष्य तो उनसे भिन्न है, फिर वह किस पर क्रोध करे?
If the planets are the occasion of pleasure and pain, what has that to do with the unborn self? Their effect falls on what is born. Indeed, it is said that planets afflict only other planets. The person is distinct from all this, so with whom should he be angry?
कर्मास्तु हेतुः सुखदुःखयोश्चेत्किमात्मनस्तद्धि जडाजडत्वे।
देहस्त्वचित्पुरुषोऽयं सुपर्णः क्रुध्येत कस्मै न हि कर्म मूलम् ॥ ११.२३.५४ ॥
karmāstu hetuḥ sukhaduḥkhayoścetkimātmanastaddhi jaḍājaḍatve|
dehastvacitpuruṣo'yaṃ suparṇaḥ krudhyeta kasmai na hi karma mūlam || 11.23.54 ||
Karmaastu hetuh sukhaduhkhayoshchetkimaatmanastaddhi jadaajadatve|
Dehastvachitpurusho'yam suparnah krudhyeta kasmai na hi karma muulam || 11.23.54 ||
यदि कर्म सुख-दुःख का कारण हो, तो इसमें आत्मा का क्या? कर्म तो जड़ और चेतन के मेल से होता है। शरीर अचेतन है और यह पुरुष सुपर्ण (पक्षी) के समान शुद्ध चेतन साक्षी है। अतः कर्म मूल कारण नहीं, फिर क्रोध किस पर?
If karma is the cause of pleasure and pain, what has the self to do with it? Karma needs both the insentient and the sentient. The body is without awareness, while this puruṣa is a bird that only watches. So karma is not the root; with whom, then, should one be angry?
कालस्तु हेतुः सुखदुःखयोश्चेत्किमात्मनस्तत्र तदात्मकोऽसौ।
नाग्नेर्हि तापो न हिमस्य तत्स्यात्क्रुध्येत कस्मै न परस्य द्वन्द्वम् ॥ ११.२३.५५ ॥
kālastu hetuḥ sukhaduḥkhayoścetkimātmanastatra tadātmako'sau|
nāgnerhi tāpo na himasya tatsyātkrudhyeta kasmai na parasya dvandvam || 11.23.55 ||
Kaalastu hetuh sukhaduhkhayoshchetkimaatmanastatra tadaatmako'sau|
Naagnerhi taapo na himasya tatsyaatkrudhyeta kasmai na parasya dvandvam || 11.23.55 ||
यदि काल सुख-दुःख का कारण हो, तो आत्मा का इसमें क्या? आत्मा तो स्वयं काल-स्वरूप है। आग को अपनी गरमी नहीं जलाती, न बर्फ़ को अपनी ठंडक। परम तत्त्व को द्वन्द्व छूते ही नहीं, तो क्रोध किस पर?
If time is the cause of pleasure and pain, what has the self to do with it? The self is itself of the nature of time. Fire is not burned by its own heat, nor is snow chilled by its own cold. Pairs of opposites do not touch the supreme; with whom, then, should one be angry?
न केनचित्क्वापि कथञ्चनास्य द्वन्द्वोपरागः परतः परस्य।
यथाहमः संसृतिरूपिणः स्यादेवं प्रबुद्धो न बिभेति भूतैः ॥ ११.२३.५६ ॥
na kenacitkvāpi kathañcanāsya dvandvoparāgaḥ parataḥ parasya|
yathāhamaḥ saṃsṛtirūpiṇaḥ syādevaṃ prabuddho na bibheti bhūtaiḥ || 11.23.56 ||
Na kenachitkvaapi kathanchanaasya dvandvoparaagah paratah parasya|
Yathaahamah samsritiruupinah syaadevam prabuddho na bibheti bhuutaih || 11.23.56 ||
प्रकृति से परे उस परमात्म-तत्त्व पर कहीं भी, किसी के द्वारा, किसी भी प्रकार द्वन्द्वों का रंग नहीं चढ़ता। वह रंग केवल उस अहंकार पर चढ़ता है जिसने संसार का रूप धारण किया है। जो ऐसा जान लेता है, वह किसी प्राणी से नहीं डरता।
The self that stands beyond the beyond is never, anywhere, by anyone or in any way coloured by the pairs of opposites; that happens only to the ego, which takes the form of worldly existence. One who has woken up to this fears no being at all.
एतां स आस्थाय परात्मनिष्ठामध्यासितां पूर्वतमैर्महर्षिभिः।
अहं तरिष्यामि दुरन्तपारं तमो मुकुन्दाङ्घ्रिनिषेवयैव ॥ ११.२३.५७ ॥
etāṃ sa āsthāya parātmaniṣṭhāmadhyāsitāṃ pūrvatamairmaharṣibhiḥ|
ahaṃ tariṣyāmi durantapāraṃ tamo mukundāṅghriniṣevayaiva || 11.23.57 ||
Etaam sa aasthaaya paraatmanishthaamadhyaasitaam puurvatamairmaharshibhih|
Aham tarishyaami durantapaaram tamo mukundaanghrinishevayaiva || 11.23.57 ||
प्राचीनतम महर्षियों द्वारा अपनाई गई परमात्मा में इसी निष्ठा का आश्रय लेकर मैं केवल मुकुन्द के चरणों की सेवा से इस दुस्तर अंधकार को पार कर लूँगा।
Holding to this steadfast devotion to the supreme Self, which the most ancient great sages practised, I shall cross the darkness so hard to cross, simply by serving the feet of Mukunda.
श्रीभगवानुवाच।
निर्विद्य नष्टद्रविणे गतक्लमः प्रव्रज्य गां पर्यटमान इत्थम्।
निराकृतोऽसद्भिरपि स्वधर्मादकम्पितोऽमूं मुनिराह गाथाम् ॥ ११.२३.५८ ॥
śrībhagavānuvāca|
nirvidya naṣṭadraviṇe gataklamaḥ pravrajya gāṃ paryaṭamāna ittham|
nirākṛto'sadbhirapi svadharmādakampito'mūṃ munirāha gāthām || 11.23.58 ||
Shriibhagavaanuvaacha|
Nirvidya nashtadravine gataklamah pravrajya gaam paryatamaana ittham|
Niraakrito'sadbhirapi svadharmaadakampito'muum muniraaha gaathaam || 11.23.58 ||
श्रीभगवान ने कहा — धन नष्ट होने पर विरक्त होकर, शोक से मुक्त हो, संन्यास लेकर इस प्रकार पृथ्वी पर विचरते हुए, दुष्टों द्वारा तिरस्कृत होने पर भी अपने धर्म से न डिगने वाले उस मुनि ने यह गाथा कही।
The Blessed Lord said: Turned away from the world when his wealth was lost, his dejection gone, he renounced home and roamed the earth in this way. Though scorned by the wicked, he did not waver from his dharma, and that sage spoke this song:
सुखदुःखप्रदो नान्यः पुरुषस्यात्मविभ्रमः।
मित्रोदासीनरिपवः संसारस्तमसः कृतः ॥ ११.२३.५९ ॥
sukhaduḥkhaprado nānyaḥ puruṣasyātmavibhramaḥ|
mitrodāsīnaripavaḥ saṃsārastamasaḥ kṛtaḥ || 11.23.59 ||
Sukhaduhkhaprado naanyah purushasyaatmavibhramah|
Mitrodaasiinaripavah samsaarastamasah kritah || 11.23.59 ||
मनुष्य को सुख-दुःख देने वाला कोई दूसरा नहीं, उसका अपना ही आत्म-विषयक भ्रम है। मित्र, उदासीन और शत्रु — यह सारा संसार अज्ञान से रचा हुआ है।
No one else gives a person pleasure or pain; it is his own confusion about the self. Friend, neutral and enemy, the whole round of saṃsāra, are made by ignorance.
तस्मात्सर्वात्मना तात निगृहाण मनो धिया।
मय्यावेशितया युक्त एतावान्योगसङ्ग्रहः ॥ ११.२३.६० ॥
tasmātsarvātmanā tāta nigṛhāṇa mano dhiyā|
mayyāveśitayā yukta etāvānyogasaṅgrahaḥ || 11.23.60 ||
Tasmaatsarvaatmanaa taata nigrihaana mano dhiyaa|
Mayyaaveshitayaa yukta etaavaanyogasangrahah || 11.23.60 ||
इसलिए, प्रिय उद्धव, पूरे हृदय से मुझमें लगी हुई बुद्धि के द्वारा मन को वश में करो और योगयुक्त रहो। योग का सार इतना ही है।
Therefore, my dear, with all your being restrain the mind through an understanding that is fixed on Me, and remain steady in yoga. This is the whole of yoga in brief.
य एतां भिक्षुणा गीतां ब्रह्मनिष्ठां समाहितः।
धारयञ्छ्रावयञ्छृण्वन्द्वन्द्वैर्नैवाभिभूयते ॥ ११.२३.६१ ॥
ya etāṃ bhikṣuṇā gītāṃ brahmaniṣṭhāṃ samāhitaḥ|
dhārayañchrāvayañchṛṇvandvandvairnaivābhibhūyate || 11.23.61 ||
Ya etaam bhikshunaa giitaam brahmanishthaam samaahitah|
Dhaarayanchhraavayanchhrinvandvandvairnaivaabhibhuuyate || 11.23.61 ||
जो व्यक्ति एकाग्रचित्त होकर संन्यासी द्वारा गाए गए, ब्रह्म में प्रतिष्ठित इस गीत को मन में धारण करता है, दूसरों को सुनाता है या स्वयं सुनता है, वह सुख-दुःख आदि द्वंद्वों से कभी पराजित नहीं होता।
Whoever, with a collected mind, holds on to this song of the mendicant, grounded as it is in Brahman, and recites it to others or listens to it, is never overcome by the pairs of opposites.
↑ All sectionsअथ चतुर्विंशोऽध्यायः · Chapter 24 — The Sāṃkhya as the Lord himself gives it
श्रीभगवानुवाच
अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि साङ्ख्यं पूर्वैर्विनिश्चितम् ।
यद्विज्ञाय पुमान् सद्यो जह्याद् वैकल्पिकं भ्रमम् ॥ ११.२४.१ ॥
śrībhagavānuvāca
atha te sampravakṣyāmi sāṅkhyaṃ pūrvairviniścitam |
yadvijñāya pumān sadyo jahyād vaikalpikaṃ bhramam || 11.24.1 ||
Shriibhagavaanuvaacha
Atha te sampravakshyaami saankhyam puurvairvinishchitam |
Yadvijnaaya pumaan sadyo jahyaad vaikalpikam bhramam || 11.24.1 ||
श्रीभगवान ने कहा: अब मैं तुम्हें वह सांख्य बताता हूँ जिसका निर्णय प्राचीन ज्ञानियों ने किया था। इसे भली-भाँति जान लेने पर मनुष्य भेद-बुद्धि से उपजे भ्रम को तुरंत त्याग देता है।
The Lord said: Now I will set out for you the Sāṃkhya that the sages of old established. A person who truly understands it drops at once the confusion that comes from seeing things as divided.
आसीज्ज्ञानमथो अर्थ एकमेवाविकल्पितम् ।
यदा विवेकनिपुणा आदौ कृतयुगेऽयुगे ॥ ११.२४.२ ॥
āsījjñānamatho artha ekamevāvikalpitam |
yadā vivekanipuṇā ādau kṛtayuge'yuge || 11.24.2 ||
Aasiijjnaanamatho artha ekamevaavikalpitam |
Yadaa vivekanipunaa aadau kritayuge'yuge || 11.24.2 ||
आरंभ में, जब कृतयुग में लोग विवेक में निपुण थे, और उससे भी पहले प्रलय की युगहीन अवस्था में, ज्ञाता-ज्ञान और ज्ञेय विषय एक ही थे, बिना किसी भेद के।
In the beginning, when people of the Kṛta age were skilled in discernment, and before that in the ageless state of dissolution, knowing and the thing known were one alone, with no division between them.
तन्मायाफलरूपेण केवलं निर्विकल्पितम् ।
वाङ्मनोऽगोचरं सत्यं द्विधा समभवद् बृहत् ॥ ११.२४.३ ॥
tanmāyāphalarūpeṇa kevalaṃ nirvikalpitam |
vāṅmano'gocaraṃ satyaṃ dvidhā samabhavad bṛhat || 11.24.3 ||
Tanmaayaaphalaruupena kevalam nirvikalpitam |
Vaanmano'gocharam satyam dvidhaa samabhavad brihat || 11.24.3 ||
वह एकमात्र, भेदरहित, वाणी और मन से परे, सत्य और महान तत्त्व माया और उसके फल (दृश्य और द्रष्टा) के रूप में दो भागों में प्रकट हुआ।
That single reality, free of all distinction, vast, true and beyond the reach of speech and mind, became twofold, appearing as māyā and as what issues from it.
तयोरेकतरो ह्यर्थः प्रकृतिः सोभयात्मिका ।
ज्ञानं त्वन्यतमो भावः पुरुषः सोऽभिधीयते ॥ ११.२४.४ ॥
tayorekataro hyarthaḥ prakṛtiḥ sobhayātmikā |
jñānaṃ tvanyatamo bhāvaḥ puruṣaḥ so'bhidhīyate || 11.24.4 ||
Tayorekataro hyarthah prakritih sobhayaatmikaa |
Jnaanam tvanyatamo bhaavah purushah so'bhidhiiyate || 11.24.4 ||
उन दोनों में एक है विषय, अर्थात् प्रकृति, जो कारण और कार्य दोनों रूपों वाली है; और दूसरा तत्त्व ज्ञान है, जिसे पुरुष कहा जाता है।
Of the two, one is the object: prakṛti, which is both cause and effect. The other principle is knowing itself, and it is called puruṣa.
तमो रजः सत्त्वमिति प्रकृतेरभवन् गुणाः ।
मया प्रक्षोभ्यमाणायाः पुरुषानुमतेन च ॥ ११.२४.५ ॥
tamo rajaḥ sattvamiti prakṛterabhavan guṇāḥ |
mayā prakṣobhyamāṇāyāḥ puruṣānumatena ca || 11.24.5 ||
Tamo rajah sattvamiti prakriterabhavan gunaah |
Mayaa prakshobhyamaanaayaah purushaanumatena cha || 11.24.5 ||
जब मैंने पुरुष की अनुमति से प्रकृति को क्षुब्ध किया, तब उससे तम, रज और सत्त्व — ये तीन गुण उत्पन्न हुए।
When I stirred prakṛti, with the assent of the puruṣa, the guṇas arose from her: tamas, rajas and sattva.
तेभ्यः समभवत् सूत्रं महान् सूत्रेण संयुतः ।
ततो विकुर्वतो जातो अहङ्कारो विमोहनः ॥ ११.२४.६ ॥
tebhyaḥ samabhavat sūtraṃ mahān sūtreṇa saṃyutaḥ |
tato vikurvato jāto ahaṅkāro vimohanaḥ || 11.24.6 ||
Tebhyah samabhavat suutram mahaan suutrena samyutah |
Tato vikurvato jaato ahankaaro vimohanah || 11.24.6 ||
उन गुणों से सूत्र (क्रिया-शक्ति) उत्पन्न हुआ और सूत्र से युक्त महत्तत्त्व प्रकट हुआ। उस महत् के विकार से मोह में डालने वाला अहंकार जन्मा।
From them came the sūtra, the thread of activity, and with it the mahat, the great principle. As the mahat underwent change, ahaṅkāra, the sense of "I" that deludes, was born.
वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेत्यहं त्रिवृत् ।
तन्मात्रेन्द्रियमनसां कारणं चिदचिन्मयः ॥ ११.२४.७ ॥
vaikārikastaijasaśca tāmasaścetyahaṃ trivṛt |
tanmātrendriyamanasāṃ kāraṇaṃ cidacinmayaḥ || 11.24.7 ||
Vaikaarikastaijasashcha taamasashchetyaham trivrit |
Tanmaatrendriyamanasaam kaaranam chidachinmayah || 11.24.7 ||
अहंकार तीन प्रकार का है — वैकारिक (सात्त्विक), तैजस (राजस) और तामस। चेतन और जड़ दोनों स्वभाव वाला यह अहंकार भूतों (विषयों), इन्द्रियों और मन का कारण है।
The "I"-principle is threefold: vaikārika, taijasa and tāmasa. Partly conscious and partly inert, it is the cause of the elements, the senses and the mind.
अर्थस्तन्मात्रिकाज्जज्ञे तामसादिन्द्रियाणि च ।
तैजसाद् देवता आसन् एकादश च वैकृतात् ॥ ११.२४.८ ॥
arthastanmātrikājjajñe tāmasādindriyāṇi ca |
taijasād devatā āsan ekādaśa ca vaikṛtāt || 11.24.8 ||
Arthastanmaatrikaajjajne taamasaadindriyaani cha |
Taijasaad devataa aasan ekaadasha cha vaikritaat || 11.24.8 ||
भूतों के मूल तामस अहंकार से विषय-तत्त्व उत्पन्न हुए, तैजस अहंकार से इन्द्रियाँ, और वैकारिक अहंकार से ग्यारह देवता (मन सहित इन्द्रियों के अधिष्ठाता) प्रकट हुए।
From the tāmasa ego, source of the elements, came the objects; from the taijasa came the senses; and from the vaikārika came the eleven deities that preside over the senses and the mind.
मया सञ्चोदिता भावाः सर्वे संहत्यकारिणः ।
अण्डं उत्पादयामासुः ममायतनमुत्तमम् ॥ ११.२४.९ ॥
mayā sañcoditā bhāvāḥ sarve saṃhatyakāriṇaḥ |
aṇḍaṃ utpādayāmāsuḥ mamāyatanamuttamam || 11.24.9 ||
Mayaa sanchoditaa bhaavaah sarve samhatyakaarinah |
Andam utpaadayaamaasuh mamaayatanamuttamam || 11.24.9 ||
मेरी प्रेरणा से ये सभी तत्त्व मिलकर कार्य करने लगे और उन्होंने ब्रह्माण्ड रूपी अंडे को उत्पन्न किया, जो मेरा उत्तम निवास-स्थान है।
Set in motion by me, all these principles worked together and produced the cosmic egg, my finest dwelling.
तस्मिन् अहं समभवं अण्डे सलिलसंस्थितौ ।
मम नाभ्यामभूत् पद्मं विश्वाख्यं तत्र चात्मभूः ॥ ११.२४.१० ॥
tasmin ahaṃ samabhavaṃ aṇḍe salilasaṃsthitau |
mama nābhyāmabhūt padmaṃ viśvākhyaṃ tatra cātmabhūḥ || 11.24.10 ||
Tasmin aham samabhavam ande salilasamsthitau |
Mama naabhyaamabhuut padmam vishvaakhyam tatra chaatmabhuuh || 11.24.10 ||
जल पर स्थित उस अंडे में मैं स्वयं प्रकट हुआ। मेरी नाभि से विश्व नामक कमल उत्पन्न हुआ और उस पर स्वयंभू ब्रह्मा प्रकट हुए।
Within that egg, resting on the waters, I myself came to be. From my navel grew a lotus called Viśva, the universe, and on it appeared the self-born Brahmā.
सोऽसृजत्तपसा युक्तो रजसा मदनुग्रहात् ।
लोकान् सपालान् विश्वात्मा भूर्भुवः स्वरिति त्रिधा ॥ ११.२४.११ ॥
so'sṛjattapasā yukto rajasā madanugrahāt |
lokān sapālān viśvātmā bhūrbhuvaḥ svariti tridhā || 11.24.11 ||
So'srijattapasaa yukto rajasaa madanugrahaat |
Lokaan sapaalaan vishvaatmaa bhuurbhuvah svariti tridhaa || 11.24.11 ||
विश्व के आत्मा उन ब्रह्मा ने तप और रजोगुण से युक्त होकर मेरी कृपा से लोकपालों सहित लोकों की रचना की — भूः, भुवः और स्वः, इन तीन रूपों में।
That Brahmā, the soul of the universe, filled with tapas and with rajas and aided by my grace, created the worlds together with their guardians, in three tiers: bhūḥ, bhuvaḥ and svaḥ.
देवानामोक आसीत् स्वर्भूतानां च भुवः पदम् ।
मर्त्यादीनां च भूर्लोकः सिद्धानां त्रितयात् परम् ॥ ११.२४.१२ ॥
devānāmoka āsīt svarbhūtānāṃ ca bhuvaḥ padam |
martyādīnāṃ ca bhūrlokaḥ siddhānāṃ tritayāt param || 11.24.12 ||
Devaanaamoka aasiit svarbhuutaanaam cha bhuvah padam |
Martyaadiinaam cha bhuurlokah siddhaanaam tritayaat param || 11.24.12 ||
स्वर्गलोक देवताओं का निवास बना, भुवर्लोक भूत-प्रेत आदि का स्थान, और भूलोक मनुष्य आदि मरणशील प्राणियों का। इन तीनों से ऊपर का लोक सिद्धों के लिए है।
Svar became the home of the gods, bhuvaḥ the realm of spirits, and bhūḥ the world of mortals and other creatures. What lies beyond these three belongs to the siddhas, the perfected ones.
अधोऽसुराणां नागानां भूमेरोकोऽसृजत् प्रभुः ।
त्रिलोक्यां गतयः सर्वाः कर्मणां त्रिगुणात्मनाम् ॥ ११.२४.१३ ॥
adho'surāṇāṃ nāgānāṃ bhūmeroko'sṛjat prabhuḥ |
trilokyāṃ gatayaḥ sarvāḥ karmaṇāṃ triguṇātmanām || 11.24.13 ||
Adho'suraanaam naagaanaam bhuumeroko'srijat prabhuh |
Trilokyaam gatayah sarvaah karmanaam trigunaatmanaam || 11.24.13 ||
प्रभु ने पृथ्वी के नीचे असुरों और नागों का निवास रचा। त्रिगुणमय कर्मों के सभी परिणाम इन्हीं तीनों लोकों के भीतर हैं।
Below the earth the Lord made a home for the asuras and the nāgas. Every destination that actions shaped by the three guṇas can lead to lies within these three worlds.
योगस्य तपसश्चैव न्यासस्य गतयोऽमलाः ।
महर्जनस्तपः सत्यं भक्तियोगस्य मद्गतिः ॥ ११.२४.१४ ॥
yogasya tapasaścaiva nyāsasya gatayo'malāḥ |
maharjanastapaḥ satyaṃ bhaktiyogasya madgatiḥ || 11.24.14 ||
Yogasya tapasashchaiva nyaasasya gatayo'malaah |
Maharjanastapah satyam bhaktiyogasya madgatih || 11.24.14 ||
योग, तप और संन्यास के निर्मल फल महर्लोक, जनलोक, तपोलोक और सत्यलोक हैं; किंतु भक्तियोग का फल मैं स्वयं हूँ।
The pure destinations of yoga, austerity and renunciation are the worlds called Mahar, Jana, Tapas and Satya; but the destination of bhakti-yoga is I myself.
मया कालात्मना धात्रा कर्मयुक्तमिदं जगत् ।
गुणप्रवाह एतस्मिन् उन्मज्जति निमज्जति ॥ ११.२४.१५ ॥
mayā kālātmanā dhātrā karmayuktamidaṃ jagat |
guṇapravāha etasmin unmajjati nimajjati || 11.24.15 ||
Mayaa kaalaatmanaa dhaatraa karmayuktamidam jagat |
Gunapravaaha etasmin unmajjati nimajjati || 11.24.15 ||
काल-रूप और विधाता मेरे द्वारा यह कर्म से बँधा जगत गुणों के इस प्रवाह में कभी ऊपर उठता है और कभी डूब जाता है।
Through me, who am Time and the ordainer, this world bound up with karma surfaces and sinks again in the current of the guṇas.
अणुर्बृहत् कृशः स्थूलो यो यो भावः प्रसिध्यति ।
सर्वोऽप्युभयसंयुक्तः प्रकृत्या पुरुषेण च ॥ ११.२४.१६ ॥
aṇurbṛhat kṛśaḥ sthūlo yo yo bhāvaḥ prasidhyati |
sarvo'pyubhayasaṃyuktaḥ prakṛtyā puruṣeṇa ca || 11.24.16 ||
Anurbrihat krishah sthuulo yo yo bhaavah prasidhyati |
Sarvo'pyubhayasamyuktah prakrityaa purushena cha || 11.24.16 ||
सूक्ष्म या विशाल, पतली या स्थूल — जो भी वस्तु अस्तित्व में आती है, वह सब प्रकृति और पुरुष, दोनों से संयुक्त होती है।
Whatever comes into being, whether tiny or vast, slender or massive, is always joined to both prakṛti and puruṣa.
यस्तु यस्यादिरन्तश्च स वै मध्यं च तस्य सन् ।
विकारो व्यवहारार्थो यथा तैजसपार्थिवाः ॥ ११.२४.१७ ॥
yastu yasyādirantaśca sa vai madhyaṃ ca tasya san |
vikāro vyavahārārtho yathā taijasapārthivāḥ || 11.24.17 ||
Yastu yasyaadirantashcha sa vai madhyam cha tasya san |
Vikaaro vyavahaaraartho yathaa taijasapaarthivaah || 11.24.17 ||
जो किसी वस्तु का आदि और अंत है, वही सत्य रूप में उसका मध्य भी है। विकार तो केवल व्यवहार के लिए है, जैसे सोने के आभूषण और मिट्टी के पात्र (सोना और मिट्टी ही हैं)।
What is the beginning and the end of a thing is also, being real, its middle. The modified form exists only for practical use, as with ornaments of gold or vessels of clay.
यदुपादाय पूर्वस्तु भावो विकुरुतेऽपरम् ।
आदिरन्तो यदा यस्य तत् सत्यमभिधीयते ॥ ११.२४.१८ ॥
yadupādāya pūrvastu bhāvo vikurute'param |
ādiranto yadā yasya tat satyamabhidhīyate || 11.24.18 ||
Yadupaadaaya puurvastu bhaavo vikurute'param |
Aadiranto yadaa yasya tat satyamabhidhiiyate || 11.24.18 ||
जिस उपादान को लेकर पहली वस्तु बदलकर दूसरी बनती है, और जो उसका आदि तथा अंत होता है, वही सत्य कहलाता है।
That material which an earlier form takes up in turning into a later one, and which is its beginning and its end, is what is called the real.
प्रकृतिर्यस्य उपादानं आधारः पुरुषः परः ।
सतोऽभिव्यञ्जकः कालो ब्रह्म तत्त्रितयं त्वहम् ॥ ११.२४.१९ ॥
prakṛtiryasya upādānaṃ ādhāraḥ puruṣaḥ paraḥ |
sato'bhivyañjakaḥ kālo brahma tattritayaṃ tvaham || 11.24.19 ||
Prakritiryasya upaadaanam aadhaarah purushah parah |
Sato'bhivyanjakah kaalo brahma tattritayam tvaham || 11.24.19 ||
जिसका उपादान प्रकृति है, आधार परम पुरुष है और प्रकट करने वाला काल है — वह त्रयी ब्रह्म है, और वह मैं ही हूँ।
This world has prakṛti as its material, the supreme puruṣa as its support, and Time as what brings it forth; that triad is Brahman, and I am that.
सर्गः प्रवर्तते तावत् पौर्वापर्येण नित्यशः ।
महान् गुणविसर्गार्थः स्थित्यन्तो यावदीक्षणम् ॥ ११.२४.२० ॥
sargaḥ pravartate tāvat paurvāparyeṇa nityaśaḥ |
mahān guṇavisargārthaḥ sthityanto yāvadīkṣaṇam || 11.24.20 ||
Sargah pravartate taavat paurvaaparyena nityashah |
Mahaan gunavisargaarthah sthityanto yaavadiikshanam || 11.24.20 ||
गुणों के विस्तार के लिए यह महान सृष्टि-क्रम पिता से पुत्र की परंपरा में निरंतर तब तक चलता रहता है जब तक (ईश्वर की) दृष्टि बनी रहती है और पालन का समय समाप्त नहीं होता।
Creation, this great unfolding meant for the play of the guṇas, goes on without break, one generation after another, until its span of maintenance ends, for as long as the Lord's gaze rests on it.
विराण्मयाऽऽसाद्यमानो लोककल्पविकल्पकः ।
पञ्चत्वाय विशेषाय कल्पते भुवनैः सह ॥ ११.२४.२१ ॥
virāṇmayā''sādyamāno lokakalpavikalpakaḥ |
pañcatvāya viśeṣāya kalpate bhuvanaiḥ saha || 11.24.21 ||
Viraanmayaa''saadyamaano lokakalpavikalpakah |
Panchatvaaya visheshaaya kalpate bhuvanaih saha || 11.24.21 ||
जिसमें कल्प-कल्प में लोकों की विविध रचना होती है, वह विराट् पुरुष जब काल रूप में मुझसे आक्रांत होता है, तब लोकों सहित लय के लिए, अपने मूल तत्त्वों में लौटने के लिए तैयार हो जाता है।
The Virāṭ, the cosmic form in which the worlds are laid out age after age, when overtaken by me as Time, becomes ready for dissolution along with all the worlds, falling back into its separate elements.
अन्ने प्रलीयते मर्त्यं अन्नं धानासु लीयते ।
धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ ११.२४.२२ ॥
anne pralīyate martyaṃ annaṃ dhānāsu līyate |
dhānā bhūmau pralīyante bhūmirgandhe pralīyate || 11.24.22 ||
Anne praliiyate martyam annam dhaanaasu liiyate |
Dhaanaa bhuumau praliiyante bhuumirgandhe praliiyate || 11.24.22 ||
मरणशील शरीर अन्न में लीन होता है, अन्न बीजों में, बीज भूमि में और भूमि गंध में लीन हो जाती है।
The mortal body dissolves into food, food into seed-grain, the grain into the earth, and the earth into smell, its quality.
अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे ।
लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ ११.२४.२३ ॥
apsu pralīyate gandha āpaśca svaguṇe rase |
līyate jyotiṣi raso jyotī rūpe pralīyate || 11.24.23 ||
Apsu praliiyate gandha aapashcha svagune rase |
Liiyate jyotishi raso jyotii ruupe praliiyate || 11.24.23 ||
गंध जल में लीन होती है, जल अपने गुण रस में, रस तेज (अग्नि) में और तेज रूप में लीन हो जाता है।
Smell merges into water, and water into taste, its own quality; taste merges into fire, and fire into form.
रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे ।
अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ ११.२४.२४ ॥
rūpaṃ vāyau sa ca sparśe līyate so'pi cāmbare |
ambaraṃ śabdatanmātra indriyāṇi svayoniṣu || 11.24.24 ||
Ruupam vaayau sa cha sparshe liiyate so'pi chaambare |
Ambaram shabdatanmaatra indriyaani svayonishu || 11.24.24 ||
रूप वायु में, वायु स्पर्श में और स्पर्श आकाश में लीन होता है; आकाश अपने गुण शब्द में, और इन्द्रियाँ अपने-अपने कारणों में लीन हो जाती हैं।
Form merges into air, air into touch, and touch into space; space merges into sound, its essence, and the senses into their own sources.
योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे ।
शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ ११.२४.२५ ॥
yonirvaikārike saumya līyate manasīśvare |
śabdo bhūtādimapyeti bhūtādirmahati prabhuḥ || 11.24.25 ||
Yonirvaikaarike saumya liiyate manasiishvare |
Shabdo bhuutaadimapyeti bhuutaadirmahati prabhuh || 11.24.25 ||
हे सौम्य, इन्द्रियों के कारण (अधिष्ठाता देवता) वैकारिक अहंकार से उपजे नियंता मन में लीन होते हैं; शब्द भूतादि (तामस अहंकार) में समा जाता है और वह समर्थ भूतादि महत्तत्त्व में।
Their sources, gentle Uddhava, merge into the mind, their ruler, born of the vaikārika ego. Sound enters the bhūtādi, the tāmasa ego, and the powerful bhūtādi enters the mahat.
स लीयते महान् स्वेषु गुणेशु गुणवत्तमः ।
तेऽव्यक्ते संप्रलीयन्ते तत्काले लीयतेऽव्यये ॥ ११.२४.२६ ॥
sa līyate mahān sveṣu guṇeśu guṇavattamaḥ |
te'vyakte saṃpralīyante tatkāle līyate'vyaye || 11.24.26 ||
Sa liiyate mahaan sveshu guneshu gunavattamah |
Te'vyakte sampraliiyante tatkaale liiyate'vyaye || 11.24.26 ||
गुणों का सबसे श्रेष्ठ आश्रय वह महत्तत्त्व अपने गुणों में लीन होता है; वे गुण अव्यक्त में विलीन होते हैं और अव्यक्त अविनाशी काल में।
The mahat, chief bearer of the guṇas, dissolves into its own guṇas; they dissolve into the unmanifest, and the unmanifest into imperishable Time.
कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे ।
आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ ११.२४.२७ ॥
kālo māyāmaye jīve jīva ātmani mayyaje |
ātmā kevala ātmastho vikalpāpāyalakṣaṇaḥ || 11.24.27 ||
Kaalo maayaamaye jiive jiiva aatmani mayyaje |
Aatmaa kevala aatmastho vikalpaapaayalakshanah || 11.24.27 ||
काल माया से युक्त जीव में लीन होता है, और जीव मुझ अजन्मा आत्मा में। आत्मा अकेला, अपने आप में स्थित है, और सभी भेदों का अभाव ही उसकी पहचान है।
Time dissolves into the jīva, the individual wrapped in māyā, and the jīva into me, the unborn Self. The Self stands alone, resting in itself; its mark is that every distinction has fallen away.
एवमन्वीक्षमाणस्य कथं वैकल्पिको भ्रमः ।
मनसो हृदि तिष्ठेत व्योम्नीवार्कोदये तमः ॥ ११.२४.२८ ॥
evamanvīkṣamāṇasya kathaṃ vaikalpiko bhramaḥ |
manaso hṛdi tiṣṭheta vyomnīvārkodaye tamaḥ || 11.24.28 ||
Evamanviikshamaanasya katham vaikalpiko bhramah |
Manaso hridi tishtheta vyomniivaarkodaye tamah || 11.24.28 ||
जो इस प्रकार विचारपूर्वक देखता है, उसके हृदय में भेद-बुद्धि का भ्रम कैसे टिक सकता है — वैसे ही जैसे सूर्योदय होने पर आकाश में अंधकार नहीं टिकता?
For one who looks into things in this way, how could the mind's confusion of duality linger in the heart, any more than darkness lingers in the sky once the sun has risen?
एष साङ्ख्यविधिः प्रोक्तः संशयग्रन्थिभेदनः ।
प्रतिलोमानुलोमाभ्यां परावरदृशा मया ॥ ११.२४.२९ ॥
eṣa sāṅkhyavidhiḥ proktaḥ saṃśayagranthibhedanaḥ |
pratilomānulomābhyāṃ parāvaradṛśā mayā || 11.24.29 ||
Esha saankhyavidhih proktah samshayagranthibhedanah |
Pratilomaanulomaabhyaam paraavaradrishaa mayaa || 11.24.29 ||
ऊँचे और नीचे सबको देखने वाले मैंने सृष्टि और प्रलय — दोनों क्रमों से यह सांख्य-विधि बताई है, जो संशय की गाँठ को काट देती है।
I, who see both the higher and the lower, have now explained this method of Sāṃkhya, tracing things forward in creation and backward in dissolution; it cuts through the knot of doubt.
↑ All sectionsअथ पञ्चविंशोऽध्यायः · Chapter 25 — The three guṇas and everything they colour
श्रीभगवानुवाच।
गुणानामसम्मिश्राणां पुमान्येन यथा भवेत्।
तन्मे पुरुषवर्येदमुपधारय शंसतः ॥ ११.२५.१ ॥
śrībhagavānuvāca|
guṇānāmasammiśrāṇāṃ pumānyena yathā bhavet|
tanme puruṣavaryedamupadhāraya śaṃsataḥ || 11.25.1 ||
Shriibhagavaanuvaacha|
Gunaanaamasammishraanaam pumaanyena yathaa bhavet|
Tanme purushavaryedamupadhaaraya shamsatah || 11.25.1 ||
श्रीभगवान ने कहा: हे पुरुषश्रेष्ठ, अलग-अलग गुणों में से किस गुण के कारण मनुष्य कैसा होता है, यह मैं बताता हूँ; ध्यान से सुनो।
The Lord said: Best of men, listen closely as I explain how a person comes to be shaped by each guṇa taken on its own, and by which one.
शमो दमस्तितिक्षेक्षा तपः सत्यं दया स्मृतिः।
तुष्टिस्त्यागोऽस्पृहा श्रद्धा ह्रीर्दयादिः स्वनिर्वृतिः ॥ ११.२५.२ ॥
śamo damastitikṣekṣā tapaḥ satyaṃ dayā smṛtiḥ|
tuṣṭistyāgo'spṛhā śraddhā hrīrdayādiḥ svanirvṛtiḥ || 11.25.2 ||
Shamo damastitikshekshaa tapah satyam dayaa smritih|
Tushtistyaago'sprihaa shraddhaa hriirdayaadih svanirvritih || 11.25.2 ||
मन का संयम, इन्द्रिय-निग्रह, सहनशीलता, विवेक, तप, सत्य, दया, स्मृति, संतोष, त्याग, निःस्पृहता, श्रद्धा, लज्जा, करुणा आदि गुण और अपने भीतर का आनंद —
Calm, self-control, forbearance, discernment, austerity, truthfulness, compassion, mindfulness, contentment, giving up, freedom from craving, faith, modesty, kindness and the like, and a joy found within oneself;
काम ईहा मदस्तृष्णा स्तम्भ आशीर्भिदा सुखम्।
मदोत्साहो यशःप्रीतिर्हास्यं वीर्यं बलोद्यमः ॥ ११.२५.३ ॥
kāma īhā madastṛṣṇā stambha āśīrbhidā sukham|
madotsāho yaśaḥprītirhāsyaṃ vīryaṃ balodyamaḥ || 11.25.3 ||
Kaama iihaa madastrishnaa stambha aashiirbhidaa sukham|
Madotsaaho yashahpriitirhaasyam viiryam balodyamah || 11.25.3 ||
कामना, चेष्टा, मद, तृष्णा, अकड़, फल की आकांक्षा, भेद-बुद्धि, विषय-सुख, मद से उपजा उत्साह, यश की चाह, उपहास, पराक्रम और बलपूर्वक उद्यम —
desire, busy striving, pride, thirst for more, stubbornness, hoping for rewards, a sense of separateness, sensual pleasure, excitement born of pride, love of fame, mockery, valour, and forceful exertion;
क्रोधो लोभोऽनृतं हिंसा याच्ञा दम्भः क्लमः कलिः।
शोकमोहौ विषादार्ती निद्राशा भीरनुद्यमः ॥ ११.२५.४ ॥
krodho lobho'nṛtaṃ hiṃsā yācñā dambhaḥ klamaḥ kaliḥ|
śokamohau viṣādārtī nidrāśā bhīranudyamaḥ || 11.25.4 ||
Krodho lobho'nritam himsaa yaachnaa dambhah klamah kalih|
Shokamohau vishaadaartii nidraashaa bhiiranudyamah || 11.25.4 ||
क्रोध, लोभ, असत्य, हिंसा, याचना, दंभ, थकान, कलह, शोक, मोह, विषाद, पीड़ा, निद्रा, आशा, भय और उद्यमहीनता —
anger, greed, falsehood, violence, begging, hypocrisy, weariness, quarrelling, grief and delusion, dejection and distress, sleep, idle hope, fear and sloth —
सत्त्वस्य रजसश्चैतास्तमसश्चानुपूर्वशः।
वृत्तयो वर्णितप्रायाः सन्निपातमथो शृणु ॥ ११.२५.५ ॥
sattvasya rajasaścaitāstamasaścānupūrvaśaḥ|
vṛttayo varṇitaprāyāḥ sannipātamatho śṛṇu || 11.25.5 ||
Sattvasya rajasashchaitaastamasashchaanupuurvashah|
Vrittayo varnitapraayaah sannipaatamatho shrinu || 11.25.5 ||
ये क्रमशः सत्त्व, रज और तम की वृत्तियाँ हैं, जिनका लगभग पूरा वर्णन हो गया। अब इनके मिश्रण के बारे में सुनो।
these, in order, are the workings of sattva, of rajas and of tamas, described here in the main. Now hear about how they combine.
सन्निपातस्त्वहमिति ममेत्युद्धव या मतिः।
व्यवहारः सन्निपातो मनोमात्रेन्द्रियासुभिः ॥ ११.२५.६ ॥
sannipātastvahamiti mametyuddhava yā matiḥ|
vyavahāraḥ sannipāto manomātrendriyāsubhiḥ || 11.25.6 ||
Sannipaatastvahamiti mametyuddhava yaa matih|
Vyavahaarah sannipaato manomaatrendriyaasubhih || 11.25.6 ||
हे उद्धव, 'मैं' और 'मेरा' की जो बुद्धि है, वह गुणों का मिश्रण है; और मन, विषयों, इन्द्रियों तथा प्राणों के द्वारा होने वाला सारा व्यवहार भी मिश्रण ही है।
Uddhava, the thought of "I" and "mine" is itself a mixture of the guṇas, and so is all ordinary dealing carried on through the mind, its objects, the senses and the prāṇas.
धर्मे चार्थे च कामे च यदासौ परिनिष्ठितः।
गुणानां सन्निकर्षोऽयं श्रद्धारतिधनावहः ॥ ११.२५.७ ॥
dharme cārthe ca kāme ca yadāsau pariniṣṭhitaḥ|
guṇānāṃ sannikarṣo'yaṃ śraddhāratidhanāvahaḥ || 11.25.7 ||
Dharme chaarthe cha kaame cha yadaasau parinishthitah|
Gunaanaam sannikarsho'yam shraddhaaratidhanaavahah || 11.25.7 ||
जब मनुष्य धर्म, अर्थ और काम में पूरी तरह लगा रहता है, तब यह गुणों का मेल ही उसे श्रद्धा, आनंद और धन देता है।
When a person is wholly set on dharma, wealth and pleasure, it is this meeting of the guṇas that brings him faith, enjoyment and riches.
प्रवृत्तिलक्षणे निष्ठा पुमान्यर्हि गृहाश्रमे।
स्वधर्मे चानु तिष्ठेत गुणानां समितिर्हि सा ॥ ११.२५.८ ॥
pravṛttilakṣaṇe niṣṭhā pumānyarhi gṛhāśrame|
svadharme cānu tiṣṭheta guṇānāṃ samitirhi sā || 11.25.8 ||
Pravrittilakshane nishthaa pumaanyarhi grihaashrame|
Svadharme chaanu tishtheta gunaanaam samitirhi saa || 11.25.8 ||
जब मनुष्य गृहस्थ आश्रम में प्रवृत्ति-मार्ग (कर्ममय जीवन) में निष्ठा रखता है और अपने धर्म का पालन करता है, तो वह भी गुणों का सम्मिलन ही है।
When a person is devoted to the outward path of action in household life and also keeps to his own dharma, that too is a gathering of the guṇas.
पुरुषं सत्त्वसंयुक्तमनुमीयाच्छमादिभिः।
कामादिभी रजोयुक्तं क्रोधाद्यैस्तमसा युतम् ॥ ११.२५.९ ॥
puruṣaṃ sattvasaṃyuktamanumīyācchamādibhiḥ|
kāmādibhī rajoyuktaṃ krodhādyaistamasā yutam || 11.25.9 ||
Purusham sattvasamyuktamanumiiyaachchhamaadibhih|
Kaamaadibhii rajoyuktam krodhaadyaistamasaa yutam || 11.25.9 ||
शम आदि लक्षणों से मनुष्य को सत्त्वगुण से युक्त, काम आदि से रजोगुण से युक्त और क्रोध आदि से तमोगुण से युक्त जानना चाहिए।
One may infer that a person is joined to sattva from calm and the like, to rajas from desire and the like, and to tamas from anger and the like.
यदा भजति मां भक्त्या निरपेक्षः स्वकर्मभिः।
तं सत्त्वप्रकृतिं विद्यात्पुरुषं स्त्रियमेव वा ॥ ११.२५.१० ॥
yadā bhajati māṃ bhaktyā nirapekṣaḥ svakarmabhiḥ|
taṃ sattvaprakṛtiṃ vidyātpuruṣaṃ striyameva vā || 11.25.10 ||
Yadaa bhajati maam bhaktyaa nirapekshah svakarmabhih|
Tam sattvaprakritim vidyaatpurusham striyameva vaa || 11.25.10 ||
जब कोई पुरुष या स्त्री फल की अपेक्षा किए बिना अपने कर्मों द्वारा भक्तिपूर्वक मेरी उपासना करे, तो उसे सात्त्विक स्वभाव वाला जानो।
When someone, man or woman, worships me with devotion through their own work while expecting nothing in return, know that person to be sāttvic by nature.
यदा आशिष आशास्य मां भजेत स्वकर्मभिः।
तं रजःप्रकृतिं विद्याद्धिंसामाशास्य तामसम् ॥ ११.२५.११ ॥
yadā āśiṣa āśāsya māṃ bhajeta svakarmabhiḥ|
taṃ rajaḥprakṛtiṃ vidyāddhiṃsāmāśāsya tāmasam || 11.25.11 ||
Yadaa aashisha aashaasya maam bhajeta svakarmabhih|
Tam rajahprakritim vidyaaddhimsaamaashaasya taamasam || 11.25.11 ||
जब कोई किसी लाभ की आशा रखकर अपने कर्मों से मेरी उपासना करे, तो उसे राजस स्वभाव का जानो; और जो दूसरों की हानि की इच्छा से ऐसा करे, उसे तामस जानो।
When someone worships me through their duties in hope of some gain, know them to be rājasic; one who does so hoping to harm others is tāmasic.
सत्त्वं रजस्तम इति गुणा जीवस्य नैव मे।
चित्तजा यैस्तु भूतानां सज्जमानो निबध्यते ॥ ११.२५.१२ ॥
sattvaṃ rajastama iti guṇā jīvasya naiva me|
cittajā yaistu bhūtānāṃ sajjamāno nibadhyate || 11.25.12 ||
Sattvam rajastama iti gunaa jiivasya naiva me|
Chittajaa yaistu bhuutaanaam sajjamaano nibadhyate || 11.25.12 ||
सत्त्व, रज और तम — ये गुण जीव के हैं, मेरे नहीं। ये चित्त में उत्पन्न होते हैं, और इन्हीं के कारण जीव प्राणियों और वस्तुओं में आसक्त होकर बँध जाता है।
Sattva, rajas and tamas belong to the jīva, not to me. They are born in the mind, and through them a being clings to creatures and things and so becomes bound.
यदेतरौ जयेत्सत्त्वं भास्वरं विशदं शिवम्।
तदा सुखेन युज्येत धर्मज्ञानादिभिः पुमान् ॥ ११.२५.१३ ॥
yadetarau jayetsattvaṃ bhāsvaraṃ viśadaṃ śivam|
tadā sukhena yujyeta dharmajñānādibhiḥ pumān || 11.25.13 ||
Yadetarau jayetsattvam bhaasvaram vishadam shivam|
Tadaa sukhena yujyeta dharmajnaanaadibhih pumaan || 11.25.13 ||
जब प्रकाशमान, निर्मल और कल्याणकारी सत्त्व बाकी दोनों गुणों को जीत लेता है, तब मनुष्य सुख, धर्म, ज्ञान आदि से युक्त होता है।
When sattva, bright, clear and wholesome, overcomes the other two, a person is endowed with happiness, dharma, knowledge and the like.
यदा जयेत्तमः सत्त्वं रजः सङ्गं भिदा चलम्।
तदा दुःखेन युज्येत कर्मणा यशसा श्रिया ॥ ११.२५.१४ ॥
yadā jayettamaḥ sattvaṃ rajaḥ saṅgaṃ bhidā calam|
tadā duḥkhena yujyeta karmaṇā yaśasā śriyā || 11.25.14 ||
Yadaa jayettamah sattvam rajah sangam bhidaa chalam|
Tadaa duhkhena yujyeta karmanaa yashasaa shriyaa || 11.25.14 ||
जब आसक्ति, भेद और चंचलता वाला रजोगुण तम और सत्त्व को जीत लेता है, तब मनुष्य दुःख, कर्म, यश और संपत्ति से जुड़ जाता है।
When rajas, full of attachment, division and restlessness, overcomes tamas and sattva, a person is caught up in pain, activity, fame and fortune.
यदा जयेद्रजः सत्त्वं तमो मूढं लयं जडम्।
युज्येत शोकमोहाभ्यां निद्रया हिंसयाशया ॥ ११.२५.१५ ॥
yadā jayedrajaḥ sattvaṃ tamo mūḍhaṃ layaṃ jaḍam|
yujyeta śokamohābhyāṃ nidrayā hiṃsayāśayā || 11.25.15 ||
Yadaa jayedrajah sattvam tamo muudham layam jadam|
Yujyeta shokamohaabhyaam nidrayaa himsayaashayaa || 11.25.15 ||
जब मूढ़ता, लय (अचेतनता) और जड़ता वाला तमोगुण रज और सत्त्व को जीत लेता है, तब मनुष्य शोक, मोह, निद्रा, हिंसा और (व्यर्थ) आशा से घिर जाता है।
When tamas, dull, sunk in torpor and inert, overcomes rajas and sattva, a person is gripped by grief and delusion, sleep, violence and idle expectation.
यदा चित्तं प्रसीदेत इन्द्रियाणां च निर्वृतिः।
देहेऽभयं मनोऽसङ्गं तत्सत्त्वं विद्धि मत्पदम् ॥ ११.२५.१६ ॥
yadā cittaṃ prasīdeta indriyāṇāṃ ca nirvṛtiḥ|
dehe'bhayaṃ mano'saṅgaṃ tatsattvaṃ viddhi matpadam || 11.25.16 ||
Yadaa chittam prasiideta indriyaanaam cha nirvritih|
Dehe'bhayam mano'sangam tatsattvam viddhi matpadam || 11.25.16 ||
जब चित्त प्रसन्न हो, इन्द्रियाँ शांत हों, शरीर में निर्भयता हो और मन अनासक्त हो, तब उसे सत्त्व जानो, जो मुझ तक पहुँचने का स्थान है।
When the mind is clear, the senses at rest, the body free of fear and the mind unattached, know that to be sattva, the ground from which I am reached.
विकुर्वन्क्रियया चाधीरनिवृत्तिश्च चेतसाम्।
गात्रास्वास्थ्यं मनो भ्रान्तं रज एतैर्निशामय ॥ ११.२५.१७ ॥
vikurvankriyayā cādhīranivṛttiśca cetasām|
gātrāsvāsthyaṃ mano bhrāntaṃ raja etairniśāmaya || 11.25.17 ||
Vikurvankriyayaa chaadhiiranivrittishcha chetasaam|
Gaatraasvaasthyam mano bhraantam raja etairnishaamaya || 11.25.17 ||
कर्म से विचलित होती बुद्धि, चित्त की वृत्तियों का न रुकना, शरीर की अस्वस्थता और भटकता मन — इन लक्षणों से रजोगुण को पहचानो।
An understanding unsettled by activity, mental movements that never cease, a body ill at ease and a wandering mind: by these, recognise rajas.
सीदच्चित्तं विलीयेत चेतसो ग्रहणेऽक्षमम्।
मनो नष्टं तमो ग्लानिस्तमस्तदुपधारय ॥ ११.२५.१८ ॥
sīdaccittaṃ vilīyeta cetaso grahaṇe'kṣamam|
mano naṣṭaṃ tamo glānistamastadupadhāraya || 11.25.18 ||
Siidachchittam viliiyeta chetaso grahane'kshamam|
Mano nashtam tamo glaanistamastadupadhaaraya || 11.25.18 ||
जब चित्त शिथिल होकर डूबने लगे, कुछ ग्रहण करने में असमर्थ हो जाए, मन मानो नष्ट हो जाए और अंधकार व ग्लानि छा जाए, तब उसे तमोगुण समझो।
When the mind sinks and seems to dissolve, unable to take hold of anything, when thought is lost in gloom and weariness, understand that to be tamas.
एधमाने गुणे सत्त्वे देवानां बलमेधते।
असुराणां च रजसि तमस्युद्धव रक्षसाम् ॥ ११.२५.१९ ॥
edhamāne guṇe sattve devānāṃ balamedhate|
asurāṇāṃ ca rajasi tamasyuddhava rakṣasām || 11.25.19 ||
Edhamaane gune sattve devaanaam balamedhate|
Asuraanaam cha rajasi tamasyuddhava rakshasaam || 11.25.19 ||
हे उद्धव, सत्त्वगुण के बढ़ने पर देवताओं का बल बढ़ता है, रजोगुण के बढ़ने पर असुरों का और तमोगुण के बढ़ने पर राक्षसों का।
As sattva grows, the strength of the gods grows; as rajas grows, that of the asuras; and as tamas grows, Uddhava, that of the rākṣasas.
सत्त्वाज्जागरणं विद्याद्रजसा स्वप्नमादिशेत्।
प्रस्वापं तमसा जन्तोस्तुरीयं त्रिषु सन्ततम् ॥ ११.२५.२० ॥
sattvājjāgaraṇaṃ vidyādrajasā svapnamādiśet|
prasvāpaṃ tamasā jantosturīyaṃ triṣu santatam || 11.25.20 ||
Sattvaajjaagaranam vidyaadrajasaa svapnamaadishet|
Prasvaapam tamasaa jantosturiiyam trishu santatam || 11.25.20 ||
प्राणी की जाग्रत अवस्था को सत्त्व से, स्वप्न को रज से और गहरी नींद को तम से जानो; तुरीय (चौथी अवस्था) इन तीनों में निरंतर व्याप्त रहती है।
Know waking to come from sattva, dreaming from rajas and deep sleep from tamas; the fourth state, turīya, runs unbroken through all three.
उपर्युपरि गच्छन्ति सत्त्वेन ब्राह्मणा जनाः।
तमसाधोऽध आमुख्याद्रजसान्तरचारिणः ॥ ११.२५.२१ ॥
uparyupari gacchanti sattvena brāhmaṇā janāḥ|
tamasādho'dha āmukhyādrajasāntaracāriṇaḥ || 11.25.21 ||
Uparyupari gachchhanti sattvena braahmanaa janaah|
Tamasaadho'dha aamukhyaadrajasaantarachaarinah || 11.25.21 ||
सत्त्व के द्वारा वेदनिष्ठ ब्राह्मण जैसे लोग ऊपर-ऊपर के लोकों में जाते हैं, तम के द्वारा नीचे-नीचे स्थावर योनियों तक गिरते हैं, और रज के द्वारा बीच में ही भटकते रहते हैं।
Through sattva, people of brāhmaṇa-like nature rise higher and higher; through tamas they fall lower and lower, down to motionless forms of life; through rajas they move about in between.
सत्त्वे प्रलीनाः स्वर्यान्ति नरलोकं रजोलयाः।
तमोलयास्तु निरयं यान्ति मामेव निर्गुणाः ॥ ११.२५.२२ ॥
sattve pralīnāḥ svaryānti naralokaṃ rajolayāḥ|
tamolayāstu nirayaṃ yānti māmeva nirguṇāḥ || 11.25.22 ||
Sattve praliinaah svaryaanti naralokam rajolayaah|
Tamolayaastu nirayam yaanti maameva nirgunaah || 11.25.22 ||
सत्त्व में देह छोड़ने वाले स्वर्ग जाते हैं, रज में देह छोड़ने वाले मनुष्य-लोक में और तम में देह छोड़ने वाले नरक में; परंतु गुणों से परे हुए लोग मुझे ही प्राप्त होते हैं।
Those who die while sattva prevails go to heaven; those who die in rajas return to the human world; those who die in tamas go to hell. But those beyond the guṇas come to me alone.
मदर्पणं निष्फलं वा सात्त्विकं निजकर्म तत्।
राजसं फलसङ्कल्पं हिंसाप्रायादि तामसम् ॥ ११.२५.२३ ॥
madarpaṇaṃ niṣphalaṃ vā sāttvikaṃ nijakarma tat|
rājasaṃ phalasaṅkalpaṃ hiṃsāprāyādi tāmasam || 11.25.23 ||
Madarpanam nishphalam vaa saattvikam nijakarma tat|
Raajasam phalasankalpam himsaapraayaadi taamasam || 11.25.23 ||
मुझे अर्पित किया गया या फल की इच्छा के बिना किया गया अपना कर्म सात्त्विक है; फल की कामना से किया गया राजस है; और हिंसा आदि से भरा कर्म तामस है।
One's own work offered to me, or done without seeking its fruit, is sāttvic; work driven by the thought of its fruit is rājasic; work steeped in violence and the like is tāmasic.
कैवल्यं सात्त्विकं ज्ञानं रजो वैकल्पिकं च यत्।
प्राकृतं तामसं ज्ञानं मन्निष्ठं निर्गुणं स्मृतम् ॥ ११.२५.२४ ॥
kaivalyaṃ sāttvikaṃ jñānaṃ rajo vaikalpikaṃ ca yat|
prākṛtaṃ tāmasaṃ jñānaṃ manniṣṭhaṃ nirguṇaṃ smṛtam || 11.25.24 ||
Kaivalyam saattvikam jnaanam rajo vaikalpikam cha yat|
Praakritam taamasam jnaanam mannishtham nirgunam smritam || 11.25.24 ||
आत्मा के केवल-स्वरूप का ज्ञान सात्त्विक है, भेद-भाव वाला ज्ञान राजस है, और सांसारिक स्थूल ज्ञान तामस है; मुझमें स्थित ज्ञान गुणातीत माना गया है।
Knowledge of the self in its aloneness is sāttvic; knowledge that deals in distinctions is rājasic; crude worldly knowledge is tāmasic; and knowledge centred in me is said to be beyond the guṇas.
वनं तु सात्त्विको वासो ग्रामो राजस उच्यते।
तामसं द्यूतसदनं मन्निकेतं तु निर्गुणम् ॥ ११.२५.२५ ॥
vanaṃ tu sāttviko vāso grāmo rājasa ucyate|
tāmasaṃ dyūtasadanaṃ manniketaṃ tu nirguṇam || 11.25.25 ||
Vanam tu saattviko vaaso graamo raajasa uchyate|
Taamasam dyuutasadanam manniketam tu nirgunam || 11.25.25 ||
वन में रहना सात्त्विक है, गाँव में रहना राजस कहा जाता है, जुए का अड्डा तामस है, और मेरा मंदिर गुणातीत निवास है।
Living in the forest is sāttvic, living in a village is called rājasic, a gambling den is tāmasic, and a place where I dwell is beyond the guṇas.
सात्त्विकः कारकोऽसङ्गी रागान्धो राजसः स्मृतः।
तामसः स्मृतिविभ्रष्टो निर्गुणो मदपाश्रयः ॥ ११.२५.२६ ॥
sāttvikaḥ kārako'saṅgī rāgāndho rājasaḥ smṛtaḥ|
tāmasaḥ smṛtivibhraṣṭo nirguṇo madapāśrayaḥ || 11.25.26 ||
Saattvikah kaarako'sangii raagaandho raajasah smritah|
Taamasah smritivibhrashto nirguno madapaashrayah || 11.25.26 ||
आसक्ति-रहित कर्ता सात्त्विक है, राग से अंधा कर्ता राजस, विवेक-स्मृति से भ्रष्ट कर्ता तामस, और मेरी शरण में रहने वाला कर्ता गुणातीत है।
The doer who acts without attachment is sāttvic; one blinded by passion is rājasic; one who has lost all sense of right judgement is tāmasic; one who takes refuge in me is beyond the guṇas.
सात्त्विक्याध्यात्मिकी श्रद्धा कर्मश्रद्धा तु राजसी।
तामस्यधर्मे या श्रद्धा मत्सेवायां तु निर्गुणा ॥ ११.२५.२७ ॥
sāttvikyādhyātmikī śraddhā karmaśraddhā tu rājasī|
tāmasyadharme yā śraddhā matsevāyāṃ tu nirguṇā || 11.25.27 ||
Saattvikyaadhyaatmikii shraddhaa karmashraddhaa tu raajasii|
Taamasyadharme yaa shraddhaa matsevaayaam tu nirgunaa || 11.25.27 ||
आध्यात्मिक विषयों में श्रद्धा सात्त्विक है, कर्मकांड में श्रद्धा राजसी है, अधर्म में श्रद्धा तामसी है, और मेरी सेवा में श्रद्धा गुणातीत है।
Faith in the things of the spirit is sāttvic; faith in ritual action is rājasic; faith placed in adharma is tāmasic; faith in serving me is beyond the guṇas.
पथ्यं पूतमनायस्तमाहार्यं सात्त्विकं स्मृतम्।
राजसं चेन्द्रियप्रेष्ठं तामसं चार्तिदाशुचि ॥ ११.२५.२८ ॥
pathyaṃ pūtamanāyastamāhāryaṃ sāttvikaṃ smṛtam|
rājasaṃ cendriyapreṣṭhaṃ tāmasaṃ cārtidāśuci || 11.25.28 ||
Pathyam puutamanaayastamaahaaryam saattvikam smritam|
Raajasam chendriyapreshtham taamasam chaartidaashuchi || 11.25.28 ||
जो भोजन हितकर, पवित्र और बिना कष्ट के प्राप्त हो, वह सात्त्विक माना गया है; जो इन्द्रियों को अधिक प्रिय लगे, वह राजस है; और जो पीड़ा देने वाला और अशुद्ध हो, वह तामस है।
Food that is wholesome, pure and obtained without strain is held to be sāttvic; food that pleases the senses most is rājasic; food that brings pain and is unclean is tāmasic.
सात्त्विकं सुखमात्मोत्थं विषयोत्थं तु राजसम्।
तामसं मोहदैन्योत्थं निर्गुणं मदपाश्रयम् ॥ ११.२५.२९ ॥
sāttvikaṃ sukhamātmotthaṃ viṣayotthaṃ tu rājasam|
tāmasaṃ mohadainyotthaṃ nirguṇaṃ madapāśrayam || 11.25.29 ||
Saattvikam sukhamaatmottham vishayottham tu raajasam|
Taamasam mohadainyottham nirgunam madapaashrayam || 11.25.29 ||
आत्मा से उत्पन्न सुख सात्त्विक है, विषयों से उत्पन्न सुख राजस है, मोह और दीनता से उपजा सुख तामस है, और मुझमें आश्रित सुख गुणातीत है।
Happiness that springs from the self is sāttvic; happiness from sense-objects is rājasic; happiness born of delusion and abjectness is tāmasic; happiness that rests in me is beyond the guṇas.
द्रव्यं देशः फलं कालो ज्ञानं कर्म च कारकः।
श्रद्धावस्थाकृतिर्निष्ठा त्रैगुण्यः सर्व एव हि ॥ ११.२५.३० ॥
dravyaṃ deśaḥ phalaṃ kālo jñānaṃ karma ca kārakaḥ|
śraddhāvasthākṛtirniṣṭhā traiguṇyaḥ sarva eva hi || 11.25.30 ||
Dravyam deshah phalam kaalo jnaanam karma cha kaarakah|
Shraddhaavasthaakritirnishthaa traigunyah sarva eva hi || 11.25.30 ||
पदार्थ, स्थान, फल, समय, ज्ञान, कर्म, कर्ता, श्रद्धा, अवस्था, आकृति और निष्ठा — ये सभी निश्चय ही तीनों गुणों से बने हैं।
Substance, place, result, time, knowledge, action and agent, faith, condition, form and commitment: all of these, without exception, are made of the three guṇas.
सर्वे गुणमया भावाः पुरुषाव्यक्तधिष्ठिताः।
दृष्टं श्रुतमनुध्यातं बुद्ध्या वा पुरुषर्षभ ॥ ११.२५.३१ ॥
sarve guṇamayā bhāvāḥ puruṣāvyaktadhiṣṭhitāḥ|
dṛṣṭaṃ śrutamanudhyātaṃ buddhyā vā puruṣarṣabha || 11.25.31 ||
Sarve gunamayaa bhaavaah purushaavyaktadhishthitaah|
Drishtam shrutamanudhyaatam buddhyaa vaa purusharshabha || 11.25.31 ||
हे पुरुषश्रेष्ठ! जो कुछ देखा गया, सुना गया या बुद्धि से सोचा गया — ऐसे सभी भाव गुणों से बने हैं और पुरुष तथा अव्यक्त (प्रकृति) पर आधारित हैं।
All states of being, O best of men — whatever is seen, heard, or pondered by the intellect — are made of the guṇas and rest upon puruṣa and the unmanifest [prakṛti].
एताः संसृतयः पुंसो गुणकर्मनिबन्धनाः।
येनेमे निर्जिताः सौम्य गुणा जीवेन चित्तजाः
भक्तियोगेन मन्निष्ठो मद्भावाय प्रपद्यते। ॥ ११.२५.३२ ॥
etāḥ saṃsṛtayaḥ puṃso guṇakarmanibandhanāḥ|
yeneme nirjitāḥ saumya guṇā jīvena cittajāḥ
bhaktiyogena manniṣṭho madbhāvāya prapadyate| || 11.25.32 ||
Etaah samsritayah pumso gunakarmanibandhanaah|
Yeneme nirjitaah saumya gunaa jiivena chittajaah
Bhaktiyogena mannishtho madbhaavaaya prapadyate| || 11.25.32 ||
हे सौम्य! ये सब जीव के संसार-चक्र हैं, जो गुणों और कर्मों से बँधे हुए हैं। जिस जीव ने चित्त से उपजे इन गुणों को जीत लिया है, वह भक्तियोग द्वारा मुझमें निष्ठ होकर मेरे स्वरूप को प्राप्त होता है।
These are a person's rounds of worldly existence, bound up with the guṇas and with karma. The jīva who has mastered these mind-born guṇas, gentle Uddhava, becomes fixed on me through bhakti-yoga and reaches my own state.
तस्माद्देहमिमं लब्ध्वा ज्ञानविज्ञानसम्भवम्
गुणसङ्गं विनिर्धूय मां भजन्तु विचक्षणाः। ॥ ११.२५.३३ ॥
tasmāddehamimaṃ labdhvā jñānavijñānasambhavam
guṇasaṅgaṃ vinirdhūya māṃ bhajantu vicakṣaṇāḥ| || 11.25.33 ||
Tasmaaddehamimam labdhvaa jnaanavijnaanasambhavam
Gunasangam vinirdhuuya maam bhajantu vichakshanaah| || 11.25.33 ||
इसलिए ज्ञान और अनुभव को सम्भव बनाने वाला यह मानव-शरीर पाकर विवेकी लोग गुणों की आसक्ति को झाड़कर मेरा भजन करें।
Therefore, having gained this body in which knowledge and direct realization can arise, let the discerning shake off attachment to the guṇas and worship me.
निःसङ्गो मां भजेद्विद्वानप्रमत्तो जितेन्द्रियः
रजस्तमश्चाभिजयेत्सत्त्वसंसेवया मुनिः। ॥ ११.२५.३४ ॥
niḥsaṅgo māṃ bhajedvidvānapramatto jitendriyaḥ
rajastamaścābhijayetsattvasaṃsevayā muniḥ| || 11.25.34 ||
Nihsango maam bhajedvidvaanapramatto jitendriyah
Rajastamashchaabhijayetsattvasamsevayaa munih| || 11.25.34 ||
विद्वान को चाहिए कि आसक्ति से रहित, सावधान और जितेन्द्रिय होकर मेरा भजन करे; मुनि सत्त्व का सेवन करके रजस् और तमस् को जीत ले।
The wise one should worship me free of attachment, watchful and with senses mastered; such a sage should overcome rajas and tamas by cultivating sattva.
सत्त्वं चाभिजयेद्युक्तो नैरपेक्ष्येण शान्तधीः।
सम्पद्यते गुणैर्मुक्तो जीवो जीवं विहाय माम् ॥ ११.२५.३५ ॥
sattvaṃ cābhijayedyukto nairapekṣyeṇa śāntadhīḥ|
sampadyate guṇairmukto jīvo jīvaṃ vihāya mām || 11.25.35 ||
Sattvam chaabhijayedyukto nairapekshyena shaantadhiih|
Sampadyate gunairmukto jiivo jiivam vihaaya maam || 11.25.35 ||
फिर योगयुक्त और शान्तचित्त होकर निरपेक्षता के द्वारा सत्त्व को भी जीत ले। गुणों से मुक्त होकर जीव अपने जीवभाव को छोड़ देता है और मुझे प्राप्त होता है।
Then, disciplined and calm of mind, he should overcome sattva as well by wanting nothing. Freed from the guṇas, the jīva lets go of its limited selfhood and attains me.
जीवो जीवविनिर्मुक्तो गुणैश्चाशयसम्भवैः।
मयैव ब्रह्मणा पूर्णो न बहिर्नान्तरश्चरेत् ॥ ११.२५.३६ ॥
jīvo jīvavinirmukto guṇaiścāśayasambhavaiḥ|
mayaiva brahmaṇā pūrṇo na bahirnāntaraścaret || 11.25.36 ||
Jiivo jiivavinirmukto gunaishchaashayasambhavaih|
Mayaiva brahmanaa puurno na bahirnaantarashcharet || 11.25.36 ||
जीवभाव से और अन्तःकरण में उत्पन्न गुणों से छूटा हुआ जीव मुझ ब्रह्म से ही परिपूर्ण हो जाता है; तब वह न बाहर भटकता है, न भीतर।
The jīva, released from its jīva-condition and from the guṇas that spring from the mind's hidden store of tendencies, is filled by me alone, Brahman; it no longer wanders outward or inward.
↑ All sectionsअथ षड्विंशोऽध्यायः · Chapter 26 — The song of Purūravas — infatuation and the end of it
श्रीभगवानुवाच
मल्लक्षणमिमं कायं लब्ध्वा मद्धर्म आस्थितः ।
आनन्दं परमात्मानम् आत्मस्थं समुपैति माम् ॥ ११.२६.१ ॥
śrībhagavānuvāca
mallakṣaṇamimaṃ kāyaṃ labdhvā maddharma āsthitaḥ |
ānandaṃ paramātmānam ātmasthaṃ samupaiti mām || 11.26.1 ||
Shriibhagavaanuvaacha
Mallakshanamimam kaayam labdhvaa maddharma aasthitah |
Aanandam paramaatmaanam aatmastham samupaiti maam || 11.26.1 ||
श्रीभगवान ने कहा — मुझे पाने का साधन यह शरीर पाकर जो मेरे धर्म में स्थित रहता है, वह अपने ही भीतर स्थित आनन्दस्वरूप परमात्मा — मुझे — प्राप्त कर लेता है।
The Blessed Lord said: One who has gained this body, which is a means of reaching me, and stands firm in my dharma, comes to me — bliss itself, the supreme Self abiding within his own self.
गुणमय्या जीवयोन्या विमुक्तो ज्ञाननिष्ठया ।
गुणेषु मायामात्रेषु दृश्यमानेष्ववस्तुतः ।
वर्तमानोऽपि न पुमान् युज्यतेऽवस्तुभिर्गुणैः ॥ ११.२६.२ ॥
guṇamayyā jīvayonyā vimukto jñānaniṣṭhayā |
guṇeṣu māyāmātreṣu dṛśyamāneṣvavastutaḥ |
vartamāno'pi na pumān yujyate'vastubhirguṇaiḥ || 11.26.2 ||
Gunamayyaa jiivayonyaa vimukto jnaananishthayaa |
Guneshu maayaamaatreshu drishyamaaneshvavastutah |
Vartamaano'pi na pumaan yujyate'vastubhirgunaih || 11.26.2 ||
ज्ञाननिष्ठा के द्वारा गुणमय जीवदशा से मुक्त हुआ मनुष्य, केवल माया रूप और अवास्तविक होते हुए भी दिखाई देने वाले गुणों के बीच रहकर भी, उन अवास्तविक गुणों से नहीं बँधता।
A person freed by steadfast knowledge from the embodied condition the guṇas produce is not bound by them, even while living among them — for they are mere māyā, appearing though without real substance.
सङ्गं न कुर्यादसतां शिश्नोदरतृपां क्वचित् ।
तस्यानुगस्तमस्यन्धे पतत्यन्धानुगान्धवत् ॥ ११.२६.३ ॥
saṅgaṃ na kuryādasatāṃ śiśnodaratṛpāṃ kvacit |
tasyānugastamasyandhe patatyandhānugāndhavat || 11.26.3 ||
Sangam na kuryaadasataam shishnodaratripaam kvachit |
Tasyaanugastamasyandhe patatyandhaanugaandhavat || 11.26.3 ||
जो केवल काम-वासना और पेट की तृप्ति में लगे हैं, ऐसे दुर्जनों का संग कभी न करे। उनका अनुसरण करने वाला वैसे ही घोर अन्धकार में गिरता है जैसे अन्धे के पीछे चलने वाला अन्धा।
Never keep company with the wicked, who live only to gratify sex and belly. Whoever follows such a person falls into blind darkness, like a blind man led by the blind.
ऐलः सम्राडिमां गाथाम् अगायत बृहच्छ्रवाः ।
उर्वशीविरहान् मुह्यन् निर्विण्णः शोकसंयमे ॥ ११.२६.४ ॥
ailaḥ samrāḍimāṃ gāthām agāyata bṛhacchravāḥ |
urvaśīvirahān muhyan nirviṇṇaḥ śokasaṃyame || 11.26.4 ||
Ailah samraadimaam gaathaam agaayata brihachchhravaah |
Urvashiivirahaan muhyan nirvinnah shokasamyame || 11.26.4 ||
महायशस्वी सम्राट ऐल (पुरूरवा) उर्वशी के वियोग में मोहित रहे; फिर विरक्त होकर शोक को थामते हुए उन्होंने यह गाथा गाई।
The famed emperor Aila [Purūravas], bewildered by separation from Urvaśī, at last grew weary of it, and while mastering his grief he sang this song.
त्यक्त्वाऽऽत्मानं व्रजन्तीं तां नग्न उन्मत्तवन्नृपः ।
विलपन् अन्वगाज्जाये घोरे तिष्ठेति विक्लवः ॥ ११.२६.५ ॥
tyaktvā''tmānaṃ vrajantīṃ tāṃ nagna unmattavannṛpaḥ |
vilapan anvagājjāye ghore tiṣṭheti viklavaḥ || 11.26.5 ||
Tyaktvaa''tmaanam vrajantiim taam nagna unmattavannripah |
Vilapan anvagaajjaaye ghore tishtheti viklavah || 11.26.5 ||
जब वह उन्हें छोड़कर जाने लगी, तब राजा नग्न अवस्था में पागल की तरह व्याकुल होकर विलाप करते हुए उसके पीछे दौड़े — 'हे प्रिये! हे निष्ठुर! ठहरो!'
When she left him and walked away, the king, naked and distraught like a madman, ran after her wailing, 'Wife! Cruel one! Stay!'
कामानतृप्तोऽनुजुषन् क्षुल्लकान् वर्षयामिनीः ।
न वेद यान्तीर्नायान्तीः उर्वश्याकृष्टचेतनः ॥ ११.२६.६ ॥
kāmānatṛpto'nujuṣan kṣullakān varṣayāminīḥ |
na veda yāntīrnāyāntīḥ urvaśyākṛṣṭacetanaḥ || 11.26.6 ||
Kaamaanatripto'nujushan kshullakaan varshayaaminiih |
Na veda yaantiirnaayaantiih urvashyaakrishtachetanah || 11.26.6 ||
कामनाओं से अतृप्त रहकर वे वर्षों तक रात्रियों में तुच्छ भोग भोगते रहे; उर्वशी में मन खिंचा रहने से उन्हें रातों के आने-जाने का पता ही न चला।
Never sated, he had spent years of nights in petty pleasures; his mind so drawn by Urvaśī that he never noticed the nights coming and going.
ऐल उवाच
अहो मे मोहविस्तारः कामकश्मलचेतसः ।
देव्या गृहीतकण्ठस्य नायुःखण्डा इमे स्मृताः ॥ ११.२६.७ ॥
aila uvāca
aho me mohavistāraḥ kāmakaśmalacetasaḥ |
devyā gṛhītakaṇṭhasya nāyuḥkhaṇḍā ime smṛtāḥ || 11.26.7 ||
Aila uvaacha
Aho me mohavistaarah kaamakashmalachetasah |
Devyaa grihiitakanthasya naayuhkhandaa ime smritaah || 11.26.7 ||
ऐल ने कहा — अहो, मेरे मोह का कितना विस्तार था! काम से मलिन चित्त वाला मैं, देवी के गले लगे रहने से, जीवन के इन बीतते खण्डों को याद ही न रख सका।
Aila said: Ah, how far my delusion spread! My mind was fouled by desire, and with the goddess's arms about my neck I never marked these portions of my life slipping away.
नाहं वेदाभिनिर्मुक्तः सूर्यो वाभ्युदितोऽमुया ।
मूषितो वर्षपूगानां बताहानि गतान्युत ॥ ११.२६.८ ॥
nāhaṃ vedābhinirmuktaḥ sūryo vābhyudito'muyā |
mūṣito varṣapūgānāṃ batāhāni gatānyuta || 11.26.8 ||
Naaham vedaabhinirmuktah suuryo vaabhyudito'muyaa |
Muushito varshapuugaanaam bataahaani gataanyuta || 11.26.8 ||
मैं यह भी न जान पाया कि सूर्य कब अस्त हुआ और कब उगा। हाय, उसके द्वारा ठगा हुआ मैं — वर्षों के दिन यों ही बीत गए।
I did not know when the sun had set or when it rose. Alas, beguiled by her, I have let whole years of days go by.
अहो मे आत्मसम्मोहो येनात्मा योषितां कृतः ।
क्रीडामृगश्चक्रवर्ती नरदेवशिखामणिः ॥ ११.२६.९ ॥
aho me ātmasammoho yenātmā yoṣitāṃ kṛtaḥ |
krīḍāmṛgaścakravartī naradevaśikhāmaṇiḥ || 11.26.9 ||
Aho me aatmasammoho yenaatmaa yoshitaam kritah |
Kriidaamrigashchakravartii naradevashikhaamanih || 11.26.9 ||
अहो, मेरी आत्म-विमूढ़ता! जिसके कारण मैंने — एक चक्रवर्ती, राजाओं के शिरोमणि ने — स्वयं को स्त्रियों का खिलौना-पशु बना डाला।
Ah, my self-bewilderment! Through it I — a universal sovereign, the crest-jewel of kings — made myself a pet animal for women to play with.
सपरिच्छदमात्मानं हित्वा तृणमिवेश्वरम् ।
यान्तीं स्त्रियं चान्वगमं नग्न उन्मत्तवद् रुदन् ॥ ११.२६.१० ॥
saparicchadamātmānaṃ hitvā tṛṇamiveśvaram |
yāntīṃ striyaṃ cānvagamaṃ nagna unmattavad rudan || 11.26.10 ||
Saparichchhadamaatmaanam hitvaa trinamiveshvaram |
Yaantiim striyam chaanvagamam nagna unmattavad rudan || 11.26.10 ||
समस्त राज-वैभव सहित अपने को तिनके की तरह त्यागकर, मैं स्वामी होते हुए भी, जाती हुई स्त्री के पीछे नग्न, पागल-सा रोता हुआ चला।
A lord with all my royal train, I tossed myself aside like a blade of grass and followed a departing woman, naked, weeping like a madman.
कुतस्तस्यानुभावः स्यात् तेज ईशत्वमेव वा ।
योऽन्वगच्छं स्त्रियं यान्तीं खरवत् पादताडितः ॥ ११.२६.११ ॥
kutastasyānubhāvaḥ syāt teja īśatvameva vā |
yo'nvagacchaṃ striyaṃ yāntīṃ kharavat pādatāḍitaḥ || 11.26.11 ||
Kutastasyaanubhaavah syaat teja iishatvameva vaa |
Yo'nvagachchham striyam yaantiim kharavat paadataaditah || 11.26.11 ||
जो मैं गधे की तरह लात खाकर भी जाती हुई स्त्री के पीछे गया, उसमें प्रभाव, तेज या प्रभुता कहाँ से होगी?
Where could influence, splendour or sovereignty be found in one like me, who chased a woman as she left, like a donkey that is kicked and still follows?
किं विद्यया किं तपसा किं त्यागेन श्रुतेन वा ।
किं विविक्तेन मौनेन स्त्रीभिर्यस्य मनो हृतम् ॥ ११.२६.१२ ॥
kiṃ vidyayā kiṃ tapasā kiṃ tyāgena śrutena vā |
kiṃ viviktena maunena strībhiryasya mano hṛtam || 11.26.12 ||
Kim vidyayaa kim tapasaa kim tyaagena shrutena vaa |
Kim viviktena maunena striibhiryasya mano hritam || 11.26.12 ||
जिसका मन स्त्रियों ने हर लिया हो, उसकी विद्या से क्या, तप से क्या, त्याग से, शास्त्र-श्रवण से, एकान्त से या मौन से क्या लाभ?
What use is learning, what use austerity, renunciation or scriptural study, what use solitude and silence, to one whose mind has been stolen by women?
स्वार्थस्याकोविदं धिङ् मां मूर्खं पण्डितमानिनम् ।
योऽहमीश्वरतां प्राप्य स्त्रीभिर्गोखरवज्जितः ॥ ११.२६.१३ ॥
svārthasyākovidaṃ dhiṅ māṃ mūrkhaṃ paṇḍitamāninam |
yo'hamīśvaratāṃ prāpya strībhirgokharavajjitaḥ || 11.26.13 ||
Svaarthasyaakovidam dhin maam muurkham panditamaaninam |
Yo'hamiishvarataam praapya striibhirgokharavajjitah || 11.26.13 ||
धिक्कार है मुझ पर — जो अपने ही हित को नहीं जानता, मूर्ख होकर भी स्वयं को पण्डित मानता है, और जो प्रभुता पाकर भी बैल या गधे की तरह स्त्रियों से जीत लिया गया।
Shame on me — blind to my own good, a fool who thought himself wise — who, having risen to lordship, was mastered by women like an ox or an ass.
सेवतो वर्षपूगान् मे उर्वश्या अधरासवम् ।
न तृप्यत्यात्मभूः कामो वह्निराहुतिभिर्यथा ॥ ११.२६.१४ ॥
sevato varṣapūgān me urvaśyā adharāsavam |
na tṛpyatyātmabhūḥ kāmo vahnirāhutibhiryathā || 11.26.14 ||
Sevato varshapuugaan me urvashyaa adharaasavam |
Na tripyatyaatmabhuuh kaamo vahniraahutibhiryathaa || 11.26.14 ||
वर्षों तक उर्वशी के अधरों का मधु पीते रहने पर भी मन से उपजा यह काम तृप्त नहीं होता, जैसे आहुतियों से अग्नि तृप्त नहीं होती।
Though for years I drank the wine of Urvaśī's lips, desire, born of the mind, is never satisfied — like a fire fed with oblations.
पुंश्चल्यापहृतं चित्तं को न्वन्यो मोचितुं प्रभुः ।
आत्मारामेश्वरमृते भगवन्तम् अधोक्षजम् ॥ ११.२६.१५ ॥
puṃścalyāpahṛtaṃ cittaṃ ko nvanyo mocituṃ prabhuḥ |
ātmārāmeśvaramṛte bhagavantam adhokṣajam || 11.26.15 ||
Pumshchalyaapahritam chittam ko nvanyo mochitum prabhuh |
Aatmaaraameshvaramrite bhagavantam adhokshajam || 11.26.15 ||
कामिनी द्वारा हर लिए गए चित्त को आत्माराम मुनियों के स्वामी, इन्द्रियातीत भगवान अधोक्षज के सिवा और कौन छुड़ा सकता है?
A mind carried off by a wanton woman — who else can set it free but the Lord Adhokṣaja, master of those who rejoice in the Self?
बोधितस्यापि देव्या मे सूक्तवाक्येन दुर्मतेः ।
मनोगतो महामोहो नापयात्यजितात्मनः ॥ ११.२६.१६ ॥
bodhitasyāpi devyā me sūktavākyena durmateḥ |
manogato mahāmoho nāpayātyajitātmanaḥ || 11.26.16 ||
Bodhitasyaapi devyaa me suuktavaakyena durmateh |
Manogato mahaamoho naapayaatyajitaatmanah || 11.26.16 ||
देवी ने स्वयं सुन्दर वचनों से मुझे समझाया था, फिर भी मुझ दुर्बुद्धि और अजितात्मा के मन में बैठा यह महामोह दूर नहीं हुआ।
Even though the goddess herself counselled me with wise words, the great delusion lodged in my mind did not leave me, dull-witted and without self-mastery as I was.
किमेतया नोऽपकृतं रज्ज्वा वा सर्पचेतसः ।
रज्जुस्वरूपाविदुषो योऽहं यदजितेन्द्रियः ॥ ११.२६.१७ ॥
kimetayā no'pakṛtaṃ rajjvā vā sarpacetasaḥ |
rajjusvarūpāviduṣo yo'haṃ yadajitendriyaḥ || 11.26.17 ||
Kimetayaa no'pakritam rajjvaa vaa sarpachetasah |
Rajjusvaruupaavidusho yo'ham yadajitendriyah || 11.26.17 ||
इसने हमारा क्या बिगाड़ा? क्या रस्सी उस व्यक्ति का कुछ बिगाड़ती है जो उसे साँप समझ बैठा हो? दोष तो मेरा है, जो रस्सी का असली स्वरूप नहीं जानता और इन्द्रियों को जीत नहीं सका।
What wrong has she done us — any more than a rope wrongs the man who takes it for a snake? The fault is mine: I did not know the rope for what it is, and I had not conquered my senses.
क्वायं मलीमसः कायो दौर्गन्ध्याद्यात्मकोऽशुचिः ।
क्व गुणाः सौमनस्याद्या ह्यध्यासोऽविद्यया कृतः ॥ ११.२६.१८ ॥
kvāyaṃ malīmasaḥ kāyo daurgandhyādyātmako'śuciḥ |
kva guṇāḥ saumanasyādyā hyadhyāso'vidyayā kṛtaḥ || 11.26.18 ||
Kvaayam maliimasah kaayo daurgandhyaadyaatmako'shuchih |
Kva gunaah saumanasyaadyaa hyadhyaaso'vidyayaa kritah || 11.26.18 ||
कहाँ यह मलिन, दुर्गन्ध आदि से भरा अपवित्र शरीर, और कहाँ सुगन्ध, कोमलता आदि गुण! यह तो अविद्या के कारण किया गया आरोप मात्र है।
Where is this grimy body, impure, made of foul odours and the like — and where are the qualities of fragrance and charm? They are a superimposition made by ignorance.
पित्रोः किं स्वं नु भार्यायाः स्वामिनोऽग्नेः श्वगृध्रयोः ।
किमात्मनः किं सुहृदां इति यो नावसीयते ॥ ११.२६.१९ ॥
pitroḥ kiṃ svaṃ nu bhāryāyāḥ svāmino'gneḥ śvagṛdhrayoḥ |
kimātmanaḥ kiṃ suhṛdāṃ iti yo nāvasīyate || 11.26.19 ||
Pitroh kim svam nu bhaaryaayaah svaamino'gneh shvagridhrayoh |
Kimaatmanah kim suhridaam iti yo naavasiiyate || 11.26.19 ||
यह शरीर किसका है — माता-पिता का, पत्नी का, स्वामी का, अग्नि का, कुत्तों और गिद्धों का, अपना या मित्रों का? — जो इसका निश्चय नहीं कर पाता,
Whose is this body — the parents', the wife's, the master's, the fire's, or the dogs' and vultures'? One's own, or one's friends'? The man who cannot settle this…
तस्मिन् कलेवरेऽमेध्ये तुच्छनिष्ठे विषज्जते ।
अहो सुभद्रं सुनसं सुस्मितं च मुखं स्त्रियः ॥ ११.२६.२० ॥
tasmin kalevare'medhye tucchaniṣṭhe viṣajjate |
aho subhadraṃ sunasaṃ susmitaṃ ca mukhaṃ striyaḥ || 11.26.20 ||
Tasmin kalevare'medhye tuchchhanishthe vishajjate |
Aho subhadram sunasam susmitam cha mukham striyah || 11.26.20 ||
वह तुच्छ अन्त वाले उस अपवित्र शरीर में आसक्त होकर कहता है — 'अहा, स्त्री का मुख कितना सुन्दर है, कैसी सुघड़ नाक, कैसी मधुर मुस्कान!'
…clings to that unclean carcass, whose end is worthless, crying, 'Ah, what a lovely face this woman has — what a fine nose, what a sweet smile!'
त्वङ्मांसरुधिरस्नायु मेदोमज्जास्थिसंहतौ ।
विण्मूत्रपूये रमतां कृमीणां कियदन्तरम् ॥ ११.२६.२१ ॥
tvaṅmāṃsarudhirasnāyu medomajjāsthisaṃhatau |
viṇmūtrapūye ramatāṃ kṛmīṇāṃ kiyadantaram || 11.26.21 ||
Tvanmaamsarudhirasnaayu medomajjaasthisamhatau |
Vinmuutrapuuye ramataam krimiinaam kiyadantaram || 11.26.21 ||
चमड़ी, मांस, रक्त, नसों, चर्बी, मज्जा और हड्डियों के ढेर में, तथा मल-मूत्र और पीब में रमने वालों और कीड़ों में अन्तर ही कितना है?
In a heap of skin, flesh, blood, sinew, fat, marrow and bone, of excrement, urine and pus — how much difference is there between those who delight in it and worms?
अथापि नोपसज्जेत स्त्रीषु स्त्रैणेषु चार्थवित् ।
विषयेन्द्रियसंयोगान् मनः क्षुभ्यति नान्यथा ॥ ११.२६.२२ ॥
athāpi nopasajjeta strīṣu straiṇeṣu cārthavit |
viṣayendriyasaṃyogān manaḥ kṣubhyati nānyathā || 11.26.22 ||
Athaapi nopasajjeta striishu straineshu chaarthavit |
Vishayendriyasamyogaan manah kshubhyati naanyathaa || 11.26.22 ||
फिर भी अपने सच्चे हित को जानने वाला स्त्रियों में और स्त्री-लोलुप लोगों में आसक्त न हो; क्योंकि विषयों और इन्द्रियों के संयोग से ही मन क्षुब्ध होता है, अन्यथा नहीं।
Even so, one who knows his true good should not become attached to women or to men obsessed with women; for the mind is stirred only by the meeting of senses with their objects, and not otherwise.
अदृष्टाद् अश्रुताद्भावात् न भाव उपजायते ।
असम्प्रयुञ्जतः प्राणान् शाम्यति स्तिमितं मनः ॥ ११.२६.२३ ॥
adṛṣṭād aśrutādbhāvāt na bhāva upajāyate |
asamprayuñjataḥ prāṇān śāmyati stimitaṃ manaḥ || 11.26.23 ||
Adrishtaad ashrutaadbhaavaat na bhaava upajaayate |
Asamprayunjatah praanaan shaamyati stimitam manah || 11.26.23 ||
जो न देखा गया है, न सुना गया है, उस विषय से भाव उत्पन्न नहीं होता। इन्द्रियों को विषयों में न लगाने वाले का मन शान्त और स्थिर हो जाता है।
No feeling arises for a thing unseen and unheard. When the senses are not set to work on objects, the mind grows quiet and still.
तस्मात्सङ्गो न कर्तव्यः स्त्रीषु स्त्रैणेषु चेन्द्रियैः ।
विदुषां चाप्यविस्रब्धः षड्वर्गः किमु मादृशाम् ॥ ११.२६.२४ ॥
tasmātsaṅgo na kartavyaḥ strīṣu straiṇeṣu cendriyaiḥ |
viduṣāṃ cāpyavisrabdhaḥ ṣaḍvargaḥ kimu mādṛśām || 11.26.24 ||
Tasmaatsango na kartavyah striishu straineshu chendriyaih |
Vidushaam chaapyavisrabdhah shadvargah kimu maadrishaam || 11.26.24 ||
इसलिए इन्द्रियों द्वारा स्त्रियों या स्त्री-लोलुपों का संग नहीं करना चाहिए। जब विद्वानों के लिए भी छहों (मन और पाँच इन्द्रियाँ) का समूह भरोसे योग्य नहीं, तो मुझ जैसों की क्या बात!
Therefore one should not let the senses draw one into company with women or with men devoted to them. Even for the wise the group of six [the mind and five senses] cannot be trusted — how much less for such as I.
श्रीभगवानुवाच
एवं प्रगायन् नृपदेवदेवः
स उर्वशीलोकमथो विहाय ।
आत्मानमात्मन्यवगम्य मां वै
उपारमत् ज्ञानविधूतमोहः ॥ ११.२६.२५ ॥
śrībhagavānuvāca
evaṃ pragāyan nṛpadevadevaḥ
sa urvaśīlokamatho vihāya |
ātmānamātmanyavagamya māṃ vai
upāramat jñānavidhūtamohaḥ || 11.26.25 ||
Shriibhagavaanuvaacha
Evam pragaayan nripadevadevah
Sa urvashiilokamatho vihaaya |
Aatmaanamaatmanyavagamya maam vai
Upaaramat jnaanavidhuutamohah || 11.26.25 ||
श्रीभगवान ने कहा — इस प्रकार गाते हुए, राजाओं के शिरोमणि वह पुरूरवा उर्वशीलोक की चाह छोड़कर, आत्मा में आत्मरूप से मुझे जानकर, ज्ञान से मोह को झाड़कर शान्त हो गए।
The Blessed Lord said: Singing in this way, that foremost of kings gave up the world of Urvaśī, came to know me as the Self within the self, and, his delusion shaken off by knowledge, found rest.
ततो दुःसङ्गमुत्सृज्य सत्सु सज्जेत बुद्धिमान् ।
सन्त एवास्य छिन्दन्ति मनोव्यासङ्गमुक्तिभिः ॥ ११.२६.२६ ॥
tato duḥsaṅgamutsṛjya satsu sajjeta buddhimān |
santa evāsya chindanti manovyāsaṅgamuktibhiḥ || 11.26.26 ||
Tato duhsangamutsrijya satsu sajjeta buddhimaan |
Santa evaasya chhindanti manovyaasangamuktibhih || 11.26.26 ||
अतः बुद्धिमान मनुष्य कुसंग छोड़कर सज्जनों का संग करे। सन्त ही अपने उपदेशों से उसके मन की आसक्ति को काट देते हैं।
So the wise should give up bad company and hold to the good. It is the saints who, by their words, cut through the mind's entanglements.
सन्तोऽनपेक्षा मच्चित्ताः प्रशान्ताः समदर्शिनः ।
निर्ममा निरहङ्कारा निर्द्वन्द्वा निष्परिग्रहाः ॥ ११.२६.२७ ॥
santo'napekṣā maccittāḥ praśāntāḥ samadarśinaḥ |
nirmamā nirahaṅkārā nirdvandvā niṣparigrahāḥ || 11.26.27 ||
Santo'napekshaa machchittaah prashaantaah samadarshinah |
Nirmamaa nirahankaaraa nirdvandvaa nishparigrahaah || 11.26.27 ||
सन्त अपेक्षारहित, मुझमें चित्त लगाए हुए, प्रशान्त, समदर्शी, ममता और अहंकार से रहित, द्वन्द्वों से परे और संग्रह न करने वाले होते हैं।
The saints want nothing; their minds rest in me; they are deeply at peace and see all alike, free of 'mine' and of ego, beyond the pairs of opposites, owning nothing.
तेषु नित्यं महाभाग महाभागेषु मत्कथाः ।
सम्भवन्ति हिता नृणां जुषतां प्रपुनन्त्यघम् ॥ ११.२६.२८ ॥
teṣu nityaṃ mahābhāga mahābhāgeṣu matkathāḥ |
sambhavanti hitā nṛṇāṃ juṣatāṃ prapunantyagham || 11.26.28 ||
Teshu nityam mahaabhaaga mahaabhaageshu matkathaah |
Sambhavanti hitaa nrinaam jushataam prapunantyagham || 11.26.28 ||
हे महाभाग! उन महाभाग्यशाली सन्तों के बीच निरन्तर मेरी कथाएँ होती रहती हैं, जो मनुष्यों का हित करती हैं और उनका सेवन करने वालों के पाप धो देती हैं।
Among those greatly blessed ones, blessed Uddhava, talk of me goes on constantly; it does people good and cleanses the sins of all who take part in it.
ता ये शृण्वन्ति गायन्ति ह्यनुमोदन्ति चादृताः ।
मत्पराः श्रद्दधानाश्च भक्तिं विन्दन्ति ते मयि ॥ ११.२६.२९ ॥
tā ye śṛṇvanti gāyanti hyanumodanti cādṛtāḥ |
matparāḥ śraddadhānāśca bhaktiṃ vindanti te mayi || 11.26.29 ||
Taa ye shrinvanti gaayanti hyanumodanti chaadritaah |
Matparaah shraddadhaanaashcha bhaktim vindanti te mayi || 11.26.29 ||
जो उन कथाओं को आदर के साथ सुनते, गाते और सराहते हैं, वे मुझे परम मानकर और श्रद्धा से युक्त होकर मेरी भक्ति प्राप्त करते हैं।
Those who listen to these accounts with reverence, sing them and rejoice in them, holding me supreme and full of faith, come to bhakti for me.
भक्तिं लब्धवतः साधोः किमन्यद् अवशिष्यते ।
मय्यनन्तगुणे ब्रह्मण्यानन्दानुभवात्मनि ॥ ११.२६.३० ॥
bhaktiṃ labdhavataḥ sādhoḥ kimanyad avaśiṣyate |
mayyanantaguṇe brahmaṇyānandānubhavātmani || 11.26.30 ||
Bhaktim labdhavatah saadhoh kimanyad avashishyate |
Mayyanantagune brahmanyaanandaanubhavaatmani || 11.26.30 ||
अनन्त गुणों वाले, ब्रह्मस्वरूप और आनन्द-अनुभव रूप मुझमें भक्ति पा लेने वाले साधु के लिए और क्या पाना शेष रहता है?
For the good soul who has found bhakti for me — of endless qualities, Brahman, whose very nature is the experience of bliss — what else is left to gain?
यथोपश्रयमाणस्य भगवन्तं विभावसुम् ।
शीतं भयं तमोऽप्येति साधून् संसेवतस्तथा ॥ ११.२६.३१ ॥
yathopaśrayamāṇasya bhagavantaṃ vibhāvasum |
śītaṃ bhayaṃ tamo'pyeti sādhūn saṃsevatastathā || 11.26.31 ||
Yathopashrayamaanasya bhagavantam vibhaavasum |
Shiitam bhayam tamo'pyeti saadhuun samsevatastathaa || 11.26.31 ||
जैसे पवित्र अग्नि के पास जाने वाले की ठण्ड, भय और अन्धकार दूर हो जाते हैं, वैसे ही सन्तों की सेवा करने वाले के भी।
As cold, fear and darkness leave one who draws near to the sacred fire, so too they leave one who serves the saints.
निमज्ज्योन्मज्जतां घोरे भवाब्धौ परमायनम् ।
सन्तो ब्रह्मविदः शान्ता नौर्दृढेवाप्सु मज्जताम् ॥ ११.२६.३२ ॥
nimajjyonmajjatāṃ ghore bhavābdhau paramāyanam |
santo brahmavidaḥ śāntā naurdṛḍhevāpsu majjatām || 11.26.32 ||
Nimajjyonmajjataam ghore bhavaabdhau paramaayanam |
Santo brahmavidah shaantaa naurdridhevaapsu majjataam || 11.26.32 ||
भयानक भवसागर में डूबते-उतराते लोगों के लिए ब्रह्मज्ञानी, शान्त सन्त ही परम आश्रय हैं — जैसे जल में डूबतों के लिए मज़बूत नौका।
For those sinking and surfacing in the terrible ocean of becoming, the peaceful saints who know Brahman are the final refuge — like a sturdy boat for the drowning.
अन्नं हि प्राणिनां प्राण आर्तानां शरणं त्वहम् ।
धर्मो वित्तं नृणां प्रेत्य सन्तोऽर्वाग् बिभ्यतोऽरणम् ॥ ११.२६.३३ ॥
annaṃ hi prāṇināṃ prāṇa ārtānāṃ śaraṇaṃ tvaham |
dharmo vittaṃ nṛṇāṃ pretya santo'rvāg bibhyato'raṇam || 11.26.33 ||
Annam hi praaninaam praana aartaanaam sharanam tvaham |
Dharmo vittam nrinaam pretya santo'rvaag bibhyato'ranam || 11.26.33 ||
प्राणियों का प्राण अन्न है, दुखियों का शरण मैं हूँ, मृत्यु के बाद मनुष्य का धन धर्म है, और नीचे गिरने से डरने वालों का आश्रय सन्त हैं।
Food is the life of living beings; I am the shelter of the afflicted; dharma is a person's wealth after death; and the saints are the refuge of those who fear falling.
सन्तो दिशन्ति चक्षूंषि बहिरर्कः समुत्थितः ।
देवता बान्धवाः सन्तः सन्त आत्माहमेव च ॥ ११.२६.३४ ॥
santo diśanti cakṣūṃṣi bahirarkaḥ samutthitaḥ |
devatā bāndhavāḥ santaḥ santa ātmāhameva ca || 11.26.34 ||
Santo dishanti chakshuumshi bahirarkah samutthitah |
Devataa baandhavaah santah santa aatmaahameva cha || 11.26.34 ||
उगा हुआ सूर्य केवल बाहर की दृष्टि देता है, पर सन्त भीतर की आँखें देते हैं। सन्त ही देवता हैं, सन्त ही बन्धु हैं, सन्त ही आत्मा हैं और सन्त मैं ही हूँ।
The risen sun gives only outward sight; the saints give true eyes. The saints are one's gods and kin; the saints are one's very self — and they are I myself.
वैतसेनस्ततोऽप्येवम् उर्वश्या लोकनिष्पृहः ।
मुक्तसङ्गो महीमेतम् आत्मारामश्चचार ह ॥ ११.२६.३५ ॥
vaitasenastato'pyevam urvaśyā lokaniṣpṛhaḥ |
muktasaṅgo mahīmetam ātmārāmaścacāra ha || 11.26.35 ||
Vaitasenastato'pyevam urvashyaa lokanishprihah |
Muktasango mahiimetam aatmaaraamashchachaara ha || 11.26.35 ||
इस प्रकार वैतसेन (पुरूरवा) भी उर्वशी के लोक की इच्छा छोड़कर, आसक्ति से मुक्त और आत्माराम होकर इस पृथ्वी पर विचरने लगे।
So it was that Vaitasena [Purūravas] too, no longer longing for Urvaśī's world, freed from attachment and content in the Self, wandered this earth.
↑ All sectionsअथ सप्तविंशोऽध्यायः · Chapter 27 — Kriyā-yoga: the worship of the image, step by step
श्रीउद्धव उवाच
क्रियायोगं समाचक्ष्व भवदाराधनं प्रभो ।
यस्मात्त्वां ये यथार्चन्ति सात्वताः सात्वतर्षभ ॥ ११.२७.१ ॥
śrīuddhava uvāca
kriyāyogaṃ samācakṣva bhavadārādhanaṃ prabho |
yasmāttvāṃ ye yathārcanti sātvatāḥ sātvatarṣabha || 11.27.1 ||
Shriiuddhava uvaacha
Kriyaayogam samaachakshva bhavadaaraadhanam prabho |
Yasmaattvaam ye yathaarchanti saatvataah saatvatarshabha || 11.27.1 ||
श्री उद्धव ने कहा — हे प्रभो, हे यदुवंशियों में श्रेष्ठ! आपकी आराधना रूप क्रियायोग का वर्णन कीजिए — आपके भक्त किस रूप में और किस विधि से आपकी पूजा करते हैं।
Uddhava said: Lord, best of the Sātvatas, describe kriyā-yoga, the way of worshipping you — in what form your devotees worship you, and how.
एतद् वदन्ति मुनयो मुहुर्निःश्रेयसं नृणाम् ।
नारदो भगवान् व्यास आचार्योऽङ्गिरसः सुतः ॥ ११.२७.२ ॥
etad vadanti munayo muhurniḥśreyasaṃ nṛṇām |
nārado bhagavān vyāsa ācāryo'ṅgirasaḥ sutaḥ || 11.27.2 ||
Etad vadanti munayo muhurnihshreyasam nrinaam |
Naarado bhagavaan vyaasa aachaaryo'ngirasah sutah || 11.27.2 ||
मुनिगण बार-बार कहते हैं कि यही मनुष्यों का परम कल्याण है — देवर्षि नारद, भगवान व्यास और अंगिरा के पुत्र आचार्य बृहस्पति।
The sages declare again and again that this is humanity's highest good — Nārada, the revered Vyāsa, and the teacher who is Aṅgiras's son.
निःसृतं ते मुखाम्भोजाद् यदाह भगवानजः ।
पुत्रेभ्यो भृगुमुख्येभ्यो देव्यै च भगवान् भवः ॥ ११.२७.३ ॥
niḥsṛtaṃ te mukhāmbhojād yadāha bhagavānajaḥ |
putrebhyo bhṛgumukhyebhyo devyai ca bhagavān bhavaḥ || 11.27.3 ||
Nihsritam te mukhaambhojaad yadaaha bhagavaanajah |
Putrebhyo bhrigumukhyebhyo devyai cha bhagavaan bhavah || 11.27.3 ||
यह वही है जो आपके मुखकमल से निकला, जिसे अजन्मा भगवान ब्रह्मा ने भृगु आदि अपने पुत्रों को और भगवान शिव ने देवी पार्वती को सुनाया।
It is what came forth from your lotus mouth — what the unborn Lord Brahmā taught his sons led by Bhṛgu, and what Lord Śiva taught the Goddess.
एतद् वै सर्ववर्णानां आश्रमाणां च सम्मतम् ।
श्रेयसामुत्तमं मन्ये स्त्रीशूद्राणां च मानद ॥ ११.२७.४ ॥
etad vai sarvavarṇānāṃ āśramāṇāṃ ca sammatam |
śreyasāmuttamaṃ manye strīśūdrāṇāṃ ca mānada || 11.27.4 ||
Etad vai sarvavarnaanaam aashramaanaam cha sammatam |
Shreyasaamuttamam manye striishuudraanaam cha maanada || 11.27.4 ||
हे मानद! यह सभी वर्णों और आश्रमों को मान्य है; और मैं इसे स्त्रियों तथा शूद्रों के लिए भी सब कल्याण-मार्गों में श्रेष्ठ मानता हूँ।
It is accepted by all varṇas and all stages of life, O giver of honour, and I hold it the best of all paths to the good — for women and śūdras as well.
एतत्कमलपत्राक्ष कर्मबन्धविमोचनम् ।
भक्ताय चानुरक्ताय ब्रूहि विश्वेश्वरेश्वर ॥ ११.२७.५ ॥
etatkamalapatrākṣa karmabandhavimocanam |
bhaktāya cānuraktāya brūhi viśveśvareśvara || 11.27.5 ||
Etatkamalapatraaksha karmabandhavimochanam |
Bhaktaaya chaanuraktaaya bruuhi vishveshvareshvara || 11.27.5 ||
हे कमलनयन, हे जगदीश्वरों के भी ईश्वर! कर्मबन्धन से छुड़ाने वाले इस मार्ग को अपने इस अनुरागी भक्त को बताइए।
Lotus-eyed one, Lord even of the lords of the universe, teach this path that frees one from the bonds of karma to me, your loving devotee.
श्रीभगवानुवाच
न ह्यन्तोऽनन्तपारस्य कर्मकाण्डस्य चोद्धव ।
सङ्क्षिप्तं वर्णयिष्यामि यथावदनुपूर्वशः ॥ ११.२७.६ ॥
śrībhagavānuvāca
na hyanto'nantapārasya karmakāṇḍasya coddhava |
saṅkṣiptaṃ varṇayiṣyāmi yathāvadanupūrvaśaḥ || 11.27.6 ||
Shriibhagavaanuvaacha
Na hyanto'nantapaarasya karmakaandasya choddhava |
Sankshiptam varnayishyaami yathaavadanupuurvashah || 11.27.6 ||
श्रीभगवान ने कहा — हे उद्धव! कर्मकाण्ड अनन्त है, उसका कोई अन्त नहीं। मैं इसे संक्षेप में, ठीक-ठीक और क्रम से बताऊँगा।
The Blessed Lord said: Uddhava, the body of ritual lore is boundless and has no end. I will describe it briefly, accurately, and in its proper order.
वैदिकस्तान्त्रिको मिश्र इति मे त्रिविधो मखः ।
त्रयाणामीप्सितेनैव विधिना मां समर्चरेत् ॥ ११.२७.७ ॥
vaidikastāntriko miśra iti me trividho makhaḥ |
trayāṇāmīpsitenaiva vidhinā māṃ samarcaret || 11.27.7 ||
Vaidikastaantriko mishra iti me trividho makhah |
Trayaanaamiipsitenaiva vidhinaa maam samarcharet || 11.27.7 ||
मेरी पूजा तीन प्रकार की है — वैदिक, तान्त्रिक और मिश्रित। इन तीनों में से जो विधि अपने को अभीष्ट हो, उसी से मेरी पूजा करे।
My worship is of three kinds — Vedic, tāntric and mixed. One may worship me by whichever of the three methods one prefers.
यदा स्वनिगमेनोक्तं द्विजत्वं प्राप्य पूरुषः ।
यथा यजेत मां भक्त्या श्रद्धया तन्निबोध मे ॥ ११.२७.८ ॥
yadā svanigamenoktaṃ dvijatvaṃ prāpya pūruṣaḥ |
yathā yajeta māṃ bhaktyā śraddhayā tannibodha me || 11.27.8 ||
Yadaa svanigamenoktam dvijatvam praapya puurushah |
Yathaa yajeta maam bhaktyaa shraddhayaa tannibodha me || 11.27.8 ||
अपनी परम्परा के शास्त्र के अनुसार द्विजत्व प्राप्त करके मनुष्य भक्ति और श्रद्धा से जिस प्रकार मेरी पूजा करे, वह मुझसे सुनो।
Hear from me how a person who has become twice-born according to the rules of his own tradition should worship me with devotion and faith.
अर्चायां स्थण्डिलेऽग्नौ वा सूर्ये वाप्सु हृदि द्विजः ।
द्रव्येण भक्तियुक्तोऽर्चेत् स्वगुरुं माममायया ॥ ११.२७.९ ॥
arcāyāṃ sthaṇḍile'gnau vā sūrye vāpsu hṛdi dvijaḥ |
dravyeṇa bhaktiyukto'rcet svaguruṃ māmamāyayā || 11.27.9 ||
Archaayaam sthandile'gnau vaa suurye vaapsu hridi dvijah |
Dravyena bhaktiyukto'rchet svagurum maamamaayayaa || 11.27.9 ||
द्विज मूर्ति में, वेदी (स्थण्डिल) पर, अग्नि में, सूर्य में, जल में या हृदय में — भक्तियुक्त होकर, निष्कपट भाव से सामग्रियों द्वारा अपने गुरुस्वरूप मेरी पूजा करे।
In an image, on a consecrated patch of ground, in fire, in the sun, in water, or in the heart — the twice-born should worship me, his own teacher, with offerings, with devotion and without guile.
पूर्वं स्नानं प्रकुर्वीत धौतदन्तोऽङ्गशुद्धये ।
उभयैरपि च स्नानं मन्त्रैर्मृद् ग्रहणादिना ॥ ११.२७.१० ॥
pūrvaṃ snānaṃ prakurvīta dhautadanto'ṅgaśuddhaye |
ubhayairapi ca snānaṃ mantrairmṛd grahaṇādinā || 11.27.10 ||
Puurvam snaanam prakurviita dhautadanto'ngashuddhaye |
Ubhayairapi cha snaanam mantrairmrid grahanaadinaa || 11.27.10 ||
पहले दाँत साफ़ करके शरीर की शुद्धि के लिए स्नान करे; और मिट्टी लगाने आदि के साथ (वैदिक और तान्त्रिक) दोनों प्रकार के मन्त्रों से भी स्नान करे।
First, having cleaned his teeth, he should bathe to purify the body; and he should bathe again with both kinds of mantras [Vedic and tāntric], applying clay and so on.
सन्ध्योपास्त्यादिकर्माणि वेदेनाचोदितानि मे ।
पूजां तैः कल्पयेत् सम्यक् सङ्कल्पः कर्मपावनीम् ॥ ११.२७.११ ॥
sandhyopāstyādikarmāṇi vedenācoditāni me |
pūjāṃ taiḥ kalpayet samyak saṅkalpaḥ karmapāvanīm || 11.27.11 ||
Sandhyopaastyaadikarmaani vedenaachoditaani me |
Puujaam taih kalpayet samyak sankalpah karmapaavaniim || 11.27.11 ||
वेद द्वारा विहित सन्ध्योपासना आदि मेरे कर्म करके, दृढ़ संकल्प के साथ उन्हीं के सहारे कर्मों को पवित्र करने वाली मेरी पूजा विधिवत करे।
Having performed the twilight worship and the other rites the Veda enjoins, he should, with a clear resolve, duly arrange my worship through them — worship that sanctifies all action.
शैली दारुमयी लौही लेप्या लेख्या च सैकती ।
मनोमयी मणिमयी प्रतिमाष्टविधा स्मृता ॥ ११.२७.१२ ॥
śailī dārumayī lauhī lepyā lekhyā ca saikatī |
manomayī maṇimayī pratimāṣṭavidhā smṛtā || 11.27.12 ||
Shailii daarumayii lauhii lepyaa lekhyaa cha saikatii |
Manomayii manimayii pratimaashtavidhaa smritaa || 11.27.12 ||
प्रतिमा आठ प्रकार की बताई गई है — पत्थर की, लकड़ी की, धातु की, लेप (मिट्टी-चन्दन आदि) की, चित्र रूप, बालू की, मन में कल्पित और रत्नों की।
The sacred image is said to be of eight kinds: of stone, of wood, of metal, of clay or paste, painted, of sand, formed in the mind, and of gems.
चलाचलेति द्विविधा प्रतिष्ठा जीवमन्दिरम् ।
उद्वासावाहने न स्तः स्थिरायामुद्धवार्चने ॥ ११.२७.१३ ॥
calācaleti dvividhā pratiṣṭhā jīvamandiram |
udvāsāvāhane na staḥ sthirāyāmuddhavārcane || 11.27.13 ||
Chalaachaleti dvividhaa pratishthaa jiivamandiram |
Udvaasaavaahane na stah sthiraayaamuddhavaarchane || 11.27.13 ||
भगवान का निवासस्थान बनी प्रतिमा की स्थापना दो प्रकार की होती है — चल और अचल। हे उद्धव! अचल प्रतिमा की पूजा में आवाहन और विसर्जन नहीं होते।
The installed image, a dwelling of the living Lord, is of two kinds: movable and fixed. In worshipping a fixed image, Uddhava, there is neither invocation nor dismissal.
अस्थिरायां विकल्पः स्यात् स्थण्डिले तु भवेद् द्वयम् ।
स्नपनं त्वविलेप्यायां अन्यत्र परिमार्जनम् ॥ ११.२७.१४ ॥
asthirāyāṃ vikalpaḥ syāt sthaṇḍile tu bhaved dvayam |
snapanaṃ tvavilepyāyāṃ anyatra parimārjanam || 11.27.14 ||
Asthiraayaam vikalpah syaat sthandile tu bhaved dvayam |
Snapanam tvavilepyaayaam anyatra parimaarjanam || 11.27.14 ||
चल प्रतिमा में आवाहन-विसर्जन वैकल्पिक है; स्थण्डिल पर दोनों किए जाते हैं। लेप या चित्र से भिन्न प्रतिमा को स्नान कराया जाता है, और अन्य को केवल पोंछा जाता है।
For a movable image they are optional; on consecrated ground both are done. An image not made of paste or paint is bathed; the others are only wiped clean.
द्रव्यैः प्रसिद्धैर्मद्यागः प्रतिमादिष्वमायिनः ।
भक्तस्य च यथालब्धैः हृदि भावेन चैव हि ॥ ११.२७.१५ ॥
dravyaiḥ prasiddhairmadyāgaḥ pratimādiṣvamāyinaḥ |
bhaktasya ca yathālabdhaiḥ hṛdi bhāvena caiva hi || 11.27.15 ||
Dravyaih prasiddhairmadyaagah pratimaadishvamaayinah |
Bhaktasya cha yathaalabdhaih hridi bhaavena chaiva hi || 11.27.15 ||
निष्कपट उपासक प्रतिमा आदि में प्रसिद्ध सामग्रियों से मेरी पूजा करे; भक्त जो कुछ मिल जाए उसी से करे, और हृदय में केवल भाव से।
The sincere worshipper honours me in images and the like with the customary offerings; the devotee may use whatever comes to hand; and within the heart, the offering is feeling alone.
स्नानालङ्करणं प्रेष्ठं अर्चायामेव तूद्धव ।
स्थण्डिले तत्त्वविन्यासो वह्नावाज्यप्लुतं हविः ॥ ११.२७.१६ ॥
snānālaṅkaraṇaṃ preṣṭhaṃ arcāyāmeva tūddhava |
sthaṇḍile tattvavinyāso vahnāvājyaplutaṃ haviḥ || 11.27.16 ||
Snaanaalankaranam preshtham archaayaameva tuuddhava |
Sthandile tattvavinyaaso vahnaavaajyaplutam havih || 11.27.16 ||
हे उद्धव! प्रतिमा में स्नान और श्रृंगार सबसे प्रिय हैं; स्थण्डिल पर तत्त्वों का न्यास, और अग्नि में घी से भीगी आहुति।
In an image, Uddhava, bathing and adornment please me most; on consecrated ground, the ritual placing of the tattvas; in fire, oblations steeped in ghee.
सूर्ये चाभ्यर्हणं प्रेष्ठं सलिले सलिलादिभिः ।
श्रद्धयोपाहृतं प्रेष्ठं भक्तेन मम वार्यपि ॥ ११.२७.१७ ॥
sūrye cābhyarhaṇaṃ preṣṭhaṃ salile salilādibhiḥ |
śraddhayopāhṛtaṃ preṣṭhaṃ bhaktena mama vāryapi || 11.27.17 ||
Suurye chaabhyarhanam preshtham salile salilaadibhih |
Shraddhayopaahritam preshtham bhaktena mama vaaryapi || 11.27.17 ||
सूर्य में उपस्थान और अर्घ्य सबसे प्रिय हैं, और जल में जल आदि से तर्पण। भक्त द्वारा श्रद्धा से लाया गया जल भी मुझे प्रिय है।
In the sun, homage and offerings of water please me most; in water, offerings of water and the like. Even plain water brought with faith by a devotee is dear to me.
भूर्यप्यभक्तोपाहृतं न मे तोषाय कल्पते ।
गन्धो धूपः सुमनसो दीपोऽन्नाद्यं च किं पुनः ॥ ११.२७.१८ ॥
bhūryapyabhaktopāhṛtaṃ na me toṣāya kalpate |
gandho dhūpaḥ sumanaso dīpo'nnādyaṃ ca kiṃ punaḥ || 11.27.18 ||
Bhuuryapyabhaktopaahritam na me toshaaya kalpate |
Gandho dhuupah sumanaso diipo'nnaadyam cha kim punah || 11.27.18 ||
भक्तिहीन व्यक्ति द्वारा लाई गई प्रचुर सामग्री भी मुझे सन्तुष्ट नहीं करती; तो फिर (भक्त द्वारा अर्पित) गन्ध, धूप, फूल, दीप और अन्न आदि की तो बात ही क्या!
Even a great abundance brought without devotion does not satisfy me; so what need be said of perfume, incense, flowers, lamps and food [offered with devotion]?
शुचिः सम्भृतसम्भारः प्राग्दर्भैः कल्पितासनः ।
आसीनः प्रागुदग् वार्चेद् अर्चायामथ सम्मुखः ॥ ११.२७.१९ ॥
śuciḥ sambhṛtasambhāraḥ prāgdarbhaiḥ kalpitāsanaḥ |
āsīnaḥ prāgudag vārced arcāyāmatha sammukhaḥ || 11.27.19 ||
Shuchih sambhritasambhaarah praagdarbhaih kalpitaasanah |
Aasiinah praagudag vaarched archaayaamatha sammukhah || 11.27.19 ||
पवित्र होकर, सब सामग्री जुटाकर, पूर्व की ओर नोक वाले कुशों का आसन बिछाकर, पूर्व या उत्तर की ओर मुख करके, अथवा प्रतिमा के सामने बैठकर पूजा करे।
Pure, with all the materials gathered and a seat of darbha grass laid with its tips pointing east, he should sit facing east or north — or else facing the image — and worship.
कृतन्यासः कृतन्यासां मदर्चां पाणिनामृजेत् ।
कलशं प्रोक्षणीयं च यथावदुपसाधयेत् ॥ ११.२७.२० ॥
kṛtanyāsaḥ kṛtanyāsāṃ madarcāṃ pāṇināmṛjet |
kalaśaṃ prokṣaṇīyaṃ ca yathāvadupasādhayet || 11.27.20 ||
Kritanyaasah kritanyaasaam madarchaam paaninaamrijet |
Kalasham prokshaniiyam cha yathaavadupasaadhayet || 11.27.20 ||
अपने शरीर पर और मेरी प्रतिमा पर न्यास करके साधक हाथ से मेरी प्रतिमा को पोंछे, और कलश तथा प्रोक्षण (छिड़कने) के जल-पात्र को विधिपूर्वक तैयार करे।
Having performed nyāsa on himself and on my image, he should wipe the image clean with his hand and duly make ready the water-jar and the vessel of sprinkling water.
तदद्भिर्देवयजनं द्रव्याण्यात्मानमेव च ।
प्रोक्ष्य पात्राणि त्रीण्यद्भिः तैस्तैर्द्रव्यैश्च साधयेत् ॥ ११.२७.२१ ॥
tadadbhirdevayajanaṃ dravyāṇyātmānameva ca |
prokṣya pātrāṇi trīṇyadbhiḥ taistairdravyaiśca sādhayet || 11.27.21 ||
Tadadbhirdevayajanam dravyaanyaatmaanameva cha |
Prokshya paatraani triinyadbhih taistairdravyaishcha saadhayet || 11.27.21 ||
उस जल से पूजा-स्थान, पूजा-सामग्री और स्वयं अपने ऊपर छिड़काव करे; फिर तीन पात्रों में जल भरकर उनमें यथोचित पदार्थ डालकर उन्हें सजाए।
With that water he should sprinkle the place of worship, the offerings and himself; then he should fill three vessels with water and furnish each with its proper ingredients.
पाद्यार्घ्याचमनीयार्थं त्रीणि पात्राणि देशिकः ।
हृदा शीर्ष्णाथ शिखया गायत्र्या चाभिमन्त्रयेत् ॥ ११.२७.२२ ॥
pādyārghyācamanīyārthaṃ trīṇi pātrāṇi deśikaḥ |
hṛdā śīrṣṇātha śikhayā gāyatryā cābhimantrayet || 11.27.22 ||
Paadyaarghyaachamaniiyaartham triini paatraani deshikah |
Hridaa shiirshnaatha shikhayaa gaayatryaa chaabhimantrayet || 11.27.22 ||
आचार्य पाद्य (चरण धोने), अर्घ्य और आचमन के लिए रखे उन तीनों पात्रों को हृदय, शिर और शिखा के मंत्रों से तथा गायत्री से अभिमंत्रित करे।
The officiant should consecrate the three vessels, meant for washing the feet, for the reverential offering (arghya) and for sipping, with the mantras of the heart, the head and the crown-lock, and with the Gāyatrī.
पिण्डे वाय्वग्निसंशुद्धे हृत्पद्मस्थां परां मम ।
अण्वीं जीवकलां ध्यायेत् नादान्ते सिद्धभाविताम् ॥ ११.२७.२३ ॥
piṇḍe vāyvagnisaṃśuddhe hṛtpadmasthāṃ parāṃ mama |
aṇvīṃ jīvakalāṃ dhyāyet nādānte siddhabhāvitām || 11.27.23 ||
Pinde vaayvagnisamshuddhe hritpadmasthaam paraam mama |
Anviim jiivakalaam dhyaayet naadaante siddhabhaavitaam || 11.27.23 ||
वायु और अग्नि (की धारणा) से शुद्ध किए गए शरीर में, हृदय-कमल में स्थित मेरे परम, अति सूक्ष्म जीव-कला रूप का ध्यान करे, जिसे सिद्ध जन नाद के अंत में अनुभव करते हैं।
Within the body purified by wind and fire, he should meditate on my supreme form dwelling in the lotus of the heart, subtle as an atom, the living spark, which the perfected realize where sound (nāda) comes to rest.
तयाऽऽत्मभूतया पिण्डे व्याप्ते सम्पूज्य तन्मयः ।
आवाह्यार्चादिषु स्थाप्य न्यस्ताङ्गं मां प्रपूजयेत् ॥ ११.२७.२४ ॥
tayā''tmabhūtayā piṇḍe vyāpte sampūjya tanmayaḥ |
āvāhyārcādiṣu sthāpya nyastāṅgaṃ māṃ prapūjayet || 11.27.24 ||
Tayaa''tmabhuutayaa pinde vyaapte sampuujya tanmayah |
Aavaahyaarchaadishu sthaapya nyastaangam maam prapuujayet || 11.27.24 ||
जब वह रूप आत्मा बनकर पूरे शरीर में व्याप्त हो जाए, तब उसी में तन्मय होकर मन से उसकी पूजा करे; फिर प्रतिमा आदि में मेरा आवाहन कर, स्थापना कर, अंग-न्यास करके मेरी भली-भाँति पूजा करे।
When that form, now become his very self, pervades the body, he should worship it, absorbed in it; then, invoking me into the image or other support and establishing me there with nyāsa on the limbs, he should worship me fully.
पाद्योपस्पर्शार्हणादीन् उपचारान् प्रकल्पयेत् ।
धर्मादिभिश्च नवभिः कल्पयित्वाऽऽसनं मम ॥ ११.२७.२५ ॥
pādyopasparśārhaṇādīn upacārān prakalpayet |
dharmādibhiśca navabhiḥ kalpayitvā''sanaṃ mama || 11.27.25 ||
Paadyopasparshaarhanaadiin upachaaraan prakalpayet |
Dharmaadibhishcha navabhih kalpayitvaa''sanam mama || 11.27.25 ||
धर्म आदि नौ शक्तियों से मेरे आसन की कल्पना करके पाद्य, आचमन, अर्घ्य आदि उपचारों को प्रस्तुत करे।
Having fashioned my seat from the nine powers beginning with Dharma, he should present the services of worship: water for the feet, water for rinsing, the arghya and the rest.
पद्ममष्टदलं तत्र कर्णिकाकेसरोज्ज्वलम् ।
उभाभ्यां वेदतन्त्राभ्यां मह्यं तूभयसिद्धये ॥ ११.२७.२६ ॥
padmamaṣṭadalaṃ tatra karṇikākesarojjvalam |
ubhābhyāṃ vedatantrābhyāṃ mahyaṃ tūbhayasiddhaye || 11.27.26 ||
Padmamashtadalam tatra karnikaakesarojjvalam |
Ubhaabhyaam vedatantraabhyaam mahyam tuubhayasiddhaye || 11.27.26 ||
उस आसन पर कर्णिका और केसर से दीप्त आठ पंखुड़ियों वाला कमल हो; वहाँ वेद और तंत्र दोनों विधियों से, दोनों प्रकार की सिद्धि के लिए, मेरी पूजा करे।
Upon it is an eight-petalled lotus, bright with its centre and filaments; there he should worship me by both Vedic and Tantric rites, for attainment of both kinds (commonly read as worldly fulfilment and liberation).
सुदर्शनं पाञ्चजन्यं गदासीषुधनुर्हलान् ।
मुसलं कौस्तुभं मालां श्रीवत्सं चानुपूजयेत् ॥ ११.२७.२७ ॥
sudarśanaṃ pāñcajanyaṃ gadāsīṣudhanurhalān |
musalaṃ kaustubhaṃ mālāṃ śrīvatsaṃ cānupūjayet || 11.27.27 ||
Sudarshanam paanchajanyam gadaasiishudhanurhalaan |
Musalam kaustubham maalaam shriivatsam chaanupuujayet || 11.27.27 ||
फिर क्रम से सुदर्शन चक्र, पांचजन्य शंख, गदा, खड्ग, बाण, धनुष, हल, मूसल, कौस्तुभ मणि, वनमाला और श्रीवत्स की पूजा करे।
Next he should worship in order the Sudarśana discus, the Pāñcajanya conch, the mace, sword, arrows, bow and plough, the pestle, the Kaustubha gem, the garland and the Śrīvatsa mark.
नन्दं सुनन्दं गरुडं प्रचण्डं चण्डमेव च ।
महाबलं बलं चैव कुमुदं कुमुदेक्षणम् ॥ ११.२७.२८ ॥
nandaṃ sunandaṃ garuḍaṃ pracaṇḍaṃ caṇḍameva ca |
mahābalaṃ balaṃ caiva kumudaṃ kumudekṣaṇam || 11.27.28 ||
Nandam sunandam garudam prachandam chandameva cha |
Mahaabalam balam chaiva kumudam kumudekshanam || 11.27.28 ||
नंद, सुनंद, गरुड़, प्रचंड और चंड, महाबल और बल, कुमुद और कुमुदेक्षण (इन पार्षदों की भी पूजा करे)।
Nanda and Sunanda, Garuḍa, Pracaṇḍa and Caṇḍa, Mahābala and Bala, Kumuda and Kumudekṣaṇa [the attendants are also to be worshipped].
दुर्गां विनायकं व्यासं विष्वक्सेनं गुरून् सुरान् ।
स्वे स्वे स्थाने त्वभिमुखान् पूजयेत् प्रोक्षणादिभिः ॥ ११.२७.२९ ॥
durgāṃ vināyakaṃ vyāsaṃ viṣvaksenaṃ gurūn surān |
sve sve sthāne tvabhimukhān pūjayet prokṣaṇādibhiḥ || 11.27.29 ||
Durgaam vinaayakam vyaasam vishvaksenam guruun suraan |
Sve sve sthaane tvabhimukhaan puujayet prokshanaadibhih || 11.27.29 ||
दुर्गा, विनायक, व्यास, विष्वक्सेन, गुरुजन और देवताओं को, अपने-अपने स्थान पर प्रतिमा की ओर मुख किए हुए मानकर, प्रोक्षण आदि उपचारों से पूजे।
Durgā, Vināyaka, Vyāsa, Viṣvaksena, the gurus and the gods, each in his own place and facing the deity, he should honour with sprinkling and the other services.
चन्दनोशीरकर्पूर कुङ्कुमागुरुवासितैः ।
सलिलैः स्नापयेन्मन्त्रैः नित्यदा विभवे सति ॥ ११.२७.३० ॥
candanośīrakarpūra kuṅkumāguruvāsitaiḥ |
salilaiḥ snāpayenmantraiḥ nityadā vibhave sati || 11.27.30 ||
Chandanoshiirakarpuura kunkumaaguruvaasitaih |
Salilaih snaapayenmantraih nityadaa vibhave sati || 11.27.30 ||
यदि साधन हों तो प्रतिदिन चंदन, खस, कपूर, केसर और अगरु से सुवासित जल से मंत्रों सहित मुझे स्नान कराए।
If his means allow, he should bathe me every day, with mantras, in water scented with sandal, vetiver, camphor, saffron and aloewood,
स्वर्णघर्मानुवाकेन महापुरुषविद्यया ।
पौरुषेणापि सूक्तेन सामभी राजनादिभिः ॥ ११.२७.३१ ॥
svarṇagharmānuvākena mahāpuruṣavidyayā |
pauruṣeṇāpi sūktena sāmabhī rājanādibhiḥ || 11.27.31 ||
Svarnagharmaanuvaakena mahaapurushavidyayaa |
Paurushenaapi suuktena saamabhii raajanaadibhih || 11.27.31 ||
(स्नान के समय) स्वर्णघर्म अनुवाक, महापुरुष-विद्या, पुरुष-सूक्त और राजन आदि सामगानों का पाठ करे।
reciting the Svarṇagharma passage, the Mahāpuruṣa-vidyā, the Puruṣa hymn, and Sāman chants such as the Rājana.
वस्त्रोपवीताभरण पत्रस्रग्गन्धलेपनैः ।
अलङ्कुर्वीत सप्रेम मद्भक्तो मां यथोचितम् ॥ ११.२७.३२ ॥
vastropavītābharaṇa patrasraggandhalepanaiḥ |
alaṅkurvīta saprema madbhakto māṃ yathocitam || 11.27.32 ||
Vastropaviitaabharana patrasraggandhalepanaih |
Alankurviita saprema madbhakto maam yathochitam || 11.27.32 ||
मेरा भक्त प्रेमपूर्वक वस्त्र, यज्ञोपवीत, आभूषण, पत्र, माला, सुगंध और अंगराग से यथोचित रूप में मेरा शृंगार करे।
My devotee should lovingly adorn me as befits me, with garments, sacred thread and ornaments, with leaves and garlands, perfumes and unguents.
पाद्यं आचमनीयं च गन्धं सुमनसोऽक्षतान् ।
धूपदीपोपहार्याणि दद्यान्मे श्रद्धयार्चकः ॥ ११.२७.३३ ॥
pādyaṃ ācamanīyaṃ ca gandhaṃ sumanaso'kṣatān |
dhūpadīpopahāryāṇi dadyānme śraddhayārcakaḥ || 11.27.33 ||
Paadyam aachamaniiyam cha gandham sumanaso'kshataan |
Dhuupadiipopahaaryaani dadyaanme shraddhayaarchakah || 11.27.33 ||
पूजक श्रद्धा के साथ मुझे पाद्य, आचमन का जल, गंध, पुष्प, अक्षत, धूप, दीप और अन्य भेंटें अर्पित करे।
With faith the worshipper should offer me water for the feet and for sipping, fragrance, flowers and unbroken grains, incense, lamps and other gifts.
गुडपायससर्पींषि शष्कुल्यापूपमोदकान् ।
संयावदधिसूपांश्च नैवेद्यं सति कल्पयेत् ॥ ११.२७.३४ ॥
guḍapāyasasarpīṃṣi śaṣkulyāpūpamodakān |
saṃyāvadadhisūpāṃśca naivedyaṃ sati kalpayet || 11.27.34 ||
Gudapaayasasarpiimshi shashkulyaapuupamodakaan |
Samyaavadadhisuupaamshcha naivedyam sati kalpayet || 11.27.34 ||
सामर्थ्य हो तो गुड़, खीर, घी, शष्कुली (पूड़ी), पुए, लड्डू, संयाव (हलवा), दही और दाल आदि का नैवेद्य लगाए।
If he can, he should prepare food-offerings: jaggery, sweet milk-rice and ghee, fried cakes, sweet pancakes and modakas, wheat pudding, curd and lentil broth.
अभ्यङ्गोन्मर्दनादर्श दन्तधावाभिषेचनम् ।
अन्नाद्यगीतनृत्यादि पर्वणि स्युरुतान्वहम् ॥ ११.२७.३५ ॥
abhyaṅgonmardanādarśa dantadhāvābhiṣecanam |
annādyagītanṛtyādi parvaṇi syurutānvaham || 11.27.35 ||
Abhyangonmardanaadarsha dantadhaavaabhishechanam |
Annaadyagiitanrityaadi parvani syurutaanvaham || 11.27.35 ||
उबटन, मालिश, दर्पण दिखाना, दंतधावन, अभिषेक, भोजन तथा गीत-नृत्य आदि सेवाएँ पर्व के दिनों में, अथवा प्रतिदिन भी की जाएँ।
Anointing and massage, showing the mirror, cleaning the teeth, the ceremonial bath, food, song, dance and the like may be offered on festival days, or even every day.
विधिना विहिते कुण्डे मेखलागर्तवेदिभिः ।
अग्निमाधाय परितः समूहेत् पाणिनोदितम् ॥ ११.२७.३६ ॥
vidhinā vihite kuṇḍe mekhalāgartavedibhiḥ |
agnimādhāya paritaḥ samūhet pāṇinoditam || 11.27.36 ||
Vidhinaa vihite kunde mekhalaagartavedibhih |
Agnimaadhaaya paritah samuuhet paaninoditam || 11.27.36 ||
मेखला, गर्त और वेदी सहित विधिपूर्वक बनाए गए कुंड में अग्नि स्थापित करे, और उसके प्रज्वलित होने पर हाथ से उसे चारों ओर से समेटे।
In a fire-pit built according to rule, with its raised rim, hollow and altar, he should lay the fire and, once it has blazed up, gather it together from every side with his hand.
परिस्तीर्याथ पर्युक्षेद् अन्वाधाय यथाविधि ।
प्रोक्षण्याऽऽसाद्य द्रव्याणि प्रोक्ष्याग्नौ भावयेत माम् ॥ ११.२७.३७ ॥
paristīryātha paryukṣed anvādhāya yathāvidhi |
prokṣaṇyā''sādya dravyāṇi prokṣyāgnau bhāvayeta mām || 11.27.37 ||
Paristiiryaatha paryukshed anvaadhaaya yathaavidhi |
Prokshanyaa''saadya dravyaani prokshyaagnau bhaavayeta maam || 11.27.37 ||
फिर चारों ओर कुश बिछाकर जल छिड़के, विधि के अनुसार समिधा रखे, सामग्री को सजाकर प्रोक्षणी के जल से सींचे, और अग्नि में मेरा ध्यान करे।
Then, spreading grass around it, he should sprinkle water on all sides, place the fuel as prescribed, set out the materials, sprinkle them from the vessel, and contemplate me within the fire:
तप्तजाम्बूनदप्रख्यं शङ्खचक्रगदाम्बुजैः ।
लसच्चतुर्भुजं शान्तं पद्मकिञ्जल्कवाससम् ॥ ११.२७.३८ ॥
taptajāmbūnadaprakhyaṃ śaṅkhacakragadāmbujaiḥ |
lasaccaturbhujaṃ śāntaṃ padmakiñjalkavāsasam || 11.27.38 ||
Taptajaambuunadaprakhyam shankhachakragadaambujaih |
Lasachchaturbhujam shaantam padmakinjalkavaasasam || 11.27.38 ||
तपाए हुए सोने के समान कांतिवाला, शंख, चक्र, गदा और कमल से सुशोभित चार भुजाओं वाला, शांत, और कमल-केसर के रंग का वस्त्र पहने हुए।
shining like molten gold, gleaming with four arms that bear conch, discus, mace and lotus, serene, clothed in a robe the colour of lotus filaments,
स्फुरत्किरीटकटक कटिसूत्रवराङ्गदम् ।
श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत् कौस्तुभं वनमालिनम् ॥ ११.२७.३९ ॥
sphuratkirīṭakaṭaka kaṭisūtravarāṅgadam |
śrīvatsavakṣasaṃ bhrājat kaustubhaṃ vanamālinam || 11.27.39 ||
Sphuratkiriitakataka katisuutravaraangadam |
Shriivatsavakshasam bhraajat kaustubham vanamaalinam || 11.27.39 ||
चमकते हुए मुकुट, कंगन, करधनी और सुंदर बाजूबंद धारण किए, वक्ष पर श्रीवत्स, दीप्त कौस्तुभ मणि और वनमाला पहने हुए।
with glittering crown, bracelets, waist-chain and fine armlets, the Śrīvatsa on his chest, the Kaustubha shining, and wearing the garland of forest flowers.
ध्यायन्नभ्यर्च्य दारूणि हविषाभिघृतानि च ।
प्रास्याज्यभागावाघारौ दत्त्वा चाज्यप्लुतं हविः ॥ ११.२७.४० ॥
dhyāyannabhyarcya dārūṇi haviṣābhighṛtāni ca |
prāsyājyabhāgāvāghārau dattvā cājyaplutaṃ haviḥ || 11.27.40 ||
Dhyaayannabhyarchya daaruuni havishaabhighritaani cha |
Praasyaajyabhaagaavaaghaarau dattvaa chaajyaplutam havih || 11.27.40 ||
इस प्रकार ध्यान और पूजन करके घी में भीगी समिधाएँ अग्नि में डाले, दो आज्यभाग और दो आघार आहुतियाँ दे, फिर घी से सनी हवि अर्पित करे।
Meditating on me thus and worshipping, he should cast in the fuel-sticks soaked in ghee, offer the two ājyabhāga and the two āghāra oblations, and then the oblation drenched in ghee.
जुहुयान्मूलमन्त्रेण षोडशर्चावदानतः ।
धर्मादिभ्यो यथान्यायं मन्त्रैः स्विष्टिकृतं बुधः ॥ ११.२७.४१ ॥
juhuyānmūlamantreṇa ṣoḍaśarcāvadānataḥ |
dharmādibhyo yathānyāyaṃ mantraiḥ sviṣṭikṛtaṃ budhaḥ || 11.27.41 ||
Juhuyaanmuulamantrena shodasharchaavadaanatah |
Dharmaadibhyo yathaanyaayam mantraih svishtikritam budhah || 11.27.41 ||
बुद्धिमान साधक मूलमंत्र से, और सोलह ऋचाओं (पुरुष-सूक्त) से प्रत्येक पर एक-एक आहुति दे; फिर धर्म आदि देवताओं को उनके मंत्रों से यथाविधि आहुति देकर स्विष्टकृत् होम करे।
The wise one should offer oblations with the root mantra and one portion for each of the sixteen verses [of the Puruṣa hymn]; then, with their own mantras, to Dharma and the others as is proper, and finally the sviṣṭakṛt oblation.
अभ्यर्च्याथ नमस्कृत्य पार्षदेभ्यो बलिं हरेत् ।
मूलमन्त्रं जपेद् ब्रह्म स्मरन्नारायणात्मकम् ॥ ११.२७.४२ ॥
abhyarcyātha namaskṛtya pārṣadebhyo baliṃ haret |
mūlamantraṃ japed brahma smarannārāyaṇātmakam || 11.27.42 ||
Abhyarchyaatha namaskritya paarshadebhyo balim haret |
Muulamantram japed brahma smarannaaraayanaatmakam || 11.27.42 ||
फिर पूजा और नमस्कार करके पार्षदों को बलि दे, और नारायण-स्वरूप ब्रह्म का स्मरण करते हुए मूलमंत्र का जप करे।
Then, after worshipping and bowing, he should give an offering to the attendants and repeat the root mantra, remembering Brahman as Nārāyaṇa himself.
दत्त्वाऽऽचमनमुच्छेषं विष्वक्सेनाय कल्पयेत् ।
मुखवासं सुरभिमत् ताम्बूलाद्यमथार्हयेत् ॥ ११.२७.४३ ॥
dattvā''camanamuccheṣaṃ viṣvaksenāya kalpayet |
mukhavāsaṃ surabhimat tāmbūlādyamathārhayet || 11.27.43 ||
Dattvaa''chamanamuchchhesham vishvaksenaaya kalpayet |
Mukhavaasam surabhimat taambuulaadyamathaarhayet || 11.27.43 ||
आचमन देकर बचा हुआ प्रसाद विष्वक्सेन को अर्पित करे; फिर सुगंधित मुखवास और पान आदि भेंट करे।
After giving water for rinsing, he should set aside the remnants for Viṣvaksena, and then present fragrant mouth-freshener, betel and the like.
उपगायन् गृणन् नृत्यन् कर्माणि अभिनयन् मम ।
मत्कथाः श्रावयन् शृण्वन् मुहूर्तं क्षणिको भवेत् ॥ ११.२७.४४ ॥
upagāyan gṛṇan nṛtyan karmāṇi abhinayan mama |
matkathāḥ śrāvayan śṛṇvan muhūrtaṃ kṣaṇiko bhavet || 11.27.44 ||
Upagaayan grinan nrityan karmaani abhinayan mama |
Matkathaah shraavayan shrinvan muhuurtam kshaniko bhavet || 11.27.44 ||
मेरे गुण गाते, मेरा नाम पुकारते, नाचते, मेरी लीलाओं का अभिनय करते, मेरी कथाएँ सुनाते और सुनते हुए, कुछ समय उस उत्सव में डूबा रहे।
Singing along, calling out my names, dancing, acting out my deeds, telling and hearing my stories, he should spend a while wholly given to that celebration.
स्तवैरुच्चावचैः स्तोत्रैः पौराणैः प्राकृतैरपि ।
स्तुत्वा प्रसीद भगवन् इति वन्देत दण्डवत् ॥ ११.२७.४५ ॥
stavairuccāvacaiḥ stotraiḥ paurāṇaiḥ prākṛtairapi |
stutvā prasīda bhagavan iti vandeta daṇḍavat || 11.27.45 ||
Stavairuchchaavachaih stotraih pauraanaih praakritairapi |
Stutvaa prasiida bhagavan iti vandeta dandavat || 11.27.45 ||
छोटी-बड़ी अनेक स्तुतियों से, पुराणों की और लोकभाषा की स्तुतियों से भी मेरा गुणगान करके, 'हे भगवन्, प्रसन्न होइए' कहकर दंडवत् प्रणाम करे।
With hymns of every kind, those of the Purāṇas and those in common speech too, he should praise me, and saying, 'Be gracious, Lord,' fall prostrate like a staff.
शिरो मत्पादयोः कृत्वा बाहुभ्यां च परस्परम् ।
प्रपन्नं पाहि मामीश भीतं मृत्युग्रहार्णवात् ॥ ११.२७.४६ ॥
śiro matpādayoḥ kṛtvā bāhubhyāṃ ca parasparam |
prapannaṃ pāhi māmīśa bhītaṃ mṛtyugrahārṇavāt || 11.27.46 ||
Shiro matpaadayoh kritvaa baahubhyaam cha parasparam |
Prapannam paahi maamiisha bhiitam mrityugrahaarnavaat || 11.27.46 ||
अपना शिर मेरे चरणों पर रखकर, दोनों हाथों से उन्हें परस्पर पकड़कर (कहे): 'हे ईश, मैं शरण में आया हूँ; मृत्यु रूपी ग्राह से भरे इस सागर से भयभीत मेरी रक्षा कीजिए।'
Laying his head at my feet and holding them with his two hands crossed, [he should say]: 'Lord, I have come to you for shelter; protect me, afraid as I am of this ocean where death seizes like a crocodile.'
इति शेषां मया दत्तां शिरस्याधाय सादरम् ।
उद्वासयेच्चेद् उद्वास्यं ज्योतिर्ज्योतिषि तत्पुनः ॥ ११.२७.४७ ॥
iti śeṣāṃ mayā dattāṃ śirasyādhāya sādaram |
udvāsayecced udvāsyaṃ jyotirjyotiṣi tatpunaḥ || 11.27.47 ||
Iti sheshaam mayaa dattaam shirasyaadhaaya saadaram |
Udvaasayechched udvaasyam jyotirjyotishi tatpunah || 11.27.47 ||
इस प्रकार मेरे दिए प्रसाद (शेष माला आदि) को आदरपूर्वक शिर पर धारण करे; और यदि विसर्जन करना हो तो उस ज्योति को फिर से (अपने भीतर की) ज्योति में लीन कर दे।
So praying, he should reverently place on his head the remnants I have given; and if the deity is one to be dismissed, he should dismiss it, returning that light once more into the Light within.
अर्चादिषु यदा यत्र श्रद्धा मां तत्र चार्चयेत् ।
सर्वभूतेष्वात्मनि च सर्वात्माहं अवस्थितः ॥ ११.२७.४८ ॥
arcādiṣu yadā yatra śraddhā māṃ tatra cārcayet |
sarvabhūteṣvātmani ca sarvātmāhaṃ avasthitaḥ || 11.27.48 ||
Archaadishu yadaa yatra shraddhaa maam tatra chaarchayet |
Sarvabhuuteshvaatmani cha sarvaatmaaham avasthitah || 11.27.48 ||
प्रतिमा आदि में जब और जहाँ श्रद्धा हो, वहीं मेरी पूजा करे; क्योंकि मैं सबका आत्मा होकर समस्त प्राणियों में और स्वयं उपासक में भी स्थित हूँ।
Whenever and wherever faith arises, in an image or elsewhere, there he should worship me; for I, the Self of all, abide in every being and within himself.
एवं क्रियायोगपथैः पुमान्वैदिकतान्त्रिकैः ।
अर्चन् उभयतः सिद्धिं मत्तो विन्दत्यभीप्सिताम् ॥ ११.२७.४९ ॥
evaṃ kriyāyogapathaiḥ pumānvaidikatāntrikaiḥ |
arcan ubhayataḥ siddhiṃ matto vindatyabhīpsitām || 11.27.49 ||
Evam kriyaayogapathaih pumaanvaidikataantrikaih |
Archan ubhayatah siddhim matto vindatyabhiipsitaam || 11.27.49 ||
इस प्रकार वैदिक और तांत्रिक क्रियायोग के मार्गों से मेरी पूजा करने वाला मनुष्य मुझसे दोनों लोकों में मनचाही सिद्धि पाता है।
Worshipping in this way along the Vedic and Tantric paths of kriyā-yoga, a person obtains from me the attainment he seeks, both here and hereafter.
मदर्चां सम्प्रतिष्ठाप्य मन्दिरं कारयेद् दृढम् ।
पुष्पोद्यानानि रम्याणि पूजायात्रोत्सवाश्रितान् ॥ ११.२७.५० ॥
madarcāṃ sampratiṣṭhāpya mandiraṃ kārayed dṛḍham |
puṣpodyānāni ramyāṇi pūjāyātrotsavāśritān || 11.27.50 ||
Madarchaam sampratishthaapya mandiram kaarayed dridham |
Pushpodyaanaani ramyaani puujaayaatrotsavaashritaan || 11.27.50 ||
मेरी प्रतिमा की प्रतिष्ठा करके दृढ़ मंदिर बनवाए, सुंदर पुष्प-वाटिकाएँ लगवाए, और पूजा, यात्रा तथा उत्सवों की व्यवस्था करे।
Having installed my image, he should have a sturdy temple built, with lovely flower gardens, and provide for worship, processions and festivals.
पूजादीनां प्रवाहार्थं महापर्वस्वथान्वहम् ।
क्षेत्रापणपुरग्रामान् दत्त्वा मत्सार्ष्टितामियात् ॥ ११.२७.५१ ॥
pūjādīnāṃ pravāhārthaṃ mahāparvasvathānvaham |
kṣetrāpaṇapuragrāmān dattvā matsārṣṭitāmiyāt || 11.27.51 ||
Puujaadiinaam pravaahaartham mahaaparvasvathaanvaham |
Kshetraapanapuragraamaan dattvaa matsaarshtitaamiyaat || 11.27.51 ||
बड़े पर्वों पर तथा प्रतिदिन पूजा आदि निरंतर चलती रहे, इसके लिए खेत, बाज़ार, नगर और गाँव दान देकर वह मेरे समान ऐश्वर्य को प्राप्त होता है।
One who grants fields, markets, towns and villages so that worship may continue, on great festivals and every day, attains a splendour equal to mine.
प्रतिष्ठया सार्वभौमं सद्मना भुवनत्रयम् ।
पूजादिना ब्रह्मलोकं त्रिभिर्मत्साम्यतामियात् ॥ ११.२७.५२ ॥
pratiṣṭhayā sārvabhaumaṃ sadmanā bhuvanatrayam |
pūjādinā brahmalokaṃ tribhirmatsāmyatāmiyāt || 11.27.52 ||
Pratishthayaa saarvabhaumam sadmanaa bhuvanatrayam |
Puujaadinaa brahmalokam tribhirmatsaamyataamiyaat || 11.27.52 ||
प्रतिमा-प्रतिष्ठा से पृथ्वी का साम्राज्य, मंदिर-निर्माण से तीनों लोक, पूजा आदि से ब्रह्मलोक, और इन तीनों से मेरी समानता प्राप्त होती है।
By installing the image one gains lordship of the earth; by building the temple, the three worlds; by worship and the rest, the world of Brahmā; and by all three, likeness to me.
मामेव नैरपेक्ष्येण भक्तियोगेन विन्दति ।
भक्तियोगं स लभते एवं यः पूजयेत माम् ॥ ११.२७.५३ ॥
māmeva nairapekṣyeṇa bhaktiyogena vindati |
bhaktiyogaṃ sa labhate evaṃ yaḥ pūjayeta mām || 11.27.53 ||
Maameva nairapekshyena bhaktiyogena vindati |
Bhaktiyogam sa labhate evam yah puujayeta maam || 11.27.53 ||
परंतु जो निष्काम भाव से इस प्रकार मेरी पूजा करता है, उसे भक्तियोग प्राप्त होता है, और उस निरपेक्ष भक्तियोग से वह मुझे ही पा लेता है।
But whoever worships me in this way wanting nothing in return gains bhakti-yoga, and through that devotion free of all expectation he reaches me alone.
यः स्वदत्तां परैर्दत्तां हरेत सुरविप्रयोः ।
वृत्तिं स जायते विड्भुग् वर्षाणां अयुतायुतम् ॥ ११.२७.५४ ॥
yaḥ svadattāṃ parairdattāṃ hareta suraviprayoḥ |
vṛttiṃ sa jāyate viḍbhug varṣāṇāṃ ayutāyutam || 11.27.54 ||
Yah svadattaam parairdattaam hareta suraviprayoh |
Vrittim sa jaayate vidbhug varshaanaam ayutaayutam || 11.27.54 ||
जो देवताओं या ब्राह्मणों की जीविका को, चाहे वह स्वयं उसने दी हो या दूसरों ने, छीन लेता है, वह दस हज़ार गुणा दस हज़ार वर्षों तक विष्ठा का कीड़ा बनकर जन्म लेता है।
He who seizes the livelihood of gods or brahmins, whether granted by himself or by others, is born as a creature feeding on filth for ten thousand times ten thousand years.
कर्तुश्च सारथेर्हेतोः अनुमोदितुरेव च ।
कर्मणां भागिनः प्रेत्य भूयो भूयसि तत्फलम् ॥ ११.२७.५५ ॥
kartuśca sāratherhetoḥ anumoditureva ca |
karmaṇāṃ bhāginaḥ pretya bhūyo bhūyasi tatphalam || 11.27.55 ||
Kartushcha saaratherhetoh anumoditureva cha |
Karmanaam bhaaginah pretya bhuuyo bhuuyasi tatphalam || 11.27.55 ||
ऐसे कर्म को करने वाला, उसमें सहायता करने वाला, उसके लिए उकसाने वाला और उसका अनुमोदन करने वाला, सभी मृत्यु के बाद उस कर्म के भागी होते हैं; जिसकी भागीदारी जितनी अधिक, उसका फल उतना ही अधिक।
The doer, the one who assists, the one who instigates and the one who approves all share in such deeds after death; the greater one's part, the greater the consequence.
↑ All sectionsअथ अष्टाविंशोऽध्यायः · Chapter 28 — The highest teaching — seeing the one Self in all
श्रीभगवानुवाच
परस्वभावकर्माणि न प्रशंसेन्न गर्हयेत् ।
विश्वमेकात्मकं पश्यन् प्रकृत्या पुरुषेण च ॥ ११.२८.१ ॥
śrībhagavānuvāca
parasvabhāvakarmāṇi na praśaṃsenna garhayet |
viśvamekātmakaṃ paśyan prakṛtyā puruṣeṇa ca || 11.28.1 ||
Shriibhagavaanuvaacha
Parasvabhaavakarmaani na prashamsenna garhayet |
Vishvamekaatmakam pashyan prakrityaa purushena cha || 11.28.1 ||
श्रीभगवान् ने कहा: प्रकृति और पुरुष सहित समस्त विश्व को एक ही आत्मा का रूप देखते हुए, दूसरों के स्वभाव और कर्मों की न प्रशंसा करे, न निंदा।
The Blessed Lord said: Seeing the whole universe, with prakṛti and puruṣa, as having one Self, one should neither praise nor blame the natures and actions of others.
परस्वभावकर्माणि यः प्रशंसति निन्दति ।
स आशु भ्रश्यते स्वार्थाद् असत्यभिनिवेशतः ॥ ११.२८.२ ॥
parasvabhāvakarmāṇi yaḥ praśaṃsati nindati |
sa āśu bhraśyate svārthād asatyabhiniveśataḥ || 11.28.2 ||
Parasvabhaavakarmaani yah prashamsati nindati |
Sa aashu bhrashyate svaarthaad asatyabhiniveshatah || 11.28.2 ||
जो दूसरों के स्वभाव और कर्मों की प्रशंसा या निंदा करता है, वह असत्य में आसक्त होने के कारण शीघ्र ही अपने परम हित से भटक जाता है।
Whoever praises or censures the natures and deeds of others soon strays from his own true good, because he has fastened on what is unreal.
तैजसे निद्रयाऽऽपन्ने पिण्डस्थो नष्टचेतनः ।
मायां प्राप्नोति मृत्युं वा तद्वत् नानार्थदृक् पुमान् ॥ ११.२८.३ ॥
taijase nidrayā''panne piṇḍastho naṣṭacetanaḥ |
māyāṃ prāpnoti mṛtyuṃ vā tadvat nānārthadṛk pumān || 11.28.3 ||
Taijase nidrayaa''panne pindastho nashtachetanah |
Maayaam praapnoti mrityum vaa tadvat naanaarthadrik pumaan || 11.28.3 ||
जब इंद्रियाँ निद्रा से ढक जाती हैं, तब शरीर में स्थित जीव बाहरी चेतना खोकर या तो माया (स्वप्न) को पाता है या मृत्यु-जैसी (गहरी नींद) को; वैसी ही दशा अनेकता देखने वाले मनुष्य की है।
When the senses are overtaken by sleep, the one dwelling in the body loses outer awareness and meets either illusion [dream] or a kind of death [deep sleep]; such is the state of one who sees many separate things.
किं भद्रं किं अभद्रं वा द्वैतस्यावस्तुनः कियत् ।
वाचोदितं तदनृतं मनसा ध्यातमेव च ॥ ११.२८.४ ॥
kiṃ bhadraṃ kiṃ abhadraṃ vā dvaitasyāvastunaḥ kiyat |
vācoditaṃ tadanṛtaṃ manasā dhyātameva ca || 11.28.4 ||
Kim bhadram kim abhadram vaa dvaitasyaavastunah kiyat |
Vaachoditam tadanritam manasaa dhyaatameva cha || 11.28.4 ||
जो द्वैत वस्तुतः है ही नहीं, उसमें क्या शुभ और क्या अशुभ, और कितना? जो वाणी से कहा जाता है और मन से सोचा जाता है, वह सब असत्य है।
In duality, which has no substance, what is good and what is bad, and how much of either? Whatever speech declares and the mind conceives is untrue.
छायाप्रत्याह्वयाभासा ह्यसन्तोऽप्यर्थकारिणः ।
एवं देहादयो भावा यच्छन्त्यामृत्युतो भयम् ॥ ११.२८.५ ॥
chāyāpratyāhvayābhāsā hyasanto'pyarthakāriṇaḥ |
evaṃ dehādayo bhāvā yacchantyāmṛtyuto bhayam || 11.28.5 ||
Chhaayaapratyaahvayaabhaasaa hyasanto'pyarthakaarinah |
Evam dehaadayo bhaavaa yachchhantyaamrityuto bhayam || 11.28.5 ||
छाया, प्रतिध्वनि और प्रतिबिंब असत् होते हुए भी प्रभाव उत्पन्न करते हैं; इसी प्रकार देह आदि पदार्थ मृत्यु तक भय देते रहते हैं।
Shadows, echoes and reflections, though unreal, still have effects; in the same way the body and such things keep producing fear until death.
आत्मैव तदिदं विश्वं सृज्यते सृजति प्रभुः ।
त्रायते त्राति विश्वात्मा ह्रियते हरतीश्वरः ॥ ११.२८.६ ॥
ātmaiva tadidaṃ viśvaṃ sṛjyate sṛjati prabhuḥ |
trāyate trāti viśvātmā hriyate haratīśvaraḥ || 11.28.6 ||
Aatmaiva tadidam vishvam srijyate srijati prabhuh |
Traayate traati vishvaatmaa hriyate haratiishvarah || 11.28.6 ||
यह समस्त विश्व आत्मा ही है: वही प्रभु सृष्टि करता है और रचा भी जाता है; वही विश्वात्मा रक्षा करता है और रक्षित भी होता है; वही ईश्वर संहार करता है और संहृत भी होता है।
This whole universe is the Self alone: the Lord creates and is created, the Self of all protects and is protected, the Ruler withdraws and is withdrawn.
तस्मान्न ह्यात्मनोऽन्यस्मात् अन्यो भावो निरूपितः ।
निरूपितेऽयं त्रिविधा निर्मूला भातिरात्मनि ।
इदं गुणमयं विद्धि त्रिविधं मायया कृतम् ॥ ११.२८.७ ॥
tasmānna hyātmano'nyasmāt anyo bhāvo nirūpitaḥ |
nirūpite'yaṃ trividhā nirmūlā bhātirātmani |
idaṃ guṇamayaṃ viddhi trividhaṃ māyayā kṛtam || 11.28.7 ||
Tasmaanna hyaatmano'nyasmaat anyo bhaavo niruupitah |
Niruupite'yam trividhaa nirmuulaa bhaatiraatmani |
Idam gunamayam viddhi trividham maayayaa kritam || 11.28.7 ||
इसलिए आत्मा से भिन्न कोई दूसरी वस्तु सिद्ध नहीं होती। आत्मा में जो तीन प्रकार का भेद प्रतीत होता है, वह निर्मूल है। इस त्रिविध गुणमय जगत् को माया द्वारा रचा हुआ जानो।
Therefore nothing other than the Self can be established as real. The threefold distinction that seems to appear in the Self has no root. Know this threefold world, made of the guṇas, to be a work of māyā.
एतद् विद्वान् मदुदितं ज्ञानविज्ञाननैपुणम् ।
न निन्दति न च स्तौति लोके चरति सूर्यवत् ॥ ११.२८.८ ॥
etad vidvān maduditaṃ jñānavijñānanaipuṇam |
na nindati na ca stauti loke carati sūryavat || 11.28.8 ||
Etad vidvaan maduditam jnaanavijnaananaipunam |
Na nindati na cha stauti loke charati suuryavat || 11.28.8 ||
मेरे बताए इस ज्ञान-विज्ञान के कौशल को जानने वाला न किसी की निंदा करता है, न स्तुति; वह सूर्य की भाँति संसार में विचरता है।
One who has grasped this mastery of knowledge and realization that I have taught neither blames nor extols; he moves through the world like the sun.
प्रत्यक्षेणानुमानेन निगमेनात्मसंविदा ।
आद्यन्तवत् असज्ज्ञात्वा निःसङ्गो विचरेदिह ॥ ११.२८.९ ॥
pratyakṣeṇānumānena nigamenātmasaṃvidā |
ādyantavat asajjñātvā niḥsaṅgo vicarediha || 11.28.9 ||
Pratyakshenaanumaanena nigamenaatmasamvidaa |
Aadyantavat asajjnaatvaa nihsango vicharediha || 11.28.9 ||
प्रत्यक्ष, अनुमान, शास्त्र और आत्म-अनुभव से यह जानकर कि जिसका आदि और अंत है वह असत् है, मनुष्य यहाँ निःसंग होकर विचरे।
Knowing through perception, inference, scripture and one's own inner experience that whatever has a beginning and an end is unreal, one should live here unattached.
श्रीउद्धव उवाच
नैवात्मनो न देहस्य संसृतिर्द्रष्टृदृश्ययोः ।
अनात्मस्वदृशोरीश कस्य स्यादुपलभ्यते ॥ ११.२८.१० ॥
śrīuddhava uvāca
naivātmano na dehasya saṃsṛtirdraṣṭṛdṛśyayoḥ |
anātmasvadṛśorīśa kasya syādupalabhyate || 11.28.10 ||
Shriiuddhava uvaacha
Naivaatmano na dehasya samsritirdrashtridrishyayoh |
Anaatmasvadrishoriisha kasya syaadupalabhyate || 11.28.10 ||
श्रीउद्धव ने कहा: हे ईश, संसार न आत्मा का हो सकता है, न देह का, क्योंकि एक द्रष्टा है और दूसरा दृश्य; देह अनात्मा (जड़) है और आत्मा स्वयं-प्रकाश। तब यह अनुभव में आने वाला संसार किसका है?
Uddhava said: Lord, transmigration can belong neither to the Self nor to the body, the seer and the seen, for the body is non-self and the Self is self-aware. Then whose is this bondage that we experience?
आत्माव्ययोऽगुणः शुद्धः स्वयंज्योतिरनावृतः ।
अग्निवद्दारुवद् अचिद् देहः कस्येह संसृतिः ॥ ११.२८.११ ॥
ātmāvyayo'guṇaḥ śuddhaḥ svayaṃjyotiranāvṛtaḥ |
agnivaddāruvad acid dehaḥ kasyeha saṃsṛtiḥ || 11.28.11 ||
Aatmaavyayo'gunah shuddhah svayamjyotiranaavritah |
Agnivaddaaruvad achid dehah kasyeha samsritih || 11.28.11 ||
आत्मा अविनाशी, गुणों से परे, शुद्ध, स्वयं-प्रकाश और आवरण-रहित है, अग्नि के समान; देह लकड़ी के समान जड़ है। तो फिर यहाँ संसार किसका है?
The Self is imperishable, beyond the guṇas, pure, self-luminous and unobscured, like fire; the body, like wood, is insentient. Whose, then, is saṃsāra here?
श्रीभगवानुवाच
यावद् देहेन्द्रियप्राणैः आत्मनः सन्निकर्षणम् ।
संसारः फलवांस्तावद् अपार्थोऽप्यविवेकिनः ॥ ११.२८.१२ ॥
śrībhagavānuvāca
yāvad dehendriyaprāṇaiḥ ātmanaḥ sannikarṣaṇam |
saṃsāraḥ phalavāṃstāvad apārtho'pyavivekinaḥ || 11.28.12 ||
Shriibhagavaanuvaacha
Yaavad dehendriyapraanaih aatmanah sannikarshanam |
Samsaarah phalavaamstaavad apaartho'pyavivekinah || 11.28.12 ||
श्रीभगवान् ने कहा: जब तक आत्मा का देह, इंद्रियों और प्राणों से संबंध बना रहता है, तब तक अविवेकी के लिए यह संसार निरर्थक होते हुए भी फल देता रहता है।
The Blessed Lord said: As long as the Self remains bound up with body, senses and prāṇa, saṃsāra, meaningless though it is, goes on bearing fruit for one who lacks discernment.
अर्थे हि अविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते ।
ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा ॥ ११.२८.१३ ॥
arthe hi avidyamāne'pi saṃsṛtirna nivartate |
dhyāyato viṣayānasya svapne'narthāgamo yathā || 11.28.13 ||
Arthe hi avidyamaane'pi samsritirna nivartate |
Dhyaayato vishayaanasya svapne'narthaagamo yathaa || 11.28.13 ||
विषय वास्तव में न होने पर भी, उनका चिंतन करने वाले का संसार नहीं छूटता, जैसे स्वप्न में अनचाही बातें आ घेरती हैं।
Even though its objects are not real, saṃsāra does not cease for one who keeps dwelling on sense-objects, just as troubles come upon one in a dream.
यथा ह्यप्रतिबुद्धस्य प्रस्वापो बह्वनर्थभृत् ।
स एव प्रतिबुद्धस्य न वै मोहाय कल्पते ॥ ११.२८.१४ ॥
yathā hyapratibuddhasya prasvāpo bahvanarthabhṛt |
sa eva pratibuddhasya na vai mohāya kalpate || 11.28.14 ||
Yathaa hyapratibuddhasya prasvaapo bahvanarthabhrit |
Sa eva pratibuddhasya na vai mohaaya kalpate || 11.28.14 ||
जैसे न जागे हुए व्यक्ति के लिए नींद अनेक कष्ट लाती है, पर वही स्वप्न जाग जाने वाले को मोहित नहीं करता।
As sleep brings many afflictions to one who has not woken, yet the same dream cannot delude one who is awake,
शोकहर्षभयक्रोध लोभमोहस्पृहादयः ।
अहङ्कारस्य दृश्यन्ते जन्ममृत्युश्च नात्मनः ॥ ११.२८.१५ ॥
śokaharṣabhayakrodha lobhamohaspṛhādayaḥ |
ahaṅkārasya dṛśyante janmamṛtyuśca nātmanaḥ || 11.28.15 ||
Shokaharshabhayakrodha lobhamohasprihaadayah |
Ahankaarasya drishyante janmamrityushcha naatmanah || 11.28.15 ||
शोक, हर्ष, भय, क्रोध, लोभ, मोह, तृष्णा आदि, तथा जन्म और मृत्यु भी, अहंकार में दिखाई देते हैं, आत्मा में नहीं।
so grief and joy, fear and anger, greed, delusion, longing and the rest, and birth and death as well, are seen to belong to the ego, not to the Self.
देहेन्द्रियप्राणमनोऽभिमानो
जीवोऽन्तरात्मा गुणकर्ममूर्तिः ।
सूत्रं महानित्युरुधेव गीतः
संसार आधावति कालतन्त्रः ॥ ११.२८.१६ ॥
dehendriyaprāṇamano'bhimāno
jīvo'ntarātmā guṇakarmamūrtiḥ |
sūtraṃ mahānityurudheva gītaḥ
saṃsāra ādhāvati kālatantraḥ || 11.28.16 ||
Dehendriyapraanamano'bhimaano
Jiivo'ntaraatmaa gunakarmamuurtih |
Suutram mahaanityurudheva giitah
Samsaara aadhaavati kaalatantrah || 11.28.16 ||
देह, इंद्रिय, प्राण और मन में अभिमान करने वाला जीव, जो भीतर का आत्मा कहलाता है और गुण तथा कर्म का मूर्त रूप है, जिसे सूत्र और महत् आदि अनेक नामों से पुकारा जाता है, वही काल के अधीन होकर संसार में दौड़ता रहता है।
The jīva, the inner self that identifies with body, senses, prāṇa and mind, the embodiment of guṇas and karma, spoken of variously as the Thread (sūtra) or as Mahat, runs on through saṃsāra, driven by time.
अमूलमेतद् बहुरूपरूपितं
मनोवचःप्राणशरीरकर्म ।
ज्ञानासिनोपासनया शितेन
च्छित्त्वा मुनिर्गां विचरत्यतृष्णः ॥ ११.२८.१७ ॥
amūlametad bahurūparūpitaṃ
manovacaḥprāṇaśarīrakarma |
jñānāsinopāsanayā śitena
cchittvā munirgāṃ vicaratyatṛṣṇaḥ || 11.28.17 ||
Amuulametad bahuruuparuupitam
Manovachahpraanashariirakarma |
Jnaanaasinopaasanayaa shitena
Chchhittvaa munirgaam vicharatyatrishnah || 11.28.17 ||
यह (अहंकार) निर्मूल है, पर अनेक रूपों में प्रकट होता है, और मन, वाणी, प्राण तथा शरीर के कर्मों के रूप में दिखता है। उपासना से तेज़ की गई ज्ञान की तलवार से इसे काटकर मुनि तृष्णा-रहित होकर पृथ्वी पर विचरता है।
This rootless thing, shown forth in many forms as the workings of mind, speech, prāṇa and body, the sage cuts through with the sword of knowledge whetted by devoted practice, and wanders the earth free of craving.
ज्ञानं विवेको निगमस्तपश्च
प्रत्यक्षमैतिह्यमथानुमानम् ।
आद्यन्तयोरस्य यदेव केवलं
कालश्च हेतुश्च तदेव मध्ये ॥ ११.२८.१८ ॥
jñānaṃ viveko nigamastapaśca
pratyakṣamaitihyamathānumānam |
ādyantayorasya yadeva kevalaṃ
kālaśca hetuśca tadeva madhye || 11.28.18 ||
Jnaanam viveko nigamastapashcha
Pratyakshamaitihyamathaanumaanam |
Aadyantayorasya yadeva kevalam
Kaalashcha hetushcha tadeva madhye || 11.28.18 ||
ज्ञान का अर्थ है विवेक, जो शास्त्र, तप, प्रत्यक्ष, परंपरा और अनुमान से प्राप्त होता है: जो इस जगत् के आदि और अंत में अकेला है, वही बीच में भी काल और कारण के रूप में है।
Knowledge is discernment, gained through scripture, austerity, perception, tradition and inference: that which alone exists at the beginning and end of this world is also what exists in the middle, as time and as cause.
यथा हिरण्यं स्वकृतं पुरस्तात्
पश्चाच्च सर्वस्य हिरण्मयस्य ।
तदेव मध्ये व्यवहार्यमाणं
नानापदेशैरहमस्य तद्वत् ॥ ११.२८.१९ ॥
yathā hiraṇyaṃ svakṛtaṃ purastāt
paścācca sarvasya hiraṇmayasya |
tadeva madhye vyavahāryamāṇaṃ
nānāpadeśairahamasya tadvat || 11.28.19 ||
Yathaa hiranyam svakritam purastaat
Pashchaachcha sarvasya hiranmayasya |
Tadeva madhye vyavahaaryamaanam
Naanaapadeshairahamasya tadvat || 11.28.19 ||
जैसे सोना अपने बनाए गहनों से पहले भी होता है और सब स्वर्ण-वस्तुओं के नष्ट होने के बाद भी रहता है, और बीच में भी अनेक नामों से व्यवहार में आता है, वैसे ही मैं इस जगत् का (आदि, मध्य और अंत) हूँ।
As gold exists before the things made from it and after every golden object is gone, and in between is handled under many different names, so am I in relation to this world.
विज्ञानमेतत् त्रियवस्थमङ्ग
गुणत्रयं कारणकार्यकर्तृ ।
समन्वयेन व्यतिरेकतश्च
येनैव तुर्येण तदेव सत्यम् ॥ ११.२८.२० ॥
vijñānametat triyavasthamaṅga
guṇatrayaṃ kāraṇakāryakartṛ |
samanvayena vyatirekataśca
yenaiva turyeṇa tadeva satyam || 11.28.20 ||
Vijnaanametat triyavasthamanga
Gunatrayam kaaranakaaryakartri |
Samanvayena vyatirekatashcha
Yenaiva turyena tadeva satyam || 11.28.20 ||
हे प्रिय, तीन अवस्थाओं वाला यह चित्त, तीनों गुण, और कारण, कार्य तथा कर्ता, इन सबमें अन्वय और व्यतिरेक से जो तुरीय (चौथा) तत्त्व अनुस्यूत है, वही सत्य है।
Dear friend, this mind with its three states, the three guṇas, and cause, effect and agent: that fourth (turīya), which runs through them all yet stands apart from each, is alone the truth.
न यत्पुरस्ताद् उत यन्न पश्चान्
मध्ये च तन्न व्यपदेशमात्रम् ।
भूतं प्रसिद्धं च परेण यद् यत्
तदेव तत् स्यादिति मे मनीषा ॥ ११.२८.२१ ॥
na yatpurastād uta yanna paścān
madhye ca tanna vyapadeśamātram |
bhūtaṃ prasiddhaṃ ca pareṇa yad yat
tadeva tat syāditi me manīṣā || 11.28.21 ||
Na yatpurastaad uta yanna pashchaan
Madhye cha tanna vyapadeshamaatram |
Bhuutam prasiddham cha parena yad yat
Tadeva tat syaaditi me maniishaa || 11.28.21 ||
जो पहले नहीं था और बाद में भी नहीं रहेगा, वह बीच में भी नहीं है, केवल नाममात्र है। जो कुछ किसी दूसरे से उत्पन्न और प्रकाशित होता है, वह वास्तव में वही दूसरा है, यह मेरा निश्चय है।
What did not exist before and will not exist after does not truly exist in the middle either; it is a mere name. Whatever is produced and revealed by something else is in truth only that other: this is my conviction.
अविद्यमानोऽप्यवभासते यो
वैकारिको राजससर्ग एषः ।
ब्रह्म स्वयं ज्योतिरतो विभाति
ब्रह्मेन्द्रियार्थात्मविकारचित्रम् ॥ ११.२८.२२ ॥
avidyamāno'pyavabhāsate yo
vaikāriko rājasasarga eṣaḥ |
brahma svayaṃ jyotirato vibhāti
brahmendriyārthātmavikāracitram || 11.28.22 ||
Avidyamaano'pyavabhaasate yo
Vaikaariko raajasasarga eshah |
Brahma svayam jyotirato vibhaati
Brahmendriyaarthaatmavikaarachitram || 11.28.22 ||
रजोगुण से उत्पन्न यह विकार-रूप सृष्टि असत् होते हुए भी प्रतीत होती है; इसलिए स्वयं-प्रकाश ब्रह्म ही इंद्रिय, विषय, मन और भूतों के विकारों के रूप में विचित्र होकर प्रकाशित होता है।
This world of change, born of rajas, appears though it does not truly exist; hence it is self-luminous Brahman alone that shines, variegated as senses, objects, mind and the transformations of the elements.
एवं स्फुटं ब्रह्मविवेकहेतुभिः ।
परापवादेन विशारदेन ।
छित्त्वाऽऽत्मसन्देहमुपारमेत ।
स्वानन्दतुष्टोऽखिलकामुकेभ्यः ॥ ११.२८.२३ ॥
evaṃ sphuṭaṃ brahmavivekahetubhiḥ |
parāpavādena viśāradena |
chittvā''tmasandehamupārameta |
svānandatuṣṭo'khilakāmukebhyaḥ || 11.28.23 ||
Evam sphutam brahmavivekahetubhih |
Paraapavaadena vishaaradena |
Chhittvaa''tmasandehamupaarameta |
Svaanandatushto'khilakaamukebhyah || 11.28.23 ||
इस प्रकार ब्रह्म-विवेक के साधनों से, और अनात्मा के कुशल निषेध से, आत्मा के विषय में संदेह को स्पष्ट रूप से काटकर, अपने आनंद में संतुष्ट होकर सभी काम्य विषयों से विरत हो जाए।
Thus, having clearly cut away doubt about the Self by the means of discerning Brahman and by skilful negation of what is other, one should turn back from all objects of desire, content in one's own bliss.
नात्मा वपुः पार्थिवमिन्द्रियाणि
देवा ह्यसुर्वायुर्जलम् हुताशः ।
मनोऽन्नमात्रं धिषणा च सत्त्वम्
अहङ्कृतिः खं क्षितिरर्थसाम्यम् ॥ ११.२८.२४ ॥
nātmā vapuḥ pārthivamindriyāṇi
devā hyasurvāyurjalam hutāśaḥ |
mano'nnamātraṃ dhiṣaṇā ca sattvam
ahaṅkṛtiḥ khaṃ kṣitirarthasāmyam || 11.28.24 ||
Naatmaa vapuh paarthivamindriyaani
Devaa hyasurvaayurjalam hutaashah |
Mano'nnamaatram dhishanaa cha sattvam
Ahankritih kham kshitirarthasaamyam || 11.28.24 ||
आत्मा न यह पार्थिव शरीर है, न इंद्रियाँ, न उनके देवता, न प्राण, न वायु, न जल, न अग्नि; न अन्नमात्र मन, न बुद्धि, न चित्त, न अहंकार, न आकाश, न पृथ्वी, न विषय, और न ही (गुणों की) साम्यावस्था प्रकृति।
The Self is not the earthly body, nor the senses, nor their presiding gods, nor prāṇa, air, water or fire; nor the mind, which is only food, nor intellect, nor citta, nor ego, nor space, nor earth, nor objects, nor the balanced state of prakṛti.
समाहितैः कः करणैर्गुणात्मभि
र्गुणो भवेन्मत्सुविविक्तधाम्नः ।
विक्षिप्यमाणैरुत किं नु दूषणं ।
घनैरुपेतैर्विगतै रवेः किम् ॥ ११.२८.२५ ॥
samāhitaiḥ kaḥ karaṇairguṇātmabhi
rguṇo bhavenmatsuviviktadhāmnaḥ |
vikṣipyamāṇairuta kiṃ nu dūṣaṇaṃ |
ghanairupetairvigatai raveḥ kim || 11.28.25 ||
Samaahitaih kah karanairgunaatmabhi
Rguno bhavenmatsuviviktadhaamnah |
Vikshipyamaanairuta kim nu duushanam |
Ghanairupetairvigatai raveh kim || 11.28.25 ||
जिसका धाम (अनुभव) मुझमें भली-भाँति विवेकपूर्वक स्थिर हो गया है, उसे गुणों से बनी इन्द्रियों के एकाग्र होने से क्या लाभ, और उनके बिखर जाने से क्या हानि? बादल घिर आएँ या छँट जाएँ, सूर्य का उससे क्या बनता-बिगड़ता है?
For one whose whole abiding has been clearly set apart in me, what gain is there when the senses, made of the guṇas, are collected, and what harm when they are scattered? What does it matter to the sun whether clouds gather or drift away?
यथा नभो वाय्वनलाम्बुभूगुणै
र्गतागतैर्वर्तुगुणैर्न सज्जते ।
तथाक्षरं सत्त्वरजस्तमोमलै
रहंमतेः संसृतिहेतुभिः परम् ॥ ११.२८.२६ ॥
yathā nabho vāyvanalāmbubhūguṇai
rgatāgatairvartuguṇairna sajjate |
tathākṣaraṃ sattvarajastamomalai
rahaṃmateḥ saṃsṛtihetubhiḥ param || 11.28.26 ||
Yathaa nabho vaayvanalaambubhuugunai
Rgataagatairvartugunairna sajjate |
Tathaaksharam sattvarajastamomalai
Rahammateh samsritihetubhih param || 11.28.26 ||
जैसे आकाश वायु, अग्नि, जल और पृथ्वी के गुणों से, या आने-जाने वाली ऋतुओं के गुणों से लिप्त नहीं होता, वैसे ही अविनाशी परम तत्त्व सत्त्व, रज और तम के उन मलों से अछूता रहता है जो अहंकार के संसार-चक्र के कारण हैं।
As the sky is not caught by the qualities of wind, fire, water and earth, nor by the qualities of the seasons as they come and go, so the imperishable Supreme stays beyond the stains of sattva, rajas and tamas, which drive the round of birth for the ego-bound mind.
तथापि सङ्गः परिवर्जनीयो
गुणेषु मायारचितेषु तावत् ।
मद्भक्तियोगेन दृढेन यावद्
रजो निरस्येत मनःकषायः ॥ ११.२८.२७ ॥
tathāpi saṅgaḥ parivarjanīyo
guṇeṣu māyāraciteṣu tāvat |
madbhaktiyogena dṛḍhena yāvad
rajo nirasyeta manaḥkaṣāyaḥ || 11.28.27 ||
Tathaapi sangah parivarjaniiyo
Guneshu maayaarachiteshu taavat |
Madbhaktiyogena dridhena yaavad
Rajo nirasyeta manahkashaayah || 11.28.27 ||
फिर भी, जब तक दृढ़ भक्तियोग से मन का मैल — रजोगुण — दूर न हो जाए, तब तक माया से रचे गुणों और विषयों में आसक्ति से बचते ही रहना चाहिए।
Even so, attachment to the guṇas and their objects, which māyā has fashioned, must be avoided until firm bhakti-yoga toward me has washed rajas, the stain on the mind, away.
यथाऽऽमयोऽसाधु चिकित्सितो नृणां
पुनः पुनः सन्तुदति प्ररोहन् ।
एवं मनोऽपक्वकषायकर्म
कुयोगिनं विध्यति सर्वसङ्गम् ॥ ११.२८.२८ ॥
yathā''mayo'sādhu cikitsito nṛṇāṃ
punaḥ punaḥ santudati prarohan |
evaṃ mano'pakvakaṣāyakarma
kuyoginaṃ vidhyati sarvasaṅgam || 11.28.28 ||
Yathaa''mayo'saadhu chikitsito nrinaam
Punah punah santudati prarohan |
Evam mano'pakvakashaayakarma
Kuyoginam vidhyati sarvasangam || 11.28.28 ||
जैसे ठीक से इलाज न किया गया रोग फिर-फिर उभरकर मनुष्य को पीड़ा देता है, वैसे ही जिस मन के मैल और कर्म-संस्कार अभी पके नहीं, वह सब ओर आसक्त अधूरे योगी को बार-बार बेधता है।
As an illness that has been badly treated keeps breaking out and tormenting a person again and again, so a mind whose impurities and karmic tendencies are not yet burnt through keeps piercing the imperfect yogin who still clings to everything.
कुयोगिनो ये विहितान्तरायै
र्मनुष्यभूतैस्त्रिदशोपसृष्टैः ।
ते प्राक्तनाभ्यासबलेन भूयो
युञ्जन्ति योगं न तु कर्मतन्त्रम् ॥ ११.२८.२९ ॥
kuyogino ye vihitāntarāyai
rmanuṣyabhūtaistridaśopasṛṣṭaiḥ |
te prāktanābhyāsabalena bhūyo
yuñjanti yogaṃ na tu karmatantram || 11.28.29 ||
Kuyogino ye vihitaantaraayai
Rmanushyabhuutaistridashopasrishtaih |
Te praaktanaabhyaasabalena bhuuyo
Yunjanti yogam na tu karmatantram || 11.28.29 ||
जो अधूरे योगी देवताओं द्वारा भेजे गए, मनुष्य-रूप में आए विघ्नों (जैसे स्वजन, शिष्य आदि) के कारण मार्ग से गिर जाते हैं, वे पूर्वजन्म के अभ्यास के बल से फिर योग में ही लगते हैं, कर्म के जाल में नहीं उलझते।
Imperfect yogins who are thrown off course by obstacles sent by the gods in human form return, by the strength of their earlier practice, to yoga once more; they do not fall back into the machinery of karma.
करोति कर्म क्रियते च जन्तुः
केनाप्यसौ चोदित आनिपतात् ।
न तत्र विद्वान् प्रकृतौ स्थितोऽपि
निवृत्ततृष्णः स्वसुखानुभूत्या ॥ ११.२८.३० ॥
karoti karma kriyate ca jantuḥ
kenāpyasau codita ānipatāt |
na tatra vidvān prakṛtau sthito'pi
nivṛttatṛṣṇaḥ svasukhānubhūtyā || 11.28.30 ||
Karoti karma kriyate cha jantuh
Kenaapyasau chodita aanipataat |
Na tatra vidvaan prakritau sthito'pi
Nivrittatrishnah svasukhaanubhuutyaa || 11.28.30 ||
देहधारी जीव किसी न किसी (संस्कार) से प्रेरित होकर देह गिरने तक कर्म करता भी है और उससे प्रभावित भी होता है। किन्तु ज्ञानी प्रकृति में रहते हुए भी उसमें नहीं बँधता, क्योंकि अपने आत्म-सुख के अनुभव से उसकी तृष्णा शान्त हो चुकी है।
An embodied creature, driven by some force or other, acts and is acted upon until the body falls. The wise one, though still living within prakṛti, is not caught there, for his craving has ceased through tasting the joy of his own Self.
तिष्ठन्तमासीनमुत व्रजन्तं
शयानमुक्षन्तमदन्तमन्नम् ।
स्वभावमन्यत् किमपीहमानं
आत्मानमात्मस्थमतिर्न वेद ॥ ११.२८.३१ ॥
tiṣṭhantamāsīnamuta vrajantaṃ
śayānamukṣantamadantamannam |
svabhāvamanyat kimapīhamānaṃ
ātmānamātmasthamatirna veda || 11.28.31 ||
Tishthantamaasiinamuta vrajantam
Shayaanamukshantamadantamannam |
Svabhaavamanyat kimapiihamaanam
Aatmaanamaatmasthamatirna veda || 11.28.31 ||
खड़े हों, बैठे हों, चल रहे हों, लेटे हों, शौच कर रहे हों, भोजन कर रहे हों, या स्वभाववश कुछ और कर रहे हों — जिसकी बुद्धि आत्मा में स्थित है, वह इस देह को अपना आप नहीं मानता।
Standing or sitting, walking or lying down, relieving itself or eating food, or doing anything else its nature prompts — the body so occupied is not taken as himself by one whose understanding rests in the Self.
यदि स्म पश्यत्यसदिन्द्रियार्थं
नानानुमानेन विरुद्धमन्यत् ।
न मन्यते वस्तुतया मनीषी
स्वाप्नं यथोत्थाय तिरोदधानम् ॥ ११.२८.३२ ॥
yadi sma paśyatyasadindriyārthaṃ
nānānumānena viruddhamanyat |
na manyate vastutayā manīṣī
svāpnaṃ yathotthāya tirodadhānam || 11.28.32 ||
Yadi sma pashyatyasadindriyaartham
Naanaanumaanena viruddhamanyat |
Na manyate vastutayaa maniishii
Svaapnam yathotthaaya tirodadhaanam || 11.28.32 ||
यदि वह विवेकी असत् इन्द्रिय-विषयों को भिन्न-भिन्न रूपों में देखता भी है, तो भी तर्क से उन्हें खण्डित जानकर वास्तविक नहीं मानता — जैसे जागा हुआ व्यक्ति मिटते हुए स्वप्न को सच नहीं मानता।
Even if the wise one does see the unreal objects of the senses as many and separate, he knows reason has already refuted them and does not take them as real, just as someone who has woken does not believe in a dream that is fading away.
पूर्वं गृहीतं गुणकर्मचित्रम्
अज्ञानमात्मन्यविविक्तमङ्ग ।
निवर्तते तत्पुनरीक्षयैव
न गृह्यते नापि विसृज्य आत्मा ॥ ११.२८.३३ ॥
pūrvaṃ gṛhītaṃ guṇakarmacitram
ajñānamātmanyaviviktamaṅga |
nivartate tatpunarīkṣayaiva
na gṛhyate nāpi visṛjya ātmā || 11.28.33 ||
Puurvam grihiitam gunakarmachitram
Ajnaanamaatmanyaviviktamanga |
Nivartate tatpunariikshayaiva
Na grihyate naapi visrijya aatmaa || 11.28.33 ||
प्रिय उद्धव! गुणों और कर्मों से रंगा हुआ जो अज्ञान पहले ग्रहण कर लिया गया था और आत्मा से अलग पहचाना नहीं गया था, वह केवल विवेकपूर्ण दर्शन से ही लौट जाता है। आत्मा स्वयं न कभी ग्रहण की जाती है, न त्यागी जाती है।
My friend, the ignorance that was taken on before, patterned by guṇas and actions and not told apart from the Self, falls away through clear seeing alone. The Self itself is never taken up, nor is it ever given up.
यथा हि भानोरुदयो नृचक्षुषां
तमो निहन्यान्न तु सद् विधत्ते ।
एवं समीक्षा निपुणा सती मे
हन्यात्तमिस्रं पुरुषस्य बुद्धेः ॥ ११.२८.३४ ॥
yathā hi bhānorudayo nṛcakṣuṣāṃ
tamo nihanyānna tu sad vidhatte |
evaṃ samīkṣā nipuṇā satī me
hanyāttamisraṃ puruṣasya buddheḥ || 11.28.34 ||
Yathaa hi bhaanorudayo nrichakshushaam
Tamo nihanyaanna tu sad vidhatte |
Evam samiikshaa nipunaa satii me
Hanyaattamisram purushasya buddheh || 11.28.34 ||
जैसे सूर्य का उदय मनुष्यों की आँखों के आगे का अँधेरा मिटाता है, कोई नई वस्तु नहीं रचता, वैसे ही मेरे विषय में सच्चा और सूक्ष्म विवेचन पुरुष की बुद्धि के घने अंधकार को नष्ट कर देता है।
Just as sunrise removes the darkness before people's eyes but does not create the things it reveals, so a keen and true inquiry into me destroys the deep darkness covering a person's understanding.
एष स्वयंज्योतिरजोऽप्रमेयो
महानुभूतिः सकलानुभूतिः ।
एकोऽद्वितीयो वचसां विरामे
येनेषिता वागसवश्चरन्ति ॥ ११.२८.३५ ॥
eṣa svayaṃjyotirajo'prameyo
mahānubhūtiḥ sakalānubhūtiḥ |
eko'dvitīyo vacasāṃ virāme
yeneṣitā vāgasavaścaranti || 11.28.35 ||
Esha svayamjyotirajo'prameyo
Mahaanubhuutih sakalaanubhuutih |
Eko'dvitiiyo vachasaam viraame
Yeneshitaa vaagasavashcharanti || 11.28.35 ||
यह आत्मा स्वयं-प्रकाश, अजन्मा और अप्रमेय है; महान् अनुभूति है, सब अनुभवों का साक्षी-स्वरूप है; एक और अद्वितीय है, जहाँ वाणी थम जाती है; और इसी की प्रेरणा से वाणी और प्राण चलते हैं।
This Self is its own light, unborn and beyond measure; it is vast awareness, the awareness within all experience; one without a second, where words fall silent; and by it speech and the life-breaths are set in motion.
एतावान् आत्मसम्मोहो यद् विकल्पस्तु केवले ।
आत्मन्नृते स्वमात्मानं अवलम्बो न यस्य हि ॥ ११.२८.३६ ॥
etāvān ātmasammoho yad vikalpastu kevale |
ātmannṛte svamātmānaṃ avalambo na yasya hi || 11.28.36 ||
Etaavaan aatmasammoho yad vikalpastu kevale |
Aatmannrite svamaatmaanam avalambo na yasya hi || 11.28.36 ||
आत्म-मोह इतना ही है कि उस केवल, एकमात्र आत्मा में भेद की कल्पना कर ली जाए — उस आत्मा में, जिसका अपने सिवा कोई आधार नहीं।
The whole of self-delusion is just this: imagining division in the one pure Self, which has no support other than itself.
यन्नामाकृतिभिर्ग्राह्यं पञ्चवर्णमबाधितम् ।
व्यर्थेनाप्यर्थवादोऽयं द्वयं पण्डितमानिनाम् ॥ ११.२८.३७ ॥
yannāmākṛtibhirgrāhyaṃ pañcavarṇamabādhitam |
vyarthenāpyarthavādo'yaṃ dvayaṃ paṇḍitamāninām || 11.28.37 ||
Yannaamaakritibhirgraahyam panchavarnamabaadhitam |
Vyarthenaapyarthavaado'yam dvayam panditamaaninaam || 11.28.37 ||
नाम और आकारों से पकड़ में आने वाला, पाँच तत्त्वों से बना यह जगत् अबाधित (सत्य) है — ऐसा कहना व्यर्थ का बड़बोलापन है; यह द्वैत अपने को पण्डित मानने वालों की कल्पना है।
To claim that this world of the five elements, grasped through names and forms, is never refuted and truly real is empty talk dressed up as meaning; such duality belongs to those who fancy themselves learned. (The line is terse and readings vary.)
योगिनोऽपक्वयोगस्य युञ्जतः काय उत्थितैः ।
उपसर्गैर्विहन्येत तत्रायं विहितो विधिः ॥ ११.२८.३८ ॥
yogino'pakvayogasya yuñjataḥ kāya utthitaiḥ |
upasargairvihanyeta tatrāyaṃ vihito vidhiḥ || 11.28.38 ||
Yogino'pakvayogasya yunjatah kaaya utthitaih |
Upasargairvihanyeta tatraayam vihito vidhih || 11.28.38 ||
जिस योगी का योग अभी पका नहीं है, साधना करते समय उसके शरीर में उठने वाले उपद्रव (रोग आदि) उसे बाधित कर सकते हैं; उनके लिए यह उपाय बताया गया है।
When a yogin whose practice is not yet mature is disturbed during practice by afflictions arising in the body, this is the remedy laid down for him.
योगधारणया कांश्चिद् आसनैर्धारणान्वितैः ।
तपोमन्त्रौषधैः कांश्चिद् उपसर्गान् विनिर्दहेत् ॥ ११.२८.३९ ॥
yogadhāraṇayā kāṃścid āsanairdhāraṇānvitaiḥ |
tapomantrauṣadhaiḥ kāṃścid upasargān vinirdahet || 11.28.39 ||
Yogadhaaranayaa kaamshchid aasanairdhaaranaanvitaih |
Tapomantraushadhaih kaamshchid upasargaan vinirdahet || 11.28.39 ||
कुछ उपद्रवों को योग-धारणा से, कुछ को धारणा-सहित आसनों से, और कुछ को तप, मन्त्र और औषधियों से भस्म कर देना चाहिए।
Some of these afflictions he should burn away through yogic concentration, some through postures joined with concentration, and others through austerity, mantras and medicines.
कांश्चित् ममानुध्यानेन नामसङ्कीर्तनादिभिः ।
योगेश्वरानुवृत्त्या वा हन्याद् अशुभदान्छनैः ॥ ११.२८.४० ॥
kāṃścit mamānudhyānena nāmasaṅkīrtanādibhiḥ |
yogeśvarānuvṛttyā vā hanyād aśubhadānchanaiḥ || 11.28.40 ||
Kaamshchit mamaanudhyaanena naamasankiirtanaadibhih |
Yogeshvaraanuvrittyaa vaa hanyaad ashubhadaanchhanaih || 11.28.40 ||
कुछ अशुभ देने वाले विघ्नों को मेरे निरन्तर ध्यान से, मेरे नाम-कीर्तन आदि से, या योगेश्वरों के अनुसरण से धीरे-धीरे नष्ट करना चाहिए।
Other harmful obstacles he should wear down gradually by meditating on me, by singing my names and the like, or by following the masters of yoga.
केचिद् देहमिमं धीराः सुकल्पं वयसि स्थिरम् ।
विधाय विविधोपायैः अथ युञ्जन्ति सिद्धये ॥ ११.२८.४१ ॥
kecid dehamimaṃ dhīrāḥ sukalpaṃ vayasi sthiram |
vidhāya vividhopāyaiḥ atha yuñjanti siddhaye || 11.28.41 ||
Kechid dehamimam dhiiraah sukalpam vayasi sthiram |
Vidhaaya vividhopaayaih atha yunjanti siddhaye || 11.28.41 ||
कुछ धीर साधक अनेक उपायों से इस शरीर को सुगठित और युवावस्था में स्थिर बनाकर फिर सिद्धियों के लिए योग करते हैं।
Some determined practitioners use various methods to make this body fit and to fix it in youthful vigour, and then practise yoga for the sake of supernatural powers.
न हि तत् कुशलादृत्यं तदायासो ह्यपार्थकः ।
अन्तवत्त्वात् शरीरस्य फलस्येव वनस्पतेः ॥ ११.२८.४२ ॥
na hi tat kuśalādṛtyaṃ tadāyāso hyapārthakaḥ |
antavattvāt śarīrasya phalasyeva vanaspateḥ || 11.28.42 ||
Na hi tat kushalaadrityam tadaayaaso hyapaarthakah |
Antavattvaat shariirasya phalasyeva vanaspateh || 11.28.42 ||
किन्तु कुशल जन इसे आदर नहीं देते, क्योंकि यह परिश्रम व्यर्थ है; शरीर तो वृक्ष के फल की तरह नाशवान है।
The wise give no weight to this, for the effort is pointless: the body is bound to end, like the fruit of a tree.
योगं निषेवतो नित्यं कायश्चेत् कल्पतामियात् ।
तत् श्रद्दध्यान्न मतिमान् योगमुत्सृज्य मत्परः ॥ ११.२८.४३ ॥
yogaṃ niṣevato nityaṃ kāyaścet kalpatāmiyāt |
tat śraddadhyānna matimān yogamutsṛjya matparaḥ || 11.28.43 ||
Yogam nishevato nityam kaayashchet kalpataamiyaat |
Tat shraddadhyaanna matimaan yogamutsrijya matparah || 11.28.43 ||
निरन्तर योग करने वाले का शरीर यदि स्वस्थ और सक्षम हो भी जाए, तो भी मुझमें लगा बुद्धिमान साधक उस पर भरोसा करके योग का वास्तविक लक्ष्य न छोड़े।
If the body of one who practises yoga constantly does become strong and fit, the discerning person devoted to me should not put his faith in that and abandon yoga's real aim.
योगचर्यामिमां योगी विचरन् मदपाश्रयः ।
नान्तरायैर्विहन्येत निःस्पृहः स्वसुखानुभूः ॥ ११.२८.४४ ॥
yogacaryāmimāṃ yogī vicaran madapāśrayaḥ |
nāntarāyairvihanyeta niḥspṛhaḥ svasukhānubhūḥ || 11.28.44 ||
Yogacharyaamimaam yogii vicharan madapaashrayah |
Naantaraayairvihanyeta nihsprihah svasukhaanubhuuh || 11.28.44 ||
मेरा आश्रय लेकर इस योग-मार्ग पर चलने वाला, निःस्पृह और आत्म-सुख का अनुभव करने वाला योगी विघ्नों से पराजित नहीं होता।
A yogin who walks this path of yoga with me as his refuge, free of craving and tasting the joy of the Self, is not defeated by obstacles.
↑ All sectionsअथ एकोनत्रिंशोऽध्यायः · Chapter 29 — Bhāgavata-dharma, and Uddhava’s departure for Badarī
श्रीउद्धव उवाच
सुदुश्चरां इमां मन्ये योगचर्यामनात्मनः ।
यथाञ्जसा पुमान् सिद्ध्येत् तन्मे ब्रूह्यञ्जसाच्युत ॥ ११.२९.१ ॥
śrīuddhava uvāca
suduścarāṃ imāṃ manye yogacaryāmanātmanaḥ |
yathāñjasā pumān siddhyet tanme brūhyañjasācyuta || 11.29.1 ||
Shriiuddhava uvaacha
Sudushcharaam imaam manye yogacharyaamanaatmanah |
Yathaanjasaa pumaan siddhyet tanme bruuhyanjasaachyuta || 11.29.1 ||
उद्धव ने कहा: हे अच्युत! जिसने अपने मन को नहीं जीता, उसके लिए यह योग-साधना मैं अत्यन्त कठिन मानता हूँ। इसलिए मुझे सरलता से बताइए कि मनुष्य किस प्रकार सहज ही सिद्धि पा सकता है।
Uddhava said: Acyuta, I think this discipline of yoga is extremely hard for someone who has not mastered himself. Tell me plainly how a person may reach fulfilment by an easy way.
प्रायशः पुण्डरीकाक्ष युञ्जन्तो योगिनो मनः ।
विषीदन्त्यसमाधानान् मनोनिग्रहकर्शिताः ॥ ११.२९.२ ॥
prāyaśaḥ puṇḍarīkākṣa yuñjanto yogino manaḥ |
viṣīdantyasamādhānān manonigrahakarśitāḥ || 11.29.2 ||
Praayashah pundariikaaksha yunjanto yogino manah |
Vishiidantyasamaadhaanaan manonigrahakarshitaah || 11.29.2 ||
हे कमलनयन! प्रायः मन को साधने में लगे योगी एकाग्रता न पा सकने के कारण, मन के निग्रह के प्रयास से थककर निराश हो जाते हैं।
Lotus-eyed one, yogins who try to yoke the mind mostly lose heart: they cannot reach stillness and are worn out by the struggle to restrain it.
अथात आनन्ददुघं पदाम्बुजं
हंसाः श्रयेरन्नरविन्दलोचन ।
सुखं नु विश्वेश्वर योगकर्मभि
स्त्वन्माययामी विहता न मानिनः ॥ ११.२९.३ ॥
athāta ānandadughaṃ padāmbujaṃ
haṃsāḥ śrayerannaravindalocana |
sukhaṃ nu viśveśvara yogakarmabhi
stvanmāyayāmī vihatā na māninaḥ || 11.29.3 ||
Athaata aanandadugham padaambujam
Hamsaah shrayerannaravindalochana |
Sukham nu vishveshvara yogakarmabhi
Stvanmaayayaamii vihataa na maaninah || 11.29.3 ||
इसीलिए, हे अरविन्दलोचन, विश्वेश्वर! विवेकी हंस-रूप साधक आनन्द बरसाने वाले आपके चरण-कमलों का सुखपूर्वक आश्रय लेते हैं; जबकि योग और कर्म के अभिमानी आपकी माया से पराजित होकर (वहाँ तक) नहीं पहुँचते।
That is why, lotus-eyed Lord of the universe, the discerning souls, like swans, gladly take refuge at your lotus feet, which pour out bliss; while those proud of their yoga and works are thwarted by your māyā and do not reach them.
किं चित्रमच्युत तवैतदशेषबन्धो
दासेष्वनन्यशरणेषु यदात्मसात्त्वम् ।
योऽरोचयत् सह मृगैः स्वयमीश्वराणां
श्रीमत्किरीटतटपीडितपादपीठः ॥ ११.२९.४ ॥
kiṃ citramacyuta tavaitadaśeṣabandho
dāseṣvananyaśaraṇeṣu yadātmasāttvam |
yo'rocayat saha mṛgaiḥ svayamīśvarāṇāṃ
śrīmatkirīṭataṭapīḍitapādapīṭhaḥ || 11.29.4 ||
Kim chitramachyuta tavaitadasheshabandho
Daaseshvananyasharaneshu yadaatmasaattvam |
Yo'rochayat saha mrigaih svayamiishvaraanaam
Shriimatkiriitatatapiiditapaadapiithah || 11.29.4 ||
हे अच्युत, सबके बन्धु! अनन्य शरण वाले सेवकों के वश में हो जाना आपके लिए क्या आश्चर्य है? आप ही तो वे हैं जिन्होंने वनवासी पशुओं (वानरों) के साथ मित्रता की, जबकि आपके पाद-पीठ को बड़े-बड़े ईश्वरों के शोभायुक्त मुकुटों के छोर छूते रहते हैं।
Acyuta, friend of all, what wonder is it that you give yourself over to servants who have no refuge but you? You are the one who took delight in the company of forest animals, though the rims of the shining crowns of the mightiest lords press against your footstool.
तं त्वाखिलात्मदयितेश्वरमाश्रितानां
सर्वार्थदं स्वकृतविद् विसृजेत को नु ।
को वा भजेत् किमपि विस्मृतयेऽनु भूत्यै
किं वा भवेन्न तव पादरजोजुषां नः ॥ ११.२९.५ ॥
taṃ tvākhilātmadayiteśvaramāśritānāṃ
sarvārthadaṃ svakṛtavid visṛjeta ko nu |
ko vā bhajet kimapi vismṛtaye'nu bhūtyai
kiṃ vā bhavenna tava pādarajojuṣāṃ naḥ || 11.29.5 ||
Tam tvaakhilaatmadayiteshvaramaashritaanaam
Sarvaarthadam svakritavid visrijeta ko nu |
Ko vaa bhajet kimapi vismritaye'nu bhuutyai
Kim vaa bhavenna tava paadarajojushaam nah || 11.29.5 ||
आप सबकी आत्मा, सबके प्रिय ईश्वर हैं और शरणागतों को सब कुछ देने वाले हैं। आपके उपकार को जानने वाला कौन आपको छोड़ेगा? कौन ऐसा ऐश्वर्य चाहेगा जो केवल आपकी विस्मृति कराए? और हम जो आपकी चरण-रज का सेवन करते हैं, उन्हें किस वस्तु की कमी रह सकती है?
You are the beloved Lord, the Self of all, who grants every aim to those who take shelter in you. Who that knows what you have done would ever leave you? Who would worship for some prosperity that only leads to forgetting you? And what could be lacking to us, who cherish the dust of your feet?
नैवोपयन्त्यपचितिं कवयस्तवेश
ब्रह्मायुषापि कृतमृद्धमुदः स्मरन्तः ।
योऽन्तर्बहिस्तनुभृतां अशुभं विधुन्वन्
आचार्यचैत्त्यवपुषा स्वगतिं व्यनक्ति ॥ ११.२९.६ ॥
naivopayantyapacitiṃ kavayastaveśa
brahmāyuṣāpi kṛtamṛddhamudaḥ smarantaḥ |
yo'ntarbahistanubhṛtāṃ aśubhaṃ vidhunvan
ācāryacaittyavapuṣā svagatiṃ vyanakti || 11.29.6 ||
Naivopayantyapachitim kavayastavesha
Brahmaayushaapi kritamriddhamudah smarantah |
Yo'ntarbahistanubhritaam ashubham vidhunvan
Aachaaryachaittyavapushaa svagatim vyanakti || 11.29.6 ||
हे ईश! ज्ञानी कवि ब्रह्मा की आयु पाकर भी आपका ऋण नहीं चुका सकते; वे आपके उपकार को स्मरण करके बढ़ते आनन्द में डूबे रहते हैं। आप ही देहधारियों के भीतर अन्तर्यामी रूप से और बाहर आचार्य रूप से उनका अशुभ दूर करते हुए अपना स्वरूप प्रकट करते हैं।
Lord, even with a lifespan as long as Brahmā's, the wise cannot repay you, remembering your kindness with ever-growing joy. For you shake off the ills of embodied beings from within and without, as the inner guide and as the outer teacher, and so reveal the way to yourself.
श्रीशुक उवाच
इत्युद्धवेनात्यनुरक्तचेतसा
पृष्टो जगत्क्रीडनकः स्वशक्तिभिः ।
गृहीतमूर्तित्रय ईश्वरेश्वरो
जगाद सप्रेममनोहरस्मितः ॥ ११.२९.७ ॥
śrīśuka uvāca
ityuddhavenātyanuraktacetasā
pṛṣṭo jagatkrīḍanakaḥ svaśaktibhiḥ |
gṛhītamūrtitraya īśvareśvaro
jagāda sapremamanoharasmitaḥ || 11.29.7 ||
Shriishuka uvaacha
Ityuddhavenaatyanuraktachetasaa
Prishto jagatkriidanakah svashaktibhih |
Grihiitamuurtitraya iishvareshvaro
Jagaada sapremamanoharasmitah || 11.29.7 ||
श्रीशुकदेव ने कहा: अत्यन्त अनुरक्त चित्त वाले उद्धव के ऐसा पूछने पर, जिनके लिए जगत् एक खिलौना है, जिन्होंने अपनी शक्तियों से तीन रूप धारण किए हैं, वे ईश्वरों के ईश्वर प्रेमपूर्ण मनोहर मुस्कान के साथ बोले।
Śrī Śuka said: Asked in this way by Uddhava, whose heart was utterly devoted to him, the Lord of lords — for whom the world is a plaything, and who by his own powers takes on three forms — replied with a smile full of love and charm.
श्रीभगवानुवाच
हन्त ते कथयिष्यामि मम धर्मान् सुमङ्गलान् ।
याञ्छ्रद्धयाऽऽचरन् मर्त्यो मृत्युं जयति दुर्जयम् ॥ ११.२९.८ ॥
śrībhagavānuvāca
hanta te kathayiṣyāmi mama dharmān sumaṅgalān |
yāñchraddhayā''caran martyo mṛtyuṃ jayati durjayam || 11.29.8 ||
Shriibhagavaanuvaacha
Hanta te kathayishyaami mama dharmaan sumangalaan |
Yaanchhraddhayaa''charan martyo mrityum jayati durjayam || 11.29.8 ||
श्रीभगवान् ने कहा: अच्छा, मैं तुम्हें अपने परम मंगलमय धर्म बताता हूँ, जिनका श्रद्धा से आचरण करके मरणशील मनुष्य उस मृत्यु को भी जीत लेता है जिसे जीतना कठिन है।
The Blessed Lord said: Very well, I will tell you of my deeply auspicious ways of dharma, by following which with faith a mortal overcomes death, so hard to overcome.
कुर्यात् सर्वाणि कर्माणि मदर्थं शनकैः स्मरन् ।
मय्यर्पितमनश्चित्तो मद्धर्मात्ममनोरतिः ॥ ११.२९.९ ॥
kuryāt sarvāṇi karmāṇi madarthaṃ śanakaiḥ smaran |
mayyarpitamanaścitto maddharmātmamanoratiḥ || 11.29.9 ||
Kuryaat sarvaani karmaani madartham shanakaih smaran |
Mayyarpitamanashchitto maddharmaatmamanoratih || 11.29.9 ||
मन और चित्त मुझे अर्पित करके, मेरे धर्म में ही अपने मन का आनन्द पाते हुए, मुझे धीरे-धीरे स्मरण करते हुए सब कर्म मेरे लिए करे।
Let him do all his work for my sake, remembering me without haste, with mind and heart offered to me, and finding his delight in my dharma.
देशान् पुण्यान् आश्रयेत मद्भक्तैः साधुभिः श्रितान् ।
देवासुरमनुष्येषु मद्भक्ताचरितानि च ॥ ११.२९.१० ॥
deśān puṇyān āśrayeta madbhaktaiḥ sādhubhiḥ śritān |
devāsuramanuṣyeṣu madbhaktācaritāni ca || 11.29.10 ||
Deshaan punyaan aashrayeta madbhaktaih saadhubhih shritaan |
Devaasuramanushyeshu madbhaktaacharitaani cha || 11.29.10 ||
मेरे भक्त सन्तों द्वारा बसाए गए पवित्र स्थानों का आश्रय ले, और देवताओं, असुरों तथा मनुष्यों में जो मेरे भक्त हुए हैं, उनके आचरण का अनुसरण करे।
He should resort to holy places where my devotees, good people, have lived, and follow the conduct of my devotees among gods, asuras and humans.
पृथक् सत्रेण वा मह्यं पर्वयात्रामहोत्सवान् ।
कारयेद् गीत नृत्याद्यैः महाराजविभूतिभिः ॥ ११.२९.११ ॥
pṛthak satreṇa vā mahyaṃ parvayātrāmahotsavān |
kārayed gīta nṛtyādyaiḥ mahārājavibhūtibhiḥ || 11.29.11 ||
Prithak satrena vaa mahyam parvayaatraamahotsavaan |
Kaarayed giita nrityaadyaih mahaaraajavibhuutibhih || 11.29.11 ||
अकेले या सबके साथ मिलकर, पर्वों, यात्राओं और महोत्सवों का आयोजन मेरे लिए गीत, नृत्य आदि और राजसी वैभव के साथ करवाए।
On his own or together with others, he should arrange for me festivals on holy days, processions and great celebrations, with singing, dancing and royal splendour.
मामेव सर्वभूतेषु बहिरन्तरपावृतम् ।
ईक्षेतात्मनि चात्मानं यथा खममलाशयः ॥ ११.२९.१२ ॥
māmeva sarvabhūteṣu bahirantarapāvṛtam |
īkṣetātmani cātmānaṃ yathā khamamalāśayaḥ || 11.29.12 ||
Maameva sarvabhuuteshu bahirantarapaavritam |
Iikshetaatmani chaatmaanam yathaa khamamalaashayah || 11.29.12 ||
निर्मल हृदय वाला साधक मुझे ही सब प्राणियों में, बाहर और भीतर, बिना किसी आवरण के, और अपने भीतर भी आत्मा रूप में आकाश की भाँति व्याप्त देखे।
With a pure heart, let him see me alone in all beings, outside and within, uncovered, and see me as the Self within himself too, pervading everything like the sky.
इति सर्वाणि भूतानि मद्भावेन महाद्युते ।
सभाजयन् मन्यमानो ज्ञानं केवलमाश्रितः ॥ ११.२९.१३ ॥
iti sarvāṇi bhūtāni madbhāvena mahādyute |
sabhājayan manyamāno jñānaṃ kevalamāśritaḥ || 11.29.13 ||
Iti sarvaani bhuutaani madbhaavena mahaadyute |
Sabhaajayan manyamaano jnaanam kevalamaashritah || 11.29.13 ||
हे महातेजस्वी! इस प्रकार शुद्ध ज्ञान का आश्रय लेकर, सब प्राणियों को मेरा ही रूप मानते हुए उनका सम्मान करे।
Radiant Uddhava, relying on pure knowledge alone, he should honour all beings in this way, regarding each of them as a presence of me.
ब्राह्मणे पुल्कसे स्तेने ब्रह्मण्येऽर्के स्फुलिङ्गके ।
अक्रूरे क्रूरके चैव समदृक् पण्डितो मतः ॥ ११.२९.१४ ॥
brāhmaṇe pulkase stene brahmaṇye'rke sphuliṅgake |
akrūre krūrake caiva samadṛk paṇḍito mataḥ || 11.29.14 ||
Braahmane pulkase stene brahmanye'rke sphulingake |
Akruure kruurake chaiva samadrik pandito matah || 11.29.14 ||
ब्राह्मण हो या चाण्डाल, चोर हो या ब्राह्मणों का सेवक, सूर्य हो या छोटी-सी चिंगारी, दयालु हो या क्रूर — जो सबमें समदृष्टि रखता है, वही पण्डित माना जाता है।
Whether toward a brāhmaṇa or an outcaste, a thief or one devoted to brāhmaṇas, the sun or a tiny spark, the gentle or the cruel — one who sees them all equally is the one counted wise.
नरेष्वभीक्ष्णं मद्भावं पुंसो भावयतोऽचिरात् ।
स्पर्धासूयातिरस्काराः साहङ्कारा वियन्ति हि ॥ ११.२९.१५ ॥
nareṣvabhīkṣṇaṃ madbhāvaṃ puṃso bhāvayato'cirāt |
spardhāsūyātiraskārāḥ sāhaṅkārā viyanti hi || 11.29.15 ||
Nareshvabhiikshnam madbhaavam pumso bhaavayato'chiraat |
Spardhaasuuyaatiraskaaraah saahankaaraa viyanti hi || 11.29.15 ||
जो मनुष्य निरन्तर सब लोगों में मेरी भावना करता है, उसके भीतर से होड़, ईर्ष्या और तिरस्कार, अहंकार के साथ, शीघ्र ही मिट जाते हैं।
A person who constantly cultivates the sense of my presence in others soon finds rivalry, envy and contempt, together with ego, falling away.
विसृज्य स्मयमानान् स्वान् दृशं व्रीडां च दैहिकीम् ।
प्रणमेद् दण्डवद् भूमौ अश्वचाण्डालगोखरम् ॥ ११.२९.१६ ॥
visṛjya smayamānān svān dṛśaṃ vrīḍāṃ ca daihikīm |
praṇamed daṇḍavad bhūmau aśvacāṇḍālagokharam || 11.29.16 ||
Visrijya smayamaanaan svaan drisham vriidaam cha daihikiim |
Pranamed dandavad bhuumau ashvachaandaalagokharam || 11.29.16 ||
हँसी उड़ाने वाले अपने लोगों की परवाह छोड़कर, देह-भाव वाली दृष्टि और लज्जा को त्यागकर, घोड़े, चाण्डाल, गाय और गधे तक को भूमि पर दण्ड की भाँति गिरकर प्रणाम करे।
Setting aside his own people who laugh at him, and dropping the body-based outlook and its embarrassment, he should bow down full-length on the ground even before a horse, an outcaste, a cow or a donkey.
यावत् सर्वेषु भूतेषु मद्भावो नोपजायते ।
तावदेवमुपासीत वाङ्मनःकायवृत्तिभिः ॥ ११.२९.१७ ॥
yāvat sarveṣu bhūteṣu madbhāvo nopajāyate |
tāvadevamupāsīta vāṅmanaḥkāyavṛttibhiḥ || 11.29.17 ||
Yaavat sarveshu bhuuteshu madbhaavo nopajaayate |
Taavadevamupaasiita vaanmanahkaayavrittibhih || 11.29.17 ||
जब तक सब प्राणियों में मेरी भावना उत्पन्न न हो जाए, तब तक वाणी, मन और शरीर की सभी वृत्तियों से इसी प्रकार उपासना करता रहे।
Until the sense of my presence in all beings has arisen, he should keep worshipping in this way with every activity of speech, mind and body.
सर्वं ब्रह्मात्मकं तस्य विद्ययाऽऽत्ममनीषया ।
परिपश्यन् उपरमेत् सर्वतो मुक्तसंशयः ॥ ११.२९.१८ ॥
sarvaṃ brahmātmakaṃ tasya vidyayā''tmamanīṣayā |
paripaśyan uparamet sarvato muktasaṃśayaḥ || 11.29.18 ||
Sarvam brahmaatmakam tasya vidyayaa''tmamaniishayaa |
Paripashyan uparamet sarvato muktasamshayah || 11.29.18 ||
उस साधक को आत्म-विवेक से उत्पन्न ज्ञान द्वारा सब कुछ ब्रह्मस्वरूप दिखने लगता है; तब संशय से पूर्णतः मुक्त होकर वह सब ओर से उपराम हो जाए।
Through knowledge born of insight into the Self, he comes to see everything as Brahman; then, freed of all doubt, he may rest from every pursuit.
अयं हि सर्वकल्पानां सध्रीचीनो मतो मम ।
मद्भावः सर्वभूतेषु मनोवाक्कायवृत्तिभिः ॥ ११.२९.१९ ॥
ayaṃ hi sarvakalpānāṃ sadhrīcīno mato mama |
madbhāvaḥ sarvabhūteṣu manovākkāyavṛttibhiḥ || 11.29.19 ||
Ayam hi sarvakalpaanaam sadhriichiino mato mama |
Madbhaavah sarvabhuuteshu manovaakkaayavrittibhih || 11.29.19 ||
मेरे मत में सब साधनों में यही सबसे उचित है कि मन, वाणी और शरीर की वृत्तियों से सब प्राणियों में मेरी भावना की जाए।
Of all methods, I consider this the most fitting: to sense my presence in all beings through the workings of mind, speech and body.
न ह्यङ्गोपक्रमे ध्वंसो मद्धर्मस्योद्धवाण्वपि ।
मया व्यवसितः सम्यङ् निर्गुणत्वादनाशिषः ॥ ११.२९.२० ॥
na hyaṅgopakrame dhvaṃso maddharmasyoddhavāṇvapi |
mayā vyavasitaḥ samyaṅ nirguṇatvādanāśiṣaḥ || 11.29.20 ||
Na hyangopakrame dhvamso maddharmasyoddhavaanvapi |
Mayaa vyavasitah samyan nirgunatvaadanaashishah || 11.29.20 ||
प्रिय उद्धव! मेरे इस धर्म को आरम्भ कर देने पर उसका अणु-मात्र भी नाश नहीं होता; क्योंकि निष्काम होने से यह गुणों से परे है, और मैंने ही इसे भली-भाँति स्थापित किया है।
Dear Uddhava, once this dharma of mine is begun, not even the smallest part of it is lost; since it seeks no reward it is beyond the guṇas, and I myself have firmly established it.
यो यो मयि परे धर्मः कल्प्यते निष्फलाय चेत् ।
तदायासो निरर्थः स्याद् भयादेरिव सत्तम ॥ ११.२९.२१ ॥
yo yo mayi pare dharmaḥ kalpyate niṣphalāya cet |
tadāyāso nirarthaḥ syād bhayāderiva sattama || 11.29.21 ||
Yo yo mayi pare dharmah kalpyate nishphalaaya chet |
Tadaayaaso nirarthah syaad bhayaaderiva sattama || 11.29.21 ||
हे साधुश्रेष्ठ! भय आदि से किया गया व्यर्थ परिश्रम भी, यदि फल की इच्छा के बिना मुझ परमेश्वर को अर्पित किया जाए, तो वह भी धर्म बन जाता है।
Best of the good, even a pointless exertion, like one made out of fear and the like, becomes dharma when it is offered to me, the Supreme, with no fruit in view. (The line is compressed and is construed in more than one way.)
एषा बुद्धिमतां बुद्धिः मनीषा च मनीषिणाम् ।
यत्सत्यमनृतेनेह मर्त्येनाप्नोति मामृतम् ॥ ११.२९.२२ ॥
eṣā buddhimatāṃ buddhiḥ manīṣā ca manīṣiṇām |
yatsatyamanṛteneha martyenāpnoti māmṛtam || 11.29.22 ||
Eshaa buddhimataam buddhih maniishaa cha maniishinaam |
Yatsatyamanriteneha martyenaapnoti maamritam || 11.29.22 ||
बुद्धिमानों की बुद्धि और मनीषियों की मनीषा यही है कि इसी असत्य और मरणशील शरीर के द्वारा यहीं मुझ सत्य और अमृत को प्राप्त किया जाए।
This is the wisdom of the wise and the insight of the thoughtful: that here, by means of what is unreal and mortal, one reaches me, the real and the immortal.
एष तेऽभिहितः कृत्स्नो ब्रह्मवादस्य सङ्ग्रहः ।
समासव्यासविधिना देवानामपि दुर्गमः ॥ ११.२९.२३ ॥
eṣa te'bhihitaḥ kṛtsno brahmavādasya saṅgrahaḥ |
samāsavyāsavidhinā devānāmapi durgamaḥ || 11.29.23 ||
Esha te'bhihitah kritsno brahmavaadasya sangrahah |
Samaasavyaasavidhinaa devaanaamapi durgamah || 11.29.23 ||
इस प्रकार मैंने तुम्हें संक्षेप और विस्तार दोनों रीतियों से ब्रह्म-विद्या का सम्पूर्ण सार बता दिया, जो देवताओं के लिए भी दुर्गम है।
I have now given you the complete essence of the teaching about Brahman, in brief and in detail, a teaching hard to reach even for the gods.
अभीक्ष्णशस्ते गदितं ज्ञानं विस्पष्टयुक्तिमत् ।
एतद् विज्ञाय मुच्येत पुरुषो नष्टसंशयः ॥ ११.२९.२४ ॥
abhīkṣṇaśaste gaditaṃ jñānaṃ vispaṣṭayuktimat |
etad vijñāya mucyeta puruṣo naṣṭasaṃśayaḥ || 11.29.24 ||
Abhiikshnashaste gaditam jnaanam vispashtayuktimat |
Etad vijnaaya muchyeta purusho nashtasamshayah || 11.29.24 ||
मैंने तुम्हें बार-बार स्पष्ट युक्तियों सहित यह ज्ञान बताया है; इसे भली-भाँति जानकर मनुष्य संशय-रहित होकर मुक्त हो जाता है।
Again and again I have set out this knowledge for you with clear reasoning. Understanding it, a person is freed, his doubts destroyed.
सुविविक्तं तव प्रश्नं मयैतदपि धारयेत् ।
सनातनं ब्रह्मगुह्यं परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ ११.२९.२५ ॥
suviviktaṃ tava praśnaṃ mayaitadapi dhārayet |
sanātanaṃ brahmaguhyaṃ paraṃ brahmādhigacchati || 11.29.25 ||
Suviviktam tava prashnam mayaitadapi dhaarayet |
Sanaatanam brahmaguhyam param brahmaadhigachchhati || 11.29.25 ||
तुम्हारे प्रश्न और मेरे इस स्पष्ट उत्तर को जो धारण करता है, वह वेदों के सनातन रहस्य, परब्रह्म को प्राप्त होता है।
Whoever holds in mind this clearly unfolded exchange — your questions and my answers — reaches the Supreme Brahman, the eternal secret of the Veda.
य एतन्मम भक्तेषु सम्प्रदद्यात् सुपुष्कलम् ।
तस्याहं ब्रह्मदायस्य ददाम्यात्मानमात्मना ॥ ११.२९.२६ ॥
ya etanmama bhakteṣu sampradadyāt supuṣkalam |
tasyāhaṃ brahmadāyasya dadāmyātmānamātmanā || 11.29.26 ||
Ya etanmama bhakteshu sampradadyaat supushkalam |
Tasyaaham brahmadaayasya dadaamyaatmaanamaatmanaa || 11.29.26 ||
जो इसे मेरे भक्तों को उदारता से भरपूर प्रदान करता है, उस ब्रह्मज्ञान देने वाले को मैं स्वयं अपने आप को दे देता हूँ।
Whoever shares this generously with my devotees gives the gift of Brahman; to such a giver I give my very Self.
य एतत् समधीयीत पवित्रं परमं शुचि ।
स पूयेताहरहर्मां ज्ञानदीपेन दर्शयन् ॥ ११.२९.२७ ॥
ya etat samadhīyīta pavitraṃ paramaṃ śuci |
sa pūyetāharaharmāṃ jñānadīpena darśayan || 11.29.27 ||
Ya etat samadhiiyiita pavitram paramam shuchi |
Sa puuyetaaharaharmaam jnaanadiipena darshayan || 11.29.27 ||
जो इस परम पवित्र और निर्मल संवाद का भली-भाँति अध्ययन करता है और ज्ञान के दीपक से दूसरों को मेरा दर्शन कराता है, वह प्रतिदिन शुद्ध होता जाता है।
Whoever studies this supremely holy and pure teaching is purified day after day, as with the lamp of knowledge he shows me to others.
य एतत् श्रद्धया नित्यं अव्यग्रः शृणुयान्नरः ।
मयि भक्तिं परां कुर्वन् कर्मभिर्न स बध्यते ॥ ११.२९.२८ ॥
ya etat śraddhayā nityaṃ avyagraḥ śṛṇuyānnaraḥ |
mayi bhaktiṃ parāṃ kurvan karmabhirna sa badhyate || 11.29.28 ||
Ya etat shraddhayaa nityam avyagrah shrinuyaannarah |
Mayi bhaktim paraam kurvan karmabhirna sa badhyate || 11.29.28 ||
जो मनुष्य श्रद्धा के साथ, स्थिर मन से इसे नित्य सुनता है और मुझमें परम भक्ति रखता है, वह कर्मों से नहीं बँधता।
A person who listens to this every day with faith and an undistracted mind, cultivating supreme devotion to me, is not bound by his actions.
अप्युद्धव त्वया ब्रह्म सखे समवधारितम् ।
अपि ते विगतो मोहः शोकश्चासौ मनोभवः ॥ ११.२९.२९ ॥
apyuddhava tvayā brahma sakhe samavadhāritam |
api te vigato mohaḥ śokaścāsau manobhavaḥ || 11.29.29 ||
Apyuddhava tvayaa brahma sakhe samavadhaaritam |
Api te vigato mohah shokashchaasau manobhavah || 11.29.29 ||
सखा उद्धव! क्या तुमने ब्रह्म को भली-भाँति समझ लिया? क्या तुम्हारा मोह और मन से उपजा वह शोक दूर हो गया?
Uddhava, my friend, have you truly grasped Brahman? Has your confusion gone, and that grief which arose in your mind?
नैतत्त्वया दाम्भिकाय नास्तिकाय शठाय च ।
अशुश्रूषोरभक्ताय दुर्विनीताय दीयताम् ॥ ११.२९.३० ॥
naitattvayā dāmbhikāya nāstikāya śaṭhāya ca |
aśuśrūṣorabhaktāya durvinītāya dīyatām || 11.29.30 ||
Naitattvayaa daambhikaaya naastikaaya shathaaya cha |
Ashushruushorabhaktaaya durviniitaaya diiyataam || 11.29.30 ||
यह ज्ञान तुम किसी दम्भी, नास्तिक, कपटी, सुनने की इच्छा न रखने वाले, भक्तिहीन या उद्दण्ड व्यक्ति को मत देना।
Do not pass this on to anyone hypocritical, faithless or deceitful, nor to one who has no wish to listen, lacks devotion or is arrogant.
एतैर्दोषैर्विहीनाय ब्रह्मण्याय प्रियाय च ।
साधवे शुचये ब्रूयाद् भक्तिः स्यात् शूद्रयोषिताम् ॥ ११.२९.३१ ॥
etairdoṣairvihīnāya brahmaṇyāya priyāya ca |
sādhave śucaye brūyād bhaktiḥ syāt śūdrayoṣitām || 11.29.31 ||
Etairdoshairvihiinaaya brahmanyaaya priyaaya cha |
Saadhave shuchaye bruuyaad bhaktih syaat shuudrayoshitaam || 11.29.31 ||
जो इन दोषों से रहित हो, ब्राह्मणों का हितैषी, प्रिय, साधु-स्वभाव और पवित्र हो, उसे यह बताना चाहिए; और यदि भक्ति हो तो शूद्रों और स्त्रियों को भी।
Speak of it to one free of these faults — someone devoted to brāhmaṇas, dear to you, good-hearted and pure — and to śūdras and women as well, if they have devotion.
नैतद् विज्ञाय जिज्ञासोः ज्ञातव्यं अवशिष्यते ।
पीत्वा पीयूषममृतं पातव्यं नावशिष्यते ॥ ११.२९.३२ ॥
naitad vijñāya jijñāsoḥ jñātavyaṃ avaśiṣyate |
pītvā pīyūṣamamṛtaṃ pātavyaṃ nāvaśiṣyate || 11.29.32 ||
Naitad vijnaaya jijnaasoh jnaatavyam avashishyate |
Piitvaa piiyuushamamritam paatavyam naavashishyate || 11.29.32 ||
जिज्ञासु के लिए इसे जान लेने के बाद जानने को कुछ शेष नहीं रहता, जैसे अमृत पी लेने पर पीने को कुछ शेष नहीं रहता।
Once a seeker has understood this, nothing is left for him to know, just as nothing remains to be drunk once one has drunk the nectar of immortality.
ज्ञाने कर्मणि योगे च वार्तायां दण्डधारणे ।
यावानर्थो नृणां तात तावांस्तेऽहं चतुर्विधः ॥ ११.२९.३३ ॥
jñāne karmaṇi yoge ca vārtāyāṃ daṇḍadhāraṇe |
yāvānartho nṛṇāṃ tāta tāvāṃste'haṃ caturvidhaḥ || 11.29.33 ||
Jnaane karmani yoge cha vaartaayaam dandadhaarane |
Yaavaanartho nrinaam taata taavaamste'ham chaturvidhah || 11.29.33 ||
प्रिय! ज्ञान, कर्म, योग, व्यापार और राज-दण्ड — इन सबमें मनुष्यों को जितना भी प्रयोजन मिलता है, वह सब तुम्हारे लिए मैं ही हूँ, चारों पुरुषार्थों के रूप में।
My dear, whatever purpose people pursue through knowledge, ritual work, yoga, trade or the rule of law, all that I am for you, in four forms (the four aims of life).
मर्त्यो यदा त्यक्तसमस्तकर्मा
निवेदितात्मा विचिकीर्षितो मे ।
तदामृतत्वं प्रतिपद्यमानो
मयाऽऽत्मभूयाय च कल्पते वै ॥ ११.२९.३४ ॥
martyo yadā tyaktasamastakarmā
niveditātmā vicikīrṣito me |
tadāmṛtatvaṃ pratipadyamāno
mayā''tmabhūyāya ca kalpate vai || 11.29.34 ||
Martyo yadaa tyaktasamastakarmaa
Niveditaatmaa vichikiirshito me |
Tadaamritatvam pratipadyamaano
Mayaa''tmabhuuyaaya cha kalpate vai || 11.29.34 ||
जब मनुष्य सब कर्मों को छोड़कर अपने को मुझे सौंप देता है, तब वह मेरा विशेष प्रिय बन जाता है; अमरत्व को प्राप्त होता हुआ वह मेरे साथ एकरूपता के योग्य हो जाता है।
When a mortal lets go of all his undertakings and gives himself to me, he becomes one I wish to favour; entering immortality, he becomes fit to share my own being.
श्रीशुक उवाच
स एवमादर्शितयोगमार्गः
तदोत्तमःश्लोकवचो निशम्य ।
बद्धाञ्जलिः प्रीत्युपरुद्धकण्ठो
न किञ्चिदूचेऽश्रुपरिप्लुताक्षः ॥ ११.२९.३५ ॥
śrīśuka uvāca
sa evamādarśitayogamārgaḥ
tadottamaḥślokavaco niśamya |
baddhāñjaliḥ prītyuparuddhakaṇṭho
na kiñcidūce'śrupariplutākṣaḥ || 11.29.35 ||
Shriishuka uvaacha
Sa evamaadarshitayogamaargah
Tadottamahshlokavacho nishamya |
Baddhaanjalih priityuparuddhakantho
Na kinchiduuche'shrupariplutaakshah || 11.29.35 ||
श्रीशुकदेव ने कहा: इस प्रकार योग का मार्ग दिखाए जाने पर, उत्तमश्लोक (श्रीकृष्ण) के वचन सुनकर उद्धव हाथ जोड़े खड़े रहे; प्रेम से उनका गला रुँध गया, आँखें आँसुओं से भर आईं, और वे कुछ भी न बोल सके।
Śrī Śuka said: Having been shown the path of yoga in this way and having heard the words of Kṛṣṇa of glorious fame, Uddhava stood with joined palms; his throat choked with love, his eyes swimming with tears, and he could say nothing.
विष्टभ्य चित्तं प्रणयावघूर्णं
धैर्येण राजन्बहुमन्यमानः ।
कृताञ्जलिः प्राह यदुप्रवीरं
शीर्ष्णा स्पृशंस्तच्चरणारविन्दम् ॥ ११.२९.३६ ॥
viṣṭabhya cittaṃ praṇayāvaghūrṇaṃ
dhairyeṇa rājanbahumanyamānaḥ |
kṛtāñjaliḥ prāha yadupravīraṃ
śīrṣṇā spṛśaṃstaccaraṇāravindam || 11.29.36 ||
Vishtabhya chittam pranayaavaghuurnam
Dhairyena raajanbahumanyamaanah |
Kritaanjalih praaha yadupraviiram
Shiirshnaa sprishamstachcharanaaravindam || 11.29.36 ||
हे राजन्! प्रेम से डोलते चित्त को धैर्य से संभालकर, अपने को परम कृतार्थ मानते हुए, उद्धव ने यदुवीर श्रीकृष्ण के चरण-कमलों को सिर से छूकर हाथ जोड़कर कहा।
O king, steadying with resolve a heart that reeled with love, and counting himself deeply blessed, Uddhava touched his head to the lotus feet of the hero of the Yadus and spoke with folded hands.
श्रीउद्धव उवाच
विद्रावितो मोहमहान्धकारो
य आश्रितो मे तव सन्निधानात् ।
विभावसोः किं नु समीपगस्य
शीतं तमो भीः प्रभवन्त्यजाद्य ॥ ११.२९.३७ ॥
śrīuddhava uvāca
vidrāvito mohamahāndhakāro
ya āśrito me tava sannidhānāt |
vibhāvasoḥ kiṃ nu samīpagasya
śītaṃ tamo bhīḥ prabhavantyajādya || 11.29.37 ||
Shriiuddhava uvaacha
Vidraavito mohamahaandhakaaro
Ya aashrito me tava sannidhaanaat |
Vibhaavasoh kim nu samiipagasya
Shiitam tamo bhiih prabhavantyajaadya || 11.29.37 ||
उद्धव ने कहा: हे अजन्मा, आदिदेव! आपकी निकटता से मेरे भीतर बसा मोह का महा-अंधकार भाग गया। जो अग्नि के पास पहुँच गया हो, उसे क्या ठंड, अँधेरा और भय सता सकते हैं?
Uddhava said: Unborn, primal Lord, the vast darkness of delusion that had taken hold of me has been driven off by your presence. Can cold, darkness or fear touch one who has come close to a fire?
प्रत्यर्पितो मे भवतानुकम्पिना
भृत्याय विज्ञानमयः प्रदीपः ।
हित्वा कृतज्ञस्तव पादमूलं
कोऽन्यत् समीयाच्छरणं त्वदीयम् ॥ ११.२९.३८ ॥
pratyarpito me bhavatānukampinā
bhṛtyāya vijñānamayaḥ pradīpaḥ |
hitvā kṛtajñastava pādamūlaṃ
ko'nyat samīyāccharaṇaṃ tvadīyam || 11.29.38 ||
Pratyarpito me bhavataanukampinaa
Bhrityaaya vijnaanamayah pradiipah |
Hitvaa kritajnastava paadamuulam
Ko'nyat samiiyaachchharanam tvadiiyam || 11.29.38 ||
आपने कृपा करके अपने सेवक को विज्ञानमय दीपक फिर से लौटा दिया है। कौन कृतज्ञ व्यक्ति आपके चरणों को छोड़कर किसी और की शरण जाएगा?
In your compassion you have given back to your servant the lamp of true understanding. What grateful person would leave the ground at your feet and go to any other refuge?
वृक्णश्च मे सुदृढः स्नेहपाशो
दाशार्हवृष्ण्यन्धकसात्वतेषु ।
प्रसारितः सृष्टिविवृद्धये त्वया
स्वमायया ह्यात्मसुबोधहेतिना ॥ ११.२९.३९ ॥
vṛkṇaśca me sudṛḍhaḥ snehapāśo
dāśārhavṛṣṇyandhakasātvateṣu |
prasāritaḥ sṛṣṭivivṛddhaye tvayā
svamāyayā hyātmasubodhahetinā || 11.29.39 ||
Vriknashcha me sudridhah snehapaasho
Daashaarhavrishnyandhakasaatvateshu |
Prasaaritah srishtivivriddhaye tvayaa
Svamaayayaa hyaatmasubodhahetinaa || 11.29.39 ||
आपने सृष्टि के विस्तार के लिए अपनी माया से दाशार्ह, वृष्णि, अन्धक और सात्वत कुलों में जो मेरे स्नेह का दृढ़ पाश फैलाया था, उसे आपने आत्मज्ञान के शस्त्र से काट दिया है।
The strong noose of affection that bound me to the Dāśārhas, Vṛṣṇis, Andhakas and Sātvatas — spread by your own māyā for the growth of creation — you have cut through with the blade of knowledge of the Self.
नमोऽस्तु ते महायोगिन् प्रपन्नमनुशाधि माम् ।
यथा त्वच्चरणाम्भोजे रतिः स्यादनपायिनी ॥ ११.२९.४० ॥
namo'stu te mahāyogin prapannamanuśādhi mām |
yathā tvaccaraṇāmbhoje ratiḥ syādanapāyinī || 11.29.40 ||
Namo'stu te mahaayogin prapannamanushaadhi maam |
Yathaa tvachcharanaambhoje ratih syaadanapaayinii || 11.29.40 ||
हे महायोगी! आपको नमस्कार है। मैं आपकी शरण में हूँ; मुझे ऐसी शिक्षा दीजिए जिससे आपके चरण-कमलों में मेरी प्रीति कभी न छूटे।
Salutations to you, great master of yoga. I have come to you for refuge; instruct me so that my love for your lotus feet may never fade.
श्रीभगवानुवाच
गच्छोद्धव मयाऽऽदिष्टो बदर्याख्यं ममाश्रमम् ।
तत्र मत्पादतीर्थोदे स्नानोपस्पर्शनैः शुचिः ॥ ११.२९.४१ ॥
śrībhagavānuvāca
gacchoddhava mayā''diṣṭo badaryākhyaṃ mamāśramam |
tatra matpādatīrthode snānopasparśanaiḥ śuciḥ || 11.29.41 ||
Shriibhagavaanuvaacha
Gachchhoddhava mayaa''dishto badaryaakhyam mamaashramam |
Tatra matpaadatiirthode snaanopasparshanaih shuchih || 11.29.41 ||
श्रीभगवान् ने कहा: उद्धव! मेरी आज्ञा से तुम बदरी नामक मेरे आश्रम को जाओ। वहाँ मेरे चरणों से पवित्र हुए तीर्थ-जल में स्नान और आचमन करके शुद्ध होओ।
The Blessed Lord said: Go, Uddhava, as I direct you, to my hermitage called Badarī. There, purify yourself by bathing in and sipping the sacred water that flows from my feet.
ईक्षयालकनन्दाया विधूताशेषकल्मषः ।
वसानो वल्कलान्यङ्ग वन्यभुक्सुखनिःस्पृहः ॥ ११.२९.४२ ॥
īkṣayālakanandāyā vidhūtāśeṣakalmaṣaḥ |
vasāno valkalānyaṅga vanyabhuksukhaniḥspṛhaḥ || 11.29.42 ||
Iikshayaalakanandaayaa vidhuutaasheshakalmashah |
Vasaano valkalaanyanga vanyabhuksukhanihsprihah || 11.29.42 ||
प्रिय! अलकनन्दा के दर्शन से सब पापों से मुक्त होकर, वल्कल वस्त्र पहनकर, वन के फल-मूल खाते हुए, सुख-भोगों की इच्छा से रहित होकर रहो।
My dear, cleansed of every fault by the sight of the Alakanandā, dress in bark, live on what the forest gives, and stay free of longing for comforts.
तितिक्षुः द्वन्द्वमात्राणां सुशीलः संयतेन्द्रियः ।
शान्तः समाहितधिया ज्ञानविज्ञानसंयुतः ॥ ११.२९.४३ ॥
titikṣuḥ dvandvamātrāṇāṃ suśīlaḥ saṃyatendriyaḥ |
śāntaḥ samāhitadhiyā jñānavijñānasaṃyutaḥ || 11.29.43 ||
Titikshuh dvandvamaatraanaam sushiilah samyatendriyah |
Shaantah samaahitadhiyaa jnaanavijnaanasamyutah || 11.29.43 ||
सुख-दुःख जैसे द्वन्द्वों को सहन करते हुए, सुशील, संयमित इन्द्रियों वाले, शान्त, एकाग्र बुद्धि वाले और ज्ञान-विज्ञान से युक्त होकर रहो।
Bear patiently the pairs of opposites; be gentle in conduct and restrained in the senses, calm, with a collected mind, and endowed with both knowledge and realised understanding.
मत्तोऽनुशिक्षितं यत्ते विविक्तमनुभावयन् ।
मय्यावेशितवाक्चित्तो मद्धर्मनिरतो भव ।
अतिव्रज्य गतीस्तिस्रो मामेष्यसि ततः परम् ॥ ११.२९.४४ ॥
matto'nuśikṣitaṃ yatte viviktamanubhāvayan |
mayyāveśitavākcitto maddharmanirato bhava |
ativrajya gatīstisro māmeṣyasi tataḥ param || 11.29.44 ||
Matto'nushikshitam yatte viviktamanubhaavayan |
Mayyaaveshitavaakchitto maddharmanirato bhava |
Ativrajya gatiistisro maameshyasi tatah param || 11.29.44 ||
मुझसे तुमने जो सीखा है, उस पर एकान्त में भली-भाँति मनन करते हुए, वाणी और चित्त मुझमें लगाकर मेरे धर्म में निरत रहो। इस प्रकार तीनों गतियों को पार करके तुम उसके बाद मुझे प्राप्त होगे।
Reflecting in solitude on what you have learned from me, with speech and mind absorbed in me, stay devoted to my dharma. Passing beyond the three paths of the guṇas, you will then come to me.
श्रीशुक उवाच
स एवमुक्तो हरिमेधसोद्धवः
प्रदक्षिणं तं परिसृत्य पादयोः ।
शिरो निधायाश्रुकलाभिरार्द्रधीः
न्यषिञ्चदद्वन्द्वपरोऽप्यपक्रमे ॥ ११.२९.४५ ॥
śrīśuka uvāca
sa evamukto harimedhasoddhavaḥ
pradakṣiṇaṃ taṃ parisṛtya pādayoḥ |
śiro nidhāyāśrukalābhirārdradhīḥ
nyaṣiñcadadvandvaparo'pyapakrame || 11.29.45 ||
Shriishuka uvaacha
Sa evamukto harimedhasoddhavah
Pradakshinam tam parisritya paadayoh |
Shiro nidhaayaashrukalaabhiraardradhiih
Nyashinchadadvandvaparo'pyapakrame || 11.29.45 ||
श्रीशुकदेव ने कहा: जिनकी बुद्धि संसार को हर लेती है, उन श्रीहरि के ऐसा कहने पर उद्धव ने उनकी परिक्रमा की और उनके चरणों पर सिर रख दिया। द्वन्द्वों से परे होकर भी, विदा के समय उनका हृदय भीग गया और उन्होंने आँसुओं की बूँदों से प्रभु के चरण सींच दिए।
Śrī Śuka said: Addressed in this way by Hari, whose wisdom takes away the world's bondage, Uddhava walked around him in reverence and laid his head at his feet. Though he had risen above the pairs of opposites, at the moment of parting his heart melted, and he bathed those feet with his tears.
सुदुस्त्यजस्नेहवियोगकातरो
न शक्नुवंस्तं परिहातुमातुरः ।
कृच्छ्रं ययौ मूर्धनि भर्तृपादुके
बिभ्रन् नमस्कृत्य ययौ पुनः पुनः ॥ ११.२९.४६ ॥
sudustyajasnehaviyogakātaro
na śaknuvaṃstaṃ parihātumāturaḥ |
kṛcchraṃ yayau mūrdhani bhartṛpāduke
bibhran namaskṛtya yayau punaḥ punaḥ || 11.29.46 ||
Sudustyajasnehaviyogakaataro
Na shaknuvamstam parihaatumaaturah |
Krichchhram yayau muurdhani bhartripaaduke
Bibhran namaskritya yayau punah punah || 11.29.46 ||
जिस स्नेह को छोड़ना अत्यन्त कठिन था, उसके वियोग से व्याकुल होकर वे उन्हें छोड़कर जा नहीं पा रहे थे। अन्त में स्वामी की पादुकाएँ सिर पर रखकर, बार-बार प्रणाम करते हुए, बड़ी कठिनाई से वे चले गए।
Anguished at parting from a love so hard to give up, and distraught, he could not bring himself to leave. At last, carrying his master's sandals on his head and bowing again and again, he went away, though it was very hard.
ततस्तमन्तर्हृदि सन्निवेश्य
गतो महाभागवतो विशालाम् ।
यथोपदिष्टां जगदेकबन्धुना
तपः समास्थाय हरेरगाद् गतिम् ॥ ११.२९.४७ ॥
tatastamantarhṛdi sanniveśya
gato mahābhāgavato viśālām |
yathopadiṣṭāṃ jagadekabandhunā
tapaḥ samāsthāya hareragād gatim || 11.29.47 ||
Tatastamantarhridi sanniveshya
Gato mahaabhaagavato vishaalaam |
Yathopadishtaam jagadekabandhunaa
Tapah samaasthaaya hareragaad gatim || 11.29.47 ||
तत्पश्चात् उन्हें हृदय में भीतर बसाकर वे महान् भागवत विशाला (बदरी) गए। जगत् के एकमात्र बन्धु के उपदेश के अनुसार तप का आश्रय लेकर उन्होंने श्रीहरि की गति प्राप्त की।
Then, having enshrined him deep within his heart, the great devotee went to Viśālā (Badarī). Taking up austerity as the one friend of the world had instructed, he attained Hari's own state.
य एतद् आनन्दसमुद्रसम्भृतं
ज्ञानामृतं भागवताय भाषितम् ।
कृष्णेन योगेश्वरसेविताङ्घ्रिणा
सच्छ्रद्धयाऽऽसेव्य जगद्विमुच्यते ॥ ११.२९.४८ ॥
ya etad ānandasamudrasambhṛtaṃ
jñānāmṛtaṃ bhāgavatāya bhāṣitam |
kṛṣṇena yogeśvarasevitāṅghriṇā
sacchraddhayā''sevya jagadvimucyate || 11.29.48 ||
Ya etad aanandasamudrasambhritam
Jnaanaamritam bhaagavataaya bhaashitam |
Krishnena yogeshvarasevitaanghrinaa
Sachchhraddhayaa''sevya jagadvimuchyate || 11.29.48 ||
आनन्द के सागर से भरा हुआ यह ज्ञानामृत, जिसे योगेश्वरों द्वारा सेवित चरणों वाले श्रीकृष्ण ने अपने भक्त उद्धव से कहा — जो इसका सच्ची श्रद्धा से सेवन करता है, वह मुक्त होता है, और उसके द्वारा जगत् भी।
This nectar of knowledge, gathered from the ocean of bliss, was spoken to his devotee by Kṛṣṇa, whose feet the masters of yoga serve. Whoever takes it in with true faith is set free, and through such a person the world as well. (The syntax of 'the world' here is irregular and read in more than one way.)
भवभयमपहन्तुं ज्ञानविज्ञानसारं
निगमकृद् उपजह्रे भृङ्गवद् वेदसारम् ।
अमृतमुदधितश्चा पाययद् भृत्यवर्गान्
पुरुषं ऋषभमाद्यं कृष्णसंज्ञं नतोऽस्मि ॥ ११.२९.४९ ॥
bhavabhayamapahantuṃ jñānavijñānasāraṃ
nigamakṛd upajahre bhṛṅgavad vedasāram |
amṛtamudadhitaścā pāyayad bhṛtyavargān
puruṣaṃ ṛṣabhamādyaṃ kṛṣṇasaṃjñaṃ nato'smi || 11.29.49 ||
Bhavabhayamapahantum jnaanavijnaanasaaram
Nigamakrid upajahre bhringavad vedasaaram |
Amritamudadhitashchaa paayayad bhrityavargaan
Purusham rishabhamaadyam krishnasamjnam nato'smi || 11.29.49 ||
संसार के भय को मिटाने के लिए, वेदों के रचयिता जिन प्रभु ने भौंरे की भाँति ज्ञान-विज्ञान का सार, वेदों का सार निकाला, और समुद्र से अमृत निकालकर अपने सेवकों को पिलाया — उन आदि पुरुष, पुरुषश्रेष्ठ, श्रीकृष्ण नाम वाले भगवान् को मैं नमस्कार करता हूँ।
To take away the fear of worldly existence, the maker of the Vedas drew out, as a bee gathers honey, the essence of knowledge and realisation, the essence of the Veda; and he drew nectar from the ocean and gave it to his servants to drink. I bow to that primal Person, the foremost of beings, who is called Kṛṣṇa.