Verse meanings · श्लोकार्थप्रत्येक श्लोक के नीचे दिया गया हिन्दी और अंग्रेज़ी अर्थ AdiVeda का अपना सम्पादकीय अनुवाद है, जो ऊपर दिए गए संस्कृत पाठ से सीधे इस संस्करण के लिए किया गया है। यह पाठ को समझने में सहायता के लिए है — यह किसी प्रकाशित अनुवाद का उद्धरण या कोई पारम्परिक भाष्य नहीं है। जहाँ विभिन्न परम्पराएँ किसी अंश को अलग ढंग से पढ़ती हैं, वहाँ संक्षेप में यह बताया गया है।
The Hindi and English meaning under each verse is AdiVeda's own editorial translation, made directly from the Sanskrit printed here for this edition. It is meant to help you follow the text — it is not quoted from any published translation and it is not a traditional commentary. Where traditions read a passage differently, the meaning says so briefly.
साङ्ख्यकारिका — The Sāṃkhya Kārikā of Īśvarakṛṣṇa
दुःखत्रयाभिघाताज्जिज्ञासा तदपघातके हेतौ ।
दृष्टे साऽपार्था चेन्नैकान्तात्यन्ततोऽभावात् ॥
duḥkhatrayābhighātājjijñāsā tadapaghātake hetau |
dṛṣṭe sā'pārthā cennaikāntātyantato'bhāvāt ||
Duhkhatrayaabhighaataajjijnaasaa tadapaghaatake hetau | drishte saa'paarthaa chennaikaantaatyantato'bhaavaat ||
तीन प्रकार के दुःखों की चोट पड़ने से यह जानने की इच्छा जागती है कि उन्हें मिटाने का उपाय क्या है। यदि कहा जाए कि दिखाई देने वाले उपाय मौजूद हैं, इसलिए यह जिज्ञासा व्यर्थ है — तो ऐसा नहीं, क्योंकि उनसे न तो निश्चित और न ही स्थायी छुटकारा मिलता है।
Because the three kinds of suffering strike us, we want to know what would remove them. If it is said that such inquiry is pointless since obvious remedies exist — no, for those remedies neither work with certainty nor bring lasting relief.
दृष्टवदानुश्रविकः स ह्यविशुद्धिक्षयातिशययुक्तः ।
तद्विपरीतः श्रेयान् व्यक्ताव्यक्तज्ञविज्ञानात् ॥
dṛṣṭavadānuśravikaḥ sa hyaviśuddhikṣayātiśayayuktaḥ |
tadviparītaḥ śreyān vyaktāvyaktajñavijñānāt ||
Drishtavadaanushravikah sa hyavishuddhikshayaatishayayuktah | tadvipariitah shreyaan vyaktaavyaktajnavijnaanaat ||
वेद-विहित (परंपरा से सुना गया) उपाय भी दृष्ट उपाय जैसा ही है, क्योंकि उसमें अशुद्धि, क्षय और ऊँच-नीच का भेद जुड़ा है। इन दोनों से भिन्न और श्रेष्ठ उपाय है — व्यक्त, अव्यक्त और ज्ञाता (पुरुष) का विवेकपूर्ण ज्ञान।
The remedy handed down by scripture is like the visible one, for it is bound up with impurity, exhaustion and degrees of more and less. Better than both is its opposite: discriminating knowledge of the manifest, the unmanifest and the knower.
मूलप्रकृतिरविकृतिर्महदाद्याः प्रकृतिविकृतयः सप्त ।
षोडशकस्तु विकारो न प्रकृतिर्न विकृतिः पुरुषः ॥
mūlaprakṛtiravikṛtirmahadādyāḥ prakṛtivikṛtayaḥ sapta |
ṣoḍaśakastu vikāro na prakṛtirna vikṛtiḥ puruṣaḥ ||
Muulaprakritiravikritirmahadaadyaah prakritivikritayah sapta | shodashakastu vikaaro na prakritirna vikritih purushah ||
मूल प्रकृति किसी का विकार नहीं है। महत् आदि सात तत्त्व प्रकृति भी हैं और विकार भी। सोलह तत्त्व केवल विकार हैं। पुरुष न प्रकृति है, न विकार।
Root prakṛti is not produced from anything. The seven beginning with mahat [the great principle] both produce and are produced. The group of sixteen are products only. Puruṣa is neither producer nor product.
दृष्टमनुमानमाप्तवचनं च सर्वप्रमाणसिद्धत्वात् ।
त्रिविधं प्रमाणमिष्टं प्रमेयसिद्धिः प्रमाणाद्धि ॥
dṛṣṭamanumānamāptavacanaṃ ca sarvapramāṇasiddhatvāt |
trividhaṃ pramāṇamiṣṭaṃ prameyasiddhiḥ pramāṇāddhi ||
Drishtamanumaanamaaptavachanam cha sarvapramaanasiddhatvaat | trividham pramaanamishtam prameyasiddhih pramaanaaddhi ||
प्रत्यक्ष, अनुमान और आप्तवचन (विश्वसनीय का कथन) — ये तीन प्रमाण माने गए हैं, क्योंकि अन्य सभी प्रमाण इन्हीं में आ जाते हैं। जो जानने योग्य है, उसका निश्चय प्रमाण से ही होता है।
Three means of valid knowledge are accepted — perception, inference and reliable testimony — since every other means is contained in these. What is to be known is established only through a means of knowing.
प्रतिविषयाध्यवसायो दृष्टं त्रिविधमनुमानमाख्यातम् ।
तल्लिङ्गलिङ्गिपूर्वकमाप्तश्रुतिराप्तवचनं तु ॥
prativiṣayādhyavasāyo dṛṣṭaṃ trividhamanumānamākhyātam |
talliṅgaliṅgipūrvakamāptaśrutirāptavacanaṃ tu ||
Prativishayaadhyavasaayo drishtam trividhamanumaanamaakhyaatam | tallingalingipuurvakamaaptashrutiraaptavachanam tu ||
प्रत्येक विषय के प्रति होने वाला निश्चयात्मक बोध प्रत्यक्ष है। अनुमान तीन प्रकार का बताया गया है, और वह चिह्न तथा चिह्नवाले (लिंग और लिंगी) के संबंध पर आधारित है। आप्तवचन तो विश्वसनीय श्रुति ही है।
Perception is the definite cognition of each object as it presents itself. Inference is said to be of three kinds and rests on the relation between a sign and what bears the sign. Reliable testimony is trustworthy revealed word.
सामान्यतस्तु दृष्टादतीन्द्रियाणां प्रतीतिरनुमानात् ।
तस्मादपि चासिद्धं परोक्षमाप्तागमात्सिद्धम् ॥
sāmānyatastu dṛṣṭādatīndriyāṇāṃ pratītiranumānāt |
tasmādapi cāsiddhaṃ parokṣamāptāgamātsiddham ||
Saamaanyatastu drishtaadatiindriyaanaam pratiitiranumaanaat | tasmaadapi chaasiddham parokshamaaptaagamaatsiddham ||
इन्द्रियों से परे की वस्तुओं का ज्ञान सामान्यतोदृष्ट अनुमान (सामान्य सहचर्य पर आधारित अनुमान) से होता है। जो परोक्ष वस्तु उससे भी सिद्ध न हो, वह आप्त आगम से सिद्ध होती है।
What lies beyond the senses is known through inference from general correlation. What remains unestablished even by that, being out of sight, is established by reliable tradition.
अतिदूरात् सामीप्यादिन्द्रियघातान्मनोऽनवस्थानात् ।
सौक्ष्म्याद्व्यवधानादभिभवात् समानाभिहाराच्च ॥
atidūrāt sāmīpyādindriyaghātānmano'navasthānāt |
saukṣmyādvyavadhānādabhibhavāt samānābhihārācca ||
Atiduuraat saamiipyaadindriyaghaataanmano'navasthaanaat | saukshmyaadvyavadhaanaadabhibhavaat samaanaabhihaaraachcha ||
किसी वस्तु का बोध न होने के कारण ये हैं — अत्यधिक दूरी, अत्यधिक निकटता, इन्द्रिय की क्षति, मन का स्थिर न होना, सूक्ष्मता, बीच में आड़, किसी प्रबल वस्तु से दब जाना, और समान वस्तुओं में मिल जाना।
[A thing may go unperceived] because it is too far, too near, because a sense is impaired, the mind is unsteady, the thing is too subtle, something intervenes, it is overpowered by something stronger, or it is mixed in with things like itself.
सौक्ष्म्यात्तदनुपलब्धिर्नाभावात् कार्यतस्तदुपलब्धेः ।
महदादि तच्च कार्यं प्रकृतिसरूपं विरूपं च ॥
saukṣmyāttadanupalabdhirnābhāvāt kāryatastadupalabdheḥ |
mahadādi tacca kāryaṃ prakṛtisarūpaṃ virūpaṃ ca ||
Saukshmyaattadanupalabdhirnaabhaavaat kaaryatastadupalabdheh | mahadaadi tachcha kaaryam prakritisaruupam viruupam cha ||
उस (प्रकृति) का अनुभव न होना उसकी सूक्ष्मता के कारण है, उसके अभाव के कारण नहीं, क्योंकि उसके कार्यों से उसका बोध होता है। वे कार्य हैं महत् आदि, जो प्रकृति के समान भी हैं और असमान भी।
That [prakṛti] is not perceived because of its subtlety, not because it does not exist, for it is known through its effects. Those effects are mahat and the rest, which both resemble prakṛti and differ from it.
असदकरणादुपादानग्रहणात् सर्वसम्भवाभावात् ।
शक्तस्य शक्यकरणात् कारणभावाच्च सत्कार्यम् ॥
asadakaraṇādupādānagrahaṇāt sarvasambhavābhāvāt |
śaktasya śakyakaraṇāt kāraṇabhāvācca satkāryam ||
Asadakaranaadupaadaanagrahanaat sarvasambhavaabhaavaat | shaktasya shakyakaranaat kaaranabhaavaachcha satkaaryam ||
कार्य (उत्पत्ति से पहले भी कारण में) विद्यमान रहता है — क्योंकि असत् को उत्पन्न नहीं किया जा सकता; क्योंकि उपादान कारण को ही ग्रहण किया जाता है; क्योंकि हर वस्तु से हर वस्तु नहीं बनती; क्योंकि समर्थ कारण वही उत्पन्न करता है जो उसके लिए संभव है; और क्योंकि कार्य कारण का ही स्वरूप है।
The effect already exists [in its cause]: because what does not exist cannot be brought about; because one seeks out the proper material; because not everything arises from everything; because a capable cause produces only what it is able to; and because the effect is of the nature of its cause.
हेतुमदनित्यमव्यापि सक्रियमनेकमाश्रितं लिङ्गम् ।
सावयवं परतन्त्रं व्यक्तं विपरीतमव्यक्तम् ॥
hetumadanityamavyāpi sakriyamanekamāśritaṃ liṅgam |
sāvayavaṃ paratantraṃ vyaktaṃ viparītamavyaktam ||
Hetumadanityamavyaapi sakriyamanekamaashritam lingam | saavayavam paratantram vyaktam vipariitamavyaktam ||
व्यक्त (प्रकट जगत्) कारणयुक्त, अनित्य, सीमित, क्रियाशील, अनेक, आश्रित, लीन होने वाला, अवयवों वाला और परतंत्र है। अव्यक्त इसके विपरीत है।
The manifest has a cause; it is impermanent, limited, active, many, dependent, a mark that dissolves back, made of parts and subordinate. The unmanifest is the opposite.
त्रिगुणमविवेकि विषयः सामान्यमचेतनं प्रसवधर्मि ।
व्यक्तं तथा प्रधानं तद्विपरीतस्तथा च पुमान् ॥
triguṇamaviveki viṣayaḥ sāmānyamacetanaṃ prasavadharmi |
vyaktaṃ tathā pradhānaṃ tadviparītastathā ca pumān ||
Trigunamaviveki vishayah saamaanyamachetanam prasavadharmi | vyaktam tathaa pradhaanam tadvipariitastathaa cha pumaan ||
व्यक्त तीन गुणों वाला, विवेकरहित, विषय बनने योग्य, सामान्य (सबके लिए साझा), अचेतन और उत्पादन-धर्मी है; प्रधान (अव्यक्त) भी ऐसा ही है। पुरुष इनके विपरीत है, और फिर भी (कुछ बातों में अव्यक्त के) समान भी।
The manifest is made of the three guṇas, undiscriminating, an object, shared in common, unconscious and productive — and so is pradhāna [the unmanifest]. Puruṣa is the opposite of these, and yet in some respects like [the unmanifest].
प्रीत्यप्रीतिविषादात्मकाः प्रकाशप्रवृत्तिनियमार्थाः ।
अन्योन्याभिभवाश्रयजननमिथुनवृत्तयश्च गुणाः ॥
prītyaprītiviṣādātmakāḥ prakāśapravṛttiniyamārthāḥ |
anyonyābhibhavāśrayajananamithunavṛttayaśca guṇāḥ ||
Priityapriitivishaadaatmakaah prakaashapravrittiniyamaarthaah | anyonyaabhibhavaashrayajananamithunavrittayashcha gunaah ||
गुण सुख, दुःख और विषाद स्वरूप हैं; उनका प्रयोजन प्रकाश, प्रवृत्ति और नियमन है; वे एक-दूसरे को दबाते, सहारा देते, उत्पन्न करते और साथ-साथ जोड़ी बनाकर काम करते हैं।
The guṇas are of the nature of pleasure, pain and dullness; they serve to illuminate, to set in motion and to restrain; and they work by overpowering, supporting and producing one another, and by acting in partnership.
सत्त्वं लघु प्रकाशकमिष्टमुपष्टम्भकं चलं च रजः ।
गुरु वरणकमेव तमः प्रदीपवच्चार्थतो वृत्तिः ॥
sattvaṃ laghu prakāśakamiṣṭamupaṣṭambhakaṃ calaṃ ca rajaḥ |
guru varaṇakameva tamaḥ pradīpavaccārthato vṛttiḥ ||
Sattvam laghu prakaashakamishtamupashtambhakam chalam cha rajah | guru varanakameva tamah pradiipavachchaarthato vrittih ||
सत्त्व हल्का और प्रकाशक माना गया है; रजस् उत्तेजक और चंचल है; तमस् भारी और ढकने वाला है। दीपक की तरह (जिसमें तेल, बत्ती और लौ मिलकर जलते हैं) इनकी क्रिया एक ही प्रयोजन के लिए होती है।
Sattva is held to be light and illuminating; rajas is stimulating and restless; tamas is heavy and concealing. Like a lamp [whose oil, wick and flame work together], they operate toward a single purpose.
अविवेक्यादेः सिद्धिस्त्रैगुण्यात् तद्विपर्ययाभावात् ।
कारणगुणात्मकत्वात् कार्यस्याव्यक्तमपि सिद्धम् ॥
avivekyādeḥ siddhistraiguṇyāt tadviparyayābhāvāt |
kāraṇaguṇātmakatvāt kāryasyāvyaktamapi siddham ||
Avivekyaadeh siddhistraigunyaat tadviparyayaabhaavaat | kaaranagunaatmakatvaat kaaryasyaavyaktamapi siddham ||
अविवेक आदि गुण (व्यक्त में) त्रिगुणात्मक होने से और उनके विपरीत का अभाव होने से सिद्ध होते हैं। और क्योंकि कार्य कारण के गुणों वाला ही होता है, इसलिए अव्यक्त भी सिद्ध होता है।
Non-discrimination and the other traits are established from [the manifest] being made of the three guṇas and from the absence of anything contrary to them. And since an effect shares the qualities of its cause, the unmanifest too is established.
भेदानां परिमाणात् समन्वयात् शक्तितः प्रवृत्तेश्च ।
कारणकार्यविभागादविभागाद् वैश्वरूप्यस्य ॥
bhedānāṃ parimāṇāt samanvayāt śaktitaḥ pravṛtteśca |
kāraṇakāryavibhāgādavibhāgād vaiśvarūpyasya ||
Bhedaanaam parimaanaat samanvayaat shaktitah pravritteshcha | kaaranakaaryavibhaagaadavibhaagaad vaishvaruupyasya ||
क्योंकि विशिष्ट वस्तुएँ सीमित परिमाण वाली हैं; क्योंकि उनमें एकरूपता है; क्योंकि प्रवृत्ति शक्ति से होती है; क्योंकि कारण और कार्य का विभाग है; और क्योंकि विश्व के समस्त रूप फिर अविभक्त हो जाते हैं — (इन कारणों से अव्यक्त कारण का होना सिद्ध है)।
Because particular things are limited in extent; because they share a common nature; because activity arises from a capacity; because cause and effect are distinguishable; and because the whole variety of forms merges back into non-distinction — [for these reasons an unmanifest cause must exist].
कारणमस्त्यव्यक्तं प्रवर्तते त्रिगुणतः समुदयाच्च ।
परिणामतः सलिलवत् प्रतिप्रतिगुणाश्रयविशेषात् ॥
kāraṇamastyavyaktaṃ pravartate triguṇataḥ samudayācca |
pariṇāmataḥ salilavat pratipratiguṇāśrayaviśeṣāt ||
Kaaranamastyavyaktam pravartate trigunatah samudayaachcha | parinaamatah salilavat pratipratigunaashrayavisheshaat ||
अव्यक्त कारण है। वह तीन गुणों के द्वारा, उनके मेल से और परिणाम (रूपांतरण) से प्रवृत्त होता है — जल की तरह, जो अलग-अलग आधारों में अलग रूप लेता है — प्रत्येक गुण के आश्रय की विशेषता के अनुसार।
The unmanifest exists as the cause. It operates through the three guṇas, by their combination and by transformation — like water, which takes on a different character in each container — according to the particular predominance of one guṇa or another.
संघातपरार्थत्वात् त्रिगुणादिविपर्यादधिष्ठानात् ।
पुरुषोऽस्ति भोक्तृभावात् कैवल्यार्थं प्रवृत्तेश्च ॥
saṃghātaparārthatvāt triguṇādiviparyādadhiṣṭhānāt |
puruṣo'sti bhoktṛbhāvāt kaivalyārthaṃ pravṛtteśca ||
Samghaataparaarthatvaat trigunaadiviparyaadadhishthaanaat | purusho'sti bhoktribhaavaat kaivalyaartham pravritteshcha ||
पुरुष है — क्योंकि संघात (संयोग से बनी वस्तुएँ) किसी दूसरे के लिए होते हैं; क्योंकि त्रिगुण आदि से विपरीत कुछ होना चाहिए; क्योंकि कोई अधिष्ठाता (नियामक) चाहिए; क्योंकि भोक्ता का अस्तित्व है; और क्योंकि प्रवृत्ति कैवल्य के लिए होती है।
Puruṣa exists: because composite things exist for the sake of another; because there must be something opposite to what has the three guṇas and the rest; because there must be a presiding presence; because there is one who experiences; and because activity is directed toward kaivalya [isolation].
जननमरणकरणानां प्रतिनियमादयुगपत्प्रवृत्तेश्च ।
पुरुषबहुत्वं सिद्धं त्रैगुण्यविपर्ययाच्चैव ॥
jananamaraṇakaraṇānāṃ pratiniyamādayugapatpravṛtteśca |
puruṣabahutvaṃ siddhaṃ traiguṇyaviparyayāccaiva ||
Jananamaranakaranaanaam pratiniyamaadayugapatpravritteshcha | purushabahutvam siddham traigunyaviparyayaachchaiva ||
पुरुषों की अनेकता सिद्ध है — क्योंकि जन्म, मरण और इन्द्रियों का प्रत्येक के लिए अलग नियम है; क्योंकि सब एक साथ प्रवृत्त नहीं होते; और क्योंकि तीनों गुणों का अनुपात भिन्न-भिन्न होता है।
The plurality of puruṣas is established: because birth, death and the sense instruments are allotted to each separately; because all do not act at the same time; and because the proportion of the three guṇas differs from one to another.
तस्माच्च विपर्यासात् सिद्धं साक्षित्वमस्य पुरुषस्य ।
कैवल्यं माध्यस्थ्यं द्रष्टृत्वमकर्तृभावश्च ॥
tasmācca viparyāsāt siddhaṃ sākṣitvamasya puruṣasya |
kaivalyaṃ mādhyasthyaṃ draṣṭṛtvamakartṛbhāvaśca ||
Tasmaachcha viparyaasaat siddham saakshitvamasya purushasya | kaivalyam maadhyasthyam drashtritvamakartribhaavashcha ||
और उसी विपरीतता से इस पुरुष का साक्षी होना, कैवल्य (एकाकीपन), तटस्थता, द्रष्टा होना और अकर्ता होना सिद्ध होता है।
And from that very contrast it follows that this puruṣa is a witness, is solitary, is neutral, is the seer and is not the doer.
तस्मात्तत्संयोगादचेतनं चेतनावदिव लिङ्गम् ।
गुणकर्तृत्वेऽपि तथा कर्तेव भवत्युदासीनः ॥
tasmāttatsaṃyogādacetanaṃ cetanāvadiva liṅgam |
guṇakartṛtve'pi tathā karteva bhavatyudāsīnaḥ ||
Tasmaattatsamyogaadachetanam chetanaavadiva lingam | gunakartritve'pi tathaa karteva bhavatyudaasiinah ||
इसलिए उस (पुरुष) के संयोग से अचेतन लिंग (सूक्ष्म शरीर) मानो चेतन-सा प्रतीत होता है; और कर्तृत्व गुणों में होने पर भी उदासीन (पुरुष) कर्ता-सा प्रतीत होता है।
Therefore, through contact with it, the unconscious liṅga [subtle body] seems as though conscious; and though agency belongs to the guṇas, the uninvolved one seems as though it were the doer.
पुरुषस्य दर्शनार्थं कैवल्यार्थं तथा प्रधानस्य ।
पङ्ग्वन्धवदुभयोरपि संयोगस्तत्कृतः सर्गः ॥
puruṣasya darśanārthaṃ kaivalyārthaṃ tathā pradhānasya |
paṅgvandhavadubhayorapi saṃyogastatkṛtaḥ sargaḥ ||
Purushasya darshanaartham kaivalyaartham tathaa pradhaanasya | pangvandhavadubhayorapi samyogastatkritah sargah ||
पुरुष द्वारा प्रधान के दर्शन के लिए और (पुरुष के) कैवल्य के लिए — लंगड़े और अंधे की तरह — दोनों का संयोग होता है; उसी संयोग से सृष्टि होती है।
For puruṣa to see pradhāna, and for [puruṣa's] isolation, the two come together, like a lame man and a blind man; from that union creation comes about.
प्रकृतेर्महांस्ततोऽहंकारस्तस्माद् गणश्च षोडशकः ।
तस्मादपि षोडशकात् पञ्चभ्यः पञ्चभूतानि ॥
prakṛtermahāṃstato'haṃkārastasmād gaṇaśca ṣoḍaśakaḥ |
tasmādapi ṣoḍaśakāt pañcabhyaḥ pañcabhūtāni ||
Prakritermahaamstato'hamkaarastasmaad ganashcha shodashakah | tasmaadapi shodashakaat panchabhyah panchabhuutaani ||
प्रकृति से महत्, उससे अहंकार, उससे सोलह का समूह, और उन सोलह में से पाँच से पाँच भूत (स्थूल तत्त्व) उत्पन्न होते हैं।
From prakṛti comes mahat; from that, ahaṃkāra [the I-maker]; from that, the group of sixteen; and from five of those sixteen, the five gross elements.
अध्यवसायो बुद्धिर्धर्मो ज्ञानं विराग ऐश्वर्यम् ।
सात्त्विकमेतद्रूपं तामसमस्माद्विपर्यस्तम् ॥
adhyavasāyo buddhirdharmo jñānaṃ virāga aiśvaryam |
sāttvikametadrūpaṃ tāmasamasmādviparyastam ||
Adhyavasaayo buddhirdharmo jnaanam viraaga aishvaryam | saattvikametadruupam taamasamasmaadviparyastam ||
बुद्धि निश्चय (अध्यवसाय) है। धर्म, ज्ञान, वैराग्य और ऐश्वर्य उसका सात्त्विक रूप है; इसके विपरीत उसका तामस रूप है।
Buddhi is the power of determination. Dharma, knowledge, dispassion and mastery are its sāttvika form; its tāmasa form is the reverse of these.
अभिमानोऽहंकारः तस्माद्विविधः प्रवर्तते सर्गः ।
एकादशकश्च गणस्तन्मात्रपञ्चकश्चैव ॥
abhimāno'haṃkāraḥ tasmādvividhaḥ pravartate sargaḥ |
ekādaśakaśca gaṇastanmātrapañcakaścaiva ||
Abhimaano'hamkaarah tasmaadvividhah pravartate sargah | ekaadashakashcha ganastanmaatrapanchakashchaiva ||
अहंकार अभिमान (‘मैं’ का भाव) है। उससे दो प्रकार की सृष्टि प्रवृत्त होती है — ग्यारह का समूह, और पाँच तन्मात्र (सूक्ष्म तत्त्व)।
Ahaṃkāra is the sense of 'I'. From it a twofold creation proceeds: the group of eleven, and the five tanmātras [subtle elements].
सात्त्विक एकादशकः प्रवर्तते वैकृतादहंकारात् ।
भूतादेस्तन्मात्रः स तामसस्तैजसादुभयम् ॥
sāttvika ekādaśakaḥ pravartate vaikṛtādahaṃkārāt |
bhūtādestanmātraḥ sa tāmasastaijasādubhayam ||
Saattvika ekaadashakah pravartate vaikritaadahamkaaraat | bhuutaadestanmaatrah sa taamasastaijasaadubhayam ||
वैकृत (सात्त्विक) अहंकार से सात्त्विक ग्यारह का समूह प्रवृत्त होता है; भूतादि (तामस) अहंकार से तन्मात्र, जो तामस हैं; और तैजस (राजस) अहंकार से दोनों।
The sāttvika group of eleven arises from ahaṃkāra in its vaikṛta aspect; the tanmātras, which are tāmasa, from it as bhūtādi; and both from its taijasa aspect.
बुद्धीन्द्रियाणि चक्षुःश्रोत्रघ्राणरसनत्वगाख्यानि ।
वाक्पाणिपादपायूपस्थानि कर्मेन्द्रियाण्याहुः ॥
buddhīndriyāṇi cakṣuḥśrotraghrāṇarasanatvagākhyāni |
vākpāṇipādapāyūpasthāni karmendriyāṇyāhuḥ ||
Buddhiindriyaani chakshuhshrotraghraanarasanatvagaakhyaani | vaakpaanipaadapaayuupasthaani karmendriyaanyaahuh ||
आँख, कान, नाक, जीभ और त्वचा नाम वाली ज्ञानेन्द्रियाँ हैं; वाणी, हाथ, पैर, गुदा और जननेन्द्रिय को कर्मेन्द्रियाँ कहते हैं।
The organs of knowing are named eye, ear, nose, tongue and skin; speech, hands, feet, the excretory organ and the generative organ are called the organs of action.
उभयात्मकमत्र मनः सङ्कल्पमिन्द्रियं च साधर्म्यात् ।
गुणपरिणामविशेषान्नानात्वं बाह्यभेदाश्च ॥
ubhayātmakamatra manaḥ saṅkalpamindriyaṃ ca sādharmyāt |
guṇapariṇāmaviśeṣānnānātvaṃ bāhyabhedāśca ||
Ubhayaatmakamatra manah sankalpamindriyam cha saadharmyaat | gunaparinaamavisheshaannaanaatvam baahyabhedaashcha ||
यहाँ मन दोनों प्रकार का है। वह संकल्प (विचार-विमर्श) करता है, और समान धर्म होने से इन्द्रिय भी है। इनकी विविधता और बाहरी भेद गुणों के विशेष परिणाम से होते हैं।
Here the mind partakes of both kinds. It deliberates, and it is also a sense organ because it shares their character. Their variety, and their outward differences, come from particular transformations of the guṇas.
रूपादिषु पञ्चानामालोचनमात्रमिष्यते वृत्तिः ।
वचनादानविहरणोत्सर्गानन्दाश्च पञ्चानाम् ॥
rūpādiṣu pañcānāmālocanamātramiṣyate vṛttiḥ |
vacanādānaviharaṇotsargānandāśca pañcānām ||
Ruupaadishu panchaanaamaalochanamaatramishyate vrittih | vachanaadaanaviharanotsargaanandaashcha panchaanaam ||
रूप आदि विषयों के प्रति पाँच (ज्ञानेन्द्रियों) की वृत्ति केवल आलोचन (साधारण ग्रहण) मानी गई है; और पाँच (कर्मेन्द्रियों) की वृत्तियाँ हैं — बोलना, पकड़ना, चलना, त्याग करना और आनंद।
The function of the five [organs of knowing] toward form and the other objects is held to be bare awareness; the functions of the five [organs of action] are speaking, grasping, moving, excreting and pleasure.
स्वालक्षण्यं वृत्तिस्त्रयस्य सैषा भवत्यसामान्या ।
सामान्यकरणवृत्तिः प्राणाद्या वायवः पञ्च ॥
svālakṣaṇyaṃ vṛttistrayasya saiṣā bhavatyasāmānyā |
sāmānyakaraṇavṛttiḥ prāṇādyā vāyavaḥ pañca ||
Svaalakshanyam vrittistrayasya saishaa bhavatyasaamaanyaa | saamaanyakaranavrittih praanaadyaa vaayavah pancha ||
तीन (बुद्धि, अहंकार, मन) की वृत्ति उनका अपना-अपना लक्षण है, और यह असाधारण (प्रत्येक की अपनी) है। सभी करणों की साझा वृत्ति प्राण आदि पाँच वायु हैं।
The functions of the three [buddhi, ahaṃkāra, mind] are their own distinctive marks and are not shared. The function common to all the instruments is the five vital airs, prāṇa and the rest.
युगपच्चतुष्टयस्य तु वृत्तिः क्रमशश्च तस्य निर्दिष्टा ।
दृष्टे तथाप्यदृष्टे त्रयस्य तत्पूर्विका वृत्तिः ॥
yugapaccatuṣṭayasya tu vṛttiḥ kramaśaśca tasya nirdiṣṭā |
dṛṣṭe tathāpyadṛṣṭe trayasya tatpūrvikā vṛttiḥ ||
Yugapachchatushtayasya tu vrittih kramashashcha tasya nirdishtaa | drishte tathaapyadrishte trayasya tatpuurvikaa vrittih ||
दिखाई देने वाले विषय में चार (तीन अंतःकरण और एक इन्द्रिय) की वृत्ति एक साथ भी बताई गई है और क्रम से भी। अदृष्ट विषय में तीन की वृत्ति उसी (पूर्व प्रत्यक्ष) पर आधारित होती है।
With regard to a perceived object, the function of the four [the three inner organs and a sense] is said to be simultaneous, and also successive. With regard to what is not perceived, the function of the three depends on that [earlier perception].
स्वां स्वां प्रतिपद्यन्ते परस्पराकूतहेतुकां वृत्तिम् ।
पुरुषार्थ एव हेतुर्न केनचित् कार्यते करणम् ॥
svāṃ svāṃ pratipadyante parasparākūtahetukāṃ vṛttim |
puruṣārtha eva heturna kenacit kāryate karaṇam ||
Svaam svaam pratipadyante parasparaakuutahetukaam vrittim | purushaartha eva heturna kenachit kaaryate karanam ||
करण एक-दूसरे के संकेत (आशय) से प्रेरित होकर अपनी-अपनी वृत्ति ग्रहण करते हैं। इसका कारण केवल पुरुष का प्रयोजन है; कोई भी करण किसी दूसरे के द्वारा चलाया नहीं जाता।
The instruments each take up their own function, prompted by one another's intent. The purpose of puruṣa alone is the cause; no instrument is driven by anyone.
करणं त्रयोदशविधं तदाहरणधारणप्रकाशकरम् ।
कार्यं च तस्य दशधाऽऽहार्यं धार्यं प्रकाश्यं च ॥
karaṇaṃ trayodaśavidhaṃ tadāharaṇadhāraṇaprakāśakaram |
kāryaṃ ca tasya daśadhā''hāryaṃ dhāryaṃ prakāśyaṃ ca ||
Karanam trayodashavidham tadaaharanadhaaranaprakaashakaram | kaaryam cha tasya dashadhaa''haaryam dhaaryam prakaashyam cha ||
करण तेरह प्रकार का है; वह ग्रहण करता है, धारण करता है और प्रकाशित करता है। उसका कार्य (विषय) दस प्रकार का है — ग्रहण करने योग्य, धारण करने योग्य और प्रकाशित करने योग्य।
The instrument is of thirteen kinds; it takes hold of, sustains and illuminates. Its object is of ten kinds — what is to be taken hold of, sustained and illuminated.
अन्तःकरणं त्रिविधं दशधा बाह्यं त्रयस्य विषयाख्यम् ।
साम्प्रतकालं बाह्यं त्रिकालमाभ्यन्तरं करणम् ॥
antaḥkaraṇaṃ trividhaṃ daśadhā bāhyaṃ trayasya viṣayākhyam |
sāmpratakālaṃ bāhyaṃ trikālamābhyantaraṃ karaṇam ||
Antahkaranam trividham dashadhaa baahyam trayasya vishayaakhyam | saampratakaalam baahyam trikaalamaabhyantaram karanam ||
अंतःकरण तीन प्रकार का है; बाह्य करण दस प्रकार का है, जो उन तीन के लिए विषय प्रस्तुत करता है। बाह्य करण वर्तमान काल में काम करता है, अंतःकरण तीनों कालों में।
The inner instrument is threefold; the outer is tenfold and presents objects to those three. The outer instrument works in the present moment; the inner instrument in all three times.
बुद्धिन्द्रियाणि तेषां पञ्च विशेषाविशेषविषयाणि ।
वाग्भवति शब्दविषया शेषाणि तु पञ्चविषयाणि ॥
buddhindriyāṇi teṣāṃ pañca viśeṣāviśeṣaviṣayāṇi |
vāgbhavati śabdaviṣayā śeṣāṇi tu pañcaviṣayāṇi ||
Buddhindriyaani teshaam pancha visheshaavisheshavishayaani | vaagbhavati shabdavishayaa sheshaani tu panchavishayaani ||
उनमें पाँच ज्ञानेन्द्रियों के विषय विशेष (स्थूल) और अविशेष (सूक्ष्म) दोनों हैं। वाणी का विषय केवल शब्द है; शेष (कर्मेन्द्रियों) के विषय पाँचों हैं।
Of these, the five organs of knowing have both specific and unspecific [gross and subtle] objects. Speech has sound alone as its object, while the remaining organs have all five kinds of object.
सान्तःकरणा बुद्धिः सर्वं विषयमवगाहते यस्मात् ।
तस्मात् त्रिविधं करणं द्वारि द्वाराणि शेषाणि ॥
sāntaḥkaraṇā buddhiḥ sarvaṃ viṣayamavagāhate yasmāt |
tasmāt trividhaṃ karaṇaṃ dvāri dvārāṇi śeṣāṇi ||
Saantahkaranaa buddhih sarvam vishayamavagaahate yasmaat | tasmaat trividham karanam dvaari dvaaraani sheshaani ||
क्योंकि अन्य अंतःकरणों सहित बुद्धि प्रत्येक विषय में प्रवेश करती है, इसलिए तीन प्रकार का (आंतरिक) करण द्वारपाल है और शेष द्वार हैं।
Since buddhi, together with the other inner organs, penetrates every object, the threefold instrument is the keeper of the gate, and the rest are the gates.
एते प्रदीपकल्पाः परस्परविलक्षणा गुणविशेषाः ।
कृत्स्नं पुरुषस्यार्थं प्रकाश्य बुद्धौ प्रयच्छन्ति ॥
ete pradīpakalpāḥ parasparavilakṣaṇā guṇaviśeṣāḥ |
kṛtsnaṃ puruṣasyārthaṃ prakāśya buddhau prayacchanti ||
Ete pradiipakalpaah parasparavilakshanaa gunavisheshaah | kritsnam purushasyaartham prakaashya buddhau prayachchhanti ||
ये गुणों के विशिष्ट रूप, जो दीपक के समान हैं और एक-दूसरे से भिन्न हैं, पुरुष के संपूर्ण प्रयोजन को प्रकाशित करके बुद्धि को सौंप देते हैं।
These particular forms of the guṇas, distinct from one another and working like lamps, light up the whole of puruṣa's aim and hand it over to buddhi.
सर्वं प्रत्युपभोगं यस्मात् पुरुषस्य साधयति बुद्धिः ।
सैव च विशिनष्टि पुनः प्रधानपुरुषान्तरं सूक्ष्मम् ॥
sarvaṃ pratyupabhogaṃ yasmāt puruṣasya sādhayati buddhiḥ |
saiva ca viśinaṣṭi punaḥ pradhānapuruṣāntaraṃ sūkṣmam ||
Sarvam pratyupabhogam yasmaat purushasya saadhayati buddhih | saiva cha vishinashti punah pradhaanapurushaantaram suukshmam ||
क्योंकि बुद्धि ही पुरुष के लिए प्रत्येक भोग (अनुभव) को संपन्न करती है, इसलिए वही प्रधान और पुरुष के सूक्ष्म अंतर को भी स्पष्ट करती है।
Because it is buddhi that brings about every experience for puruṣa, it is buddhi too that brings out the subtle difference between pradhāna and puruṣa.
तन्मात्राण्यविशेषास्तेभ्यो भूतानि पञ्च पञ्चभ्यः ।
एते स्मृता विशेषाः शन्ता घोराश्च मूढाश्च ॥
tanmātrāṇyaviśeṣāstebhyo bhūtāni pañca pañcabhyaḥ |
ete smṛtā viśeṣāḥ śantā ghorāśca mūḍhāśca ||
Tanmaatraanyavisheshaastebhyo bhuutaani pancha panchabhyah | ete smritaa visheshaah shantaa ghoraashcha muudhaashcha ||
तन्मात्र अविशेष हैं। उन पाँच से पाँच भूत उत्पन्न होते हैं; ये विशेष कहलाते हैं, और ये शांत, घोर (उग्र) और मूढ़ होते हैं।
The tanmātras are unspecific. From those five come the five gross elements; these are called specific, and they are calm, turbulent or dull.
सूक्ष्मा मातापितृजाः सह प्रभूतैस्त्रिधा विशेषाः स्युः ।
सूक्ष्मास्तेषां नियता मातापितृजा निवर्तन्ते ॥
sūkṣmā mātāpitṛjāḥ saha prabhūtaistridhā viśeṣāḥ syuḥ |
sūkṣmāsteṣāṃ niyatā mātāpitṛjā nivartante ||
Suukshmaa maataapitrijaah saha prabhuutaistridhaa visheshaah syuh | suukshmaasteshaam niyataa maataapitrijaa nivartante ||
विशेष तीन प्रकार के हैं — सूक्ष्म (शरीर), माता-पिता से उत्पन्न (स्थूल शरीर), और महाभूत। इनमें सूक्ष्म नियत (स्थायी) हैं; माता-पिता से जन्मे नष्ट हो जाते हैं।
The specific are of three kinds: the subtle, those born of mother and father, and the great elements. Of these the subtle endure, while those born of parents fall away.
पूर्वोत्पन्नमसक्तं नियतं महदादिसूक्ष्मपर्यन्तम् ।
संसरति निरुपभोगं भावैरधिवासितं लिङ्गम् ॥
pūrvotpannamasaktaṃ niyataṃ mahadādisūkṣmaparyantam |
saṃsarati nirupabhogaṃ bhāvairadhivāsitaṃ liṅgam ||
Puurvotpannamasaktam niyatam mahadaadisuukshmaparyantam | samsarati nirupabhogam bhaavairadhivaasitam lingam ||
लिंग (सूक्ष्म शरीर) सबसे पहले उत्पन्न हुआ, असक्त और नियत है; महत् से लेकर सूक्ष्म तत्त्वों तक से बना है; वह स्वयं भोग से रहित है, भावों (संस्कारों) से वासित होकर संसरण करता है।
The liṅga, produced at the beginning, unattached and constant, made up of everything from mahat down to the subtle elements, wanders from birth to birth; it has no experience of its own and is steeped in dispositions.
चित्रं यथाऽऽश्रयमृते स्थाण्वादिभ्यो विना यथाच्छाया ।
तद्वद्विना विशेषैर्न तिष्ठति निराश्रयं लिङ्गम् ॥
citraṃ yathā''śrayamṛte sthāṇvādibhyo vinā yathācchāyā |
tadvadvinā viśeṣairna tiṣṭhati nirāśrayaṃ liṅgam ||
Chitram yathaa''shrayamrite sthaanvaadibhyo vinaa yathaachchhaayaa | tadvadvinaa visheshairna tishthati niraashrayam lingam ||
जैसे चित्र आधार के बिना नहीं टिकता, जैसे छाया खंभे आदि के बिना नहीं होती, वैसे ही लिंग विशेषों (स्थूल शरीर) के बिना निराधार होकर नहीं ठहरता।
As a painting cannot exist without a surface, or a shadow without a post or the like, so the liṅga does not stand unsupported without the specific [gross bodies].
पुरुषार्थहेतुकमिदं निमित्तनैमित्तिकप्रसङ्गेन ।
प्रकृतेर्विभुत्वयोगान्नटवद् व्यवतिष्ठते लिङ्गम् ॥
puruṣārthahetukamidaṃ nimittanaimittikaprasaṅgena |
prakṛtervibhutvayogānnaṭavad vyavatiṣṭhate liṅgam ||
Purushaarthahetukamidam nimittanaimittikaprasangena | prakritervibhutvayogaannatavad vyavatishthate lingam ||
पुरुष के प्रयोजन से प्रेरित यह लिंग निमित्त और नैमित्तिक (कारण और परिणाम) के प्रसंग से, तथा प्रकृति की व्यापक शक्ति के योग से, नट की तरह (अनेक भूमिकाओं में) प्रस्तुत होता है।
Driven by the purpose of puruṣa, this liṅga, through the chain of causes and their consequences and through its link with the pervasive power of prakṛti, appears in role after role like an actor.
सांसिद्धिकाश्च भावाः प्राकृतिका वैकृताश्च धर्माद्याः ।
दृष्टाः करणाश्रयिणः कार्याश्रयिणश्च कललाद्याः ॥
sāṃsiddhikāśca bhāvāḥ prākṛtikā vaikṛtāśca dharmādyāḥ |
dṛṣṭāḥ karaṇāśrayiṇaḥ kāryāśrayiṇaśca kalalādyāḥ ||
Saamsiddhikaashcha bhaavaah praakritikaa vaikritaashcha dharmaadyaah | drishtaah karanaashrayinah kaaryaashrayinashcha kalalaadyaah ||
भाव तीन प्रकार के हैं — सांसिद्धिक (जन्मजात), प्राकृतिक (स्वाभाविक) और वैकृत (अर्जित), जैसे धर्म आदि। ये करण (सूक्ष्म शरीर) पर आश्रित देखे गए हैं; जबकि कलल (भ्रूण की प्रारंभिक अवस्था) आदि कार्य (स्थूल शरीर) पर आश्रित हैं।
Dispositions such as dharma are innate, natural or acquired; they are seen to rest on the instrument [the subtle body], while the embryo's early stages and the like rest on the effect [the gross body].
धर्मेण गमनमूर्ध्वं गमनमधस्ताद् भवत्यधर्मेण ।
ज्ञानेन चापवर्गो विपर्ययादिष्यते बन्धः ॥
dharmeṇa gamanamūrdhvaṃ gamanamadhastād bhavatyadharmeṇa |
jñānena cāpavargo viparyayādiṣyate bandhaḥ ||
Dharmena gamanamuurdhvam gamanamadhastaad bhavatyadharmena | jnaanena chaapavargo viparyayaadishyate bandhah ||
धर्म से ऊपर की ओर गति होती है, अधर्म से नीचे की ओर; ज्ञान से अपवर्ग (मुक्ति) होता है, और उसके विपरीत (अज्ञान) से बंधन माना गया है।
Through dharma one rises upward; through adharma one goes downward. Through knowledge comes release; through its opposite, bondage.
वैराग्यात् प्रकृतिलयः संसारो भवति राजसाद् रागात् ।
ऐश्वर्यादविघातो विपर्ययात्तद्विपर्यासः ॥
vairāgyāt prakṛtilayaḥ saṃsāro bhavati rājasād rāgāt |
aiśvaryādavighāto viparyayāttadviparyāsaḥ ||
Vairaagyaat prakritilayah samsaaro bhavati raajasaad raagaat | aishvaryaadavighaato viparyayaattadviparyaasah ||
वैराग्य से प्रकृति में लय होता है; राजस राग से संसार (जन्म-मरण) होता है; ऐश्वर्य से बाधाहीनता मिलती है; और इनके विपरीत से विपरीत परिणाम।
Dispassion leads to absorption in prakṛti; passion born of rajas leads to saṃsāra; mastery brings freedom from obstruction; and the opposites of these bring the opposite results.
एष प्रत्ययसर्गो विपर्ययाशक्तितुष्टिसिद्ध्याख्यः ।
गुणवैषम्यविमर्दात् तस्य च भेदास्तु पञ्चाशत् ॥
eṣa pratyayasargo viparyayāśaktituṣṭisiddhyākhyaḥ |
guṇavaiṣamyavimardāt tasya ca bhedāstu pañcāśat ||
Esha pratyayasargo viparyayaashaktitushtisiddhyaakhyah | gunavaishamyavimardaat tasya cha bhedaastu panchaashat ||
यह प्रत्यय-सृष्टि (बौद्धिक सृष्टि) है, जिसके नाम हैं — विपर्यय, अशक्ति, तुष्टि और सिद्धि। गुणों की विषमता से होने वाले संघर्ष के कारण इसके पचास भेद हैं।
This is the creation of cognition, named error, incapacity, contentment and attainment. Through the clash arising from the imbalance of the guṇas, it has fifty varieties.
पञ्च विपर्ययभेदा भवन्त्यशक्तिश्च करणवैकल्यात् ।
अष्टाविंशतिभेदा तुष्टिर्नवधाऽष्टधा सिद्धिः ॥
pañca viparyayabhedā bhavantyaśaktiśca karaṇavaikalyāt |
aṣṭāviṃśatibhedā tuṣṭirnavadhā'ṣṭadhā siddhiḥ ||
Pancha viparyayabhedaa bhavantyashaktishcha karanavaikalyaat | ashtaavimshatibhedaa tushtirnavadhaa'shtadhaa siddhih ||
विपर्यय के पाँच भेद हैं; करणों की विकलता से होने वाली अशक्ति के अट्ठाईस भेद हैं; तुष्टि नौ प्रकार की और सिद्धि आठ प्रकार की है।
Error has five varieties; incapacity, arising from defects of the instruments, has twenty-eight; contentment is ninefold, and attainment eightfold.
भेदस्तमसोऽष्टविधो मोहस्य च दशविधो महामोहः ।
तामिस्रोऽष्टादशधा तथा भवत्यन्धतामिस्रः ॥
bhedastamaso'ṣṭavidho mohasya ca daśavidho mahāmohaḥ |
tāmisro'ṣṭādaśadhā tathā bhavatyandhatāmisraḥ ||
Bhedastamaso'shtavidho mohasya cha dashavidho mahaamohah | taamisro'shtaadashadhaa tathaa bhavatyandhataamisrah ||
तम के आठ भेद हैं और मोह के भी; महामोह दस प्रकार का है; तामिस्र अठारह प्रकार का है, और अंधतामिस्र भी उतना ही।
Darkness has eight varieties, and so does delusion; great delusion has ten; gloom has eighteen, and so too does blinding gloom.
एकादशेन्द्रियवधाः सह बुद्धिवधैरशक्तिरुद्दिष्टा ।
सप्तदश वधा बुद्धेर्विपर्ययात् तुष्टिसिद्धीनाम् ॥
ekādaśendriyavadhāḥ saha buddhivadhairaśaktiruddiṣṭā |
saptadaśa vadhā buddherviparyayāt tuṣṭisiddhīnām ||
Ekaadashendriyavadhaah saha buddhivadhairashaktiruddishtaa | saptadasha vadhaa buddherviparyayaat tushtisiddhiinaam ||
ग्यारह इन्द्रियों की क्षतियाँ, बुद्धि की क्षतियों के साथ, अशक्ति कही गई हैं। बुद्धि की सत्रह क्षतियाँ तुष्टियों और सिद्धियों के उलट जाने से होती हैं।
Incapacity is declared to be the eleven impairments of the senses together with the impairments of buddhi. Buddhi's impairments are seventeen, arising from the reversal of the contentments and attainments.
आध्यात्मिक्यश्चतस्रः प्रकृत्युपादानकालभाग्याख्याः ।
बाह्या विषयोपरमात् पञ्च च नव तुष्टयोऽभिमताः ॥
ādhyātmikyaścatasraḥ prakṛtyupādānakālabhāgyākhyāḥ |
bāhyā viṣayoparamāt pañca ca nava tuṣṭayo'bhimatāḥ ||
Aadhyaatmikyashchatasrah prakrityupaadaanakaalabhaagyaakhyaah | baahyaa vishayoparamaat pancha cha nava tushtayo'bhimataah ||
नौ तुष्टियाँ मानी गई हैं — चार आंतरिक, जिनके नाम प्रकृति, उपादान, काल और भाग्य हैं; और पाँच बाह्य, जो विषयों से विरत होने से होती हैं।
Nine contentments are recognised: four inner ones, called nature, means, time and fortune, and five outer ones, arising from turning away from sense objects.
ऊहः शब्दोऽध्ययनं दुःखविघातास्त्रयः सुहृत्प्राप्तिः ।
दानं च सिद्धयोऽष्टौ सिद्धेः पूर्वोऽङ्कुशस्त्रिविधः ॥
ūhaḥ śabdo'dhyayanaṃ duḥkhavighātāstrayaḥ suhṛtprāptiḥ |
dānaṃ ca siddhayo'ṣṭau siddheḥ pūrvo'ṅkuśastrividhaḥ ||
Uuhah shabdo'dhyayanam duhkhavighaataastrayah suhritpraaptih | daanam cha siddhayo'shtau siddheh puurvo'nkushastrividhah ||
आठ सिद्धियाँ हैं — ऊह (तर्क), शब्द (उपदेश), अध्ययन, दुःख के तीन प्रकार का नाश, मित्र-प्राप्ति और दान। पहले कहे गए तीन (विपर्यय, अशक्ति, तुष्टि) सिद्धि के लिए अंकुश (रोक) हैं।
The eight attainments are reasoning, instruction, study, the threefold removal of suffering, gaining friends, and giving. The three described earlier act as a curb on attainment.
न विना भावैर्लिङ्गं न विना लिङ्गेन भावनिर्वृत्तिः ।
लिङ्गाख्यो भावाख्यस्तस्माद् द्विविधः प्रवर्तते सर्गः ॥
na vinā bhāvairliṅgaṃ na vinā liṅgena bhāvanirvṛttiḥ |
liṅgākhyo bhāvākhyastasmād dvividhaḥ pravartate sargaḥ ||
Na vinaa bhaavairlingam na vinaa lingena bhaavanirvrittih | lingaakhyo bhaavaakhyastasmaad dvividhah pravartate sargah ||
भावों के बिना लिंग नहीं, और लिंग के बिना भावों की निष्पत्ति नहीं। इसलिए सृष्टि दो प्रकार से प्रवृत्त होती है — लिंग नामक और भाव नामक।
There is no liṅga without dispositions, and no unfolding of dispositions without the liṅga. So creation proceeds in two forms: that called liṅga and that called disposition.
अष्टविकल्पो दैवस्तैर्यग्योनश्च पञ्चधा भवति ।
मानुषकश्चैकविधः समासतो भौतिकः सर्गः ॥
aṣṭavikalpo daivastairyagyonaśca pañcadhā bhavati |
mānuṣakaścaikavidhaḥ samāsato bhautikaḥ sargaḥ ||
Ashtavikalpo daivastairyagyonashcha panchadhaa bhavati | maanushakashchaikavidhah samaasato bhautikah sargah ||
दैवी सृष्टि आठ प्रकार की है, पशु-पक्षी आदि योनियों की पाँच प्रकार की, और मनुष्य एक ही प्रकार का — संक्षेप में यही भौतिक सृष्टि है।
The divine order is of eight kinds, the animal order of five, and the human of one kind: this, in brief, is the creation of beings.
ऊर्ध्वं सत्त्वविशालस्तमोविशालश्च मूलतः सर्गः ।
मध्ये रजोविशालो ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तः ॥
ūrdhvaṃ sattvaviśālastamoviśālaśca mūlataḥ sargaḥ |
madhye rajoviśālo brahmādistambaparyantaḥ ||
Uurdhvam sattvavishaalastamovishaalashcha muulatah sargah | madhye rajovishaalo brahmaadistambaparyantah ||
ऊपर की सृष्टि में सत्त्व की अधिकता है, नीचे मूल में तमस् की, और मध्य में रजस् की — ब्रह्मा से लेकर घास के तिनके तक।
Above, creation is rich in sattva; at the base it is rich in tamas; in the middle, rich in rajas — from Brahmā down to a blade of grass.
तत्र जरामरणकृतं दुःखं प्राप्नोति चेतनः पुरुषः ।
लिङ्गस्याविनिवृत्तेस्तस्माद् दुःखं स्वभावेन ॥
tatra jarāmaraṇakṛtaṃ duḥkhaṃ prāpnoti cetanaḥ puruṣaḥ |
liṅgasyāvinivṛttestasmād duḥkhaṃ svabhāvena ||
Tatra jaraamaranakritam duhkham praapnoti chetanah purushah | lingasyaavinivrittestasmaad duhkham svabhaavena ||
वहाँ चेतन पुरुष बुढ़ापे और मृत्यु से होने वाला दुःख पाता है, जब तक लिंग निवृत्त नहीं होता। इसलिए दुःख स्वभाव से ही है।
There the conscious puruṣa meets the suffering brought by old age and death, for as long as the liṅga has not ceased. Hence suffering belongs to the very nature [of embodied existence].
इत्येष प्रकृतिकृतो महदादिविशेषभूतपर्यन्तः ।
प्रतिपुरुषविमोक्षार्थं स्वार्थ इव परार्थ आरम्भः ॥
ityeṣa prakṛtikṛto mahadādiviśeṣabhūtaparyantaḥ |
pratipuruṣavimokṣārthaṃ svārtha iva parārtha ārambhaḥ ||
Ityesha prakritikrito mahadaadivisheshabhuutaparyantah | pratipurushavimokshaartham svaartha iva paraartha aarambhah ||
इस प्रकार महत् से लेकर विशेष भूतों तक, प्रकृति द्वारा किया गया यह सारा आरंभ प्रत्येक पुरुष की मुक्ति के लिए है — दूसरे के लिए, मानो अपने लिए हो।
Thus this whole undertaking of prakṛti, from mahat down to the specific elements, is for the release of each puruṣa — done for another, as though for itself.
वत्सविवृद्धिनिमित्तं क्षीरस्य यथा प्रवृत्तिरज्ञस्य ।
पुरुषविमोक्षनिमित्तं तथा प्रवृत्तिः प्रधानस्य ॥
vatsavivṛddhinimittaṃ kṣīrasya yathā pravṛttirajñasya |
puruṣavimokṣanimittaṃ tathā pravṛttiḥ pradhānasya ||
Vatsavivriddhinimittam kshiirasya yathaa pravrittirajnasya | purushavimokshanimittam tathaa pravrittih pradhaanasya ||
जैसे अचेतन दूध बछड़े के पोषण के लिए प्रवृत्त होता है, वैसे ही प्रधान पुरुष की मुक्ति के लिए प्रवृत्त होता है।
Just as unknowing milk flows to nourish the calf, so pradhāna acts for the release of puruṣa.
औत्सुक्यविनिवृत्त्यर्थं यथा क्रियासु प्रवर्तते लोकः ।
पुरुषस्य विमोक्षार्थं प्रवर्तते तद्वदव्यक्तम् ॥
autsukyavinivṛttyarthaṃ yathā kriyāsu pravartate lokaḥ |
puruṣasya vimokṣārthaṃ pravartate tadvadavyaktam ||
Autsukyavinivrittyartham yathaa kriyaasu pravartate lokah | purushasya vimokshaartham pravartate tadvadavyaktam ||
जैसे लोग किसी उत्कंठा को शांत करने के लिए कर्मों में लगते हैं, वैसे ही अव्यक्त पुरुष की मुक्ति के लिए प्रवृत्त होता है।
As people busy themselves with tasks to settle a longing, so the unmanifest sets to work for the release of puruṣa.
रङ्गस्य दर्शयित्वा निवर्तते नर्तकी यथा नृत्यात् ।
पुरुषस्य तथाऽत्मानं प्रकाश्य विनिवर्तते प्रकृतिः ॥
raṅgasya darśayitvā nivartate nartakī yathā nṛtyāt |
puruṣasya tathā'tmānaṃ prakāśya vinivartate prakṛtiḥ ||
Rangasya darshayitvaa nivartate nartakii yathaa nrityaat | purushasya tathaa'tmaanam prakaashya vinivartate prakritih ||
जैसे नर्तकी दर्शकों को अपना नृत्य दिखाकर रुक जाती है, वैसे ही प्रकृति पुरुष के सामने स्वयं को प्रकट करके निवृत्त हो जाती है।
As a dancer stops dancing once she has shown herself to the audience, so prakṛti withdraws once she has revealed herself to puruṣa.
नानाविधैरुपायैरुपकारिण्यनुपकारिणः पुंसः ।
गुणवत्यगुणस्य सतः तस्यार्थमपार्थकं चरति ॥
nānāvidhairupāyairupakāriṇyanupakāriṇaḥ puṃsaḥ |
guṇavatyaguṇasya sataḥ tasyārthamapārthakaṃ carati ||
Naanaavidhairupaayairupakaarinyanupakaarinah pumsah | gunavatyagunasya satah tasyaarthamapaarthakam charati ||
अनेक प्रकार के उपायों से, उपकार करने वाली और गुणों से युक्त (प्रकृति), उस पुरुष के लिए निःस्वार्थ भाव से कार्य करती है, जो न उपकार लौटाता है और न गुणों से युक्त है।
By many kinds of means, she who is helpful and endowed with guṇas works, gaining nothing for herself, for the sake of him who gives no help in return and has no guṇas.
प्रकृतेः सुकुमारतरं न किञ्चिदस्तीति मे मतिर्भवति ।
या दृष्टाऽस्मीति पुनर्न दर्शनमुपैति पुरुषस्य ॥
prakṛteḥ sukumārataraṃ na kiñcidastīti me matirbhavati |
yā dṛṣṭā'smīti punarna darśanamupaiti puruṣasya ||
Prakriteh sukumaarataram na kinchidastiiti me matirbhavati | yaa drishtaa'smiiti punarna darshanamupaiti purushasya ||
मेरा मानना है कि प्रकृति से अधिक सुकुमार (संकोचशील) कुछ भी नहीं है, जो यह जान लेने पर कि ‘मुझे देख लिया गया है’, फिर कभी पुरुष की दृष्टि में नहीं आती।
It is my view that nothing is more delicate than prakṛti, who, once aware that 'I have been seen', never again comes into puruṣa's sight.
तस्मान्न बध्यतेऽद्धा न मुच्यते नापि संसरति कञ्चित् ।
संसरति बध्यते मुच्यते च नानाश्रया प्रकृतिः ॥
tasmānna badhyate'ddhā na mucyate nāpi saṃsarati kañcit |
saṃsarati badhyate mucyate ca nānāśrayā prakṛtiḥ ||
Tasmaanna badhyate'ddhaa na muchyate naapi samsarati kanchit | samsarati badhyate muchyate cha naanaashrayaa prakritih ||
इसलिए वास्तव में न कोई (पुरुष) बँधता है, न मुक्त होता है, न संसरण करता है। अनेक आश्रयों वाली प्रकृति ही संसरण करती है, बँधती है और मुक्त होती है।
Therefore, in truth, no [puruṣa] is bound, none is released, and none wanders through births. It is prakṛti, resting on many supports, that wanders, is bound and is released.
रूपैः सप्तभिरेव तु बध्नात्यात्मानमात्मना प्रकृतिः ।
सैव च पुरुषार्थं प्रति विमोचयत्येकरूपेण ॥
rūpaiḥ saptabhireva tu badhnātyātmānamātmanā prakṛtiḥ |
saiva ca puruṣārthaṃ prati vimocayatyekarūpeṇa ||
Ruupaih saptabhireva tu badhnaatyaatmaanamaatmanaa prakritih | saiva cha purushaartham prati vimochayatyekaruupena ||
प्रकृति सात रूपों से स्वयं ही स्वयं को बाँधती है; और वही पुरुष के प्रयोजन के लिए एक रूप (ज्ञान) से स्वयं को मुक्त करती है।
Prakṛti binds herself by herself through seven forms; and she alone, for the sake of puruṣa, sets herself free through one form.
एवं तत्त्वाभ्यासान्नास्मि न मे नाहमित्यपरिशेषम् ।
अविपर्ययाद्विशुद्धं केवलमुत्पद्यते ज्ञानम् ॥
evaṃ tattvābhyāsānnāsmi na me nāhamityapariśeṣam |
aviparyayādviśuddhaṃ kevalamutpadyate jñānam ||
Evam tattvaabhyaasaannaasmi na me naahamityaparishesham | aviparyayaadvishuddham kevalamutpadyate jnaanam ||
इस प्रकार तत्त्वों के अभ्यास से ‘मैं नहीं हूँ, मेरा कुछ नहीं, मैं (कर्ता) नहीं’ — ऐसा संपूर्ण, विपर्यय से रहित होने के कारण शुद्ध, और केवल ज्ञान उत्पन्न होता है।
So, through steady practice of the principles, there arises the knowledge 'I am not, nothing is mine, there is no I' — complete, pure because free from error, and solitary.
तेन निवृत्तप्रसवामर्थवशात् सप्तरूपविनिवृत्ताम् ।
प्रकृतिं पश्यति पुरुषः प्रेक्षकवदवस्थितः स्वस्थः ॥
tena nivṛttaprasavāmarthavaśāt saptarūpavinivṛttām |
prakṛtiṃ paśyati puruṣaḥ prekṣakavadavasthitaḥ svasthaḥ ||
Tena nivrittaprasavaamarthavashaat saptaruupavinivrittaam | prakritim pashyati purushah prekshakavadavasthitah svasthah ||
उस (ज्ञान) से, प्रेक्षक की तरह स्थित और स्वस्थ (अपने में स्थित) पुरुष उस प्रकृति को देखता है, जिसका प्रसव (उत्पादन) रुक गया है और जो प्रयोजन पूरा होने से सातों रूपों से निवृत्त हो गई है।
Through that knowledge puruṣa, settled in himself and seated like a spectator, beholds prakṛti, who has stopped producing and, her purpose served, has turned back from her seven forms.
रङ्गस्थ इत्युपेक्षक एको दृष्टाहमित्युपरमत्यन्या ।
सति संयोगेऽपि तयोः प्रयोजनं नास्ति सर्गस्य ॥
raṅgastha ityupekṣaka eko dṛṣṭāhamityuparamatyanyā |
sati saṃyoge'pi tayoḥ prayojanaṃ nāsti sargasya ||
Rangastha ityupekshaka eko drishtaahamityuparamatyanyaa | sati samyoge'pi tayoh prayojanam naasti sargasya ||
एक, रंगमंच के दर्शक की तरह, उदासीन रहता है; दूसरी ‘मुझे देख लिया गया’ जानकर रुक जाती है। उन दोनों का संयोग रहने पर भी अब सृष्टि का कोई प्रयोजन नहीं रहता।
The one, like a spectator at a play, looks on unconcerned; the other, knowing 'I have been seen', ceases. Though the two are still in contact, there is no longer any reason for creation.
सम्यग्ज्ञानाधिगमाद् धर्मादीनामकारणप्राप्तौ ।
तिष्ठति संस्कारवशाच् चक्रभ्रमिवद् धृतशरीरः ॥
samyagjñānādhigamād dharmādīnāmakāraṇaprāptau |
tiṣṭhati saṃskāravaśāc cakrabhramivad dhṛtaśarīraḥ ||
Samyagjnaanaadhigamaad dharmaadiinaamakaaranapraaptau | tishthati samskaaravashaach chakrabhramivad dhritashariirah ||
सम्यक् ज्ञान प्राप्त हो जाने पर, जब धर्म आदि कारण नहीं रह जाते, तब भी संस्कारों के बल से वह शरीर धारण किए रहता है — जैसे कुम्हार का चाक (धक्का रुकने के बाद भी) घूमता रहता है।
Once right knowledge is gained and dharma and the rest no longer act as causes, one remains, still bearing a body, by the momentum of past impressions — like a potter's wheel that keeps turning.
प्राप्ते शरीरभेदे चरितार्थत्वात् प्रधानविनिवृत्तौ ।
ऐकान्तिकमात्यन्तिकमुभयं कैवल्यमाप्नोति ॥
prāpte śarīrabhede caritārthatvāt pradhānavinivṛttau |
aikāntikamātyantikamubhayaṃ kaivalyamāpnoti ||
Praapte shariirabhede charitaarthatvaat pradhaanavinivrittau | aikaantikamaatyantikamubhayam kaivalyamaapnoti ||
शरीर छूटने पर, जब प्रयोजन पूरा हो जाने से प्रधान निवृत्त हो जाता है, तब वह निश्चित और आत्यंतिक — दोनों प्रकार का — कैवल्य प्राप्त करता है।
When separation from the body comes, and pradhāna ceases because its purpose is fulfilled, he attains kaivalya that is both certain and final.
पुरुषार्थज्ञानमिदं गुह्यं परमर्षिणा समाख्यातम् ।
स्थित्युत्पत्तिप्रलयाश्चिन्त्यन्ते यत्र भूतानाम् ॥
puruṣārthajñānamidaṃ guhyaṃ paramarṣiṇā samākhyātam |
sthityutpattipralayāścintyante yatra bhūtānām ||
Purushaarthajnaanamidam guhyam paramarshinaa samaakhyaatam | sthityutpattipralayaashchintyante yatra bhuutaanaam ||
पुरुष के प्रयोजन से संबंधित यह गुह्य ज्ञान परम ऋषि ने कहा है, जिसमें प्राणियों की स्थिति, उत्पत्ति और प्रलय पर विचार किया गया है।
This hidden knowledge, concerned with the purpose of puruṣa, was taught by the supreme seer; in it the persistence, arising and dissolution of beings are examined.
एतत्पवित्रमग्र्यं मुनिरासुरयेऽनुकम्पया प्रददौ ।
आसुरिरपि पञ्चशिखाय तेन च बहुधा कृतं तन्त्रम् ॥
etatpavitramagryaṃ munirāsuraye'nukampayā pradadau |
āsurirapi pañcaśikhāya tena ca bahudhā kṛtaṃ tantram ||
Etatpavitramagryam muniraasuraye'nukampayaa pradadau | aasurirapi panchashikhaaya tena cha bahudhaa kritam tantram ||
इस श्रेष्ठ और पवित्र ज्ञान को मुनि ने करुणावश आसुरि को दिया; आसुरि ने पञ्चशिख को; और पञ्चशिख ने इस सिद्धांत का अनेक प्रकार से विस्तार किया।
Out of compassion the sage gave this foremost purifying teaching to Āsuri; Āsuri passed it to Pañcaśikha, and by him the system was set out in many ways.
शिष्यपरम्परयाऽऽगतमीश्वरकृष्णेन चैतदार्यादिभिः ।
संक्षिप्तमार्यमतिना सम्यग्विज्ञाय सिद्धान्तम् ॥
śiṣyaparamparayā''gatamīśvarakṛṣṇena caitadāryādibhiḥ |
saṃkṣiptamāryamatinā samyagvijñāya siddhāntam ||
Shishyaparamparayaa''gatamiishvarakrishnena chaitadaaryaadibhih | samkshiptamaaryamatinaa samyagvijnaaya siddhaantam ||
शिष्य-परंपरा से प्राप्त इस सिद्धांत को भली-भाँति समझकर, आर्य बुद्धि वाले ईश्वरकृष्ण ने इसे आर्या आदि छंदों में संक्षिप्त किया।
Having thoroughly understood this doctrine, which came down through a line of disciples, Īśvarakṛṣṇa, of noble mind, condensed it in āryā and related verses.
सप्तत्यां किल येऽर्थास्तेऽर्थाः कृत्स्नस्य षष्टितन्त्रस्य ।
आख्यायिकाविरहिताः परवादविवर्जिताश्चापि ॥
saptatyāṃ kila ye'rthāste'rthāḥ kṛtsnasya ṣaṣṭitantrasya |
ākhyāyikāvirahitāḥ paravādavivarjitāścāpi ||
Saptatyaam kila ye'rthaaste'rthaah kritsnasya shashtitantrasya | aakhyaayikaavirahitaah paravaadavivarjitaashchaapi ||
इन सत्तर (कारिकाओं) में जो विषय हैं, वे निश्चय ही संपूर्ण षष्टितन्त्र के विषय हैं — दृष्टांत-कथाओं से रहित और अन्य मतों के खंडन को छोड़कर।
The topics in these seventy [verses] are indeed those of the entire Ṣaṣṭitantra, leaving out illustrative tales and setting aside disputes with other schools.