←Backवापस

छान्दोग्योपनिषद् — सप्तमोऽध्यायः

Chandogya Upanishad, Adhyaya 7

सामवेद की छान्दोग्योपनिषद्, अध्याय ७ — २६ खण्ड, ५१ खण्डिकाएँ। यह उपनिषद् छान्दोग्य ब्राह्मण के अन्तिम आठ अध्यायों से ली गई है और दस प्रमुख उपनिषदों में गिनी जाती है। · Chāndogya Upaniṣad (Sāmaveda), Book 7 of 8 — 26 sections, 51 passages. The Upaniṣad forms the last eight chapters of the Chāndogya Brāhmaṇa and is counted among the ten principal Upaniṣads.

Continue exploring · आगे पढ़ें

The seventh book is the conversation between Nārada, who has learned every science there is, and Sanatkumāra, who tells him that all of it is only name. The teaching then climbs step by step — name, speech, mind, intention, thought, meditation, understanding, strength, food, water, heat, space, memory, hope, breath — and at each step Nārada asks whether there is anything greater. Beyond breath lies truth, and beyond truth a chain of conditions ending in joy; and joy, Sanatkumāra says, is the infinite, where one sees nothing else, hears nothing else and knows nothing else.

सप्तम अध्याय नारद और सनत्कुमार का संवाद है। नारद सब विद्याएँ पढ़ चुके हैं, किन्तु सनत्कुमार कहते हैं कि वह सब नाम ही है। फिर उपदेश क्रमशः ऊपर चढ़ता है — नाम, वाणी, मन, संकल्प, चित्त, ध्यान, विज्ञान, बल, अन्न, जल, तेज, आकाश, स्मृति, आशा और प्राण — और हर पद पर नारद पूछते हैं कि इससे बड़ा क्या है। प्राण से आगे सत्य है, और सत्य से आगे उन साधनों की शृंखला जो सुख में समाप्त होती है; और सुख, सनत्कुमार कहते हैं, वही भूमा है, जहाँ कोई और न दीखता है, न सुनाई देता है, न जाना जाता है।

Textual source · पाठ-स्रोत

the Sanskrit follows Sanskrit Wikisource, छान्दोग्योपनिषद् (अध्यायः १–८), a public-domain text. It was collated passage by passage against two further electronic texts: the Chāndogya with the commentary ascribed to Śaṅkara in the GRETIL corpus (entered by the Sansknet project and checked by its editors against the printed edition of Limaye and Vadekar, Eighteen Principal Upaniṣads, Poona 1958), and the independently proofread transcription at sanskritdocuments.org. Eighteen readings of the base text were corrected where both of the other witnesses agreed against it, and two passage numbers (2.3.1 and 6.6.5) were renumbered on the same evidence; every correction is a reading found in a witness, none was supplied from memory. Where the base and the witnesses differ without a clear majority, the base reading is kept. The text is printed without Vedic accents, as the base has none; the Sāmavedic sign ꣳ is kept as it stands in the source. The English and Hindi introductions above are original writing by AdiVeda; they give context and summary, not a translation of the Sanskrit and not a traditional commentary.

Verse meanings · श्लोकार्थ

प्रत्येक खण्डिका के नीचे दिया गया हिन्दी और अंग्रेज़ी अर्थ AdiVeda का अपना सम्पादकीय अनुवाद है, जो ऊपर दिए गए संस्कृत पाठ से सीधे इस संस्करण के लिए किया गया है। यह पाठ को समझने में सहायता के लिए है — यह किसी प्रकाशित अनुवाद का उद्धरण या कोई पारम्परिक भाष्य नहीं है।

The Hindi and English meaning under each passage is AdiVeda's own editorial translation, made directly from the Sanskrit printed here for this edition. It is meant to help you follow the text — it is not quoted from any published translation and it is not a traditional commentary.

प्रथमः खण्डः · Khaṇḍa 7.1 — Nārada Comes to Sanatkumāra

अधीहि भगव इति होपससाद सनत्कुमारं नारदस्तँ होवाच यद्वेत्थ तेन मोपसीद ततस्त ऊर्ध्वं वक्ष्यामीति स होवाच ॥ १ ॥

adhīhi bhagava iti hopasasāda sanatkumāraṃ nāradastaṃ hovāca yadvettha tena mopasīda tatasta ūrdhvaṃ vakṣyāmīti sa hovāca || 1 ||

Adhiihi bhagava iti hopasasaada sanatkumaaram naaradastam hovaacha yadvettha tena mopasiida tatasta uurdhvam vakshyaamiiti sa hovaacha || 1 ||

'भगवन्! मुझे पढ़ाइए' — ऐसा कहकर नारद सनत्कुमार के पास गए। उन्होंने कहा, 'जो तू जानता है उसे लेकर मेरे पास आ; उससे आगे मैं तुझे बताऊँगा।' नारद ने कहा:

'Teach me, sir,' said Nārada as he came to Sanatkumāra. He said to him, 'Come to me with what you already know, and I shall tell you what lies beyond it.' Nārada said:

ऋग्वेदं भगवोऽध्येमि यजुर्वेदँ सामवेदमाथर्वणं चतुर्थमितिहासपुराणं पञ्चमं वेदानां वेदं पित्र्यँ राशिं दैवं निधिं वाकोवाक्यमेकायनं देवविद्यां ब्रह्मविद्यां भूतविद्यां क्षत्रविद्यां नक्षत्रविद्याँ सर्पदेवजनविद्यामेतद्भगवोऽध्येमि ॥ २ ॥

ṛgvedaṃ bhagavo'dhyemi yajurvedaṃ sāmavedamātharvaṇaṃ caturthamitihāsapurāṇaṃ pañcamaṃ vedānāṃ vedaṃ pitryaṃ rāśiṃ daivaṃ nidhiṃ vākovākyamekāyanaṃ devavidyāṃ brahmavidyāṃ bhūtavidyāṃ kṣatravidyāṃ nakṣatravidyāṃ sarpadevajanavidyāmetadbhagavo'dhyemi || 2 ||

Rigvedam bhagavo'dhyemi yajurvedam saamavedamaatharvanam chaturthamitihaasapuraanam panchamam vedaanaam vedam pitryam raashim daivam nidhim vaakovaakyamekaayanam devavidyaam brahmavidyaam bhuutavidyaam kshatravidyaam nakshatravidyaam sarpadevajanavidyaametadbhagavo'dhyemi || 2 ||

'भगवन्! मैंने ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, चौथा अथर्ववेद, पाँचवाँ इतिहास-पुराण, व्याकरण, पितृ-विद्या, गणित, उत्पात-विद्या, निधि-विद्या, तर्क, नीति, देवविद्या, ब्रह्मविद्या, भूतविद्या, क्षत्रविद्या, नक्षत्रविद्या और सर्प-देवजन-विद्या — यह सब पढ़ा है।

'Sir, I have studied the Ṛgveda, the Yajurveda, the Sāmaveda, the Atharvaveda as the fourth, the lore of story and ancient tale as the fifth, grammar, the rites for the fathers, arithmetic, the science of portents, the science of treasures, logic, statecraft, the knowledge of the gods, the knowledge of brahman, the knowledge of the elements, the science of kingship, astronomy and the lore of serpents and divine beings — all this I have studied.

सोऽहं भगवो मन्त्रविदेवास्मि नात्मविच्छ्रुतँ ह्येव मे भगवद्दृशेभ्यस्तरति शोकमात्मविदिति सोऽहं भगवः शोचामि तं मा भगवाञ्छोकस्य पारं तारयत्विति तँ होवाच यद्वै किञ्चैतदध्यगीष्ठा नामैवैतत् ॥ ३ ॥

so'haṃ bhagavo mantravidevāsmi nātmavicchrutaṃ hyeva me bhagavaddṛśebhyastarati śokamātmaviditi so'haṃ bhagavaḥ śocāmi taṃ mā bhagavāñchokasya pāraṃ tārayatviti taṃ hovāca yadvai kiñcaitadadhyagīṣṭhā nāmaivaitat || 3 ||

So'ham bhagavo mantravidevaasmi naatmavichchhrutam hyeva me bhagavaddrishebhyastarati shokamaatmaviditi so'ham bhagavah shochaami tam maa bhagavaanchhokasya paaram taarayatviti tam hovaacha yadvai kinchaitadadhyagiishthaa naamaivaitat || 3 ||

'भगवन्! मैं केवल मन्त्रवेत्ता हूँ, आत्मवेत्ता नहीं। मैंने आप-जैसे महानुभावों से सुना है कि आत्मवेत्ता शोक से पार हो जाता है; भगवन्, मैं शोक करता हूँ — आप मुझे शोक के पार पहुँचाइए।' उन्होंने कहा, 'तूने जो कुछ पढ़ा है, वह सब नाम ही है।

'Sir, I know only the sacred formulas; I do not know the self. I have heard from those like you that one who knows the self crosses beyond sorrow; and I, sir, am in sorrow. Carry me, sir, across to the far shore of sorrow.' He said to him, 'Whatever you have studied is only name.

नाम वा ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेद आथर्वणश्चतुर्थ इतिहासपुराणः पञ्चमो वेदानां वेदः पित्र्यो राशिर्दैवो निधिर्वाकोवाक्यमेकायनं देवविद्या ब्रह्मविद्या भूतविद्या क्षत्रविद्या नक्षत्रविद्या सर्पदेवजनविद्या नामैवैतन्नामोपास्स्वेति ॥ ४ ॥

nāma vā ṛgvedo yajurvedaḥ sāmaveda ātharvaṇaścaturtha itihāsapurāṇaḥ pañcamo vedānāṃ vedaḥ pitryo rāśirdaivo nidhirvākovākyamekāyanaṃ devavidyā brahmavidyā bhūtavidyā kṣatravidyā nakṣatravidyā sarpadevajanavidyā nāmaivaitannāmopāssveti || 4 ||

Naama vaa rigvedo yajurvedah saamaveda aatharvanashchaturtha itihaasapuraanah panchamo vedaanaam vedah pitryo raashirdaivo nidhirvaakovaakyamekaayanam devavidyaa brahmavidyaa bhuutavidyaa kshatravidyaa nakshatravidyaa sarpadevajanavidyaa naamaivaitannaamopaassveti || 4 ||

'ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, चौथा अथर्ववेद, पाँचवाँ इतिहास-पुराण, व्याकरण, पितृ-विद्या, गणित, उत्पात-विद्या, निधि-विद्या, तर्क, नीति, देवविद्या, ब्रह्मविद्या, भूतविद्या, क्षत्रविद्या, नक्षत्रविद्या और सर्प-देवजन-विद्या — यह सब नाम ही है। नाम की उपासना कर।

'The Ṛgveda, the Yajurveda, the Sāmaveda, the Atharvaveda as the fourth, the lore of story and ancient tale as the fifth, grammar, the rites for the fathers, arithmetic, the science of portents, the science of treasures, logic, statecraft, the knowledge of the gods, the knowledge of brahman, the knowledge of the elements, the science of kingship, astronomy and the lore of serpents and divine beings — all this is only name. Venerate name.

स यो नाम ब्रह्मेत्युपास्ते यावन्नाम्नो गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यो नाम ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवो नाम्नो भूय इति नाम्नो वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति ॥ ५ ॥

sa yo nāma brahmetyupāste yāvannāmno gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yo nāma brahmetyupāste'sti bhagavo nāmno bhūya iti nāmno vāva bhūyo'stīti tanme bhagavānbravītviti || 5 ||

Sa yo naama brahmetyupaaste yaavannaamno gatam tatraasya yathaakaamachaaro bhavati yo naama brahmetyupaaste'sti bhagavo naamno bhuuya iti naamno vaava bhuuyo'stiiti tanme bhagavaanbraviitviti || 5 ||

'जो नाम की ब्रह्म रूप में उपासना करता है, वह नाम की पहुँच तक स्वच्छन्द विचरण करता है।' 'भगवन्! क्या नाम से भी बड़ा कुछ है?' 'हाँ, नाम से बड़ा भी है।' 'भगवन्, वही मुझे बताइए।'

'He who venerates name as brahman moves as he wishes as far as name reaches.' 'Sir, is there anything greater than name?' 'There is indeed something greater than name.' 'Tell me that, sir.'

↑ All sections

द्वितीयः खण्डः · Khaṇḍa 7.2 — Speech Is Greater

वाग्वाव नाम्नो भूयसी वाग्वा ऋग्वेदं विज्ञापयति यजुर्वेदँ सामवेदमाथर्वणं चतुर्थमितिहासपुराणं पञ्चमं वेदानां वेदं पित्र्यँराशिं दैवं निधिं वाकोवाक्यमेकायनं देवविद्यां ब्रह्मविद्यां भूतविद्यां क्षत्रविद्याँ नक्षत्रविद्याँ सर्पदेवजनविद्यां दिवं च पृथिवीं च वायुं चाकाशं चापश्च तेजश्च देवाँश्च मनुष्याँश्च पशूँश्च वयाँसि च तृणवनस्पतीञ्छ्वापदान्याकीटपतङ्गपिपीलकं धर्मं चाधर्मं च सत्यं चानृतं च साधु चासाधु च हृदयज्ञं चाहृदयज्ञं च यद्वै वाङ्नाभविष्यन्न धर्मो नाधर्मो व्यज्ञापयिष्यन्न सत्यं नानृतं न साधु नासाधु न हृदयज्ञो नाहृदयज्ञो वागेवैतत्सर्वं विज्ञापयति वाचमुपास्स्वेति ॥ १ ॥

vāgvāva nāmno bhūyasī vāgvā ṛgvedaṃ vijñāpayati yajurvedaṃ sāmavedamātharvaṇaṃ caturthamitihāsapurāṇaṃ pañcamaṃ vedānāṃ vedaṃ pitryaṃrāśiṃ daivaṃ nidhiṃ vākovākyamekāyanaṃ devavidyāṃ brahmavidyāṃ bhūtavidyāṃ kṣatravidyāṃ nakṣatravidyāṃ sarpadevajanavidyāṃ divaṃ ca pṛthivīṃ ca vāyuṃ cākāśaṃ cāpaśca tejaśca devāṃśca manuṣyāṃśca paśūṃśca vayāṃsi ca tṛṇavanaspatīñchvāpadānyākīṭapataṅgapipīlakaṃ dharmaṃ cādharmaṃ ca satyaṃ cānṛtaṃ ca sādhu cāsādhu ca hṛdayajñaṃ cāhṛdayajñaṃ ca yadvai vāṅnābhaviṣyanna dharmo nādharmo vyajñāpayiṣyanna satyaṃ nānṛtaṃ na sādhu nāsādhu na hṛdayajño nāhṛdayajño vāgevaitatsarvaṃ vijñāpayati vācamupāssveti || 1 ||

Vaagvaava naamno bhuuyasii vaagvaa rigvedam vijnaapayati yajurvedam saamavedamaatharvanam chaturthamitihaasapuraanam panchamam vedaanaam vedam pitryamraashim daivam nidhim vaakovaakyamekaayanam devavidyaam brahmavidyaam bhuutavidyaam kshatravidyaam nakshatravidyaam sarpadevajanavidyaam divam cha prithiviim cha vaayum chaakaasham chaapashcha tejashcha devaamshcha manushyaamshcha pashuumshcha vayaamsi cha trinavanaspatiinchhvaapadaanyaakiitapatangapipiilakam dharmam chaadharmam cha satyam chaanritam cha saadhu chaasaadhu cha hridayajnam chaahridayajnam cha yadvai vaannaabhavishyanna dharmo naadharmo vyajnaapayishyanna satyam naanritam na saadhu naasaadhu na hridayajno naahridayajno vaagevaitatsarvam vijnaapayati vaachamupaassveti || 1 ||

'वाणी नाम से बड़ी है। वाणी ही ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, चौथे अथर्ववेद, पाँचवें इतिहास-पुराण, व्याकरण, पितृ-विद्या, गणित, उत्पात-विद्या, निधि-विद्या, तर्क, नीति, देवविद्या, ब्रह्मविद्या, भूतविद्या, क्षत्रविद्या, नक्षत्रविद्या, सर्प-देवजन-विद्या, तथा द्युलोक, पृथ्वी, वायु, आकाश, जल, तेज, देवता, मनुष्य, पशु, पक्षी, तृण, वनस्पति, वन्य पशु, कीट-पतंग-चींटी तक, धर्म और अधर्म, सत्य और असत्य, साधु और असाधु, हृदय को प्रिय और अप्रिय — सबका ज्ञान कराती है। यदि वाणी न होती तो न धर्म-अधर्म जाने जाते, न सत्य-असत्य, न साधु-असाधु, न प्रिय-अप्रिय। वाणी की उपासना कर।

'Speech is greater than name. It is speech that makes known the Ṛgveda, the Yajurveda, the Sāmaveda, the Atharvaveda as the fourth, the lore of story and ancient tale as the fifth, grammar, the rites for the fathers, arithmetic, the science of portents, the science of treasures, logic, statecraft, the knowledge of the gods, the knowledge of brahman, the knowledge of the elements, the science of kingship, astronomy and the lore of serpents and divine beings; and the sky and the earth, the wind and space, the waters and heat, gods and human beings, cattle and birds, grasses and trees, wild animals down to worms, moths and ants; right and wrong, true and false, good and bad, pleasing and displeasing. If there were no speech, neither right nor wrong would be made known, neither true nor false, neither good nor bad, neither pleasing nor displeasing. Venerate speech.

स यो वाचं ब्रह्मेत्युपास्ते यावद्वाचो गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यो वाचं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवो वाचो भूय इति वाचो वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति ॥ २ ॥

sa yo vācaṃ brahmetyupāste yāvadvāco gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yo vācaṃ brahmetyupāste'sti bhagavo vāco bhūya iti vāco vāva bhūyo'stīti tanme bhagavānbravītviti || 2 ||

Sa yo vaacham brahmetyupaaste yaavadvaacho gatam tatraasya yathaakaamachaaro bhavati yo vaacham brahmetyupaaste'sti bhagavo vaacho bhuuya iti vaacho vaava bhuuyo'stiiti tanme bhagavaanbraviitviti || 2 ||

'जो वाणी की ब्रह्म रूप में उपासना करता है, वह वाणी की पहुँच तक स्वच्छन्द विचरण करता है।' 'भगवन्! क्या वाणी से भी बड़ा कुछ है?' 'हाँ, वाणी से बड़ा भी है।' 'भगवन्, वही मुझे बताइए।'

'He who venerates speech as brahman moves as he wishes as far as speech reaches.' 'Sir, is there anything greater than speech?' 'There is indeed something greater than speech.' 'Tell me that, sir.'

↑ All sections

तृतीयः खण्डः · Khaṇḍa 7.3 — The Mind Is Greater

मनो वाव वाचो भूयो यथा वै द्वे वामलके द्वे वा कोले द्वौ वाक्षौ मुष्टिरनुभवत्येवं वाचं च नाम च मनोऽनुभवति स यदा मनसा मनस्यति मन्त्रानधीयीयेत्यथाधीते कर्माणि कुर्वीयेत्यथ कुरुते पुत्राँश्च पशूँश्चेच्छेयेत्यथेच्छत इमं च लोकममुं चेच्छेयेत्यथेच्छते मनो ह्यात्मा मनो हि लोको मनो हि ब्रह्म मन उपास्स्वेति ॥ १ ॥

mano vāva vāco bhūyo yathā vai dve vāmalake dve vā kole dvau vākṣau muṣṭiranubhavatyevaṃ vācaṃ ca nāma ca mano'nubhavati sa yadā manasā manasyati mantrānadhīyīyetyathādhīte karmāṇi kurvīyetyatha kurute putrāṃśca paśūṃśceccheyetyathecchata imaṃ ca lokamamuṃ ceccheyetyathecchate mano hyātmā mano hi loko mano hi brahma mana upāssveti || 1 ||

Mano vaava vaacho bhuuyo yathaa vai dve vaamalake dve vaa kole dvau vaakshau mushtiranubhavatyevam vaacham cha naama cha mano'nubhavati sa yadaa manasaa manasyati mantraanadhiiyiiyetyathaadhiite karmaani kurviiyetyatha kurute putraamshcha pashuumshchechchheyetyathechchhata imam cha lokamamum chechchheyetyathechchhate mano hyaatmaa mano hi loko mano hi brahma mana upaassveti || 1 ||

'मन वाणी से बड़ा है। जैसे मुट्ठी दो आँवलों, दो बेरों या दो अक्षों को समेट लेती है, वैसे ही मन वाणी और नाम — दोनों को समेट लेता है। जब मनुष्य मन से सोचता है 'मैं मन्त्र पढूँ' तब वह पढ़ता है; 'मैं कर्म करूँ' तब वह करता है; 'मैं पुत्र और पशु चाहूँ' तब वह चाहता है; 'मैं इस लोक और उस लोक को चाहूँ' तब वह चाहता है। मन ही आत्मा है, मन ही लोक है, मन ही ब्रह्म है। मन की उपासना कर।

'The mind is greater than speech. As a fist holds two myrobalans, or two jujubes, or two dice, so does the mind hold both speech and name. When a man makes up his mind, “Let me recite the sacred formulas,” then he recites them; “Let me perform the rites,” then he performs them; “Let me wish for sons and cattle,” then he wishes; “Let me wish for this world and the next,” then he wishes. For the mind is the self, the mind is the world, the mind is brahman. Venerate the mind.

स यो मनो ब्रह्मेत्युपास्ते यावन्मनसो गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यो मनो ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवो मनसो भूय इति मनसो वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति ॥ २ ॥

sa yo mano brahmetyupāste yāvanmanaso gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yo mano brahmetyupāste'sti bhagavo manaso bhūya iti manaso vāva bhūyo'stīti tanme bhagavānbravītviti || 2 ||

Sa yo mano brahmetyupaaste yaavanmanaso gatam tatraasya yathaakaamachaaro bhavati yo mano brahmetyupaaste'sti bhagavo manaso bhuuya iti manaso vaava bhuuyo'stiiti tanme bhagavaanbraviitviti || 2 ||

'जो मन की ब्रह्म रूप में उपासना करता है, वह मन की पहुँच तक स्वच्छन्द विचरण करता है।' 'भगवन्! क्या मन से भी बड़ा कुछ है?' 'हाँ, मन से बड़ा भी है।' 'भगवन्, वही मुझे बताइए।'

'He who venerates the mind as brahman moves as he wishes as far as the mind reaches.' 'Sir, is there anything greater than the mind?' 'There is indeed something greater than the mind.' 'Tell me that, sir.'

↑ All sections

चतुर्थः खण्डः · Khaṇḍa 7.4 — Intention Is Greater

सङ्कल्पो वाव मनसो भूयान्यदा वै सङ्कल्पयतेऽथ मनस्यत्यथ वाचमीरयति तामु नाम्नीरयति नाम्नि मन्त्रा एकं भवन्ति मन्त्रेषु कर्माणि ॥ १ ॥

saṅkalpo vāva manaso bhūyānyadā vai saṅkalpayate'tha manasyatyatha vācamīrayati tāmu nāmnīrayati nāmni mantrā ekaṃ bhavanti mantreṣu karmāṇi || 1 ||

Sankalpo vaava manaso bhuuyaanyadaa vai sankalpayate'tha manasyatyatha vaachamiirayati taamu naamniirayati naamni mantraa ekam bhavanti mantreshu karmaani || 1 ||

'संकल्प मन से बड़ा है। जब मनुष्य संकल्प करता है तभी वह मन में सोचता है, तब वाणी को प्रेरित करता है, और वाणी को नाम में प्रेरित करता है; नामों में मन्त्र एक हो जाते हैं और मन्त्रों में कर्म।

'Intention is greater than the mind. When a man forms an intention, then he thinks in his mind, then he sets speech in motion, and he sets speech in motion in a name; in names the sacred formulas become one, and in the formulas the rites.

तानि ह वा एतानि सङ्कल्पैकायनानि सङ्कल्पात्मकानि सङ्कल्पे प्रतिष्ठितानि समकॢपतां द्यावापृथिवी समकल्पेतां वायुश्चाकाशं च समकल्पन्तापश्च तेजश्च तेषाँ सङ्कॢप्त्यै वर्षँ सङ्कल्पते वर्षस्य सङ्कॢप्त्या अन्नँ सङ्कल्पतेऽन्नस्य सङ्कॢप्त्यै प्राणाः सङ्कल्पन्ते प्राणानाँ सङ्कॢप्त्यै मन्त्राः सङ्कल्पन्ते मन्त्राणाँ सङ्कॢप्त्यै कर्माणि सङ्कल्पन्ते कर्मणां सङ्कॢप्त्यै लोकः सङ्कल्पते लोकस्य सङ्कॢप्त्यै सर्वँ सङ्कल्पते स एष सङ्कल्पः सङ्कल्पमुपास्स्वेति ॥ २ ॥

tāni ha vā etāni saṅkalpaikāyanāni saṅkalpātmakāni saṅkalpe pratiṣṭhitāni samakḷpatāṃ dyāvāpṛthivī samakalpetāṃ vāyuścākāśaṃ ca samakalpantāpaśca tejaśca teṣāṃ saṅkḷptyai varṣaṃ saṅkalpate varṣasya saṅkḷptyā annaṃ saṅkalpate'nnasya saṅkḷptyai prāṇāḥ saṅkalpante prāṇānāṃ saṅkḷptyai mantrāḥ saṅkalpante mantrāṇāṃ saṅkḷptyai karmāṇi saṅkalpante karmaṇāṃ saṅkḷptyai lokaḥ saṅkalpate lokasya saṅkḷptyai sarvaṃ saṅkalpate sa eṣa saṅkalpaḥ saṅkalpamupāssveti || 2 ||

Taani ha vaa etaani sankalpaikaayanaani sankalpaatmakaani sankalpe pratishthitaani samaklripataam dyaavaaprithivii samakalpetaam vaayushchaakaasham cha samakalpantaapashcha tejashcha teshaam sanklriptyai varsham sankalpate varshasya sanklriptyaa annam sankalpate'nnasya sanklriptyai praanaah sankalpante praanaanaam sanklriptyai mantraah sankalpante mantraanaam sanklriptyai karmaani sankalpante karmanaam sanklriptyai lokah sankalpate lokasya sanklriptyai sarvam sankalpate sa esha sankalpah sankalpamupaassveti || 2 ||

'ये सब संकल्प में ही एक होते हैं, संकल्प ही इनका आत्मा है, संकल्प में ही ये प्रतिष्ठित हैं। द्युलोक और पृथ्वी संकल्प से बने, वायु और आकाश संकल्प से बने, जल और तेज संकल्प से बने; उनके बनने से वर्षा बनती है, वर्षा के बनने से अन्न, अन्न के बनने से प्राण, प्राणों के बनने से मन्त्र, मन्त्रों के बनने से कर्म, कर्मों के बनने से लोक, और लोक के बनने से सब कुछ बनता है। यही संकल्प है; संकल्प की उपासना कर।

'All these have intention alone as their meeting place, intention as their self, and in intention they are established. The sky and the earth were framed by intention, the wind and space were framed by intention, the waters and heat were framed by intention; and by their framing rain is framed, by the framing of rain food, by the framing of food the vital functions, by the framing of the vital functions the sacred formulas, by the framing of the formulas the rites, by the framing of the rites the world, and by the framing of the world everything. That is intention. Venerate intention.

स यः सङ्कल्पं ब्रह्मेत्युपास्ते सङ्कॢप्तान्वै स लोकान्ध्रुवान्ध्रुवः प्रतिष्ठितान् प्रतिष्ठितोऽव्यथमानानव्यथमानोऽभिसिध्यति यावत्सङ्कल्पस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यः सङ्कल्पं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवः सङ्कल्पाद्भूय इति सङ्कल्पाद्वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति ॥ ३ ॥

sa yaḥ saṅkalpaṃ brahmetyupāste saṅkḷptānvai sa lokāndhruvāndhruvaḥ pratiṣṭhitān pratiṣṭhito'vyathamānānavyathamāno'bhisidhyati yāvatsaṅkalpasya gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yaḥ saṅkalpaṃ brahmetyupāste'sti bhagavaḥ saṅkalpādbhūya iti saṅkalpādvāva bhūyo'stīti tanme bhagavānbravītviti || 3 ||

Sa yah sankalpam brahmetyupaaste sanklriptaanvai sa lokaandhruvaandhruvah pratishthitaan pratishthito'vyathamaanaanavyathamaano'bhisidhyati yaavatsankalpasya gatam tatraasya yathaakaamachaaro bhavati yah sankalpam brahmetyupaaste'sti bhagavah sankalpaadbhuuya iti sankalpaadvaava bhuuyo'stiiti tanme bhagavaanbraviitviti || 3 ||

'जो संकल्प की ब्रह्म रूप में उपासना करता है, वह ध्रुव होकर ध्रुव लोकों को, प्रतिष्ठित होकर प्रतिष्ठित लोकों को, अव्यथित होकर अव्यथित लोकों को प्राप्त करता है, और संकल्प की पहुँच तक स्वच्छन्द विचरण करता है।' 'भगवन्! क्या संकल्प से भी बड़ा कुछ है?' 'हाँ, संकल्प से बड़ा भी है।' 'भगवन्, वही मुझे बताइए।'

'He who venerates intention as brahman attains worlds that are framed — himself firm, he attains firm worlds; himself established, established worlds; himself untroubled, untroubled worlds — and he moves as he wishes as far as intention reaches.' 'Sir, is there anything greater than intention?' 'There is indeed something greater than intention.' 'Tell me that, sir.'

↑ All sections

पञ्चमः खण्डः · Khaṇḍa 7.5 — Thought Is Greater

चित्तं वाव सङ्कल्पाद्भूयो यदा वै चेतयतेऽथ सङ्कल्पयतेऽथ मनस्यत्यथ वाचमीरयति तामु नाम्नीरयति नाम्नि मन्त्रा एकं भवन्ति मन्त्रेषु कर्माणि ॥ १ ॥

cittaṃ vāva saṅkalpādbhūyo yadā vai cetayate'tha saṅkalpayate'tha manasyatyatha vācamīrayati tāmu nāmnīrayati nāmni mantrā ekaṃ bhavanti mantreṣu karmāṇi || 1 ||

Chittam vaava sankalpaadbhuuyo yadaa vai chetayate'tha sankalpayate'tha manasyatyatha vaachamiirayati taamu naamniirayati naamni mantraa ekam bhavanti mantreshu karmaani || 1 ||

'चित्त संकल्प से बड़ा है। जब मनुष्य चेतता है तभी संकल्प करता है, तब मन में सोचता है, तब वाणी को प्रेरित करता है, और वाणी को नाम में प्रेरित करता है; नामों में मन्त्र एक हो जाते हैं और मन्त्रों में कर्म।

'Thought is greater than intention. When a man becomes aware, then he forms an intention, then he thinks in his mind, then he sets speech in motion, and he sets speech in motion in a name; in names the sacred formulas become one, and in the formulas the rites.

तानि ह वा एतानि चित्तैकायनानि चित्तात्मानि चित्ते प्रतिष्ठितानि तस्माद्यद्यपि बहुविदचित्तो भवति नायमस्तीत्येवैनमाहुर्यदयं वेद यद्वा अयं विद्वान्नेत्थमचित्तः स्यादित्यथ यद्यल्पविच्चित्तवान्भवति तस्मा एवोत शुश्रूषन्ते चित्तँह्येवैषामेकायनं चित्तमात्मा चित्तं प्रतिष्ठा चित्तमुपास्स्वेति ॥ २ ॥

tāni ha vā etāni cittaikāyanāni cittātmāni citte pratiṣṭhitāni tasmādyadyapi bahuvidacitto bhavati nāyamastītyevainamāhuryadayaṃ veda yadvā ayaṃ vidvānnetthamacittaḥ syādityatha yadyalpaviccittavānbhavati tasmā evota śuśrūṣante cittaṃhyevaiṣāmekāyanaṃ cittamātmā cittaṃ pratiṣṭhā cittamupāssveti || 2 ||

Taani ha vaa etaani chittaikaayanaani chittaatmaani chitte pratishthitaani tasmaadyadyapi bahuvidachitto bhavati naayamastiityevainamaahuryadayam veda yadvaa ayam vidvaannetthamachittah syaadityatha yadyalpavichchittavaanbhavati tasmaa evota shushruushante chittamhyevaishaamekaayanam chittamaatmaa chittam pratishthaa chittamupaassveti || 2 ||

'ये सब चित्त में ही एक होते हैं, चित्त ही इनका आत्मा है, चित्त में ही ये प्रतिष्ठित हैं। इसीलिए यदि कोई बहुत जानता हो पर चित्तवान् न हो, तो लोग कहते हैं — 'यह कुछ नहीं है, चाहे यह जो भी जानता हो; यदि यह सचमुच विद्वान् होता तो ऐसा अचित्त न होता।' और यदि कोई थोड़ा जानता हो पर चित्तवान् हो, तो लोग उसी की सुनना चाहते हैं। चित्त ही इनका एकमात्र आश्रय है, चित्त ही आत्मा है, चित्त ही प्रतिष्ठा है। चित्त की उपासना कर।

'All these have thought alone as their meeting place, thought as their self, and in thought they are established. Therefore, if a man knows much but is without thought, people say of him, “He is nothing, whatever he may know; if he were really learned he would not be so thoughtless.” But if a man knows little and has thought, people wish to listen to him. For thought is their one meeting place, thought is the self, thought is the firm ground. Venerate thought.

स यश्चित्तं ब्रह्मेत्युपास्ते चित्तान्वै स लोकान्ध्रुवान्ध्रुवः प्रतिष्ठितान्प्रतिष्ठितोऽव्यथमानानव्यथमानोऽभिसिध्यति यावच्चित्तस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यश्चित्तं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवश्चित्ताद्भूय इति चित्ताद्वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति ॥ ३ ॥

sa yaścittaṃ brahmetyupāste cittānvai sa lokāndhruvāndhruvaḥ pratiṣṭhitānpratiṣṭhito'vyathamānānavyathamāno'bhisidhyati yāvaccittasya gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yaścittaṃ brahmetyupāste'sti bhagavaścittādbhūya iti cittādvāva bhūyo'stīti tanme bhagavānbravītviti || 3 ||

Sa yashchittam brahmetyupaaste chittaanvai sa lokaandhruvaandhruvah pratishthitaanpratishthito'vyathamaanaanavyathamaano'bhisidhyati yaavachchittasya gatam tatraasya yathaakaamachaaro bhavati yashchittam brahmetyupaaste'sti bhagavashchittaadbhuuya iti chittaadvaava bhuuyo'stiiti tanme bhagavaanbraviitviti || 3 ||

'जो चित्त की ब्रह्म रूप में उपासना करता है, वह ध्रुव होकर ध्रुव लोकों को, प्रतिष्ठित होकर प्रतिष्ठित लोकों को, अव्यथित होकर अव्यथित लोकों को प्राप्त करता है, और चित्त की पहुँच तक स्वच्छन्द विचरण करता है।' 'भगवन्! क्या चित्त से भी बड़ा कुछ है?' 'हाँ, चित्त से बड़ा भी है।' 'भगवन्, वही मुझे बताइए।'

'He who venerates thought as brahman attains worlds that are thought out — himself firm, firm worlds; himself established, established worlds; himself untroubled, untroubled worlds — and he moves as he wishes as far as thought reaches.' 'Sir, is there anything greater than thought?' 'There is indeed something greater than thought.' 'Tell me that, sir.'

↑ All sections

षष्ठः खण्डः · Khaṇḍa 7.6 — Meditation Is Greater

ध्यानं वाव चित्ताद्भूयो ध्यायतीव पृथिवी ध्यायतीवान्तरिक्षं ध्यायतीव द्यौर्ध्यायन्तीवापो ध्यायन्तीव पर्वता देवमनुष्यास्तस्माद्य इह मनुष्याणां महत्तां प्राप्नुवन्ति ध्यानापादाँशा इवैव ते भवन्त्यथ येऽल्पाः कलहिनः पिशुना उपवादिनस्तेऽथ ये प्रभवो ध्यानापादाँशा इवैव ते भवन्ति ध्यानमुपास्स्वेति ॥ १ ॥

dhyānaṃ vāva cittādbhūyo dhyāyatīva pṛthivī dhyāyatīvāntarikṣaṃ dhyāyatīva dyaurdhyāyantīvāpo dhyāyantīva parvatā devamanuṣyāstasmādya iha manuṣyāṇāṃ mahattāṃ prāpnuvanti dhyānāpādāṃśā ivaiva te bhavantyatha ye'lpāḥ kalahinaḥ piśunā upavādinaste'tha ye prabhavo dhyānāpādāṃśā ivaiva te bhavanti dhyānamupāssveti || 1 ||

Dhyaanam vaava chittaadbhuuyo dhyaayatiiva prithivii dhyaayatiivaantariksham dhyaayatiiva dyaurdhyaayantiivaapo dhyaayantiiva parvataa devamanushyaastasmaadya iha manushyaanaam mahattaam praapnuvanti dhyaanaapaadaamshaa ivaiva te bhavantyatha ye'lpaah kalahinah pishunaa upavaadinaste'tha ye prabhavo dhyaanaapaadaamshaa ivaiva te bhavanti dhyaanamupaassveti || 1 ||

'ध्यान चित्त से बड़ा है। पृथ्वी मानो ध्यान करती है, अन्तरिक्ष मानो ध्यान करता है, द्युलोक मानो ध्यान करता है, जल मानो ध्यान करते हैं, पर्वत मानो ध्यान करते हैं, देव और मनुष्य मानो ध्यान करते हैं। इसीलिए मनुष्यों में जो महत्ता पाते हैं, वे मानो ध्यान के अंश पाए हुए होते हैं; और जो क्षुद्र होते हैं, वे कलहप्रिय, चुगलखोर और निन्दक होते हैं। जो श्रेष्ठ होते हैं वे मानो ध्यान के अंश पाए हुए होते हैं। ध्यान की उपासना कर।

'Meditation is greater than thought. The earth seems to meditate, the mid-space seems to meditate, the sky seems to meditate, the waters seem to meditate, the mountains seem to meditate, gods and human beings seem to meditate. Therefore those among men who attain greatness seem to have won a share of meditation; while those who are petty are quarrelsome, slanderous and abusive. Those who are eminent seem to have won a share of meditation. Venerate meditation.

स यो ध्यानं ब्रह्मेत्युपास्ते यावद्ध्यानस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यो ध्यानं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवो ध्यानाद्भूय इति ध्यानाद्वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति ॥ २ ॥

sa yo dhyānaṃ brahmetyupāste yāvaddhyānasya gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yo dhyānaṃ brahmetyupāste'sti bhagavo dhyānādbhūya iti dhyānādvāva bhūyo'stīti tanme bhagavānbravītviti || 2 ||

Sa yo dhyaanam brahmetyupaaste yaavaddhyaanasya gatam tatraasya yathaakaamachaaro bhavati yo dhyaanam brahmetyupaaste'sti bhagavo dhyaanaadbhuuya iti dhyaanaadvaava bhuuyo'stiiti tanme bhagavaanbraviitviti || 2 ||

'जो ध्यान की ब्रह्म रूप में उपासना करता है, वह ध्यान की पहुँच तक स्वच्छन्द विचरण करता है।' 'भगवन्! क्या ध्यान से भी बड़ा कुछ है?' 'हाँ, ध्यान से बड़ा भी है।' 'भगवन्, वही मुझे बताइए।'

'He who venerates meditation as brahman moves as he wishes as far as meditation reaches.' 'Sir, is there anything greater than meditation?' 'There is indeed something greater than meditation.' 'Tell me that, sir.'

↑ All sections

सप्तमः खण्डः · Khaṇḍa 7.7 — Understanding Is Greater

विज्ञानं वाव ध्यानाद्भूयः विज्ञानेन वा ऋग्वेदं विजानाति यजुर्वेदँ सामवेदमाथर्वणं चतुर्थमितिहासपुराणं पञ्चमं वेदानां वेदं पित्र्यँराशिं दैवं निधिं वाकोवाक्यमेकायनं देवविद्यां ब्रह्मविद्यां भूतविद्यां क्षत्रविद्यां नक्षत्रविद्याँ सर्पदेवजनविद्यां दिवं च पृथिवीं च वायुं चाकाशं चापश्च तेजश्च देवाँश्च मनुष्याँश्च पशूँश्च वयाँसि च तृणवनस्पतीञ्छ्वापदान्याकीटपतङ्गपिपीलकं धर्मं चाधर्मं च सत्यं चानृतं च साधु चासाधु च हृदयज्ञं चाहृदयज्ञं चान्नं च रसं चेमं च लोकममुं च विज्ञानेनैव विजानाति विज्ञानमुपास्स्वेति ॥ १ ॥

vijñānaṃ vāva dhyānādbhūyaḥ vijñānena vā ṛgvedaṃ vijānāti yajurvedaṃ sāmavedamātharvaṇaṃ caturthamitihāsapurāṇaṃ pañcamaṃ vedānāṃ vedaṃ pitryaṃrāśiṃ daivaṃ nidhiṃ vākovākyamekāyanaṃ devavidyāṃ brahmavidyāṃ bhūtavidyāṃ kṣatravidyāṃ nakṣatravidyāṃ sarpadevajanavidyāṃ divaṃ ca pṛthivīṃ ca vāyuṃ cākāśaṃ cāpaśca tejaśca devāṃśca manuṣyāṃśca paśūṃśca vayāṃsi ca tṛṇavanaspatīñchvāpadānyākīṭapataṅgapipīlakaṃ dharmaṃ cādharmaṃ ca satyaṃ cānṛtaṃ ca sādhu cāsādhu ca hṛdayajñaṃ cāhṛdayajñaṃ cānnaṃ ca rasaṃ cemaṃ ca lokamamuṃ ca vijñānenaiva vijānāti vijñānamupāssveti || 1 ||

Vijnaanam vaava dhyaanaadbhuuyah vijnaanena vaa rigvedam vijaanaati yajurvedam saamavedamaatharvanam chaturthamitihaasapuraanam panchamam vedaanaam vedam pitryamraashim daivam nidhim vaakovaakyamekaayanam devavidyaam brahmavidyaam bhuutavidyaam kshatravidyaam nakshatravidyaam sarpadevajanavidyaam divam cha prithiviim cha vaayum chaakaasham chaapashcha tejashcha devaamshcha manushyaamshcha pashuumshcha vayaamsi cha trinavanaspatiinchhvaapadaanyaakiitapatangapipiilakam dharmam chaadharmam cha satyam chaanritam cha saadhu chaasaadhu cha hridayajnam chaahridayajnam chaannam cha rasam chemam cha lokamamum cha vijnaanenaiva vijaanaati vijnaanamupaassveti || 1 ||

'विज्ञान ध्यान से बड़ा है। विज्ञान से ही मनुष्य ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, चौथे अथर्ववेद, पाँचवें इतिहास-पुराण, व्याकरण, पितृ-विद्या, गणित, उत्पात-विद्या, निधि-विद्या, तर्क, नीति, देवविद्या, ब्रह्मविद्या, भूतविद्या, क्षत्रविद्या, नक्षत्रविद्या, सर्प-देवजन-विद्या, तथा द्युलोक, पृथ्वी, वायु, आकाश, जल, तेज, देवता, मनुष्य, पशु, पक्षी, तृण, वनस्पति, वन्य पशु, कीट-पतंग-चींटी तक, धर्म और अधर्म, सत्य और असत्य, साधु और असाधु, हृदय को प्रिय और अप्रिय, अन्न और रस, तथा इस लोक और उस लोक — सबको जानता है। विज्ञान की उपासना कर।

'Understanding is greater than meditation. It is by understanding that one knows the Ṛgveda, the Yajurveda, the Sāmaveda, the Atharvaveda as the fourth, the lore of story and ancient tale as the fifth, grammar, the rites for the fathers, arithmetic, the science of portents, the science of treasures, logic, statecraft, the knowledge of the gods, the knowledge of brahman, the knowledge of the elements, the science of kingship, astronomy and the lore of serpents and divine beings; the sky and the earth, the wind and space, the waters and heat, gods and human beings, cattle and birds, grasses and trees, wild animals down to worms, moths and ants; right and wrong, true and false, good and bad, pleasing and displeasing, food and taste, this world and the world beyond — all this one knows by understanding alone. Venerate understanding.

स यो विज्ञानं ब्रह्मेत्युपास्ते विज्ञानवतो वै स लोकाञ्ज्ञानवतोऽभिसिध्यति यावद्विज्ञानस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यो विज्ञानं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवो विज्ञानाद्भूय इति विज्ञानाद्वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति ॥ २ ॥

sa yo vijñānaṃ brahmetyupāste vijñānavato vai sa lokāñjñānavato'bhisidhyati yāvadvijñānasya gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yo vijñānaṃ brahmetyupāste'sti bhagavo vijñānādbhūya iti vijñānādvāva bhūyo'stīti tanme bhagavānbravītviti || 2 ||

Sa yo vijnaanam brahmetyupaaste vijnaanavato vai sa lokaanjnaanavato'bhisidhyati yaavadvijnaanasya gatam tatraasya yathaakaamachaaro bhavati yo vijnaanam brahmetyupaaste'sti bhagavo vijnaanaadbhuuya iti vijnaanaadvaava bhuuyo'stiiti tanme bhagavaanbraviitviti || 2 ||

'जो विज्ञान की ब्रह्म रूप में उपासना करता है, वह विज्ञानवान् और ज्ञानवान् लोकों को प्राप्त करता है, और विज्ञान की पहुँच तक स्वच्छन्द विचरण करता है।' 'भगवन्! क्या विज्ञान से भी बड़ा कुछ है?' 'हाँ, विज्ञान से बड़ा भी है।' 'भगवन्, वही मुझे बताइए।'

'He who venerates understanding as brahman attains worlds of understanding and knowledge, and he moves as he wishes as far as understanding reaches.' 'Sir, is there anything greater than understanding?' 'There is indeed something greater than understanding.' 'Tell me that, sir.'

↑ All sections

अष्टमः खण्डः · Khaṇḍa 7.8 — Strength Is Greater

बलं वाव विज्ञानाद्भूयोऽपि ह शतं विज्ञानवतामेको बलवानाकम्पयते । स यदा बली भवत्यथोत्थाता भवत्युत्तिष्ठन्परिचरिता भवति परिचरन्नुपसत्ता भवत्युपसीदन्द्रष्टा भवति श्रोता भवति मन्ता भवति बोद्धा भवति कर्ता भवति विज्ञाता भवति । बलेन वै पृथिवी तिष्ठति बलेनान्तरिक्षं बलेन द्यौर्बलेन पर्वता बलेन देवमनुष्या बलेन पशवश्च वयाँसि च तृणवनस्पतयः श्वापदान्याकीटपतङ्गपिपीलकं बलेन लोकस्तिष्ठति बलमुपास्स्वेति ॥ १ ॥

balaṃ vāva vijñānādbhūyo'pi ha śataṃ vijñānavatāmeko balavānākampayate, sa yadā balī bhavatyathotthātā bhavatyuttiṣṭhanparicaritā bhavati paricarannupasattā bhavatyupasīdandraṣṭā bhavati śrotā bhavati mantā bhavati boddhā bhavati kartā bhavati vijñātā bhavati, balena vai pṛthivī tiṣṭhati balenāntarikṣaṃ balena dyaurbalena parvatā balena devamanuṣyā balena paśavaśca vayāṃsi ca tṛṇavanaspatayaḥ śvāpadānyākīṭapataṅgapipīlakaṃ balena lokastiṣṭhati balamupāssveti || 1 ||

Balam vaava vijnaanaadbhuuyo'pi ha shatam vijnaanavataameko balavaanaakampayate, sa yadaa balii bhavatyathotthaataa bhavatyuttishthanparicharitaa bhavati paricharannupasattaa bhavatyupasiidandrashtaa bhavati shrotaa bhavati mantaa bhavati boddhaa bhavati kartaa bhavati vijnaataa bhavati, balena vai prithivii tishthati balenaantariksham balena dyaurbalena parvataa balena devamanushyaa balena pashavashcha vayaamsi cha trinavanaspatayah shvaapadaanyaakiitapatangapipiilakam balena lokastishthati balamupaassveti || 1 ||

'बल विज्ञान से बड़ा है। एक बलवान् सौ विज्ञानवानों को भी कँपा देता है। जब मनुष्य बलवान् होता है तभी वह उठने वाला होता है; उठकर सेवा करने वाला, सेवा करके पास बैठने वाला, पास बैठकर देखने वाला, सुनने वाला, मनन करने वाला, समझने वाला, करने वाला और जानने वाला होता है। बल से ही पृथ्वी स्थित है, बल से अन्तरिक्ष, बल से द्युलोक, बल से पर्वत, बल से देव और मनुष्य, बल से पशु, पक्षी, तृण, वनस्पति, वन्य पशु और कीट-पतंग-चींटी तक — बल से ही यह लोक स्थित है। बल की उपासना कर।

'Strength is greater than understanding. One strong man makes even a hundred men of understanding tremble. When a man is strong he becomes one who rises up; rising, he serves; serving, he sits near his teacher; sitting near, he sees, hears, reflects, understands, acts and knows. By strength the earth stands firm, by strength the mid-space, by strength the sky, by strength the mountains, by strength gods and human beings, by strength cattle and birds, grasses and trees, wild animals down to worms, moths and ants; by strength this world stands. Venerate strength.

स यो बलं ब्रह्मेत्युपास्ते यावद्बलस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यो बलं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवो बलाद्भूय इति बलाद्वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति ॥ २ ॥

sa yo balaṃ brahmetyupāste yāvadbalasya gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yo balaṃ brahmetyupāste'sti bhagavo balādbhūya iti balādvāva bhūyo'stīti tanme bhagavānbravītviti || 2 ||

Sa yo balam brahmetyupaaste yaavadbalasya gatam tatraasya yathaakaamachaaro bhavati yo balam brahmetyupaaste'sti bhagavo balaadbhuuya iti balaadvaava bhuuyo'stiiti tanme bhagavaanbraviitviti || 2 ||

'जो बल की ब्रह्म रूप में उपासना करता है, वह बल की पहुँच तक स्वच्छन्द विचरण करता है।' 'भगवन्! क्या बल से भी बड़ा कुछ है?' 'हाँ, बल से बड़ा भी है।' 'भगवन्, वही मुझे बताइए।'

'He who venerates strength as brahman moves as he wishes as far as strength reaches.' 'Sir, is there anything greater than strength?' 'There is indeed something greater than strength.' 'Tell me that, sir.'

↑ All sections

नवमः खण्डः · Khaṇḍa 7.9 — Food Is Greater

अन्नं वाव बलाद्भूयस्तस्माद्यद्यपि दश रात्रीर्नाश्नीयाद्यद्यु ह जीवेदथवाद्रष्टाश्रोतामन्ताबोद्धाकर्ताविज्ञाता भवत्यथान्नस्यायै द्रष्टा भवति श्रोता भवति मन्ता भवति बोद्धा भवति कर्ता भवति विज्ञाता भवत्यन्नमुपास्स्वेति ॥ १ ॥

annaṃ vāva balādbhūyastasmādyadyapi daśa rātrīrnāśnīyādyadyu ha jīvedathavādraṣṭāśrotāmantāboddhākartāvijñātā bhavatyathānnasyāyai draṣṭā bhavati śrotā bhavati mantā bhavati boddhā bhavati kartā bhavati vijñātā bhavatyannamupāssveti || 1 ||

Annam vaava balaadbhuuyastasmaadyadyapi dasha raatriirnaashniiyaadyadyu ha jiivedathavaadrashtaashrotaamantaaboddhaakartaavijnaataa bhavatyathaannasyaayai drashtaa bhavati shrotaa bhavati mantaa bhavati boddhaa bhavati kartaa bhavati vijnaataa bhavatyannamupaassveti || 1 ||

'अन्न बल से बड़ा है। इसीलिए यदि कोई दस रात तक न खाए, तो जीवित रहने पर भी वह न देखने वाला, न सुनने वाला, न मनन करने वाला, न समझने वाला, न करने वाला और न जानने वाला रह जाता है; किन्तु अन्न मिलने पर वह देखने वाला, सुनने वाला, मनन करने वाला, समझने वाला, करने वाला और जानने वाला हो जाता है। अन्न की उपासना कर।

'Food is greater than strength. Therefore, if a man does not eat for ten nights, even though he lives he becomes one who does not see, does not hear, does not reflect, does not understand, does not act and does not know; but when he comes by food he becomes one who sees, hears, reflects, understands, acts and knows. Venerate food.

स योऽन्नं ब्रह्मेत्युपास्तेऽन्नवतो वै स लोकान्पानवतोऽभिसिध्यति यावदन्नस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति योऽन्नं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवोऽन्नाद्भूय इत्यन्नाद्वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति ॥ २ ॥

sa yo'nnaṃ brahmetyupāste'nnavato vai sa lokānpānavato'bhisidhyati yāvadannasya gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yo'nnaṃ brahmetyupāste'sti bhagavo'nnādbhūya ityannādvāva bhūyo'stīti tanme bhagavānbravītviti || 2 ||

Sa yo'nnam brahmetyupaaste'nnavato vai sa lokaanpaanavato'bhisidhyati yaavadannasya gatam tatraasya yathaakaamachaaro bhavati yo'nnam brahmetyupaaste'sti bhagavo'nnaadbhuuya ityannaadvaava bhuuyo'stiiti tanme bhagavaanbraviitviti || 2 ||

'जो अन्न की ब्रह्म रूप में उपासना करता है, वह अन्नवान् और पानवान् लोकों को प्राप्त करता है, और अन्न की पहुँच तक स्वच्छन्द विचरण करता है।' 'भगवन्! क्या अन्न से भी बड़ा कुछ है?' 'हाँ, अन्न से बड़ा भी है।' 'भगवन्, वही मुझे बताइए।'

'He who venerates food as brahman attains worlds rich in food and drink, and he moves as he wishes as far as food reaches.' 'Sir, is there anything greater than food?' 'There is indeed something greater than food.' 'Tell me that, sir.'

↑ All sections

दशमः खण्डः · Khaṇḍa 7.10 — Water Is Greater

आपो वावान्नाद्भूयस्तस्माद्यदा सुवृष्टिर्न भवति व्याधीयन्ते प्राणा अन्नं कनीयो भविष्यतीत्यथ यदा सुवृष्टिर्भवत्यानन्दिनः प्राणा भवन्त्यन्नं बहु भविष्यतीत्याप एवेमा मूर्ता येयं पृथिवी यदन्तरिक्षं यद्द्यौर्यत्पर्वता यद्देवमनुष्या यत्पशवश्च वयाँसि च तृणवनस्पतयः श्वापदान्याकीटपतङ्गपिपीलकमाप एवेमा मूर्ता अप उपास्स्वेति ॥ १ ॥

āpo vāvānnādbhūyastasmādyadā suvṛṣṭirna bhavati vyādhīyante prāṇā annaṃ kanīyo bhaviṣyatītyatha yadā suvṛṣṭirbhavatyānandinaḥ prāṇā bhavantyannaṃ bahu bhaviṣyatītyāpa evemā mūrtā yeyaṃ pṛthivī yadantarikṣaṃ yaddyauryatparvatā yaddevamanuṣyā yatpaśavaśca vayāṃsi ca tṛṇavanaspatayaḥ śvāpadānyākīṭapataṅgapipīlakamāpa evemā mūrtā apa upāssveti || 1 ||

Aapo vaavaannaadbhuuyastasmaadyadaa suvrishtirna bhavati vyaadhiiyante praanaa annam kaniiyo bhavishyatiityatha yadaa suvrishtirbhavatyaanandinah praanaa bhavantyannam bahu bhavishyatiityaapa evemaa muurtaa yeyam prithivii yadantariksham yaddyauryatparvataa yaddevamanushyaa yatpashavashcha vayaamsi cha trinavanaspatayah shvaapadaanyaakiitapatangapipiilakamaapa evemaa muurtaa apa upaassveti || 1 ||

'जल अन्न से बड़ा है। इसीलिए जब अच्छी वर्षा नहीं होती तब प्राणी व्याकुल हो जाते हैं कि 'अन्न कम होगा'; और जब अच्छी वर्षा होती है तब प्राणी आनन्दित होते हैं कि 'अन्न बहुत होगा'। ये जल ही मूर्त रूप धारण किए हुए हैं — यह पृथ्वी, अन्तरिक्ष, द्युलोक, पर्वत, देव और मनुष्य, पशु और पक्षी, तृण और वनस्पति, वन्य पशु और कीट-पतंग-चींटी तक — ये सब मूर्त जल ही हैं। जल की उपासना कर।

'Water is greater than food. Therefore, when there is no good rain, living beings are distressed, thinking, “Food will be scarce”; and when there is good rain, living beings rejoice, thinking, “Food will be plentiful.” It is the waters that have taken on all these forms — this earth, the mid-space, the sky, the mountains, gods and human beings, cattle and birds, grasses and trees, wild animals down to worms, moths and ants: all these are the waters in visible form. Venerate the waters.

स योऽपो ब्रह्मेत्युपास्त आप्नोति सर्वान्कामाँस्तृप्तिमान्भवति यावदपां गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति । योऽपो ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवोऽद्भ्यो भूय इत्यद्भ्यो वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति ॥ २ ॥

sa yo'po brahmetyupāsta āpnoti sarvānkāmāṃstṛptimānbhavati yāvadapāṃ gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati, yo'po brahmetyupāste'sti bhagavo'dbhyo bhūya ityadbhyo vāva bhūyo'stīti tanme bhagavānbravītviti || 2 ||

Sa yo'po brahmetyupaasta aapnoti sarvaankaamaamstriptimaanbhavati yaavadapaam gatam tatraasya yathaakaamachaaro bhavati, yo'po brahmetyupaaste'sti bhagavo'dbhyo bhuuya ityadbhyo vaava bhuuyo'stiiti tanme bhagavaanbraviitviti || 2 ||

'जो जल की ब्रह्म रूप में उपासना करता है, वह सब कामनाओं को प्राप्त करता है और तृप्त होता है, और जल की पहुँच तक स्वच्छन्द विचरण करता है।' 'भगवन्! क्या जल से भी बड़ा कुछ है?' 'हाँ, जल से बड़ा भी है।' 'भगवन्, वही मुझे बताइए।'

'He who venerates the waters as brahman obtains all his desires and becomes satisfied, and he moves as he wishes as far as the waters reach.' 'Sir, is there anything greater than the waters?' 'There is indeed something greater than the waters.' 'Tell me that, sir.'

↑ All sections

एकादशः खण्डः · Khaṇḍa 7.11 — Heat Is Greater

तेजो वावाद्भ्यो भूयस्तद्वा एतद्वायुमागृह्याकाशमभितपति तदाहुर्निशोचति नितपति वर्षिष्यति वा इति तेज एव तत्पूर्वं दर्शयित्वाथापः सृजते तदेतदूर्ध्वाभिश्च तिरश्चीभिश्च विद्युद्भिराह्रादाश्चरन्ति तस्मादाहुर्विद्योतते स्तनयति वर्षिष्यति वा इति तेज एव तत्पूर्वं दर्शयित्वाथापः सृजते तेज उपास्स्वेति ॥ १ ॥

tejo vāvādbhyo bhūyastadvā etadvāyumāgṛhyākāśamabhitapati tadāhurniśocati nitapati varṣiṣyati vā iti teja eva tatpūrvaṃ darśayitvāthāpaḥ sṛjate tadetadūrdhvābhiśca tiraścībhiśca vidyudbhirāhrādāścaranti tasmādāhurvidyotate stanayati varṣiṣyati vā iti teja eva tatpūrvaṃ darśayitvāthāpaḥ sṛjate teja upāssveti || 1 ||

Tejo vaavaadbhyo bhuuyastadvaa etadvaayumaagrihyaakaashamabhitapati tadaahurnishochati nitapati varshishyati vaa iti teja eva tatpuurvam darshayitvaathaapah srijate tadetaduurdhvaabhishcha tirashchiibhishcha vidyudbhiraahraadaashcharanti tasmaadaahurvidyotate stanayati varshishyati vaa iti teja eva tatpuurvam darshayitvaathaapah srijate teja upaassveti || 1 ||

'तेज जल से बड़ा है। वही वायु को पकड़कर आकाश को तपाता है; तब लोग कहते हैं — 'बहुत गरमी है, तपन है; वर्षा होगी।' इस प्रकार तेज पहले अपने को दिखाकर फिर जल उत्पन्न करता है। तब ऊपर और तिरछी बिजलियों के साथ गरज उठती है; इसीलिए लोग कहते हैं — 'बिजली चमकती है, गरजता है; वर्षा होगी।' इस प्रकार तेज पहले अपने को दिखाकर फिर जल उत्पन्न करता है। तेज की उपासना कर।

'Heat is greater than water. It seizes the wind and warms space; and then people say, “It is hot, it is burning; it will rain.” Thus heat shows itself first and then produces water. And thunder rolls with lightnings above and athwart; and then people say, “It lightens, it thunders; it will rain.” Thus heat shows itself first and then produces water. Venerate heat.

स यस्तेजो ब्रह्मेत्युपास्ते तेजस्वी वै स तेजस्वतो लोकान्भास्वतोऽपहततमस्कानभिसिध्यति यावत्तेजसो गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यस्तेजो ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवस्तेजसो भूय इति तेजसो वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति ॥ २ ॥

sa yastejo brahmetyupāste tejasvī vai sa tejasvato lokānbhāsvato'pahatatamaskānabhisidhyati yāvattejaso gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yastejo brahmetyupāste'sti bhagavastejaso bhūya iti tejaso vāva bhūyo'stīti tanme bhagavānbravītviti || 2 ||

Sa yastejo brahmetyupaaste tejasvii vai sa tejasvato lokaanbhaasvato'pahatatamaskaanabhisidhyati yaavattejaso gatam tatraasya yathaakaamachaaro bhavati yastejo brahmetyupaaste'sti bhagavastejaso bhuuya iti tejaso vaava bhuuyo'stiiti tanme bhagavaanbraviitviti || 2 ||

'जो तेज की ब्रह्म रूप में उपासना करता है, वह तेजस्वी होकर तेजस्वी, भास्वर और अन्धकाररहित लोकों को प्राप्त करता है, और तेज की पहुँच तक स्वच्छन्द विचरण करता है।' 'भगवन्! क्या तेज से भी बड़ा कुछ है?' 'हाँ, तेज से बड़ा भी है।' 'भगवन्, वही मुझे बताइए।'

'He who venerates heat as brahman becomes radiant himself and attains worlds that are radiant, shining and free from darkness, and he moves as he wishes as far as heat reaches.' 'Sir, is there anything greater than heat?' 'There is indeed something greater than heat.' 'Tell me that, sir.'

↑ All sections

द्वादशः खण्डः · Khaṇḍa 7.12 — Space Is Greater

आकाशो वाव तेजसो भूयानाकाशे वै सूर्याचन्द्रमसावुभौ विद्युन्नक्षत्राण्यग्निराकाशेनाह्वयत्याकाशेन शृणोत्याकाशेन प्रतिशृणोत्याकाशे रमत आकाशे न रमत आकाशे जायत आकाशमभिजायत आकाशमुपास्स्वेति ॥ १ ॥

ākāśo vāva tejaso bhūyānākāśe vai sūryācandramasāvubhau vidyunnakṣatrāṇyagnirākāśenāhvayatyākāśena śṛṇotyākāśena pratiśṛṇotyākāśe ramata ākāśe na ramata ākāśe jāyata ākāśamabhijāyata ākāśamupāssveti || 1 ||

Aakaasho vaava tejaso bhuuyaanaakaashe vai suuryaachandramasaavubhau vidyunnakshatraanyagniraakaashenaahvayatyaakaashena shrinotyaakaashena pratishrinotyaakaashe ramata aakaashe na ramata aakaashe jaayata aakaashamabhijaayata aakaashamupaassveti || 1 ||

'आकाश तेज से बड़ा है। आकाश में ही सूर्य और चन्द्रमा दोनों हैं, विद्युत्, नक्षत्र और अग्नि हैं। आकाश से ही मनुष्य पुकारता है, आकाश से सुनता है, आकाश से उत्तर देता है; आकाश में ही आनन्द पाता है और आकाश में ही आनन्द नहीं पाता; आकाश में ही उत्पन्न होता है और आकाश की ओर ही बढ़ता है। आकाश की उपासना कर।

'Space is greater than heat. In space are both the sun and the moon, lightning, the stars and fire. Through space one calls out, through space one hears, through space one answers; in space one takes delight and in space one fails to take delight; in space one is born and towards space one grows. Venerate space.

स य आकाशं ब्रह्मेत्युपास्त आकाशवतो वै स लोकान्प्रकाशवतोऽसम्बाधानुरुगायवतोऽभिसिध्यति यावदाकाशस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति य आकाशं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगव आकाशाद्भूय इति आकाशाद्वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति ॥ २ ॥

sa ya ākāśaṃ brahmetyupāsta ākāśavato vai sa lokānprakāśavato'sambādhānurugāyavato'bhisidhyati yāvadākāśasya gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati ya ākāśaṃ brahmetyupāste'sti bhagava ākāśādbhūya iti ākāśādvāva bhūyo'stīti tanme bhagavānbravītviti || 2 ||

Sa ya aakaasham brahmetyupaasta aakaashavato vai sa lokaanprakaashavato'sambaadhaanurugaayavato'bhisidhyati yaavadaakaashasya gatam tatraasya yathaakaamachaaro bhavati ya aakaasham brahmetyupaaste'sti bhagava aakaashaadbhuuya iti aakaashaadvaava bhuuyo'stiiti tanme bhagavaanbraviitviti || 2 ||

'जो आकाश की ब्रह्म रूप में उपासना करता है, वह विस्तृत, प्रकाशमय, बाधारहित और विशाल लोकों को प्राप्त करता है, और आकाश की पहुँच तक स्वच्छन्द विचरण करता है।' 'भगवन्! क्या आकाश से भी बड़ा कुछ है?' 'हाँ, आकाश से बड़ा भी है।' 'भगवन्, वही मुझे बताइए।'

'He who venerates space as brahman attains worlds that are spacious, full of light, unconfined and far-extending, and he moves as he wishes as far as space reaches.' 'Sir, is there anything greater than space?' 'There is indeed something greater than space.' 'Tell me that, sir.'

↑ All sections

त्रयोदशः खण्डः · Khaṇḍa 7.13 — Memory Is Greater

स्मरो वावाकाशाद्भूयस्तस्माद्यद्यपि बहव आसीरन्न स्मरन्तो नैव ते कञ्चन शृणुयुर्न मन्वीरन्न विजानीरन्यदा वाव ते स्मरेयुरथ शृणुयुरथ मन्वीरन्नथ विजानीरन्स्मरेण वै पुत्रान्विजानाति स्मरेण पशून्स्मरमुपास्स्वेति ॥ १ ॥

smaro vāvākāśādbhūyastasmādyadyapi bahava āsīranna smaranto naiva te kañcana śṛṇuyurna manvīranna vijānīranyadā vāva te smareyuratha śṛṇuyuratha manvīrannatha vijānīransmareṇa vai putrānvijānāti smareṇa paśūnsmaramupāssveti || 1 ||

Smaro vaavaakaashaadbhuuyastasmaadyadyapi bahava aasiiranna smaranto naiva te kanchana shrinuyurna manviiranna vijaaniiranyadaa vaava te smareyuratha shrinuyuratha manviirannatha vijaaniiransmarena vai putraanvijaanaati smarena pashuunsmaramupaassveti || 1 ||

'स्मृति आकाश से बड़ी है। इसीलिए यदि बहुत लोग एकत्र हों पर स्मरण न करें, तो वे न कुछ सुनेंगे, न मनन करेंगे, न जानेंगे; और जब वे स्मरण करेंगे तभी सुनेंगे, मनन करेंगे और जानेंगे। स्मृति से ही मनुष्य पुत्रों को पहचानता है, स्मृति से ही पशुओं को। स्मृति की उपासना कर।

'Memory is greater than space. Therefore, even if many people were gathered together, if they did not remember they would hear nothing, reflect on nothing and know nothing; but when they remember, then they hear, reflect and know. By memory one recognises one's children, by memory one's cattle. Venerate memory.

स यः स्मरं ब्रह्मेत्युपास्ते यावत्स्मरस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यः स्मरं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवः स्मराद्भूय इति स्मराद्वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति ॥ २ ॥

sa yaḥ smaraṃ brahmetyupāste yāvatsmarasya gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yaḥ smaraṃ brahmetyupāste'sti bhagavaḥ smarādbhūya iti smarādvāva bhūyo'stīti tanme bhagavānbravītviti || 2 ||

Sa yah smaram brahmetyupaaste yaavatsmarasya gatam tatraasya yathaakaamachaaro bhavati yah smaram brahmetyupaaste'sti bhagavah smaraadbhuuya iti smaraadvaava bhuuyo'stiiti tanme bhagavaanbraviitviti || 2 ||

'जो स्मृति की ब्रह्म रूप में उपासना करता है, वह स्मृति की पहुँच तक स्वच्छन्द विचरण करता है।' 'भगवन्! क्या स्मृति से भी बड़ा कुछ है?' 'हाँ, स्मृति से बड़ा भी है।' 'भगवन्, वही मुझे बताइए।'

'He who venerates memory as brahman moves as he wishes as far as memory reaches.' 'Sir, is there anything greater than memory?' 'There is indeed something greater than memory.' 'Tell me that, sir.'

↑ All sections

चतुर्दशः खण्डः · Khaṇḍa 7.14 — Hope Is Greater

आशा वाव स्मराद्भूयस्याशेद्धो वै स्मरो मन्त्रानधीते कर्माणि कुरुते पुत्राँश्च पशूँश्चेच्छत इमं च लोकममुं चेच्छत आशामुपास्स्वेति ॥ १ ॥

āśā vāva smarādbhūyasyāśeddho vai smaro mantrānadhīte karmāṇi kurute putrāṃśca paśūṃścecchata imaṃ ca lokamamuṃ cecchata āśāmupāssveti || 1 ||

Aashaa vaava smaraadbhuuyasyaasheddho vai smaro mantraanadhiite karmaani kurute putraamshcha pashuumshchechchhata imam cha lokamamum chechchhata aashaamupaassveti || 1 ||

'आशा स्मृति से बड़ी है। आशा से प्रदीप्त होकर ही मनुष्य मन्त्र पढ़ता है, कर्म करता है, पुत्रों और पशुओं की इच्छा करता है, इस लोक और उस लोक की इच्छा करता है। आशा की उपासना कर।

'Hope is greater than memory. Kindled by hope, one recites the sacred formulas, performs the rites, wishes for sons and cattle, and wishes for this world and the next. Venerate hope.

स य आशां ब्रह्मेत्युपास्त आशयास्य सर्वे कामाः समृध्यन्त्यमोघा हास्याशिषो भवन्ति यावदाशाया गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति य आशां ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगव आशाया भूय इत्याशाया वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति ॥ २ ॥

sa ya āśāṃ brahmetyupāsta āśayāsya sarve kāmāḥ samṛdhyantyamoghā hāsyāśiṣo bhavanti yāvadāśāyā gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati ya āśāṃ brahmetyupāste'sti bhagava āśāyā bhūya ityāśāyā vāva bhūyo'stīti tanme bhagavānbravītviti || 2 ||

Sa ya aashaam brahmetyupaasta aashayaasya sarve kaamaah samridhyantyamoghaa haasyaashisho bhavanti yaavadaashaayaa gatam tatraasya yathaakaamachaaro bhavati ya aashaam brahmetyupaaste'sti bhagava aashaayaa bhuuya ityaashaayaa vaava bhuuyo'stiiti tanme bhagavaanbraviitviti || 2 ||

'जो आशा की ब्रह्म रूप में उपासना करता है, उसकी सब कामनाएँ आशा के द्वारा पूर्ण होती हैं और उसकी प्रार्थनाएँ व्यर्थ नहीं जातीं; वह आशा की पहुँच तक स्वच्छन्द विचरण करता है।' 'भगवन्! क्या आशा से भी बड़ा कुछ है?' 'हाँ, आशा से बड़ा भी है।' 'भगवन्, वही मुझे बताइए।'

'For him who venerates hope as brahman, all his desires prosper through hope and his prayers do not go unfulfilled; and he moves as he wishes as far as hope reaches.' 'Sir, is there anything greater than hope?' 'There is indeed something greater than hope.' 'Tell me that, sir.'

↑ All sections

पञ्चदशः खण्डः · Khaṇḍa 7.15 — Breath Is Greatest

प्राणो वा आशाया भूयान्यथा वा अरा नाभौ समर्पिता एवमस्मिन्प्राणे सर्वँ समर्पितं प्राणः प्राणेन याति प्राणः प्राणं ददाति प्राणाय ददाति प्राणो ह पिता प्राणो माता प्राणो भ्राता प्राणः स्वसा प्राण आचार्यः प्राणो ब्राह्मणः ॥ १ ॥

prāṇo vā āśāyā bhūyānyathā vā arā nābhau samarpitā evamasminprāṇe sarvaṃ samarpitaṃ prāṇaḥ prāṇena yāti prāṇaḥ prāṇaṃ dadāti prāṇāya dadāti prāṇo ha pitā prāṇo mātā prāṇo bhrātā prāṇaḥ svasā prāṇa ācāryaḥ prāṇo brāhmaṇaḥ || 1 ||

Praano vaa aashaayaa bhuuyaanyathaa vaa araa naabhau samarpitaa evamasminpraane sarvam samarpitam praanah praanena yaati praanah praanam dadaati praanaaya dadaati praano ha pitaa praano maataa praano bhraataa praanah svasaa praana aachaaryah praano braahmanah || 1 ||

'प्राण आशा से बड़ा है। जैसे अरे नाभि में लगे रहते हैं, वैसे ही इस प्राण में सब कुछ लगा हुआ है। प्राण प्राण से चलता है, प्राण प्राण को देता है और प्राण के लिए देता है। प्राण ही पिता है, प्राण ही माता, प्राण ही भाई, प्राण ही बहन, प्राण ही आचार्य और प्राण ही ब्राह्मण है।

'Breath is greater than hope. As the spokes are fixed in the hub, so is everything fixed in this breath. Breath moves by breath, breath gives breath, and it gives to breath. Breath is father, breath is mother, breath is brother, breath is sister, breath is teacher, breath is the brāhmaṇa.

स यदि पितरं वा मातरं वा भ्रातरं वा स्वसारं वाचार्यं वा ब्राह्मणं वा किञ्चिद्भृशमिव प्रत्याह धिक्त्वास्त्वित्येवैनमाहुः पितृहा वै त्वमसि मातृहा वै त्वमसि भ्रातृहा वै त्वमसि स्वसृहा वै त्वमस्याचार्यहा वै त्वमसि ब्राह्मणहा वै त्वमसीति ॥ २ ॥

sa yadi pitaraṃ vā mātaraṃ vā bhrātaraṃ vā svasāraṃ vācāryaṃ vā brāhmaṇaṃ vā kiñcidbhṛśamiva pratyāha dhiktvāstvityevainamāhuḥ pitṛhā vai tvamasi mātṛhā vai tvamasi bhrātṛhā vai tvamasi svasṛhā vai tvamasyācāryahā vai tvamasi brāhmaṇahā vai tvamasīti || 2 ||

Sa yadi pitaram vaa maataram vaa bhraataram vaa svasaaram vaachaaryam vaa braahmanam vaa kinchidbhrishamiva pratyaaha dhiktvaastvityevainamaahuh pitrihaa vai tvamasi maatrihaa vai tvamasi bhraatrihaa vai tvamasi svasrihaa vai tvamasyaachaaryahaa vai tvamasi braahmanahaa vai tvamasiiti || 2 ||

'यदि कोई अपने पिता, माता, भाई, बहन, आचार्य या ब्राह्मण से कुछ कठोर कह दे, तो लोग कहते हैं — 'धिक् तुझे! तू पितृघाती है, मातृघाती है, भ्रातृघाती है, भगिनीघाती है, आचार्यघाती है, ब्राह्मणघाती है।'

'If a man answers his father or mother, his brother or sister, his teacher or a brāhmaṇa harshly, people say to him, “Shame on you! You are a slayer of your father, a slayer of your mother, a slayer of your brother, a slayer of your sister, a slayer of your teacher, a slayer of a brāhmaṇa.”

अथ यद्यप्येनानुत्क्रान्तप्राणाञ्छूलेन समासं व्यतिषंदहेन्नैवैनं ब्रूयुः पितृहासीति न मातृहासीति न भ्रातृहासीति न स्वसृहासीति नाचार्यहासीति न ब्राह्मणहासीति ॥ ३ ॥

atha yadyapyenānutkrāntaprāṇāñchūlena samāsaṃ vyatiṣaṃdahennaivainaṃ brūyuḥ pitṛhāsīti na mātṛhāsīti na bhrātṛhāsīti na svasṛhāsīti nācāryahāsīti na brāhmaṇahāsīti || 3 ||

Atha yadyapyenaanutkraantapraanaanchhuulena samaasam vyatishamdahennaivainam bruuyuh pitrihaasiiti na maatrihaasiiti na bhraatrihaasiiti na svasrihaasiiti naachaaryahaasiiti na braahmanahaasiiti || 3 ||

'किन्तु जब उनका प्राण निकल चुका हो, तब यदि कोई उन्हें शूल से बेधकर जला भी दे, तो लोग उससे यह नहीं कहते कि 'तू पितृघाती है', 'तू मातृघाती है', 'तू भ्रातृघाती है', 'तू भगिनीघाती है', 'तू आचार्यघाती है', 'तू ब्राह्मणघाती है'।

'But when the breath has gone out of them, then even if one were to pierce them with a spike and burn them all up, people would not say to him, “You are a slayer of your father,” or “a slayer of your mother,” or “a slayer of your brother,” or “a slayer of your sister,” or “a slayer of your teacher,” or “a slayer of a brāhmaṇa.”

प्राणो ह्येवैतानि सर्वाणि भवति स वा एष एवं पश्यन्नेवं मन्वान एवं विजानन्नतिवादी भवति तं चेद्ब्रूयुरतिवाद्यसीत्यतिवाद्यस्मीति ब्रूयान्नापह्नुवीत ॥ ४ ॥

prāṇo hyevaitāni sarvāṇi bhavati sa vā eṣa evaṃ paśyannevaṃ manvāna evaṃ vijānannativādī bhavati taṃ cedbrūyurativādyasītyativādyasmīti brūyānnāpahnuvīta || 4 ||

Praano hyevaitaani sarvaani bhavati sa vaa esha evam pashyannevam manvaana evam vijaanannativaadii bhavati tam chedbruuyurativaadyasiityativaadyasmiiti bruuyaannaapahnuviita || 4 ||

'क्योंकि प्राण ही ये सब हो जाता है। जो इस प्रकार देखता, इस प्रकार मानता और इस प्रकार जानता है, वह 'अतिवादी' होता है। यदि कोई उससे कहे 'तू अतिवादी है', तो वह कहे 'हाँ, मैं अतिवादी हूँ'; वह इसे छिपाए नहीं।

'For breath alone becomes all these. One who sees thus, thinks thus and knows thus becomes one who speaks beyond others. If someone says to him, “You speak beyond others,” let him say, “I do speak beyond others”; let him not deny it.

↑ All sections

षोडशः खण्डः · Khaṇḍa 7.16 — Speaking by the Truth

एष तु वा अतिवदति यः सत्येनातिवदति सोऽहं भगवः सत्येनातिवदानीति सत्यं त्वेव विजिज्ञासितव्यमिति सत्यं भगवो विजिज्ञास इति ॥ १ ॥

eṣa tu vā ativadati yaḥ satyenātivadati so'haṃ bhagavaḥ satyenātivadānīti satyaṃ tveva vijijñāsitavyamiti satyaṃ bhagavo vijijñāsa iti || 1 ||

Esha tu vaa ativadati yah satyenaativadati so'ham bhagavah satyenaativadaaniiti satyam tveva vijijnaasitavyamiti satyam bhagavo vijijnaasa iti || 1 ||

'किन्तु वही सचमुच अतिवादी है जो सत्य के द्वारा अतिवादी होता है।' 'भगवन्! तब मैं सत्य के द्वारा ही अतिवादी होऊँ।' 'किन्तु सत्य को जानना चाहिए।' 'भगवन्! मैं सत्य को जानना चाहता हूँ।'

'But he alone truly speaks beyond others who speaks beyond others by the truth.' 'Then, sir, let me speak beyond others by the truth.' 'But one must seek to understand the truth.' 'Sir, I wish to understand the truth.'

↑ All sections

सप्तदशः खण्डः · Khaṇḍa 7.17 — Understanding and Truth

यदा वै विजानात्यथ सत्यं वदति नाविजानन्सत्यं वदति विजानन्नेव सत्यं वदति विज्ञानं त्वेव विजिज्ञासितव्यमिति विज्ञानं भगवो विजिज्ञास इति ॥ १ ॥

yadā vai vijānātyatha satyaṃ vadati nāvijānansatyaṃ vadati vijānanneva satyaṃ vadati vijñānaṃ tveva vijijñāsitavyamiti vijñānaṃ bhagavo vijijñāsa iti || 1 ||

Yadaa vai vijaanaatyatha satyam vadati naavijaanansatyam vadati vijaananneva satyam vadati vijnaanam tveva vijijnaasitavyamiti vijnaanam bhagavo vijijnaasa iti || 1 ||

'जब मनुष्य जान लेता है तभी सत्य बोलता है; न जानने वाला सत्य नहीं बोलता, जानने वाला ही सत्य बोलता है। किन्तु विज्ञान को जानना चाहिए।' 'भगवन्! मैं विज्ञान को जानना चाहता हूँ।'

'When one understands, then one speaks the truth; one who does not understand does not speak the truth — only one who understands speaks the truth. But one must seek to understand understanding.' 'Sir, I wish to understand understanding.'

↑ All sections

अष्टादशः खण्डः · Khaṇḍa 7.18 — Reflection

यदा वै मनुतेऽथ विजानाति नामत्वा विजानाति मत्वैव विजानाति मतिस्त्वेव विजिज्ञासितव्येति । मतिं भगवो विजिज्ञास इति ॥ १ ॥

yadā vai manute'tha vijānāti nāmatvā vijānāti matvaiva vijānāti matistveva vijijñāsitavyeti, matiṃ bhagavo vijijñāsa iti || 1 ||

Yadaa vai manute'tha vijaanaati naamatvaa vijaanaati matvaiva vijaanaati matistveva vijijnaasitavyeti, matim bhagavo vijijnaasa iti || 1 ||

'जब मनुष्य मनन करता है तभी जानता है; बिना मनन किए नहीं जानता, मनन करके ही जानता है। किन्तु मति को जानना चाहिए।' 'भगवन्! मैं मति को जानना चाहता हूँ।'

'When one reflects, then one understands; without reflecting one does not understand — only by reflecting does one understand. But one must seek to understand reflection.' 'Sir, I wish to understand reflection.'

↑ All sections

एकोनविंशः खण्डः · Khaṇḍa 7.19 — Faith

यदा वै श्रद्दधात्यथ मनुते नाश्रद्दधन्मनुते श्रद्दधदेव मनुते श्रद्धा त्वेव विजिज्ञासितव्येति श्रद्धां भगवो विजिज्ञास इति ॥ १ ॥

yadā vai śraddadhātyatha manute nāśraddadhanmanute śraddadhadeva manute śraddhā tveva vijijñāsitavyeti śraddhāṃ bhagavo vijijñāsa iti || 1 ||

Yadaa vai shraddadhaatyatha manute naashraddadhanmanute shraddadhadeva manute shraddhaa tveva vijijnaasitavyeti shraddhaam bhagavo vijijnaasa iti || 1 ||

'जब मनुष्य श्रद्धा करता है तभी मनन करता है; बिना श्रद्धा के मनन नहीं करता, श्रद्धा करके ही मनन करता है। किन्तु श्रद्धा को जानना चाहिए।' 'भगवन्! मैं श्रद्धा को जानना चाहता हूँ।'

'When one has faith, then one reflects; without faith one does not reflect — only having faith does one reflect. But one must seek to understand faith.' 'Sir, I wish to understand faith.'

↑ All sections

विंशः खण्डः · Khaṇḍa 7.20 — Steadfastness

यदा वै निस्तिष्ठत्यथ श्रद्दधाति नानिस्तिष्ठञ्छ्रद्दधाति निस्तिष्ठन्नेव श्रद्दधाति निष्ठा त्वेव विजिज्ञासितव्येति निष्ठां भगवो विजिज्ञास इति ॥ १ ॥

yadā vai nistiṣṭhatyatha śraddadhāti nānistiṣṭhañchraddadhāti nistiṣṭhanneva śraddadhāti niṣṭhā tveva vijijñāsitavyeti niṣṭhāṃ bhagavo vijijñāsa iti || 1 ||

Yadaa vai nistishthatyatha shraddadhaati naanistishthanchhraddadhaati nistishthanneva shraddadhaati nishthaa tveva vijijnaasitavyeti nishthaam bhagavo vijijnaasa iti || 1 ||

'जब मनुष्य निष्ठा रखता है तभी श्रद्धा करता है; बिना निष्ठा के श्रद्धा नहीं करता, निष्ठावान् होकर ही श्रद्धा करता है। किन्तु निष्ठा को जानना चाहिए।' 'भगवन्! मैं निष्ठा को जानना चाहता हूँ।'

'When one is steadfast, then one has faith; without steadfastness one does not have faith — only being steadfast does one have faith. But one must seek to understand steadfastness.' 'Sir, I wish to understand steadfastness.'

↑ All sections

एकविंशः खण्डः · Khaṇḍa 7.21 — Action

यदा वै करोत्यथ निस्तिष्ठति नाकृत्वा निस्तिष्ठति कृत्वैव निस्तिष्ठति कृतिस्त्वेव विजिज्ञासितव्येति । कृतिं भगवो विजिज्ञास इति ॥ १ ॥

yadā vai karotyatha nistiṣṭhati nākṛtvā nistiṣṭhati kṛtvaiva nistiṣṭhati kṛtistveva vijijñāsitavyeti, kṛtiṃ bhagavo vijijñāsa iti || 1 ||

Yadaa vai karotyatha nistishthati naakritvaa nistishthati kritvaiva nistishthati kritistveva vijijnaasitavyeti, kritim bhagavo vijijnaasa iti || 1 ||

'जब मनुष्य कर्म करता है तभी निष्ठा रखता है; बिना किए निष्ठा नहीं होती, करके ही निष्ठा होती है। किन्तु कृति (कर्म) को जानना चाहिए।' 'भगवन्! मैं कृति को जानना चाहता हूँ।'

'When one acts, then one is steadfast; without acting one is not steadfast — only by acting is one steadfast. But one must seek to understand action.' 'Sir, I wish to understand action.'

↑ All sections

द्वाविंशः खण्डः · Khaṇḍa 7.22 — Joy

यदा वै सुखं लभतेऽथ करोति नासुखं लब्ध्वा करोति सुखमेव लब्ध्वा करोति सुखं त्वेव विजिज्ञासितव्यमिति । सुखं भगवो विजिज्ञास इति ॥ १ ॥

yadā vai sukhaṃ labhate'tha karoti nāsukhaṃ labdhvā karoti sukhameva labdhvā karoti sukhaṃ tveva vijijñāsitavyamiti, sukhaṃ bhagavo vijijñāsa iti || 1 ||

Yadaa vai sukham labhate'tha karoti naasukham labdhvaa karoti sukhameva labdhvaa karoti sukham tveva vijijnaasitavyamiti, sukham bhagavo vijijnaasa iti || 1 ||

'जब मनुष्य सुख पाता है तभी कर्म करता है; बिना सुख पाए कर्म नहीं करता, सुख पाकर ही कर्म करता है। किन्तु सुख को जानना चाहिए।' 'भगवन्! मैं सुख को जानना चाहता हूँ।'

'When one finds joy, then one acts; without finding joy one does not act — only on finding joy does one act. But one must seek to understand joy.' 'Sir, I wish to understand joy.'

↑ All sections

त्रयोविंशः खण्डः · Khaṇḍa 7.23 — The Infinite Is Joy

यो वै भूमा तत्सुखं नाल्पे सुखमस्ति भूमैव सुखं भूमा त्वेव विजिज्ञासितव्य इति भूमानं भगवो विजिज्ञास इति ॥ १ ॥

yo vai bhūmā tatsukhaṃ nālpe sukhamasti bhūmaiva sukhaṃ bhūmā tveva vijijñāsitavya iti bhūmānaṃ bhagavo vijijñāsa iti || 1 ||

Yo vai bhuumaa tatsukham naalpe sukhamasti bhuumaiva sukham bhuumaa tveva vijijnaasitavya iti bhuumaanam bhagavo vijijnaasa iti || 1 ||

'जो भूमा (अनन्त) है वही सुख है; अल्प में सुख नहीं है। भूमा ही सुख है। किन्तु भूमा को जानना चाहिए।' 'भगवन्! मैं भूमा को जानना चाहता हूँ।'

'The infinite is joy; there is no joy in the small. Only the infinite is joy. But one must seek to understand the infinite.' 'Sir, I wish to understand the infinite.'

↑ All sections

चतुर्विंशः खण्डः · Khaṇḍa 7.24 — Where One Sees Nothing Else

यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति स भूमाथ यत्रान्यत्पश्यत्यन्यच्छृणोत्यन्यद्विजानाति तदल्पं यो वै भूमा तदमृतमथ यदल्पं तन्मर्त्यँ स भगवः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति स्वे महिम्नि यदि वा न महिम्नीति ॥ १ ॥

yatra nānyatpaśyati nānyacchṛṇoti nānyadvijānāti sa bhūmātha yatrānyatpaśyatyanyacchṛṇotyanyadvijānāti tadalpaṃ yo vai bhūmā tadamṛtamatha yadalpaṃ tanmartyaṃ sa bhagavaḥ kasminpratiṣṭhita iti sve mahimni yadi vā na mahimnīti || 1 ||

Yatra naanyatpashyati naanyachchhrinoti naanyadvijaanaati sa bhuumaatha yatraanyatpashyatyanyachchhrinotyanyadvijaanaati tadalpam yo vai bhuumaa tadamritamatha yadalpam tanmartyam sa bhagavah kasminpratishthita iti sve mahimni yadi vaa na mahimniiti || 1 ||

'जहाँ कोई और को न देखता है, न और को सुनता है, न और को जानता है — वही भूमा है। और जहाँ कोई और को देखता, और को सुनता, और को जानता है — वह अल्प है। जो भूमा है वही अमृत है, और जो अल्प है वह मर्त्य है।' 'भगवन्! वह किसमें प्रतिष्ठित है?' 'अपनी ही महिमा में — अथवा महिमा में भी नहीं।'

'Where one sees nothing else, hears nothing else, knows nothing else — that is the infinite. But where one sees something else, hears something else, knows something else — that is the small. The infinite is the immortal, and the small is mortal.' 'Sir, on what is it established?' 'On its own greatness — or not even on greatness.

गो-अश्वमिह महिमेत्याचक्षते हस्तिहिरण्यं दासभार्यं क्षेत्राण्यायतनानीति नाहमेवं ब्रवीमि ब्रवीमीति होवाचान्योह्यन्यस्मिन्प्रतिष्ठित इति ॥ २ ॥

go-aśvamiha mahimetyācakṣate hastihiraṇyaṃ dāsabhāryaṃ kṣetrāṇyāyatanānīti nāhamevaṃ bravīmi bravīmīti hovācānyohyanyasminpratiṣṭhita iti || 2 ||

Go-ashvamiha mahimetyaachakshate hastihiranyam daasabhaaryam kshetraanyaayatanaaniiti naahamevam braviimi braviimiiti hovaachaanyohyanyasminpratishthita iti || 2 ||

'यहाँ गौ-अश्व, हाथी-सोना, दास-भार्या, खेत और घर — इन्हें लोग 'महिमा' कहते हैं; किन्तु मैं ऐसा नहीं कहता, ऐसा नहीं कहता' — उन्होंने कहा — 'क्योंकि वहाँ तो एक वस्तु दूसरी में प्रतिष्ठित रहती है।

'Here people call cattle and horses, elephants and gold, servants and wives, fields and houses, “greatness”; but I do not speak so, I do not speak so,' he said, 'for there one thing rests upon another.

↑ All sections

पञ्चविंशः खण्डः · Khaṇḍa 7.25 — The Teaching of the Self

स एवाधस्तात्स उपरिष्टात्स पश्चात्स पुरस्तात्स दक्षिणतः स उत्तरतः स एवेदँ सर्वमित्यथातोऽहङ्कारादेश एवाहमेवाधस्तादहमुपरिष्टादहं पश्चादहं पुरस्तादहं दक्षिणतोऽहमुत्तरतोऽहमेवेदँ सर्वमिति ॥ १ ॥

sa evādhastātsa upariṣṭātsa paścātsa purastātsa dakṣiṇataḥ sa uttarataḥ sa evedaṃ sarvamityathāto'haṅkārādeśa evāhamevādhastādahamupariṣṭādahaṃ paścādahaṃ purastādahaṃ dakṣiṇato'hamuttarato'hamevedaṃ sarvamiti || 1 ||

Sa evaadhastaatsa uparishtaatsa pashchaatsa purastaatsa dakshinatah sa uttaratah sa evedam sarvamityathaato'hankaaraadesha evaahamevaadhastaadahamuparishtaadaham pashchaadaham purastaadaham dakshinato'hamuttarato'hamevedam sarvamiti || 1 ||

'वही नीचे है, वही ऊपर, वही पीछे, वही आगे, वही दक्षिण में, वही उत्तर में; वही यह सब कुछ है। अब अहंकार के रूप में उपदेश: मैं ही नीचे हूँ, मैं ही ऊपर, मैं ही पीछे, मैं ही आगे, मैं ही दक्षिण में, मैं ही उत्तर में; मैं ही यह सब कुछ हूँ।

'It is below, it is above, it is behind, it is in front, it is to the south, it is to the north; it alone is all this. And now the teaching in terms of “I”: I am below, I am above, I am behind, I am in front, I am to the south, I am to the north; I alone am all this.

अथात आत्मादेश एवात्मैवाधस्तादात्मोपरिष्टादात्मा पश्चादात्मा पुरस्तादात्मा दक्षिणत आत्मोत्तरत आत्मैवेदँ सर्वमिति । स वा एष एवं पश्यन्नेवं मन्वान एवं विजानन्नात्मरतिरात्मक्रीड आत्ममिथुन आत्मानन्दः स स्वराड् भवति तस्य सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति । अथ येऽन्यथातो विदुरन्यराजानस्ते क्षय्यलोका भवन्ति तेषाँ सर्वेषु लोकेष्वकामचारो भवति ॥ २ ॥

athāta ātmādeśa evātmaivādhastādātmopariṣṭādātmā paścādātmā purastādātmā dakṣiṇata ātmottarata ātmaivedaṃ sarvamiti, sa vā eṣa evaṃ paśyannevaṃ manvāna evaṃ vijānannātmaratirātmakrīḍa ātmamithuna ātmānandaḥ sa svarāḍ bhavati tasya sarveṣu lokeṣu kāmacāro bhavati, atha ye'nyathāto viduranyarājānaste kṣayyalokā bhavanti teṣāṃ sarveṣu lokeṣvakāmacāro bhavati || 2 ||

Athaata aatmaadesha evaatmaivaadhastaadaatmoparishtaadaatmaa pashchaadaatmaa purastaadaatmaa dakshinata aatmottarata aatmaivedam sarvamiti, sa vaa esha evam pashyannevam manvaana evam vijaanannaatmaratiraatmakriida aatmamithuna aatmaanandah sa svaraad bhavati tasya sarveshu lokeshu kaamachaaro bhavati, atha ye'nyathaato viduranyaraajaanaste kshayyalokaa bhavanti teshaam sarveshu lokeshvakaamachaaro bhavati || 2 ||

'अब आत्मा के रूप में उपदेश: आत्मा ही नीचे है, आत्मा ही ऊपर, आत्मा ही पीछे, आत्मा ही आगे, आत्मा ही दक्षिण में, आत्मा ही उत्तर में; आत्मा ही यह सब कुछ है। जो इस प्रकार देखता, मानता और जानता है, वह आत्मा में रमने वाला, आत्मा में क्रीड़ा करने वाला, आत्मा में सङ्ग रखने वाला और आत्मा में आनन्द पाने वाला होता है; वह स्वराट् (अपना स्वामी) हो जाता है और सब लोकों में स्वच्छन्द विचरण करता है। किन्तु जो इससे अन्यथा जानते हैं, वे पराधीन होते हैं, क्षयशील लोकों वाले होते हैं और किसी लोक में स्वच्छन्द विचरण नहीं कर पाते।

'And now the teaching in terms of the self: the self is below, the self is above, the self is behind, the self is in front, the self is to the south, the self is to the north; the self alone is all this. One who sees thus, thinks thus and knows thus delights in the self, plays with the self, dwells with the self and rejoices in the self; he becomes his own ruler, and in all the worlds he moves as he wishes. But those who know otherwise are ruled by another, their worlds perish, and in no world do they move as they wish.

↑ All sections

षड्विंशः खण्डः · Khaṇḍa 7.26 — All Arises from the Self

तस्य ह वा एतस्यैवं पश्यत एवं मन्वानस्यैवं विजानत आत्मतः प्राण आत्मत आशात्मतः स्मर आत्मत आकाश आत्मतस्तेज आत्मत आप आत्मत आविर्भावतिरोभावावात्मतोऽन्नमात्मतो बलमात्मतो विज्ञानमात्मतो ध्यानमात्मतश्चित्तमात्मतः सङ्कल्प आत्मतो मन आत्मतो वागात्मतो नामात्मतो मन्त्रा आत्मतः कर्माण्यात्मत एवेदँसर्वमिति ॥ १ ॥

tasya ha vā etasyaivaṃ paśyata evaṃ manvānasyaivaṃ vijānata ātmataḥ prāṇa ātmata āśātmataḥ smara ātmata ākāśa ātmatasteja ātmata āpa ātmata āvirbhāvatirobhāvāvātmato'nnamātmato balamātmato vijñānamātmato dhyānamātmataścittamātmataḥ saṅkalpa ātmato mana ātmato vāgātmato nāmātmato mantrā ātmataḥ karmāṇyātmata evedaṃsarvamiti || 1 ||

Tasya ha vaa etasyaivam pashyata evam manvaanasyaivam vijaanata aatmatah praana aatmata aashaatmatah smara aatmata aakaasha aatmatasteja aatmata aapa aatmata aavirbhaavatirobhaavaavaatmato'nnamaatmato balamaatmato vijnaanamaatmato dhyaanamaatmatashchittamaatmatah sankalpa aatmato mana aatmato vaagaatmato naamaatmato mantraa aatmatah karmaanyaatmata evedamsarvamiti || 1 ||

'जो इस प्रकार देखता, मानता और जानता है, उसके लिए प्राण आत्मा से उत्पन्न होता है, आशा आत्मा से, स्मृति आत्मा से, आकाश आत्मा से, तेज आत्मा से, जल आत्मा से, प्रकट होना और छिप जाना आत्मा से, अन्न आत्मा से, बल आत्मा से, विज्ञान आत्मा से, ध्यान आत्मा से, चित्त आत्मा से, संकल्प आत्मा से, मन आत्मा से, वाणी आत्मा से, नाम आत्मा से, मन्त्र आत्मा से, कर्म आत्मा से — यह सब आत्मा से ही होता है।

'For one who sees thus, thinks thus and knows thus, breath arises from the self, hope from the self, memory from the self, space from the self, heat from the self, water from the self, appearing and disappearing from the self, food from the self, strength from the self, understanding from the self, meditation from the self, thought from the self, intention from the self, mind from the self, speech from the self, name from the self, the sacred formulas from the self, the rites from the self — all this from the self alone.

तदेष श्लोको न पश्यो मृत्युं पश्यति न रोगं नोत दुःखताँ सर्वँ ह पश्यः पश्यति सर्वमाप्नोति सर्वश इति । स एकधा भवति त्रिधा भवति पञ्चधा सप्तधा नवधा चैव पुनश्चैकादशः स्मृतः शतं च दश चैकश्च सहस्राणि च विँशतिराहारशुद्धौ सत्त्वशुद्धौ ध्रुवा स्मृतिः स्मृतिलम्भे सर्वग्रन्थीनां विप्रमोक्षस्तस्मै मृदितकषायाय तमसस्पारं दर्शयति भगवान्सनत्कुमारस्तँ स्कन्द इत्याचक्षते तँ स्कन्द इत्याचक्षते ॥ २ ॥

tadeṣa śloko na paśyo mṛtyuṃ paśyati na rogaṃ nota duḥkhatāṃ sarvaṃ ha paśyaḥ paśyati sarvamāpnoti sarvaśa iti, sa ekadhā bhavati tridhā bhavati pañcadhā saptadhā navadhā caiva punaścaikādaśaḥ smṛtaḥ śataṃ ca daśa caikaśca sahasrāṇi ca viṃśatirāhāraśuddhau sattvaśuddhau dhruvā smṛtiḥ smṛtilambhe sarvagranthīnāṃ vipramokṣastasmai mṛditakaṣāyāya tamasaspāraṃ darśayati bhagavānsanatkumārastaṃ skanda ityācakṣate taṃ skanda ityācakṣate || 2 ||

Tadesha shloko na pashyo mrityum pashyati na rogam nota duhkhataam sarvam ha pashyah pashyati sarvamaapnoti sarvasha iti, sa ekadhaa bhavati tridhaa bhavati panchadhaa saptadhaa navadhaa chaiva punashchaikaadashah smritah shatam cha dasha chaikashcha sahasraani cha vimshatiraahaarashuddhau sattvashuddhau dhruvaa smritih smritilambhe sarvagranthiinaam vipramokshastasmai mriditakashaayaaya tamasaspaaram darshayati bhagavaansanatkumaarastam skanda ityaachakshate tam skanda ityaachakshate || 2 ||

'इस विषय में यह श्लोक है: 'जो द्रष्टा है वह न मृत्यु देखता है, न रोग, न दुःख; द्रष्टा सब कुछ देखता है और सब प्रकार से सब कुछ प्राप्त करता है।' वह एक प्रकार का होता है, तीन प्रकार का, पाँच, सात, नौ प्रकार का; फिर ग्यारह, एक सौ ग्यारह और बीस हजार प्रकार का भी कहा जाता है। आहार की शुद्धि से सत्त्व की शुद्धि होती है, सत्त्व की शुद्धि से स्मृति स्थिर होती है, और स्मृति के प्राप्त होने पर सब ग्रन्थियाँ खुल जाती हैं। ऐसे मल-रहित हुए नारद को भगवान् सनत्कुमार ने अन्धकार का पार दिखाया; उन्हें ही लोग 'स्कन्द' कहते हैं — उन्हें ही 'स्कन्द' कहते हैं।

'On this there is this verse: “The seer sees neither death nor disease nor any sorrow; the seer sees all, and attains all in every way.” He becomes one, he becomes three, five, seven, nine; and again he is spoken of as eleven, and as a hundred and eleven, and as twenty thousand. When the food is pure the inner being becomes pure; when the inner being is pure, memory becomes steady; and when memory is won, all the knots are loosed. To Nārada, whose stains had thus been washed away, the lord Sanatkumāra showed the far shore beyond darkness. Him they call Skanda — him they call Skanda.

Text source & editorial review

Source of this text
सामवेद की छान्दोग्योपनिषद्, अध्याय ७ — २६ खण्ड, ५१ खण्डिकाएँ। यह उपनिषद् छान्दोग्य ब्राह्मण के अन्तिम आठ अध्यायों से ली गई है और दस प्रमुख उपनिषदों में गिनी जाती है। · Chāndogya Upaniṣad (Sāmaveda), Book 7 of 8 — 26 sections, 51 passages. The Upaniṣad forms the last eight chapters of the Chāndogya Brāhmaṇa and is counted among the ten principal Upaniṣads.
Last reviewed
What was reviewed
On 13 October 2026 every verse of this text was re-checked: the Devanagari for script and encoding errors, the IAST line letter by letter against the Devanagari, and the pronunciation line and the Hindi and English meanings for completeness. The Hindi and English meanings of every verse were also read against the original, and the errors found were corrected.

How we source and check these texts

Frequently asked questions

What is the Chandogya Upanishad, Adhyaya 7?

Chandogya Upanishad, Adhyaya 7 (छान्दोग्योपनिषद् — सप्तमोऽध्यायः) is an Upaniṣad. An Upaniṣad is one of the philosophical texts that close the Vedas (the Vedānta); its subject is the Self (ātman) and ultimate reality (Brahman).

Is the Chandogya Upanishad, Adhyaya 7 available in Hindi and English?

Yes. On Adiveda the Chandogya Upanishad, Adhyaya 7 is given verse by verse in Devanagari (the script used for Sanskrit and Hindi) with Roman (IAST) transliteration, simple phonetics, and Hindi and English meanings, so you can read, pronounce and understand every line.

What is the source of the Chandogya Upanishad, Adhyaya 7?

The Chandogya Upanishad, Adhyaya 7 is drawn from सामवेद की छान्दोग्योपनिषद्, अध्याय ७ — २६ खण्ड, ५१ खण्डिकाएँ। यह उपनिषद् छान्दोग्य ब्राह्मण के अन्तिम आठ अध्यायों से ली गई है और दस प्रमुख उपनिषदों में गिनी जाती है। · Chāndogya Upaniṣad (Sāmaveda), Book 7 of 8 — 26 sections, 51 passages. The Upaniṣad forms the last eight chapters of the Chāndogya Brāhmaṇa and is counted among the ten principal Upaniṣads..

Can I read the Chandogya Upanishad, Adhyaya 7 online for free?

Yes - the Chandogya Upanishad, Adhyaya 7 is free to read online at Adiveda, formatted for mobile, for devotees in India and around the world.