Verse meanings · श्लोकार्थप्रत्येक श्लोक के नीचे दिया गया हिन्दी और अंग्रेज़ी अर्थ AdiVeda का अपना सम्पादकीय अनुवाद है, जो ऊपर दिए गए संस्कृत पाठ से सीधे इस संस्करण के लिए किया गया है। यह पाठ को समझने में सहायता के लिए है — यह किसी प्रकाशित अनुवाद का उद्धरण या कोई पारम्परिक भाष्य नहीं है। जहाँ विभिन्न परम्पराएँ किसी अंश को अलग ढंग से पढ़ती हैं, वहाँ संक्षेप में यह बताया गया है।
The Hindi and English meaning under each verse is AdiVeda's own editorial translation, made directly from the Sanskrit printed here for this edition. It is meant to help you follow the text — it is not quoted from any published translation and it is not a traditional commentary. Where traditions read a passage differently, the meaning says so briefly.
शान्तिपाठः · Invocation of Peace
ॐ आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः
श्रोत्रमथो बलमिन्द्रियाणि च सर्वाणि ।
सर्वं ब्रह्मौपनिषदं
माऽहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म
निराकरोदनिराकरणमस्त्वनिराकरणं मेऽस्तु ।
तदात्मनि निरते य
उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ।
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
oṃ āpyāyantu mamāṅgāni vākprāṇaścakṣuḥ
śrotramatho balamindriyāṇi ca sarvāṇi,
sarvaṃ brahmaupaniṣadaṃ
mā'haṃ brahma nirākuryāṃ mā mā brahma
nirākarodanirākaraṇamastvanirākaraṇaṃ me'stu,
tadātmani nirate ya
upaniṣatsu dharmāste mayi santu te mayi santu,
oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ.
Om aapyaayantu mamaangaani vaakpraanashchakshuh shrotramatho balamindriyaani cha sarvaani, sarvam brahmaupanishadam maa'ham brahma niraakuryaam maa maa brahma niraakarodaniraakaranamastvaniraakaranam me'stu, tadaatmani nirate ya upanishatsu dharmaaste mayi santu te mayi santu, om shaantih shaantih shaantih.
मेरे अंग पुष्ट हों; मेरी वाणी, प्राण, आँख, कान, बल और सब इन्द्रियाँ पुष्ट हों। सब कुछ उपनिषदों का ब्रह्म है। मैं ब्रह्म का निराकरण (त्याग) न करूँ, ब्रह्म मेरा निराकरण न करे; निराकरण न हो, मेरी ओर से निराकरण न हो। आत्मा में रमे हुए मुझमें उपनिषदों में कहे गए धर्म हों — वे मुझमें हों। ॐ शान्ति, शान्ति, शान्ति।
May my limbs grow strong — speech, breath, eye, ear, strength and all the senses. All is the Brahman of the Upaniṣads. May I never reject Brahman; may Brahman never reject me. Let there be no rejection; let there be no rejection on my part. May the virtues taught in the Upaniṣads be in me, who delight in the Self — may they be in me. Oṃ — peace, peace, peace.
प्रथमः खण्डः · Part 1 — The Ear of the Ear
ॐ केनेषितं पतति प्रेषितं मनः
केन प्राणः प्रथमः प्रैति युक्तः ।
केनेषितां वाचमिमां वदन्ति
चक्षुः श्रोत्रं क उ देवो युनक्ति ॥ १ ॥
oṃ keneṣitaṃ patati preṣitaṃ manaḥ
kena prāṇaḥ prathamaḥ praiti yuktaḥ,
keneṣitāṃ vācamimāṃ vadanti
cakṣuḥ śrotraṃ ka u devo yunakti || 1 ||
Om keneshitam patati preshitam manah kena praanah prathamah praiti yuktah, keneshitaam vaachamimaam vadanti chakshuh shrotram ka u devo yunakti || 1 ||
किसकी इच्छा से प्रेरित होकर मन अपने विषयों की ओर जाता है? किसके द्वारा नियुक्त होकर मुख्य प्राण चलता है? किसकी इच्छा से लोग यह वाणी बोलते हैं? कौन-सा देव आँख और कान को उनके कार्य में लगाता है?
By whom willed and sent forth does the mind fly to its object? Yoked by whom does the first breath go forth? By whom willed do people speak this speech? What god yokes the eye and the ear?
श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनो यद्वाचो ह वाचं
स उ प्राणस्य प्राणश्चक्षुषश्चक्षुः ।
अतिमुच्य धीराः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥ २ ॥
śrotrasya śrotraṃ manaso mano yadvāco ha vācaṃ
sa u prāṇasya prāṇaścakṣuṣaścakṣuḥ,
atimucya dhīrāḥ pretyāsmāllokādamṛtā bhavanti || 2 ||
Shrotrasya shrotram manaso mano yadvaacho ha vaacham sa u praanasya praanashchakshushashchakshuh, atimuchya dhiiraah pretyaasmaallokaadamritaa bhavanti || 2 ||
वह कान का कान है, मन का मन है, वाणी की वाणी है; वही प्राण का प्राण और आँख की आँख है। धीर पुरुष (इन्द्रियों में आत्म-बुद्धि को) छोड़कर, इस लोक से जाकर अमर हो जाते हैं।
It is the ear of the ear, the mind of the mind, the speech of speech; it is the breath of the breath and the eye of the eye. Letting go of these, the wise, departing from this world, become immortal.
न तत्र चक्षुर्गच्छति न वाग्गच्छति नो मनः ।
न विद्मो न विजानीमो यथैतदनुशिष्यात् ॥ ३ ॥
na tatra cakṣurgacchati na vāggacchati no manaḥ,
na vidmo na vijānīmo yathaitadanuśiṣyāt || 3 ||
Na tatra chakshurgachchhati na vaaggachchhati no manah, na vidmo na vijaaniimo yathaitadanushishyaat || 3 ||
वहाँ न आँख जाती है, न वाणी जाती है, न मन। हम नहीं जानते, हम नहीं समझ पाते कि उसका उपदेश किस प्रकार किया जाए।
There the eye does not go, nor speech, nor the mind. We do not know, we do not understand, how one could teach it.
अन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादधि ।
इति शुश्रुम पूर्वेषां ये नस्तद्व्याचचक्षिरे ॥ ४ ॥
anyadeva tadviditādatho aviditādadhi,
iti śuśruma pūrveṣāṃ ye nastadvyācacakṣire || 4 ||
Anyadeva tadviditaadatho aviditaadadhi, iti shushruma puurveshaam ye nastadvyaachachakshire || 4 ||
वह जाने हुए से भिन्न है और न जाने हुए से भी परे है — ऐसा हमने उन पूर्वजों से सुना है जिन्होंने हमें इसे समझाया।
It is other than the known, and beyond the unknown as well. So we have heard from those of old who explained it to us.
यद्वाचाऽनभ्युदितं येन वागभ्युद्यते ।
तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ५ ॥
yadvācā'nabhyuditaṃ yena vāgabhyudyate,
tadeva brahma tvaṃ viddhi nedaṃ yadidamupāsate || 5 ||
Yadvaachaa'nabhyuditam yena vaagabhyudyate, tadeva brahma tvam viddhi nedam yadidamupaasate || 5 ||
जो वाणी से प्रकट नहीं होता, जिसके द्वारा वाणी प्रकट होती है — उसी को तुम ब्रह्म जानो; यह नहीं जिसकी लोग (विषय के रूप में) यहाँ उपासना करते हैं।
That which speech does not express, but by which speech is expressed — know that alone to be Brahman, not this which people here worship.
यन्मनसा न मनुते येनाहुर्मनो मतम् ।
तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ६ ॥
yanmanasā na manute yenāhurmano matam,
tadeva brahma tvaṃ viddhi nedaṃ yadidamupāsate || 6 ||
Yanmanasaa na manute yenaahurmano matam, tadeva brahma tvam viddhi nedam yadidamupaasate || 6 ||
जिसका मन से मनन नहीं किया जा सकता, जिसके द्वारा, कहते हैं, मन स्वयं जाना जाता है — उसी को तुम ब्रह्म जानो; यह नहीं जिसकी लोग यहाँ उपासना करते हैं।
That which one does not think with the mind, but by which, they say, the mind is thought — know that alone to be Brahman, not this which people here worship.
यच्चक्षुषा न पश्यति येन चक्षूँषि पश्यति ।
तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ७ ॥
yaccakṣuṣā na paśyati yena cakṣūṃṣi paśyati,
tadeva brahma tvaṃ viddhi nedaṃ yadidamupāsate || 7 ||
Yachchakshushaa na pashyati yena chakshuumshi pashyati, tadeva brahma tvam viddhi nedam yadidamupaasate || 7 ||
जिसे आँख से नहीं देखा जाता, जिसके द्वारा आँखें देखती हैं — उसी को तुम ब्रह्म जानो; यह नहीं जिसकी लोग यहाँ उपासना करते हैं।
That which one does not see with the eye, but by which the eyes see — know that alone to be Brahman, not this which people here worship.
यच्छ्रोत्रेण न शृणोति येन श्रोत्रमिदं श्रुतम् ।
तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ८ ॥
yacchrotreṇa na śṛṇoti yena śrotramidaṃ śrutam,
tadeva brahma tvaṃ viddhi nedaṃ yadidamupāsate || 8 ||
Yachchhrotrena na shrinoti yena shrotramidam shrutam, tadeva brahma tvam viddhi nedam yadidamupaasate || 8 ||
जिसे कान से नहीं सुना जाता, जिसके द्वारा यह कान सुनता है — उसी को तुम ब्रह्म जानो; यह नहीं जिसकी लोग यहाँ उपासना करते हैं।
That which one does not hear with the ear, but by which this ear is heard — know that alone to be Brahman, not this which people here worship.
यत्प्राणेन न प्राणिति येन प्राणः प्रणीयते ।
तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ९ ॥
yatprāṇena na prāṇiti yena prāṇaḥ praṇīyate,
tadeva brahma tvaṃ viddhi nedaṃ yadidamupāsate || 9 ||
Yatpraanena na praaniti yena praanah praniiyate, tadeva brahma tvam viddhi nedam yadidamupaasate || 9 ||
जो प्राण से श्वास नहीं लेता, जिसके द्वारा प्राण अपने कार्य में प्रवृत्त होता है — उसी को तुम ब्रह्म जानो; यह नहीं जिसकी लोग यहाँ उपासना करते हैं।
That which does not breathe by the breath, but by which the breath is led forth — know that alone to be Brahman, not this which people here worship.
द्वितीयः खण्डः · Part 2 — Known and Unknown
यदि मन्यसे सुवेदेति दहरमेवापि
नूनं त्वं वेत्थ ब्रह्मणो रूपम् ।
यदस्य त्वं यदस्य देवेष्वथ नु
मीमाँस्यमेव ते मन्ये विदितम् ॥ १ ॥
yadi manyase suvedeti daharamevāpi
nūnaṃ tvaṃ vettha brahmaṇo rūpam,
yadasya tvaṃ yadasya deveṣvatha nu
mīmāṃsyameva te manye viditam || 1 ||
Yadi manyase suvedeti daharamevaapi nuunam tvam vettha brahmano ruupam, yadasya tvam yadasya deveshvatha nu miimaamsyameva te manye viditam || 1 ||
(गुरु कहते हैं:) यदि तुम सोचते हो कि "मैं ब्रह्म को भली-भाँति जान गया हूँ", तो निश्चय ही तुमने ब्रह्म का बहुत थोड़ा रूप जाना है — उसका वह रूप जो तुममें है और जो देवताओं में है। इसलिए मैं समझता हूँ कि तुम्हारे लिए यह अभी विचार करने योग्य ही है। (शिष्य:) मैं समझता हूँ कि अब यह जाना गया।
(The teacher:) If you think, “I know it well,” then surely you know only a very small form of Brahman — that form of it which is in you and that which is among the gods. So I think it is still to be pondered by you. (The pupil:) I think it is known.
नाहं मन्ये सुवेदेति नो न वेदेति वेद च ।
यो नस्तद्वेद तद्वेद नो न वेदेति वेद च ॥ २ ॥
nāhaṃ manye suvedeti no na vedeti veda ca,
yo nastadveda tadveda no na vedeti veda ca || 2 ||
Naaham manye suvedeti no na vedeti veda cha, yo nastadveda tadveda no na vedeti veda cha || 2 ||
मैं यह नहीं मानता कि मैं उसे भली-भाँति जानता हूँ, और न यह कि मैं उसे नहीं जानता — मैं जानता भी हूँ। हममें से जो इस वचन को — "न मैं नहीं जानता, और जानता भी हूँ" — समझता है, वही उसे जानता है।
I do not think “I know it well,” nor do I think “I do not know it”: I know, and yet… Whoever among us understands this — “I do not not know, and I know” — understands it.
यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः ।
अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानताम् ॥ ३ ॥
yasyāmataṃ tasya mataṃ mataṃ yasya na veda saḥ,
avijñātaṃ vijānatāṃ vijñātamavijānatām || 3 ||
Yasyaamatam tasya matam matam yasya na veda sah, avijnaatam vijaanataam vijnaatamavijaanataam || 3 ||
जिसके लिए वह (ब्रह्म) अज्ञात है, उसी ने उसे जाना है; जिसके लिए वह ज्ञात है, वह उसे नहीं जानता। जानने का दावा करने वालों के लिए वह अज्ञात है, और जो जानने का दावा नहीं करते, उनके लिए वह ज्ञात है।
It is known to the one to whom it is unknown; the one to whom it is known does not know it. It is not understood by those who understand; it is understood by those who do not understand.
प्रतिबोधविदितं मतममृतत्वं हि विन्दते ।
आत्मना विन्दते वीर्यं विद्यया विन्दतेऽमृतम् ॥ ४ ॥
pratibodhaviditaṃ matamamṛtatvaṃ hi vindate,
ātmanā vindate vīryaṃ vidyayā vindate'mṛtam || 4 ||
Pratibodhaviditam matamamritatvam hi vindate, aatmanaa vindate viiryam vidyayaa vindate'mritam || 4 ||
जब वह प्रत्येक ज्ञान-क्रिया (प्रतिबोध) में साक्षी रूप से जाना जाता है, तब वह सचमुच जाना जाता है, और (मनुष्य) अमृतत्व पाता है। आत्मा से मनुष्य बल पाता है और विद्या से अमृत।
When it is known through every act of awareness, it is truly known, and one attains immortality. Through the Self one gains strength; through knowledge, the immortal.
इह चेदवेदीदथ सत्यमस्ति
न चेदिहावेदीन्महती विनष्टिः ।
भूतेषु भूतेषु विचित्य धीराः
प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥ ५ ॥
iha cedavedīdatha satyamasti
na cedihāvedīnmahatī vinaṣṭiḥ,
bhūteṣu bhūteṣu vicitya dhīrāḥ
pretyāsmāllokādamṛtā bhavanti || 5 ||
Iha chedavediidatha satyamasti na chedihaavediinmahatii vinashtih, bhuuteshu bhuuteshu vichitya dhiiraah pretyaasmaallokaadamritaa bhavanti || 5 ||
यदि यहाँ (इसी जीवन में) उसे जान लिया, तो सत्य (सार्थकता) है; यदि यहाँ नहीं जाना, तो बड़ी हानि है। धीर पुरुष सब प्राणियों में उसे पहचानकर, इस लोक से जाकर अमर हो जाते हैं।
If one has known it here, then there is truth; if one has not known it here, great is the loss. Discerning it in each and every being, the wise, departing from this world, become immortal.
तृतीयः खण्डः · Part 3 — The Yakṣa and the Gods
ब्रह्म ह देवेभ्यो विजिग्ये तस्य ह ब्रह्मणो
विजये देवा अमहीयन्त ॥ १ ॥
brahma ha devebhyo vijigye tasya ha brahmaṇo
vijaye devā amahīyanta || 1 ||
Brahma ha devebhyo vijigye tasya ha brahmano vijaye devaa amahiiyanta || 1 ||
ब्रह्म ने देवताओं के लिए विजय प्राप्त की; परन्तु ब्रह्म की उस विजय पर देवता स्वयं को महिमामण्डित मानने लगे।
Brahman won a victory for the gods, and in that victory of Brahman the gods grew proud.
त ऐक्षन्तास्माकमेवायं विजयोऽस्माकमेवायं महिमेति ।
तद्धैषां विजज्ञौ तेभ्यो ह प्रादुर्बभूव तन्न व्यजानत
किमिदं यक्षमिति ॥ २ ॥
ta aikṣantāsmākamevāyaṃ vijayo'smākamevāyaṃ mahimeti,
taddhaiṣāṃ vijajñau tebhyo ha prādurbabhūva tanna vyajānata
kimidaṃ yakṣamiti || 2 ||
Ta aikshantaasmaakamevaayam vijayo'smaakamevaayam mahimeti, taddhaishaam vijajnau tebhyo ha praadurbabhuuva tanna vyajaanata kimidam yakshamiti || 2 ||
उन्होंने सोचा: "यह विजय हमारी ही है, यह महिमा हमारी ही है।" ब्रह्म ने उनके इस विचार को जान लिया और उनके सामने प्रकट हुआ। वे नहीं समझ सके कि यह यक्ष (पूज्य, रहस्यमय प्राणी) कौन है।
They thought, “This victory is ours alone; this greatness is ours alone.” Brahman understood this about them and appeared before them. They did not know what this wondrous being (yakṣa) was.
तेऽग्निमब्रुवन् जातवेद एतद्विजानीहि
किमिदं यक्षमिति तथेति ॥ ३ ॥
te'gnimabruvan jātaveda etadvijānīhi
kimidaṃ yakṣamiti tatheti || 3 ||
Te'gnimabruvan jaataveda etadvijaaniihi kimidam yakshamiti tatheti || 3 ||
उन्होंने अग्नि से कहा: "हे जातवेद, पता लगाओ कि यह यक्ष कौन है।" अग्नि ने कहा: "ठीक है।"
They said to Agni, “Jātavedas, find out what this wondrous being is.” “So be it,” he said.
तदभ्यद्रवत्तमभ्यवदत्कोऽसीत्यग्निर्वा
अहमस्मीत्यब्रवीज्जातवेदा वा अहमस्मीति ॥ ४ ॥
tadabhyadravattamabhyavadatko'sītyagnirvā
ahamasmītyabravījjātavedā vā ahamasmīti || 4 ||
Tadabhyadravattamabhyavadatko'siityagnirvaa ahamasmiityabraviijjaatavedaa vaa ahamasmiiti || 4 ||
वह उसकी ओर दौड़ा। यक्ष ने उससे पूछा: "तुम कौन हो?" उसने कहा: "मैं अग्नि हूँ, मैं ही जातवेद हूँ।"
He ran up to it. It asked him, “Who are you?” “I am Agni,” he said, “I am Jātavedas.”
तस्मिँस्त्वयि किं वीर्यमित्यपीदँ सर्वं
दहेयं यदिदं पृथिव्यामिति ॥ ५ ॥
tasmiṃstvayi kiṃ vīryamityapīdaṃ sarvaṃ
daheyaṃ yadidaṃ pṛthivyāmiti || 5 ||
Tasmimstvayi kim viiryamityapiidam sarvam daheyam yadidam prithivyaamiti || 5 ||
"तुममें क्या शक्ति है?" "पृथ्वी पर जो कुछ है, वह सब मैं जला सकता हूँ।"
“What power is there in you?” “I could burn up all this, whatever there is on earth.”
तस्मै तृणं निदधावेतद्दहेति ।
तदुपप्रेयाय सर्वजवेन तन्न शशाक दग्धुं स तत एव
निववृते नैतदशकं विज्ञातुं यदेतद्यक्षमिति ॥ ६ ॥
tasmai tṛṇaṃ nidadhāvetaddaheti,
tadupapreyāya sarvajavena tanna śaśāka dagdhuṃ sa tata eva
nivavṛte naitadaśakaṃ vijñātuṃ yadetadyakṣamiti || 6 ||
Tasmai trinam nidadhaavetaddaheti, tadupapreyaaya sarvajavena tanna shashaaka dagdhum sa tata eva nivavrite naitadashakam vijnaatum yadetadyakshamiti || 6 ||
यक्ष ने उसके सामने एक तिनका रखा और कहा: "इसे जलाओ।" अग्नि पूरे वेग से उसके पास गया, पर उसे जला न सका। वह वहीं से लौट आया और (देवताओं से) बोला: "मैं नहीं जान सका कि यह यक्ष कौन है।"
It set a blade of grass before him: “Burn this.” He went at it with all his speed but could not burn it. He turned back from there and said, “I could not find out what this wondrous being is.”
अथ वायुमब्रुवन्वायवेतद्विजानीहि
किमेतद्यक्षमिति तथेति ॥ ७ ॥
atha vāyumabruvanvāyavetadvijānīhi
kimetadyakṣamiti tatheti || 7 ||
Atha vaayumabruvanvaayavetadvijaaniihi kimetadyakshamiti tatheti || 7 ||
फिर उन्होंने वायु से कहा: "हे वायु, पता लगाओ कि यह यक्ष कौन है।" वायु ने कहा: "ठीक है।"
Then they said to Vāyu, “Vāyu, find out what this wondrous being is.” “So be it,” he said.
तदभ्यद्रवत्तमभ्यवदत्कोऽसीति वायुर्वा
अहमस्मीत्यब्रवीन्मातरिश्वा वा अहमस्मीति ॥ ८ ॥
tadabhyadravattamabhyavadatko'sīti vāyurvā
ahamasmītyabravīnmātariśvā vā ahamasmīti || 8 ||
Tadabhyadravattamabhyavadatko'siiti vaayurvaa ahamasmiityabraviinmaatarishvaa vaa ahamasmiiti || 8 ||
वह उसकी ओर दौड़ा। यक्ष ने उससे पूछा: "तुम कौन हो?" उसने कहा: "मैं वायु हूँ, मैं ही मातरिश्वा (आकाश में विचरने वाला) हूँ।"
He ran up to it. It asked him, “Who are you?” “I am Vāyu,” he said, “I am Mātariśvan, who moves through space.”
तस्मिँस्त्वयि किं वीर्यमित्यपीदँ
सर्वमाददीय यदिदं पृथिव्यामिति ॥ ९ ॥
tasmiṃstvayi kiṃ vīryamityapīdaṃ
sarvamādadīya yadidaṃ pṛthivyāmiti || 9 ||
Tasmimstvayi kim viiryamityapiidam sarvamaadadiiya yadidam prithivyaamiti || 9 ||
"तुममें क्या शक्ति है?" "पृथ्वी पर जो कुछ है, वह सब मैं उठाकर ले जा सकता हूँ।"
“What power is there in you?” “I could carry off all this, whatever there is on earth.”
तस्मै तृणं निदधावेतदादत्स्वेति
तदुपप्रेयाय सर्वजवेन तन्न शशाकादातुम् ।
स तत एव निववृते नैतदशकं विज्ञातुं यदेतद्यक्षमिति ॥ १० ॥
tasmai tṛṇaṃ nidadhāvetadādatsveti
tadupapreyāya sarvajavena tanna śaśākādātum,
sa tata eva nivavṛte naitadaśakaṃ vijñātuṃ yadetadyakṣamiti || 10 ||
Tasmai trinam nidadhaavetadaadatsveti tadupapreyaaya sarvajavena tanna shashaakaadaatum, sa tata eva nivavrite naitadashakam vijnaatum yadetadyakshamiti || 10 ||
यक्ष ने उसके सामने एक तिनका रखा और कहा: "इसे उठा लो।" वायु पूरे वेग से उसके पास गया, पर उसे उठा न सका। वह वहीं से लौट आया और बोला: "मैं नहीं जान सका कि यह यक्ष कौन है।"
It set a blade of grass before him: “Take this.” He went at it with all his speed but could not take it. He turned back from there and said, “I could not find out what this wondrous being is.”
अथेन्द्रमब्रुवन्मघवन्नेतद्विजानीहि किमेतद्यक्षमिति तथेति
तदभ्यद्रवत्तस्मात्तिरोदधे ॥ ११ ॥
athendramabruvanmaghavannetadvijānīhi kimetadyakṣamiti tatheti
tadabhyadravattasmāttirodadhe || 11 ||
Athendramabruvanmaghavannetadvijaaniihi kimetadyakshamiti tatheti tadabhyadravattasmaattirodadhe || 11 ||
तब उन्होंने इन्द्र से कहा: "हे मघवन्, पता लगाओ कि यह यक्ष कौन है।" इन्द्र ने कहा: "ठीक है।" वह उसकी ओर दौड़ा, पर यक्ष उसके सामने से अन्तर्धान हो गया।
Then they said to Indra, “Maghavan, find out what this wondrous being is.” “So be it,” he said. He ran up to it, but it vanished from before him.
स तस्मिन्नेवाकाशे स्त्रियमाजगाम बहुशोभमानामुमाँ
हैमवतीं ताँहोवाच किमेतद्यक्षमिति ॥ १२ ॥
sa tasminnevākāśe striyamājagāma bahuśobhamānāmumāṃ
haimavatīṃ tāṃhovāca kimetadyakṣamiti || 12 ||
Sa tasminnevaakaashe striyamaajagaama bahushobhamaanaamumaam haimavatiim taamhovaacha kimetadyakshamiti || 12 ||
उसी आकाश में इन्द्र एक अत्यन्त शोभायमान स्त्री के पास पहुँचे — हिमवान् की पुत्री उमा के पास। इन्द्र ने उनसे पूछा: "यह यक्ष कौन था?"
In that very space he came upon a woman of great radiance, Umā, daughter of Himavat. He asked her, “What was that wondrous being?”
चतुर्थः खण्डः · Part 4 — Umā’s Teaching
सा ब्रह्मेति होवाच ब्रह्मणो वा एतद्विजये महीयध्वमिति
ततो हैव विदाञ्चकार ब्रह्मेति ॥ १ ॥
sā brahmeti hovāca brahmaṇo vā etadvijaye mahīyadhvamiti
tato haiva vidāñcakāra brahmeti || 1 ||
Saa brahmeti hovaacha brahmano vaa etadvijaye mahiiyadhvamiti tato haiva vidaanchakaara brahmeti || 1 ||
उन्होंने कहा: "वह ब्रह्म है। ब्रह्म की ही विजय में तुम महिमामण्डित हुए थे।" तब इन्द्र ने जाना कि वह ब्रह्म था।
“It is Brahman,” she said. “It was in Brahman’s victory that you were glorified.” Then at last he knew that it was Brahman.
तस्माद्वा एते देवा अतितरामिवान्यान्देवान्यदग्निर्वायुरिन्द्रस्ते
ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पर्शुस्ते ह्येनत्प्रथमो विदाञ्चकार ब्रह्मेति ॥ २ ॥
tasmādvā ete devā atitarāmivānyāndevānyadagnirvāyurindraste
hyenannediṣṭhaṃ pasparśuste hyenatprathamo vidāñcakāra brahmeti || 2 ||
Tasmaadvaa ete devaa atitaraamivaanyaandevaanyadagnirvaayurindraste hyenannedishtham pasparshuste hyenatprathamo vidaanchakaara brahmeti || 2 ||
इसलिए ये देवता — अग्नि, वायु और इन्द्र — अन्य देवताओं से मानो बहुत ऊपर हैं, क्योंकि इन्होंने ही उसे (ब्रह्म को) सबसे निकट से स्पर्श किया; इन्होंने ही सबसे पहले जाना कि वह ब्रह्म है।
That is why these gods — Agni, Vāyu and Indra — stand, as it were, above the other gods: they came nearest to touching it, and they were the first to know that it was Brahman.
तस्माद्वा इन्द्रोऽतितरामिवान्यान्देवान्
सह्येनन्नेदिष्ठं पस्पर्श स ह्येनत्प्रथमो विदाञ्चकार ब्रह्मेति ॥ ३ ॥
tasmādvā indro'titarāmivānyāndevān
sahyenannediṣṭhaṃ pasparśa sa hyenatprathamo vidāñcakāra brahmeti || 3 ||
Tasmaadvaa indro'titaraamivaanyaandevaan sahyenannedishtham pasparsha sa hyenatprathamo vidaanchakaara brahmeti || 3 ||
और इसलिए इन्द्र अन्य सब देवताओं से मानो ऊपर है, क्योंकि उसी ने उसे सबसे निकट से स्पर्श किया; उसी ने सबसे पहले जाना कि वह ब्रह्म है।
And that is why Indra stands, as it were, above all the other gods: he came nearest to touching it, and he was the first to know that it was Brahman.
तस्यैष आदेशो यदेतद्विद्युतो व्यद्युतदा३ इतीन् न्यमीमिषदा३
इत्यधिदैवतम् ॥ ४ ॥
tasyaiṣa ādeśo yadetadvidyuto vyadyutadā3 itīn nyamīmiṣadā3
ityadhidaivatam || 4 ||
Tasyaisha aadesho yadetadvidyuto vyadyutadaa3 itiin nyamiimishadaa3 ityadhidaivatam || 4 ||
उसका यह उपदेश (प्रतीक) है: जैसे बिजली कौंधती है — "आह!"; जैसे पलक झपकती है — "आह!"। यह देवताओं के सम्बन्ध में (अधिदैवत) उपदेश है।
This is the teaching about it: it is like the lightning that flashes — “Ah!”; like the blink of an eye — “Ah!” That is its teaching with regard to the divine.
अथाध्यात्मं यदेतद्गच्छतीव च मनोऽनेन
चैतदुपस्मरत्यभीक्ष्णँ सङ्कल्पः ॥ ५ ॥
athādhyātmaṃ yadetadgacchatīva ca mano'nena
caitadupasmaratyabhīkṣṇaṃ saṅkalpaḥ || 5 ||
Athaadhyaatmam yadetadgachchhatiiva cha mano'nena chaitadupasmaratyabhiikshnam sankalpah || 5 ||
अब आत्मा के सम्बन्ध में (अध्यात्म) उपदेश: मन मानो उसी की ओर जाता है; और मन के द्वारा (मनुष्य) उसका बार-बार स्मरण करता है और संकल्प करता है।
Now with regard to the self: it is as though the mind goes towards it, and by the mind one calls it to remembrance again and again, and forms intentions.
तद्ध तद्वनं नाम तद्वनमित्युपासितव्यं स य एतदेवं वेदाभि
हैनँ सर्वाणि भूतानि संवाञ्छन्ति ॥ ६ ॥
taddha tadvanaṃ nāma tadvanamityupāsitavyaṃ sa ya etadevaṃ vedābhi
hainaṃ sarvāṇi bhūtāni saṃvāñchanti || 6 ||
Taddha tadvanam naama tadvanamityupaasitavyam sa ya etadevam vedaabhi hainam sarvaani bhuutaani samvaanchhanti || 6 ||
वह "तद्वन" (सबके द्वारा प्रार्थनीय, वन्दनीय) नाम से जाना जाता है; "तद्वन" रूप में ही उसकी उपासना करनी चाहिए। जो इसे इस प्रकार जानता है, उसे सब प्राणी चाहते हैं।
Its name is Tadvana, “the one longed for by all”; it is to be worshipped as Tadvana. All beings long for one who knows it thus.
उपनिषदं भो ब्रूहीत्युक्ता त उपनिषद्ब्राह्मीं वाव त
उपनिषदमब्रूमेति ॥ ७ ॥
upaniṣadaṃ bho brūhītyuktā ta upaniṣadbrāhmīṃ vāva ta
upaniṣadamabrūmeti || 7 ||
Upanishadam bho bruuhiityuktaa ta upanishadbraahmiim vaava ta upanishadamabruumeti || 7 ||
(शिष्य:) "हे गुरुदेव, उपनिषद् (रहस्य-ज्ञान) बताइए।" (गुरु:) "तुम्हें उपनिषद् बता दी गई; ब्रह्म-सम्बन्धी उपनिषद् ही हमने तुम्हें बताई है।"
(The pupil:) “Sir, teach me the Upaniṣad, the secret teaching.” (The teacher:) “The Upaniṣad has been told to you. It is the Upaniṣad of Brahman that we have told you.”
तस्यै तपो दमः कर्मेति प्रतिष्ठा वेदाः सर्वाङ्गानि
सत्यमायतनम् ॥ ८ ॥
tasyai tapo damaḥ karmeti pratiṣṭhā vedāḥ sarvāṅgāni
satyamāyatanam || 8 ||
Tasyai tapo damah karmeti pratishthaa vedaah sarvaangaani satyamaayatanam || 8 ||
तप, दम (इन्द्रिय-संयम) और कर्म उसकी नींव हैं; वेद उसके सब अंग हैं; सत्य उसका निवास-स्थान है।
Austerity, self-restraint and work are its foundation; the Vedas are all its limbs; truth is its dwelling place.
यो वा एतामेवं वेदापहत्य पाप्मानमनन्ते स्वर्गे
लोके ज्येये प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति ॥ ९ ॥
yo vā etāmevaṃ vedāpahatya pāpmānamanante svarge
loke jyeye pratitiṣṭhati pratitiṣṭhati || 9 ||
Yo vaa etaamevam vedaapahatya paapmaanamanante svarge loke jyeye pratitishthati pratitishthati || 9 ||
जो इस (उपनिषद्) को इस प्रकार जानता है, वह पाप को नष्ट करके अनन्त, श्रेष्ठ स्वर्ग-लोक में प्रतिष्ठित होता है — प्रतिष्ठित होता है।
Whoever knows it thus, striking away evil, stands firm in the endless, highest heavenly world — stands firm.