←Backवापस

छान्दोग्योपनिषद् — अष्टमोऽध्यायः

Chandogya Upanishad, Adhyaya 8

सामवेद की छान्दोग्योपनिषद्, अध्याय ८ — १५ खण्ड, ६२ खण्डिकाएँ। यह उपनिषद् छान्दोग्य ब्राह्मण के अन्तिम आठ अध्यायों से ली गई है और दस प्रमुख उपनिषदों में गिनी जाती है। · Chāndogya Upaniṣad (Sāmaveda), Book 8 of 8 — 15 sections, 62 passages. The Upaniṣad forms the last eight chapters of the Chāndogya Brāhmaṇa and is counted among the ten principal Upaniṣads.

Continue exploring · आगे पढ़ें

The eighth and last book turns to the small space within the heart, which is said to hold the sky and the earth, fire and wind, sun and moon, and everything that is and is not. It distinguishes the self from the body, from the dream self and from the self of deep sleep through Prajāpati's long teaching to Indra and Virocana — the demon goes home satisfied with the reflection in the water, while Indra comes back three times until he is told of the bodiless self that rises out of the body into the highest light. The Upaniṣad closes with the teaching handed down from Brahmā to Prajāpati to Manu, and with the householder who reaches brahman and does not return.

अष्टम और अन्तिम अध्याय हृदय के भीतर के उस छोटे आकाश की ओर मुड़ता है, जिसमें द्युलोक और पृथ्वी, अग्नि और वायु, सूर्य और चन्द्रमा तथा जो कुछ है और नहीं है — सब समाया हुआ है। प्रजापति के इन्द्र और विरोचन को दिए गए दीर्घ उपदेश के द्वारा यह आत्मा को शरीर से, स्वप्न-आत्मा से और सुषुप्ति-आत्मा से अलग करता है — विरोचन जल के प्रतिबिम्ब से सन्तुष्ट होकर लौट जाता है, किन्तु इन्द्र तीन बार लौटकर आता है और तब उसे उस अशरीरी आत्मा का उपदेश मिलता है जो शरीर से उठकर परम ज्योति में प्रकट होता है। उपनिषद् ब्रह्मा से प्रजापति, प्रजापति से मनु तक आई इसी विद्या और उस गृहस्थ के वर्णन से समाप्त होती है जो ब्रह्मलोक पाकर फिर नहीं लौटता।

Textual source · पाठ-स्रोत

the Sanskrit follows Sanskrit Wikisource, छान्दोग्योपनिषद् (अध्यायः १–८), a public-domain text. It was collated passage by passage against two further electronic texts: the Chāndogya with the commentary ascribed to Śaṅkara in the GRETIL corpus (entered by the Sansknet project and checked by its editors against the printed edition of Limaye and Vadekar, Eighteen Principal Upaniṣads, Poona 1958), and the independently proofread transcription at sanskritdocuments.org. Eighteen readings of the base text were corrected where both of the other witnesses agreed against it, and two passage numbers (2.3.1 and 6.6.5) were renumbered on the same evidence; every correction is a reading found in a witness, none was supplied from memory. Where the base and the witnesses differ without a clear majority, the base reading is kept. The text is printed without Vedic accents, as the base has none; the Sāmavedic sign ꣳ is kept as it stands in the source. The English and Hindi introductions above are original writing by AdiVeda; they give context and summary, not a translation of the Sanskrit and not a traditional commentary.

Verse meanings · श्लोकार्थ

प्रत्येक खण्डिका के नीचे दिया गया हिन्दी और अंग्रेज़ी अर्थ AdiVeda का अपना सम्पादकीय अनुवाद है, जो ऊपर दिए गए संस्कृत पाठ से सीधे इस संस्करण के लिए किया गया है। यह पाठ को समझने में सहायता के लिए है — यह किसी प्रकाशित अनुवाद का उद्धरण या कोई पारम्परिक भाष्य नहीं है।

The Hindi and English meaning under each passage is AdiVeda's own editorial translation, made directly from the Sanskrit printed here for this edition. It is meant to help you follow the text — it is not quoted from any published translation and it is not a traditional commentary.

प्रथमः खण्डः · Khaṇḍa 8.1 — The Small Space Within the Heart

अथ यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशस्तस्मिन्यदन्तस्तदन्वेष्टव्यं तद्वाव विजिज्ञासितव्यमिति ॥ १ ॥

atha yadidamasminbrahmapure daharaṃ puṇḍarīkaṃ veśma daharo'sminnantarākāśastasminyadantastadanveṣṭavyaṃ tadvāva vijijñāsitavyamiti || 1 ||

Atha yadidamasminbrahmapure daharam pundariikam veshma daharo'sminnantaraakaashastasminyadantastadanveshtavyam tadvaava vijijnaasitavyamiti || 1 ||

अब इस ब्रह्मपुर (शरीर) में जो यह छोटा-सा कमल-रूप भवन है, और उसके भीतर जो छोटा-सा आकाश है — उसके भीतर जो है, उसी को खोजना चाहिए, उसी को जानना चाहिए।

Now, within this city of brahman there is a small lotus-like dwelling, and within it a small space. What is within that is what should be sought out; that is what one should seek to understand.

तं चेद्ब्रूयुर्यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः किं तदत्र विद्यते यदन्वेष्टव्यं यद्वाव विजिज्ञासितव्यमिति स ब्रूयात् ॥ २ ॥

taṃ cedbrūyuryadidamasminbrahmapure daharaṃ puṇḍarīkaṃ veśma daharo'sminnantarākāśaḥ kiṃ tadatra vidyate yadanveṣṭavyaṃ yadvāva vijijñāsitavyamiti sa brūyāt || 2 ||

Tam chedbruuyuryadidamasminbrahmapure daharam pundariikam veshma daharo'sminnantaraakaashah kim tadatra vidyate yadanveshtavyam yadvaava vijijnaasitavyamiti sa bruuyaat || 2 ||

यदि कोई उससे कहे, 'इस ब्रह्मपुर में जो यह छोटा-सा कमल-रूप भवन है और उसके भीतर जो छोटा-सा आकाश है — उसमें ऐसा क्या है जिसे खोजा जाए, जिसे जाना जाए?' — तो वह कहे:

If someone should say to him, 'Within this city of brahman there is this small lotus-like dwelling, and within it a small space: what is there in it that should be sought out, that one should seek to understand?' — let him answer:

यावान्वा अयमाकाशस्तावानेषोऽन्तर्हृदय आकाश उभे अस्मिन्द्यावापृथिवी अन्तरेव समाहिते उभावग्निश्च वायुश्च सूर्याचन्द्रमसावुभौ विद्युन्नक्षत्राणि यच्चास्येहास्ति यच्च नास्ति सर्वं तदस्मिन्समाहितमिति ॥ ३ ॥

yāvānvā ayamākāśastāvāneṣo'ntarhṛdaya ākāśa ubhe asmindyāvāpṛthivī antareva samāhite ubhāvagniśca vāyuśca sūryācandramasāvubhau vidyunnakṣatrāṇi yaccāsyehāsti yacca nāsti sarvaṃ tadasminsamāhitamiti || 3 ||

Yaavaanvaa ayamaakaashastaavaanesho'ntarhridaya aakaasha ubhe asmindyaavaaprithivii antareva samaahite ubhaavagnishcha vaayushcha suuryaachandramasaavubhau vidyunnakshatraani yachchaasyehaasti yachcha naasti sarvam tadasminsamaahitamiti || 3 ||

'जितना बड़ा यह बाहर का आकाश है, उतना ही बड़ा हृदय के भीतर का यह आकाश है। द्युलोक और पृथ्वी दोनों इसी में समाए हुए हैं, अग्नि और वायु दोनों, सूर्य और चन्द्रमा दोनों, विद्युत् और नक्षत्र; और जो कुछ इसका यहाँ है और जो नहीं है — वह सब इसी में समाया हुआ है।'

'As wide as this space outside is, so wide is this space within the heart. Both the sky and the earth are gathered within it, both fire and wind, both sun and moon, lightning and the stars; and whatever is his here and whatever is not — all that is gathered within it.'

तं चेद्ब्रूयुरस्मिꣳश्चेदिदं ब्रह्मपुरे सर्वꣳ समाहितꣳ सर्वाणि च भूतानि सर्वे च कामा यदैतज्जरा वाप्नोति प्रध्वꣳसते वा किं ततोऽतिशिष्यत इति ॥ ४ ॥

taṃ cedbrūyurasmiṃścedidaṃ brahmapure sarvaṃ samāhitaṃ sarvāṇi ca bhūtāni sarve ca kāmā yadaitajjarā vāpnoti pradhvaṃsate vā kiṃ tato'tiśiṣyata iti || 4 ||

Tam chedbruuyurasmimshchedidam brahmapure sarvam samaahitam sarvaani cha bhuutaani sarve cha kaamaa yadaitajjaraa vaapnoti pradhvamsate vaa kim tato'tishishyata iti || 4 ||

यदि कोई कहे, 'यदि इस ब्रह्मपुर में यह सब समाया है — सब प्राणी और सब कामनाएँ — तो जब इसे बुढ़ापा आ लेता है या यह नष्ट हो जाता है, तब उसमें से क्या शेष रहता है?'

If someone should say, 'If all this is gathered within this city of brahman — all beings and all desires — then when old age overtakes it, or when it perishes, what is left of it?'

स ब्रूयान्नास्य जरयैतज्जीर्यति न वधेनास्य हन्यत एतत्सत्यं ब्रह्मपुरमस्मिन्कामाः समाहिताः एष आत्मापहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसङ्कल्पो यथा ह्येवेह प्रजा अन्वाविशन्ति यथानुशासनं यं यमन्तमभिकामा भवन्ति यं जनपदं यं क्षेत्रभागं तं तमेवोपजीवन्ति ॥ ५ ॥

sa brūyānnāsya jarayaitajjīryati na vadhenāsya hanyata etatsatyaṃ brahmapuramasminkāmāḥ samāhitāḥ eṣa ātmāpahatapāpmā vijaro vimṛtyurviśoko vijighatso'pipāsaḥ satyakāmaḥ satyasaṅkalpo yathā hyeveha prajā anvāviśanti yathānuśāsanaṃ yaṃ yamantamabhikāmā bhavanti yaṃ janapadaṃ yaṃ kṣetrabhāgaṃ taṃ tamevopajīvanti || 5 ||

Sa bruuyaannaasya jarayaitajjiiryati na vadhenaasya hanyata etatsatyam brahmapuramasminkaamaah samaahitaah esha aatmaapahatapaapmaa vijaro vimrityurvishoko vijighatso'pipaasah satyakaamah satyasankalpo yathaa hyeveha prajaa anvaavishanti yathaanushaasanam yam yamantamabhikaamaa bhavanti yam janapadam yam kshetrabhaagam tam tamevopajiivanti || 5 ||

तो वह कहे: 'यह इसके बुढ़ापे से बूढ़ा नहीं होता, न इसके वध से मारा जाता है। यही सत्य ब्रह्मपुर है; इसी में कामनाएँ समाई हुई हैं। यही आत्मा है — पापरहित, जरारहित, मृत्युरहित, शोकरहित, भूख-प्यास से रहित, सत्य कामना वाला और सत्य संकल्प वाला। जैसे यहाँ प्रजाएँ आज्ञा के अनुसार चलती हैं और जिस-जिस देश या भूभाग की कामना करती हैं उसी का आश्रय लेकर जीती हैं —

let him answer: 'It does not grow old when the body grows old, nor is it slain when the body is slain. That is the true city of brahman; in it the desires are gathered. This is the self — free from evil, free from old age, free from death, free from sorrow, free from hunger and thirst, whose desire is the real and whose intention is the real. For just as here people follow instructions and live off whatever region or piece of land they set their hearts on —

तद्यथेह कर्मजितो लोकः क्षीयत एवमेवामुत्र पुण्यजितो लोकः क्षीयते तद्य इहात्मानमननुविद्य व्रजन्त्येताꣳश्च सत्यान्कामाꣳस्तेषाꣳ सर्वेषु लोकेष्वकामचारो भवत्यथ य इहात्मानमनुविद्य व्रजन्त्येताꣳश्च सत्यान्कामाꣳस्तेषाꣳ सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति ॥ ६ ॥

tadyatheha karmajito lokaḥ kṣīyata evamevāmutra puṇyajito lokaḥ kṣīyate tadya ihātmānamananuvidya vrajantyetāṃśca satyānkāmāṃsteṣāṃ sarveṣu lokeṣvakāmacāro bhavatyatha ya ihātmānamanuvidya vrajantyetāṃśca satyānkāmāṃsteṣāṃ sarveṣu lokeṣu kāmacāro bhavati || 6 ||

Tadyatheha karmajito lokah kshiiyata evamevaamutra punyajito lokah kshiiyate tadya ihaatmaanamananuvidya vrajantyetaamshcha satyaankaamaamsteshaam sarveshu lokeshvakaamachaaro bhavatyatha ya ihaatmaanamanuvidya vrajantyetaamshcha satyaankaamaamsteshaam sarveshu lokeshu kaamachaaro bhavati || 6 ||

'और जैसे यहाँ कर्म से जीता हुआ लोक क्षीण हो जाता है, वैसे ही वहाँ पुण्य से जीता हुआ लोक भी क्षीण हो जाता है। जो यहाँ आत्मा को जाने बिना चले जाते हैं और इन सत्य कामनाओं को भी नहीं जानते, उनके लिए किसी भी लोक में स्वच्छन्द विचरण नहीं है; किन्तु जो यहाँ आत्मा को जानकर और इन सत्य कामनाओं को जानकर जाते हैं, उनके लिए सब लोकों में स्वच्छन्द विचरण है।'

'and just as here a world won by works wears away, so too there a world won by merit wears away. Those who depart from here without having found the self and these real desires have no freedom of movement in any world; but those who depart from here having found the self and these real desires have freedom of movement in all the worlds.'

↑ All sections

द्वितीयः खण्डः · Khaṇḍa 8.2 — Desires Fulfilled by Intention

स यदि पितृलोककामो भवति सङ्कल्पादेवास्य पितरः समुत्तिष्ठन्ति तेन पितृलोकेन सम्पन्नो महीयते ॥ १ ॥

sa yadi pitṛlokakāmo bhavati saṅkalpādevāsya pitaraḥ samuttiṣṭhanti tena pitṛlokena sampanno mahīyate || 1 ||

Sa yadi pitrilokakaamo bhavati sankalpaadevaasya pitarah samuttishthanti tena pitrilokena sampanno mahiiyate || 1 ||

यदि वह पितृलोक की कामना करे, तो उसके संकल्प मात्र से ही पितर उपस्थित हो जाते हैं; उस पितृलोक से सम्पन्न होकर वह महिमा पाता है।

If he desires the world of the fathers, then by his intention alone the fathers rise up; and endowed with that world of the fathers he is honoured.

अथ यदि मातृलोककामो भवति सङ्कल्पादेवास्य मातरः समुत्तिष्ठन्ति तेन मातृलोकेन सम्पन्नो महीयते ॥ २ ॥

atha yadi mātṛlokakāmo bhavati saṅkalpādevāsya mātaraḥ samuttiṣṭhanti tena mātṛlokena sampanno mahīyate || 2 ||

Atha yadi maatrilokakaamo bhavati sankalpaadevaasya maatarah samuttishthanti tena maatrilokena sampanno mahiiyate || 2 ||

यदि वह मातृलोक की कामना करे, तो उसके संकल्प मात्र से ही माताएँ उपस्थित हो जाती हैं; उस मातृलोक से सम्पन्न होकर वह महिमा पाता है।

If he desires the world of the mothers, then by his intention alone the mothers rise up; and endowed with that world of the mothers he is honoured.

अथ यदि भ्रातृलोककामो भवति सङ्कल्पादेवास्य भ्रातरः समुत्तिष्ठन्ति तेन भ्रातृलोकेन सम्पन्नो महीयते ॥ ३ ॥

atha yadi bhrātṛlokakāmo bhavati saṅkalpādevāsya bhrātaraḥ samuttiṣṭhanti tena bhrātṛlokena sampanno mahīyate || 3 ||

Atha yadi bhraatrilokakaamo bhavati sankalpaadevaasya bhraatarah samuttishthanti tena bhraatrilokena sampanno mahiiyate || 3 ||

यदि वह भ्रातृलोक की कामना करे, तो उसके संकल्प मात्र से ही भाई उपस्थित हो जाते हैं; उस भ्रातृलोक से सम्पन्न होकर वह महिमा पाता है।

If he desires the world of brothers, then by his intention alone his brothers rise up; and endowed with that world of brothers he is honoured.

अथ यदि स्वसृलोककामो भवति सङ्कल्पादेवास्य स्वसारः समुत्तिष्ठन्ति तेन स्वसृलोकेन सम्पन्नो महीयते ॥ ४ ॥

atha yadi svasṛlokakāmo bhavati saṅkalpādevāsya svasāraḥ samuttiṣṭhanti tena svasṛlokena sampanno mahīyate || 4 ||

Atha yadi svasrilokakaamo bhavati sankalpaadevaasya svasaarah samuttishthanti tena svasrilokena sampanno mahiiyate || 4 ||

यदि वह स्वसृलोक की कामना करे, तो उसके संकल्प मात्र से ही बहनें उपस्थित हो जाती हैं; उस स्वसृलोक से सम्पन्न होकर वह महिमा पाता है।

If he desires the world of sisters, then by his intention alone his sisters rise up; and endowed with that world of sisters he is honoured.

अथ यदि सखिलोककामो भवति सङ्कल्पादेवास्य सखायः समुत्तिष्ठन्ति तेन सखिलोकेन सम्पन्नो महीयते ॥ ५ ॥

atha yadi sakhilokakāmo bhavati saṅkalpādevāsya sakhāyaḥ samuttiṣṭhanti tena sakhilokena sampanno mahīyate || 5 ||

Atha yadi sakhilokakaamo bhavati sankalpaadevaasya sakhaayah samuttishthanti tena sakhilokena sampanno mahiiyate || 5 ||

यदि वह सखिलोक की कामना करे, तो उसके संकल्प मात्र से ही मित्र उपस्थित हो जाते हैं; उस सखिलोक से सम्पन्न होकर वह महिमा पाता है।

If he desires the world of friends, then by his intention alone his friends rise up; and endowed with that world of friends he is honoured.

अथ यदि गन्धमाल्यलोककामो भवति सङ्कल्पादेवास्य गन्धमाल्ये समुत्तिष्ठतस्तेन गन्धमाल्यलोकेन सम्पन्नो महीयते ॥ ६ ॥

atha yadi gandhamālyalokakāmo bhavati saṅkalpādevāsya gandhamālye samuttiṣṭhatastena gandhamālyalokena sampanno mahīyate || 6 ||

Atha yadi gandhamaalyalokakaamo bhavati sankalpaadevaasya gandhamaalye samuttishthatastena gandhamaalyalokena sampanno mahiiyate || 6 ||

यदि वह गन्ध और माला के लोक की कामना करे, तो उसके संकल्प मात्र से ही गन्ध और मालाएँ उपस्थित हो जाती हैं; उस लोक से सम्पन्न होकर वह महिमा पाता है।

If he desires the world of perfumes and garlands, then by his intention alone perfumes and garlands rise up; and endowed with that world he is honoured.

अथ यद्यन्नपानलोककामो भवति सङ्कल्पादेवास्यान्नपाने समुत्तिष्ठतस्तेनान्नपानलोकेन सम्पन्नो महीयते ॥ ७ ॥

atha yadyannapānalokakāmo bhavati saṅkalpādevāsyānnapāne samuttiṣṭhatastenānnapānalokena sampanno mahīyate || 7 ||

Atha yadyannapaanalokakaamo bhavati sankalpaadevaasyaannapaane samuttishthatastenaannapaanalokena sampanno mahiiyate || 7 ||

यदि वह अन्न और पान के लोक की कामना करे, तो उसके संकल्प मात्र से ही अन्न और पान उपस्थित हो जाते हैं; उस लोक से सम्पन्न होकर वह महिमा पाता है।

If he desires the world of food and drink, then by his intention alone food and drink rise up; and endowed with that world he is honoured.

अथ यदि गीतवादित्रलोककामो भवति सङ्कल्पादेवास्य गीतवादित्रे समुत्तिष्ठतस्तेन गीतवादित्रलोकेन सम्पन्नो महीयते ॥ ८ ॥

atha yadi gītavāditralokakāmo bhavati saṅkalpādevāsya gītavāditre samuttiṣṭhatastena gītavāditralokena sampanno mahīyate || 8 ||

Atha yadi giitavaaditralokakaamo bhavati sankalpaadevaasya giitavaaditre samuttishthatastena giitavaaditralokena sampanno mahiiyate || 8 ||

यदि वह गीत और वाद्य के लोक की कामना करे, तो उसके संकल्प मात्र से ही गीत और वाद्य उपस्थित हो जाते हैं; उस लोक से सम्पन्न होकर वह महिमा पाता है।

If he desires the world of song and music, then by his intention alone song and music rise up; and endowed with that world he is honoured.

अथ यदि स्त्रीलोककामो भवति सङ्कल्पादेवास्य स्त्रियः समुत्तिष्ठन्ति तेन स्त्रीलोकेन सम्पन्नो महीयते ॥ ९ ॥

atha yadi strīlokakāmo bhavati saṅkalpādevāsya striyaḥ samuttiṣṭhanti tena strīlokena sampanno mahīyate || 9 ||

Atha yadi striilokakaamo bhavati sankalpaadevaasya striyah samuttishthanti tena striilokena sampanno mahiiyate || 9 ||

यदि वह स्त्री-लोक की कामना करे, तो उसके संकल्प मात्र से ही स्त्रियाँ उपस्थित हो जाती हैं; उस लोक से सम्पन्न होकर वह महिमा पाता है।

If he desires the world of women, then by his intention alone women rise up; and endowed with that world he is honoured.

यं यमन्तमभिकामो भवति यं कामं कामयते सोऽस्य सङ्कल्पादेव समुत्तिष्ठति तेन सम्पन्नो महीयते ॥ १० ॥

yaṃ yamantamabhikāmo bhavati yaṃ kāmaṃ kāmayate so'sya saṅkalpādeva samuttiṣṭhati tena sampanno mahīyate || 10 ||

Yam yamantamabhikaamo bhavati yam kaamam kaamayate so'sya sankalpaadeva samuttishthati tena sampanno mahiiyate || 10 ||

वह जिस-जिस स्थान की कामना करे और जिस-जिस कामना की इच्छा करे, वह उसके संकल्प मात्र से ही उपस्थित हो जाती है; और उससे सम्पन्न होकर वह महिमा पाता है।

Whatever region he sets his heart on, whatever desire he wishes for, rises up by his intention alone; and endowed with it he is honoured.

↑ All sections

तृतीयः खण्डः · Khaṇḍa 8.3 — The Real Covered by the False

त इमे सत्याः कामा अनृतापिधानास्तेषाꣳ सत्यानाꣳ सतामनृतमपिधानं यो यो ह्यस्येतः प्रैति न तमिह दर्शनाय लभते ॥ १ ॥

ta ime satyāḥ kāmā anṛtāpidhānāsteṣāṃ satyānāṃ satāmanṛtamapidhānaṃ yo yo hyasyetaḥ praiti na tamiha darśanāya labhate || 1 ||

Ta ime satyaah kaamaa anritaapidhaanaasteshaam satyaanaam sataamanritamapidhaanam yo yo hyasyetah praiti na tamiha darshanaaya labhate || 1 ||

ये सत्य कामनाएँ असत्य के आवरण से ढकी हुई हैं। ये सत्य हैं, पर इनका आवरण असत्य है; इसीलिए उसका जो कोई यहाँ से चला जाता है, उसे वह यहाँ देख नहीं पाता।

These desires are real, but they are covered over by what is false. Real though they are, their covering is false; and that is why, when anyone of his own departs from here, he cannot see him here again.

अथ ये चास्येह जीवा ये च प्रेता यच्चान्यदिच्छन्न लभते सर्वं तदत्र गत्वा विन्दतेऽत्र ह्यस्यैते सत्याः कामा अनृतापिधानास्तद्यथापि हिरण्यनिधिं निहितमक्षेत्रज्ञा उपर्युपरि सञ्चरन्तो न विन्देयुरेवमेवेमाः सर्वाः प्रजा अहरहर्गच्छन्त्य एतं ब्रह्मलोकं न विन्दन्त्यनृतेन हि प्रत्यूढाः ॥ २ ॥

atha ye cāsyeha jīvā ye ca pretā yaccānyadicchanna labhate sarvaṃ tadatra gatvā vindate'tra hyasyaite satyāḥ kāmā anṛtāpidhānāstadyathāpi hiraṇyanidhiṃ nihitamakṣetrajñā uparyupari sañcaranto na vindeyurevamevemāḥ sarvāḥ prajā aharahargacchantya etaṃ brahmalokaṃ na vindantyanṛtena hi pratyūḍhāḥ || 2 ||

Atha ye chaasyeha jiivaa ye cha pretaa yachchaanyadichchhanna labhate sarvam tadatra gatvaa vindate'tra hyasyaite satyaah kaamaa anritaapidhaanaastadyathaapi hiranyanidhim nihitamakshetrajnaa uparyupari sancharanto na vindeyurevamevemaah sarvaah prajaa aharahargachchhantya etam brahmalokam na vindantyanritena hi pratyuudhaah || 2 ||

किन्तु उसके जो सम्बन्धी यहाँ जीवित हैं और जो मर चुके हैं, और जो कुछ और वह चाहकर नहीं पाता — वह सब उसे वहाँ जाकर मिल जाता है; क्योंकि उसकी ये सत्य कामनाएँ वहीं हैं, केवल असत्य से ढकी हुई हैं। जैसे भूमि में गड़े सोने के कोष को न जानने वाले लोग उसके ऊपर बार-बार चलते हुए भी उसे नहीं पाते, वैसे ही ये सब प्रजाएँ प्रतिदिन इस ब्रह्मलोक में जाकर भी उसे नहीं पातीं, क्योंकि वे असत्य से हटा दी गई हैं।

But all those of his who are alive here and those who have died, and whatever else he wishes for and does not obtain — all that he finds when he goes there; for there are these real desires of his, covered over by what is false. As people who do not know the spot walk again and again over a treasure of gold buried in the ground without finding it, so do all these creatures go day after day to this world of brahman and yet not find it, for they are turned away by what is false.

स वा एष आत्मा हृदि तस्यैतदेव निरुक्तꣳ हृद्ययमिति तस्माद्धृदयमहरहर्वा एवंवित्स्वर्गं लोकमेति ॥ ३ ॥

sa vā eṣa ātmā hṛdi tasyaitadeva niruktaṃ hṛdyayamiti tasmāddhṛdayamaharaharvā evaṃvitsvargaṃ lokameti || 3 ||

Sa vaa esha aatmaa hridi tasyaitadeva niruktam hridyayamiti tasmaaddhridayamaharaharvaa evamvitsvargam lokameti || 3 ||

यही आत्मा हृदय में है। इसका निर्वचन यही है — 'हृदि अयम्' (यह हृदय में है); इसीलिए इसे 'हृदय' कहते हैं। जो ऐसा जानता है, वह प्रतिदिन स्वर्गलोक को प्राप्त होता है।

This self is in the heart. And this is the derivation of the word: hṛdi ayam — 'this one is in the heart'; that is why it is called hṛdaya. Day after day the one who knows this goes to the heavenly world.

अथ य एष सम्प्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत एष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति तस्य ह वा एतस्य ब्रह्मणो नाम सत्यमिति ॥ ४ ॥

atha ya eṣa samprasādo'smāccharīrātsamutthāya paraṃ jyotirupasampadya svena rūpeṇābhiniṣpadyata eṣa ātmeti hovācaitadamṛtamabhayametadbrahmeti tasya ha vā etasya brahmaṇo nāma satyamiti || 4 ||

Atha ya esha samprasaado'smaachchhariiraatsamutthaaya param jyotirupasampadya svena ruupenaabhinishpadyata esha aatmeti hovaachaitadamritamabhayametadbrahmeti tasya ha vaa etasya brahmano naama satyamiti || 4 ||

और जो यह प्रसन्न (शान्त) पुरुष इस शरीर से उठकर परम ज्योति को प्राप्त कर अपने रूप में प्रकट होता है — 'यही आत्मा है' — उन्होंने कहा — 'यही अमृत है, यही अभय है, यही ब्रह्म है।' इस ब्रह्म का नाम 'सत्यम्' है।

And this serene being who rises up out of this body, reaches the highest light and appears in his own form — 'that is the self,' he said; 'that is the immortal, the fearless, that is brahman.' And the name of this brahman is satyam, the real.

तानि ह वा एतानि त्रीण्यक्षराणि सतीयमिति तद्यत्सत्तदमृतमथ यत्ति तन्मर्त्यमथ यद्यं तेनोभे यच्छति यदनेनोभे यच्छति तस्माद्यमहरहर्वा एवंवित्स्वर्गं लोकमेति ॥ ५ ॥

tāni ha vā etāni trīṇyakṣarāṇi satīyamiti tadyatsattadamṛtamatha yatti tanmartyamatha yadyaṃ tenobhe yacchati yadanenobhe yacchati tasmādyamaharaharvā evaṃvitsvargaṃ lokameti || 5 ||

Taani ha vaa etaani triinyaksharaani satiiyamiti tadyatsattadamritamatha yatti tanmartyamatha yadyam tenobhe yachchhati yadanenobhe yachchhati tasmaadyamaharaharvaa evamvitsvargam lokameti || 5 ||

इसके तीन अक्षर हैं — 'सत्', 'ति' और 'यम्'। जो 'सत्' है वह अमृत है, जो 'ति' है वह मर्त्य है, और जो 'यम्' है उससे वह दोनों को साधे रखता है — क्योंकि इसी से वह दोनों को साधता है, इसलिए वह 'यम्' है। जो ऐसा जानता है, वह प्रतिदिन स्वर्गलोक को प्राप्त होता है।

It has three syllables: sat, ti and yam. What is sat is the immortal, what is ti is the mortal, and by what is yam he holds the two together — because by it he holds both, it is yam. Day after day the one who knows this goes to the heavenly world.

↑ All sections

चतुर्थः खण्डः · Khaṇḍa 8.4 — The Self as the Bridge

अथ य आत्मा स सेतुर्विधृतिरेषां लोकानामसम्भेदाय नैतꣳ सेतुमहोरात्रे तरतो न जरा न मृत्युर्न शोको न सुकृतं न दुष्कृतꣳ सर्वे पाप्मानोऽतो निवर्तन्तेऽपहतपाप्मा ह्येष ब्रह्मलोकः ॥ १ ॥

atha ya ātmā sa seturvidhṛtireṣāṃ lokānāmasambhedāya naitaṃ setumahorātre tarato na jarā na mṛtyurna śoko na sukṛtaṃ na duṣkṛtaṃ sarve pāpmāno'to nivartante'pahatapāpmā hyeṣa brahmalokaḥ || 1 ||

Atha ya aatmaa sa seturvidhritireshaam lokaanaamasambhedaaya naitam setumahoraatre tarato na jaraa na mrityurna shoko na sukritam na dushkritam sarve paapmaano'to nivartante'pahatapaapmaa hyesha brahmalokah || 1 ||

जो आत्मा है वह सेतु है, जो इन लोकों को धारण किए हुए है ताकि वे बिखर न जाएँ। इस सेतु को न दिन-रात पार करते हैं, न बुढ़ापा, न मृत्यु, न शोक, न सुकृत, न दुष्कृत; सब पाप यहीं से लौट जाते हैं, क्योंकि यह ब्रह्मलोक पापरहित है।

The self is the bridge that holds these worlds apart so that they do not run together. Neither day nor night crosses this bridge, nor old age, nor death, nor sorrow, nor good deeds, nor evil deeds; all evils turn back from it, for this world of brahman is free from evil.

तस्माद्वा एतꣳ सेतुं तीर्त्वान्धः सन्ननन्धो भवति विद्धः सन्नविद्धो भवत्युपतापी सन्ननुपतापी भवति तस्माद्वा एतꣳ सेतुं तीर्त्वापि नक्तमहरेवाभिनिष्पद्यते सकृद्विभातो ह्येवैष ब्रह्मलोकः ॥ २ ॥

tasmādvā etaṃ setuṃ tīrtvāndhaḥ sannanandho bhavati viddhaḥ sannaviddho bhavatyupatāpī sannanupatāpī bhavati tasmādvā etaṃ setuṃ tīrtvāpi naktamaharevābhiniṣpadyate sakṛdvibhāto hyevaiṣa brahmalokaḥ || 2 ||

Tasmaadvaa etam setum tiirtvaandhah sannanandho bhavati viddhah sannaviddho bhavatyupataapii sannanupataapii bhavati tasmaadvaa etam setum tiirtvaapi naktamaharevaabhinishpadyate sakridvibhaato hyevaisha brahmalokah || 2 ||

इसीलिए इस सेतु को पार कर लेने पर अन्धा अन्धा नहीं रहता, बिंधा हुआ बिंधा नहीं रहता, रोगी रोगी नहीं रहता। इसीलिए इस सेतु को पार कर लेने पर रात भी दिन ही हो जाती है, क्योंकि यह ब्रह्मलोक एक बार ही सदा के लिए प्रकाशित है।

Therefore, on crossing this bridge, a blind man ceases to be blind, a wounded man ceases to be wounded, a sick man ceases to be sick. Therefore, on crossing this bridge, even night becomes day; for this world of brahman is lit up once and for all.

तद्य एवैतं ब्रह्मलोकं ब्रह्मचर्येणानुविन्दन्ति तेषामेवैष ब्रह्मलोकस्तेषाꣳ सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति ॥ ३ ॥

tadya evaitaṃ brahmalokaṃ brahmacaryeṇānuvindanti teṣāmevaiṣa brahmalokasteṣāṃ sarveṣu lokeṣu kāmacāro bhavati || 3 ||

Tadya evaitam brahmalokam brahmacharyenaanuvindanti teshaamevaisha brahmalokasteshaam sarveshu lokeshu kaamachaaro bhavati || 3 ||

जो इस ब्रह्मलोक को ब्रह्मचर्य के द्वारा पा लेते हैं, उन्हीं का यह ब्रह्मलोक है; और उनके लिए सब लोकों में स्वच्छन्द विचरण है।

Those who find this world of brahman by the life of a student of sacred knowledge — theirs alone is this world of brahman, and for them there is freedom of movement in all the worlds.

↑ All sections

पञ्चमः खण्डः · Khaṇḍa 8.5 — The Life of Study Under Other Names

अथ यद्यज्ञ इत्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तद्ब्रह्मचर्येण ह्येव यो ज्ञाता तं विन्दतेऽथ यदिष्टमित्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तद्ब्रह्मचर्येण ह्येवेष्ट्वात्मानमनुविन्दते ॥ १ ॥

atha yadyajña ityācakṣate brahmacaryameva tadbrahmacaryeṇa hyeva yo jñātā taṃ vindate'tha yadiṣṭamityācakṣate brahmacaryameva tadbrahmacaryeṇa hyeveṣṭvātmānamanuvindate || 1 ||

Atha yadyajna ityaachakshate brahmacharyameva tadbrahmacharyena hyeva yo jnaataa tam vindate'tha yadishtamityaachakshate brahmacharyameva tadbrahmacharyena hyeveshtvaatmaanamanuvindate || 1 ||

जिसे लोग 'यज्ञ' कहते हैं वह ब्रह्मचर्य ही है, क्योंकि ब्रह्मचर्य से ही जो ज्ञाता है वह उसे पाता है। और जिसे लोग 'इष्ट' कहते हैं वह भी ब्रह्मचर्य ही है, क्योंकि ब्रह्मचर्य से ही यज्ञ करके मनुष्य आत्मा को पाता है।

What people call sacrifice is really the life of a student of sacred knowledge, for only by that life does the knower find it. And what people call the offering is really that same life, for only by offering in that life does one find the self.

अथ यत्सत्त्रायणमित्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तद्ब्रह्मचर्येण ह्येव सत आत्मनस्त्राणं विन्दतेऽथ यन्मौनमित्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तब्ब्रह्मचर्येण ह्येवात्मानमनुविद्य मनुते ॥ २ ॥

atha yatsattrāyaṇamityācakṣate brahmacaryameva tadbrahmacaryeṇa hyeva sata ātmanastrāṇaṃ vindate'tha yanmaunamityācakṣate brahmacaryameva tabbrahmacaryeṇa hyevātmānamanuvidya manute || 2 ||

Atha yatsattraayanamityaachakshate brahmacharyameva tadbrahmacharyena hyeva sata aatmanastraanam vindate'tha yanmaunamityaachakshate brahmacharyameva tabbrahmacharyena hyevaatmaanamanuvidya manute || 2 ||

जिसे लोग 'सत्त्रायण' कहते हैं वह ब्रह्मचर्य ही है, क्योंकि ब्रह्मचर्य से ही सत्-रूप आत्मा का त्राण मिलता है। और जिसे लोग 'मौन' कहते हैं वह भी ब्रह्मचर्य ही है, क्योंकि ब्रह्मचर्य से ही आत्मा को जानकर मनुष्य मनन करता है।

What people call the long sacrificial session is really that same life, for only by it does one find the protection of the self that is real. And what people call silence is really that same life, for only by it does one find the self and reflect upon it.

अथ यदनाशकायनमित्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तदेष ह्यात्मा न नश्यति यं ब्रह्मचर्येणानुविन्दतेऽथ यदरण्यायनमित्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तदरश्च ह वै ण्यश्चार्णवौ ब्रह्मलोके तृतीयस्यामितो दिवि तदैरं मदीयꣳ सरस्तदश्वत्थः सोमसवनस्तदपराजिता पूर्ब्रह्मणः प्रभुविमितꣳ हिरण्मयम् ॥ ३ ॥

atha yadanāśakāyanamityācakṣate brahmacaryameva tadeṣa hyātmā na naśyati yaṃ brahmacaryeṇānuvindate'tha yadaraṇyāyanamityācakṣate brahmacaryameva tadaraśca ha vai ṇyaścārṇavau brahmaloke tṛtīyasyāmito divi tadairaṃ madīyaṃ sarastadaśvatthaḥ somasavanastadaparājitā pūrbrahmaṇaḥ prabhuvimitaṃ hiraṇmayam || 3 ||

Atha yadanaashakaayanamityaachakshate brahmacharyameva tadesha hyaatmaa na nashyati yam brahmacharyenaanuvindate'tha yadaranyaayanamityaachakshate brahmacharyameva tadarashcha ha vai nyashchaarnavau brahmaloke tritiiyasyaamito divi tadairam madiiyam sarastadashvatthah somasavanastadaparaajitaa puurbrahmanah prabhuvimitam hiranmayam || 3 ||

जिसे लोग 'अनाशकायन' (उपवास) कहते हैं वह ब्रह्मचर्य ही है, क्योंकि जिस आत्मा को ब्रह्मचर्य से पाया जाता है वह नष्ट नहीं होता। और जिसे लोग 'अरण्यायन' कहते हैं वह भी ब्रह्मचर्य ही है। ब्रह्मलोक में, यहाँ से तीसरे द्युलोक में, 'अर' और 'ण्य' नाम के दो समुद्र हैं; वहीं 'ऐर मदीय' नाम का सरोवर है, वहीं सोम बहाने वाला अश्वत्थ वृक्ष है, वहीं ब्रह्म की 'अपराजिता' नगरी और सुवर्णमय 'प्रभुविमित' मण्डप है।

What people call fasting is really that same life, for the self that one finds by it does not perish. And what people call the retreat to the forest is really that same life. In the world of brahman, in the third heaven from here, are the two seas named Ara and Ṇya; there is the lake Airammadīya, there the fig tree that pours out soma, there the city of brahman named Aparājitā and the golden hall named Prabhuvimita.

तद्य एवैतावरं च ण्यं चार्णवौ ब्रह्मलोके ब्रह्मचर्येणानुविन्दन्ति तेषामेवैष ब्रह्मलोकस्तेषाꣳ सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति ॥ ४ ॥

tadya evaitāvaraṃ ca ṇyaṃ cārṇavau brahmaloke brahmacaryeṇānuvindanti teṣāmevaiṣa brahmalokasteṣāṃ sarveṣu lokeṣu kāmacāro bhavati || 4 ||

Tadya evaitaavaram cha nyam chaarnavau brahmaloke brahmacharyenaanuvindanti teshaamevaisha brahmalokasteshaam sarveshu lokeshu kaamachaaro bhavati || 4 ||

जो इन दोनों — 'अर' और 'ण्य' — समुद्रों को ब्रह्मलोक में ब्रह्मचर्य के द्वारा पा लेते हैं, उन्हीं का यह ब्रह्मलोक है; और उनके लिए सब लोकों में स्वच्छन्द विचरण है।

Those who find these two seas, Ara and Ṇya, in the world of brahman by the life of a student of sacred knowledge — theirs alone is this world of brahman, and for them there is freedom of movement in all the worlds.

↑ All sections

षष्ठः खण्डः · Khaṇḍa 8.6 — The Channels of the Heart

अथ या एता हृदयस्य नाड्यस्ताः पिङ्गलस्याणिम्नस्तिष्ठन्ति शुक्लस्य नीलस्य पीतस्य लोहितस्येत्यसौ वा आदित्यः पिङ्गल एष शुक्ल एष नील एष पीत एष लोहितः ॥ १ ॥

atha yā etā hṛdayasya nāḍyastāḥ piṅgalasyāṇimnastiṣṭhanti śuklasya nīlasya pītasya lohitasyetyasau vā ādityaḥ piṅgala eṣa śukla eṣa nīla eṣa pīta eṣa lohitaḥ || 1 ||

Atha yaa etaa hridayasya naadyastaah pingalasyaanimnastishthanti shuklasya niilasya piitasya lohitasyetyasau vaa aadityah pingala esha shukla esha niila esha piita esha lohitah || 1 ||

हृदय की जो ये नाड़ियाँ हैं, वे पिङ्गल वर्ण के सूक्ष्म रस से बनी हैं — श्वेत, नील, पीत और लाल भी। वह आदित्य भी पिङ्गल है, वही श्वेत है, वही नील, वही पीत, वही लाल।

The channels of the heart are made of a fine pale essence — white, blue, yellow and red as well. And the sun yonder is pale, it is white, it is blue, it is yellow, it is red.

तद्यथा महापथ आतत उभौ ग्रामौ गच्छतीमं चामुं चैवमेवैता आदित्यस्य रश्मय उभौ लोकौ गच्छन्तीमं चामुं चामुष्मादादित्यात्प्रतायन्ते ता आसु नाडीषु सृप्ता आभ्यो नाडीभ्यः प्रतायन्ते तेऽमुष्मिन्नादित्ये सृप्ताः ॥ २ ॥

tadyathā mahāpatha ātata ubhau grāmau gacchatīmaṃ cāmuṃ caivamevaitā ādityasya raśmaya ubhau lokau gacchantīmaṃ cāmuṃ cāmuṣmādādityātpratāyante tā āsu nāḍīṣu sṛptā ābhyo nāḍībhyaḥ pratāyante te'muṣminnāditye sṛptāḥ || 2 ||

Tadyathaa mahaapatha aatata ubhau graamau gachchhatiimam chaamum chaivamevaitaa aadityasya rashmaya ubhau lokau gachchhantiimam chaamum chaamushmaadaadityaatprataayante taa aasu naadiishu sriptaa aabhyo naadiibhyah prataayante te'mushminnaaditye sriptaah || 2 ||

जैसे कोई लम्बा राजमार्ग दोनों गाँवों तक जाता है — इस गाँव तक और उस गाँव तक — वैसे ही आदित्य की ये किरणें दोनों लोकों तक जाती हैं — इस लोक तक और उस लोक तक। वे उस आदित्य से फैलकर इन नाड़ियों में प्रवेश करती हैं, और इन नाड़ियों से फैलकर उस आदित्य में प्रवेश करती हैं।

As a great highway runs to both villages, to this one and to that, so these rays of the sun run to both worlds, to this one and to that. They spread out from the sun yonder and slip into these channels; and they spread out from these channels and slip into the sun yonder.

तद्यत्रैतत्सुप्तः समस्तः सम्प्रसन्नः स्वप्नं न विजानात्यासु तदा नाडीषु सृप्तो भवति तं न कश्चन पाप्मा स्पृशति तेजसा हि तदा सम्पन्नो भवति ॥ ३ ॥

tadyatraitatsuptaḥ samastaḥ samprasannaḥ svapnaṃ na vijānātyāsu tadā nāḍīṣu sṛpto bhavati taṃ na kaścana pāpmā spṛśati tejasā hi tadā sampanno bhavati || 3 ||

Tadyatraitatsuptah samastah samprasannah svapnam na vijaanaatyaasu tadaa naadiishu sripto bhavati tam na kashchana paapmaa sprishati tejasaa hi tadaa sampanno bhavati || 3 ||

जब मनुष्य गहरी नींद में पूर्णतया शान्त होकर स्वप्न भी नहीं जानता, तब वह इन्हीं नाड़ियों में प्रविष्ट होता है; तब उसे कोई पाप नहीं छूता, क्योंकि तब वह तेज से सम्पन्न होता है।

When a man is sound asleep, wholly at peace and not even aware of dreams, then he has slipped into these channels; and no evil then touches him, for he is filled with that radiance.

अथ यत्रैतदबलिमानं नीतो भवति तमभित आसीना आहुर्जानासि मां जानासि मामिति स यावदस्माच्छरीरादनुत्क्रान्तो भवति तावज्जानाति ॥ ४ ॥

atha yatraitadabalimānaṃ nīto bhavati tamabhita āsīnā āhurjānāsi māṃ jānāsi māmiti sa yāvadasmāccharīrādanutkrānto bhavati tāvajjānāti || 4 ||

Atha yatraitadabalimaanam niito bhavati tamabhita aasiinaa aahurjaanaasi maam jaanaasi maamiti sa yaavadasmaachchhariiraadanutkraanto bhavati taavajjaanaati || 4 ||

और जब वह दुर्बलता को प्राप्त हो जाता है, तब पास बैठे हुए लोग पूछते हैं — 'क्या तुम मुझे पहचानते हो? क्या तुम मुझे पहचानते हो?' जब तक वह इस शरीर से नहीं निकला है, तब तक वह पहचानता है।

And when he has been brought low by weakness, those sitting round him ask, 'Do you know me? Do you know me?' So long as he has not left this body, he knows them.

अथ यत्रैतदस्माच्छरीरादुत्क्रामत्यथैतैरेव रश्मिभिरूर्ध्वमाक्रमते स ओमिति वा होद्वा मीयते स यावत्क्षिप्येन्मनस्तावदादित्यं गच्छत्येतद्वै खलु लोकद्वारं विदुषां प्रपदनं निरोधोऽविदुषाम् ॥ ५ ॥

atha yatraitadasmāccharīrādutkrāmatyathaitaireva raśmibhirūrdhvamākramate sa omiti vā hodvā mīyate sa yāvatkṣipyenmanastāvadādityaṃ gacchatyetadvai khalu lokadvāraṃ viduṣāṃ prapadanaṃ nirodho'viduṣām || 5 ||

Atha yatraitadasmaachchhariiraadutkraamatyathaitaireva rashmibhiruurdhvamaakramate sa omiti vaa hodvaa miiyate sa yaavatkshipyenmanastaavadaadityam gachchhatyetadvai khalu lokadvaaram vidushaam prapadanam nirodho'vidushaam || 5 ||

किन्तु जब वह इस शरीर से निकलता है, तब इन्हीं किरणों से ऊपर चढ़ता है। 'ॐ' का ध्यान करते हुए वह ऊपर जाता है; और जितनी देर में मन झपकता है, उतनी ही देर में आदित्य तक पहुँच जाता है। यही लोक का द्वार है — ज्ञानियों के लिए प्रवेश और अज्ञानियों के लिए रुकावट।

But when he departs from this body, then by these very rays he goes upward. Meditating on OM he goes up; and in the time it takes the mind to blink he reaches the sun. That is the door of the world: an entrance for those who know and a barrier for those who do not.

तदेष श्लोकः। शतं चैका च हृदयस्य नाड्यस्तासां मूर्धानमभिनिःसृतैका । तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति विष्वङ्ङन्या उत्क्रमणे भवन्त्युत्क्रमणे भवन्ति ॥ ६ ॥

tadeṣa ślokaḥ, śataṃ caikā ca hṛdayasya nāḍyastāsāṃ mūrdhānamabhiniḥsṛtaikā, tayordhvamāyannamṛtatvameti viṣvaṅṅanyā utkramaṇe bhavantyutkramaṇe bhavanti || 6 ||

Tadesha shlokah, shatam chaikaa cha hridayasya naadyastaasaam muurdhaanamabhinihsritaikaa, tayordhvamaayannamritatvameti vishvannanyaa utkramane bhavantyutkramane bhavanti || 6 ||

इस विषय में यह श्लोक है: 'हृदय की एक सौ एक नाड़ियाँ हैं; उनमें से एक मूर्धा तक निकली हुई है। उसी से ऊपर जाता हुआ मनुष्य अमरता को प्राप्त होता है; शेष नाड़ियाँ चारों ओर निकलने के लिए ही होती हैं — निकलने के लिए ही होती हैं।'

On this there is this verse: 'A hundred and one are the channels of the heart, and one of them runs up to the crown of the head. Going up by it one reaches the immortal; the others serve for departing in every direction — for departing.'

↑ All sections

सप्तमः खण्डः · Khaṇḍa 8.7 — Indra and Virocana Come to Prajāpati

य आत्मापहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसङ्कल्पः सोऽन्वेष्टव्यः स विजिज्ञासितव्यः स सर्वाꣳश्च लोकानाप्नोति सर्वाꣳश्च कामान्यस्तमात्मानमनुविद्य विजानातीति ह प्रजापतिरुवाच ॥ १ ॥

ya ātmāpahatapāpmā vijaro vimṛtyurviśoko vijighatso'pipāsaḥ satyakāmaḥ satyasaṅkalpaḥ so'nveṣṭavyaḥ sa vijijñāsitavyaḥ sa sarvāṃśca lokānāpnoti sarvāṃśca kāmānyastamātmānamanuvidya vijānātīti ha prajāpatiruvāca || 1 ||

Ya aatmaapahatapaapmaa vijaro vimrityurvishoko vijighatso'pipaasah satyakaamah satyasankalpah so'nveshtavyah sa vijijnaasitavyah sa sarvaamshcha lokaanaapnoti sarvaamshcha kaamaanyastamaatmaanamanuvidya vijaanaatiiti ha prajaapatiruvaacha || 1 ||

'जो आत्मा पापरहित, जरारहित, मृत्युरहित, शोकरहित, भूख-प्यास से रहित, सत्य कामना वाला और सत्य संकल्प वाला है — उसी को खोजना चाहिए, उसी को जानना चाहिए। जो उस आत्मा को जानकर समझ लेता है, वह सब लोकों और सब कामनाओं को प्राप्त करता है' — ऐसा प्रजापति ने कहा।

'The self that is free from evil, free from old age, free from death, free from sorrow, free from hunger and thirst, whose desire is the real and whose intention is the real — that is what should be sought out, that is what one should seek to understand. He who has found that self and understands it obtains all worlds and all desires' — so said Prajāpati.

तद्धोभये देवासुरा अनुबुबुधिरे ते होचुर्हन्त तमात्मानमन्वेच्छामो यमात्मानमन्विष्य सर्वाꣳश्च लोकानाप्नोति सर्वाꣳश्च कामानितीन्द्रो हैव देवानामभिप्रवव्राज विरोचनोऽसुराणां तौ हासंविदानावेव समित्पाणी प्रजापतिसकाशमाजग्मतुः ॥ २ ॥

taddhobhaye devāsurā anububudhire te hocurhanta tamātmānamanvecchāmo yamātmānamanviṣya sarvāṃśca lokānāpnoti sarvāṃśca kāmānitīndro haiva devānāmabhipravavrāja virocano'surāṇāṃ tau hāsaṃvidānāveva samitpāṇī prajāpatisakāśamājagmatuḥ || 2 ||

Taddhobhaye devaasuraa anububudhire te hochurhanta tamaatmaanamanvechchhaamo yamaatmaanamanvishya sarvaamshcha lokaanaapnoti sarvaamshcha kaamaanitiindro haiva devaanaamabhipravavraaja virochano'suraanaam tau haasamvidaanaaveva samitpaanii prajaapatisakaashamaajagmatuh || 2 ||

यह बात देवताओं और असुरों — दोनों ने सुनी। उन्होंने कहा, 'चलो, हम उस आत्मा को खोजें, जिसे खोज लेने पर सब लोक और सब कामनाएँ मिल जाती हैं।' देवताओं में से इन्द्र और असुरों में से विरोचन चल पड़े; और एक-दूसरे से बिना कहे ही, दोनों समिधा हाथ में लिए प्रजापति के पास पहुँचे।

Both the gods and the demons heard this. They said, 'Come, let us seek out that self, by seeking out which one obtains all worlds and all desires.' Indra from among the gods and Virocana from among the demons set out; and without consulting each other, the two came with firewood in their hands into the presence of Prajāpati.

तौ ह द्वात्रिꣳशतं वर्षाणि ब्रह्मचर्यमूषतुस्तौ ह प्रजापतिरुवाच किमिच्छन्तावास्तमिति । तौ होचतुर्य आत्मापहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसङ्कल्पः सोऽन्वेष्टव्यः स विजिज्ञासितव्यः स सर्वाꣳश्च लोकानाप्नोति सर्वाꣳश्च कामान्यस्तमात्मानमनुविद्य विजानातीति भगवतो वचो वेदयन्ते तमिच्छन्ताववास्तमिति ॥ ३ ॥

tau ha dvātriṃśataṃ varṣāṇi brahmacaryamūṣatustau ha prajāpatiruvāca kimicchantāvāstamiti, tau hocaturya ātmāpahatapāpmā vijaro vimṛtyurviśoko vijighatso'pipāsaḥ satyakāmaḥ satyasaṅkalpaḥ so'nveṣṭavyaḥ sa vijijñāsitavyaḥ sa sarvāṃśca lokānāpnoti sarvāṃśca kāmānyastamātmānamanuvidya vijānātīti bhagavato vaco vedayante tamicchantāvavāstamiti || 3 ||

Tau ha dvaatrimshatam varshaani brahmacharyamuushatustau ha prajaapatiruvaacha kimichchhantaavaastamiti, tau hochaturya aatmaapahatapaapmaa vijaro vimrityurvishoko vijighatso'pipaasah satyakaamah satyasankalpah so'nveshtavyah sa vijijnaasitavyah sa sarvaamshcha lokaanaapnoti sarvaamshcha kaamaanyastamaatmaanamanuvidya vijaanaatiiti bhagavato vacho vedayante tamichchhantaavavaastamiti || 3 ||

वे बत्तीस वर्ष तक ब्रह्मचर्य में रहे। तब प्रजापति ने उनसे पूछा, 'तुम क्या चाहकर यहाँ रहे?' उन्होंने कहा, 'भगवान् का यह वचन लोग दोहराते हैं कि जो आत्मा पापरहित, जरारहित, मृत्युरहित, शोकरहित, भूख-प्यास से रहित, सत्य कामना वाला और सत्य संकल्प वाला है — उसी को खोजना चाहिए, उसी को जानना चाहिए; और जो उसे जानकर समझ लेता है वह सब लोक और सब कामनाएँ पाता है। उसी को चाहकर हम यहाँ रहे।'

They lived there as students for thirty-two years. Then Prajāpati asked them, 'What have you been wanting, that you have lived here?' They said, 'People repeat these words of yours, sir: that the self which is free from evil, free from old age, free from death, free from sorrow, free from hunger and thirst, whose desire is the real and whose intention is the real — that is what should be sought out and understood, and that he who finds and understands it obtains all worlds and all desires. It is that we have been wanting, and so we have lived here.'

तौ ह प्रजापतिरुवाच य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यत एष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेत्यथ योऽयं भगवोऽप्सु परिख्यायते यश्चायमादर्शे कतम एष इत्येष उ एवैषु सर्वेष्वन्तेषु परिख्यायत इति होवाच ॥ ४ ॥

tau ha prajāpatiruvāca ya eṣo'kṣiṇi puruṣo dṛśyata eṣa ātmeti hovācaitadamṛtamabhayametadbrahmetyatha yo'yaṃ bhagavo'psu parikhyāyate yaścāyamādarśe katama eṣa ityeṣa u evaiṣu sarveṣvanteṣu parikhyāyata iti hovāca || 4 ||

Tau ha prajaapatiruvaacha ya esho'kshini purusho drishyata esha aatmeti hovaachaitadamritamabhayametadbrahmetyatha yo'yam bhagavo'psu parikhyaayate yashchaayamaadarshe katama esha ityesha u evaishu sarveshvanteshu parikhyaayata iti hovaacha || 4 ||

प्रजापति ने उनसे कहा, 'जो यह पुरुष नेत्र में दिखाई देता है, वही आत्मा है; यही अमृत है, यही अभय है, यही ब्रह्म है।' 'भगवन्! और जो यह जल में दिखाई देता है और जो दर्पण में — इनमें कौन है?' 'वही इन सब में दिखाई देता है' — उन्होंने कहा।

Prajāpati said to them, 'The person who is seen in the eye — he is the self; he is the immortal, the fearless, he is brahman.' 'But, sir, what of the one seen in water and the one seen in a mirror — which of these is he?' 'It is the very same who is seen in all of these,' he said.

↑ All sections

अष्टमः खण्डः · Khaṇḍa 8.8 — The Reflection in the Water

उदशराव आत्मानमवेक्ष्य यदात्मनो न विजानीथस्तन्मे प्रब्रूतमिति तौ होदशरावेऽवेक्षाञ्चक्राते तौ ह प्रजापतिरुवाच किं पश्यथ इति तौ होचतुः सर्वमेवेदमावां भगव आत्मानं पश्याव आ लोमभ्यः आनखेभ्यः प्रतिरूपमिति ॥ १ ॥

udaśarāva ātmānamavekṣya yadātmano na vijānīthastanme prabrūtamiti tau hodaśarāve'vekṣāñcakrāte tau ha prajāpatiruvāca kiṃ paśyatha iti tau hocatuḥ sarvamevedamāvāṃ bhagava ātmānaṃ paśyāva ā lomabhyaḥ ānakhebhyaḥ pratirūpamiti || 1 ||

Udasharaava aatmaanamavekshya yadaatmano na vijaaniithastanme prabruutamiti tau hodasharaave'vekshaanchakraate tau ha prajaapatiruvaacha kim pashyatha iti tau hochatuh sarvamevedamaavaam bhagava aatmaanam pashyaava aa lomabhyah aanakhebhyah pratiruupamiti || 1 ||

'जल से भरे पात्र में अपने को देखो, और जो कुछ अपने विषय में न समझ पाओ वह मुझसे पूछो।' उन दोनों ने जल-पात्र में देखा। प्रजापति ने पूछा, 'क्या देखते हो?' उन्होंने कहा, 'भगवन्! हम अपने को पूरा-पूरा देखते हैं — रोम और नख तक का प्रतिबिम्ब।'

'Look at yourselves in a pan of water, and tell me anything about the self that you do not understand.' The two looked into the pan of water. Prajāpati asked them, 'What do you see?' They said, 'Sir, we see our whole selves reflected, down to the very hairs and nails.'

तौ ह प्रजापतिरुवाच साध्वलङ्कृतौ सुवसनौ परिष्कृतौ भूत्वोदशरावेऽवेक्षेथामिति तौ ह साध्वलङ्कृतौ सुवसनौ परिष्कृतौ भूत्वोदशरावेऽवेक्षाञ्चक्राते तौ ह प्रजापतिरुवाच किं पश्यथ इति ॥ २ ॥

tau ha prajāpatiruvāca sādhvalaṅkṛtau suvasanau pariṣkṛtau bhūtvodaśarāve'vekṣethāmiti tau ha sādhvalaṅkṛtau suvasanau pariṣkṛtau bhūtvodaśarāve'vekṣāñcakrāte tau ha prajāpatiruvāca kiṃ paśyatha iti || 2 ||

Tau ha prajaapatiruvaacha saadhvalankritau suvasanau parishkritau bhuutvodasharaave'vekshethaamiti tau ha saadhvalankritau suvasanau parishkritau bhuutvodasharaave'vekshaanchakraate tau ha prajaapatiruvaacha kim pashyatha iti || 2 ||

प्रजापति ने कहा, 'अच्छी तरह सज-धजकर, सुन्दर वस्त्र पहनकर, अलंकृत होकर जल-पात्र में देखो।' वे अच्छी तरह सज-धजकर, सुन्दर वस्त्र पहनकर, अलंकृत होकर जल-पात्र में देखने लगे। प्रजापति ने पूछा, 'क्या देखते हो?'

Prajāpati said, 'Adorn yourselves well, put on fine clothes and make yourselves handsome, and then look into the pan of water.' They adorned themselves well, put on fine clothes and made themselves handsome, and then looked into the pan of water. Prajāpati asked them, 'What do you see?'

तौ होचतुर्यथैवेदमावां भगवः साध्वलङ्कृतौ सुवसनौ परिष्कृतौ स्व एवमेवेमौ भगवः साध्वलङ्कृतौ सुवसनौ परिष्कृतावित्येष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति तौ ह शान्तहृदयौ प्रवव्रजतुः ॥ ३ ॥

tau hocaturyathaivedamāvāṃ bhagavaḥ sādhvalaṅkṛtau suvasanau pariṣkṛtau sva evamevemau bhagavaḥ sādhvalaṅkṛtau suvasanau pariṣkṛtāvityeṣa ātmeti hovācaitadamṛtamabhayametadbrahmeti tau ha śāntahṛdayau pravavrajatuḥ || 3 ||

Tau hochaturyathaivedamaavaam bhagavah saadhvalankritau suvasanau parishkritau sva evamevemau bhagavah saadhvalankritau suvasanau parishkritaavityesha aatmeti hovaachaitadamritamabhayametadbrahmeti tau ha shaantahridayau pravavrajatuh || 3 ||

उन्होंने कहा, 'भगवन्! जैसे हम दोनों अच्छी तरह सजे-धजे, सुन्दर वस्त्र पहने और अलंकृत हैं, वैसे ही ये दोनों भी सजे-धजे, सुन्दर वस्त्र पहने और अलंकृत हैं।' 'यही आत्मा है' — उन्होंने कहा — 'यही अमृत है, यही अभय है, यही ब्रह्म है।' वे दोनों शान्त हृदय से चले गए।

They said, 'Sir, just as we are well adorned, finely dressed and handsome, so are these two well adorned, finely dressed and handsome.' 'That is the self,' he said; 'that is the immortal, the fearless, that is brahman.' And the two went away with their hearts at peace.

तौ हान्वीक्ष्य प्रजापतिरुवाचानुपलभ्यात्मानमनुविद्य व्रजतो यतर एतदुपनिषदो भविष्यन्ति देवा वासुरा वा ते पराभविष्यन्तीति स ह शान्तहृदय एव विरोचनोऽसुराञ्जगाम तेभ्यो हैतामुपनिषदं प्रोवाचात्मैवेह महय्य आत्मा परिचर्य आत्मानमेवेह महयन्नात्मानं परिचरन्नुभौ लोकाववाप्नोतीमं चामुं चेति ॥ ४ ॥

tau hānvīkṣya prajāpatiruvācānupalabhyātmānamanuvidya vrajato yatara etadupaniṣado bhaviṣyanti devā vāsurā vā te parābhaviṣyantīti sa ha śāntahṛdaya eva virocano'surāñjagāma tebhyo haitāmupaniṣadaṃ provācātmaiveha mahayya ātmā paricarya ātmānameveha mahayannātmānaṃ paricarannubhau lokāvavāpnotīmaṃ cāmuṃ ceti || 4 ||

Tau haanviikshya prajaapatiruvaachaanupalabhyaatmaanamanuvidya vrajato yatara etadupanishado bhavishyanti devaa vaasuraa vaa te paraabhavishyantiiti sa ha shaantahridaya eva virochano'suraanjagaama tebhyo haitaamupanishadam provaachaatmaiveha mahayya aatmaa paricharya aatmaanameveha mahayannaatmaanam paricharannubhau lokaavavaapnotiimam chaamum cheti || 4 ||

उनके पीछे देखकर प्रजापति ने कहा, 'ये आत्मा को न पाकर, न जानकर जा रहे हैं। इन दोनों में से जो भी इस उपदेश को इस रूप में मानेंगे — देव हों या असुर — वे पराजित होंगे।' विरोचन शान्त हृदय से असुरों के पास गया और उन्हें यह उपदेश दिया: 'यहाँ आत्मा (शरीर) की ही पूजा करनी चाहिए, आत्मा (शरीर) की ही सेवा करनी चाहिए; शरीर की पूजा और सेवा करता हुआ मनुष्य दोनों लोक पा लेता है — यह लोक और वह लोक।'

Looking after them, Prajāpati said, 'They are going away without having found the self, without having understood it. Whichever of the two — gods or demons — hold to this as the teaching will be defeated.' Virocana, his heart at peace, went to the demons and taught them this: 'Here one should honour the body alone, one should serve the body alone; honouring and serving the body one wins both worlds, this one and the next.'

तस्मादप्यद्येहाददानमश्रद्दधानमयजमानमाहुरासुरो बतेत्यसुराणाꣳ ह्येषोपनिषत्प्रेतस्य शरीरं भिक्षया वसनेनालङ्कारेणेति सꣳस्कुर्वन्त्येतेन ह्यमुं लोकं जेष्यन्तो मन्यन्ते ॥ ५ ॥

tasmādapyadyehādadānamaśraddadhānamayajamānamāhurāsuro batetyasurāṇāṃ hyeṣopaniṣatpretasya śarīraṃ bhikṣayā vasanenālaṅkāreṇeti saṃskurvantyetena hyamuṃ lokaṃ jeṣyanto manyante || 5 ||

Tasmaadapyadyehaadadaanamashraddadhaanamayajamaanamaahuraasuro batetyasuraanaam hyeshopanishatpretasya shariiram bhikshayaa vasanenaalankaareneti samskurvantyetena hyamum lokam jeshyanto manyante || 5 ||

इसीलिए आज भी जो न देता है, न श्रद्धा करता है, न यज्ञ करता है, उसे लोग 'असुर' कहते हैं; क्योंकि यही असुरों का उपदेश है। वे मृतक के शरीर को भिक्षा, वस्त्र और अलंकार से सजाते हैं, और सोचते हैं कि इसी से वे उस लोक को जीत लेंगे।

That is why even today people call a man who does not give, who has no faith and does not sacrifice, a demon; for this is the teaching of the demons. They deck out the body of a dead man with alms, clothing and ornaments, thinking that by this they will win the world beyond.

↑ All sections

नवमः खण्डः · Khaṇḍa 8.9 — Indra Sees the Flaw

अथ हेन्द्रोऽप्राप्यैव देवानेतद्भयं ददर्श यथैव खल्वयमस्मिञ्छरीरे साध्वलंकृते साध्वलङ्कृतो भवति सुवसने सुवसनः परिष्कृते परिष्कृत एवमेवायमस्मिन्नन्धेऽन्धो भवति स्रामे स्रामः परिवृक्णे परिवृक्णोऽस्यैव शरीरस्य नाशमन्वेष नश्यति नाहमत्र भोग्यं पश्यामीति ॥ १ ॥

atha hendro'prāpyaiva devānetadbhayaṃ dadarśa yathaiva khalvayamasmiñcharīre sādhvalaṃkṛte sādhvalaṅkṛto bhavati suvasane suvasanaḥ pariṣkṛte pariṣkṛta evamevāyamasminnandhe'ndho bhavati srāme srāmaḥ parivṛkṇe parivṛkṇo'syaiva śarīrasya nāśamanveṣa naśyati nāhamatra bhogyaṃ paśyāmīti || 1 ||

Atha hendro'praapyaiva devaanetadbhayam dadarsha yathaiva khalvayamasminchhariire saadhvalamkrite saadhvalankrito bhavati suvasane suvasanah parishkrite parishkrita evamevaayamasminnandhe'ndho bhavati sraame sraamah parivrikne parivrikno'syaiva shariirasya naashamanvesha nashyati naahamatra bhogyam pashyaamiiti || 1 ||

किन्तु इन्द्र ने देवताओं के पास पहुँचने से पहले ही यह आशंका देखी: 'जैसे यह प्रतिबिम्ब इस शरीर के अच्छी तरह सजने पर सजा हुआ, सुन्दर वस्त्र पहनने पर सुन्दर वस्त्र वाला, अलंकृत होने पर अलंकृत हो जाता है, वैसे ही यह शरीर के अन्धे होने पर अन्धा, लँगड़े होने पर लँगड़ा, अपंग होने पर अपंग हो जाएगा; और इस शरीर के नष्ट होने पर यह भी नष्ट हो जाएगा। इसमें मुझे कोई हित नहीं दीखता।'

But Indra, before he reached the gods, saw this danger: 'Just as this reflection is well adorned when the body is well adorned, finely dressed when the body is finely dressed, handsome when the body is made handsome, so will it be blind when the body is blind, lame when the body is lame, crippled when the body is crippled; and when this body perishes it too will perish. I see no good in this.'

स समित्पाणिः पुनरेयाय तꣳ ह प्रजापतिरुवाच मघवन्यच्छान्तहृदयः प्राव्राजीः सार्धं विरोचनेन किमिच्छन्पुनरागम इति स होवाच यथैव खल्वयं भगवोऽस्मिञ्छरीरे साध्वलङ्कृते साध्वलङ्कृतो भवति सुवसने सुवसनः परिष्कृते परिष्कृत एवमेवायमस्मिन्नन्धेऽन्धो भवति स्रामे स्रामः परिवृक्णे परिवृक्णोऽस्यैव शरीरस्य नाशमन्वेष नश्यति नाहमत्र भोग्यं पश्यामीति ॥ २ ॥

sa samitpāṇiḥ punareyāya taṃ ha prajāpatiruvāca maghavanyacchāntahṛdayaḥ prāvrājīḥ sārdhaṃ virocanena kimicchanpunarāgama iti sa hovāca yathaiva khalvayaṃ bhagavo'smiñcharīre sādhvalaṅkṛte sādhvalaṅkṛto bhavati suvasane suvasanaḥ pariṣkṛte pariṣkṛta evamevāyamasminnandhe'ndho bhavati srāme srāmaḥ parivṛkṇe parivṛkṇo'syaiva śarīrasya nāśamanveṣa naśyati nāhamatra bhogyaṃ paśyāmīti || 2 ||

Sa samitpaanih punareyaaya tam ha prajaapatiruvaacha maghavanyachchhaantahridayah praavraajiih saardham virochanena kimichchhanpunaraagama iti sa hovaacha yathaiva khalvayam bhagavo'sminchhariire saadhvalankrite saadhvalankrito bhavati suvasane suvasanah parishkrite parishkrita evamevaayamasminnandhe'ndho bhavati sraame sraamah parivrikne parivrikno'syaiva shariirasya naashamanvesha nashyati naahamatra bhogyam pashyaamiiti || 2 ||

वह समिधा हाथ में लिए फिर लौट आया। प्रजापति ने कहा, 'मघवन्! तू तो विरोचन के साथ शान्त हृदय से चला गया था; अब क्या चाहकर लौट आया?' उसने कहा, 'भगवन्! जैसे यह प्रतिबिम्ब इस शरीर के सजने पर सजा हुआ, सुन्दर वस्त्र पहनने पर सुन्दर वस्त्र वाला, अलंकृत होने पर अलंकृत हो जाता है, वैसे ही यह शरीर के अन्धे होने पर अन्धा, लँगड़े होने पर लँगड़ा, अपंग होने पर अपंग हो जाएगा; और शरीर के नष्ट होने पर यह भी नष्ट हो जाएगा। इसमें मुझे कोई हित नहीं दीखता।'

He came back with firewood in his hand. Prajāpati said to him, 'Maghavan, you went away with your heart at peace, together with Virocana; what do you want that you have come back?' He said, 'Sir, just as this reflection is well adorned when the body is well adorned, finely dressed when the body is finely dressed, handsome when the body is made handsome, so will it be blind when the body is blind, lame when the body is lame, crippled when the body is crippled; and when this body perishes it too will perish. I see no good in this.'

एवमेवैष मघवन्निति होवाचैतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि वसापराणि द्वात्रिꣳशतं वर्षाणीति स हापराणि द्वात्रिꣳशतं वर्षाण्युवास तस्मै होवाच ॥ ३ ॥

evamevaiṣa maghavanniti hovācaitaṃ tveva te bhūyo'nuvyākhyāsyāmi vasāparāṇi dvātriṃśataṃ varṣāṇīti sa hāparāṇi dvātriṃśataṃ varṣāṇyuvāsa tasmai hovāca || 3 ||

Evamevaisha maghavanniti hovaachaitam tveva te bhuuyo'nuvyaakhyaasyaami vasaaparaani dvaatrimshatam varshaaniiti sa haaparaani dvaatrimshatam varshaanyuvaasa tasmai hovaacha || 3 ||

'ऐसा ही है, मघवन्' — उन्होंने कहा — 'किन्तु मैं तुझे इसे और आगे समझाऊँगा। और बत्तीस वर्ष यहाँ रह।' वह और बत्तीस वर्ष वहाँ रहा; तब प्रजापति ने उससे कहा:

'So it is, Maghavan,' he said; 'but I shall explain it to you further. Live here another thirty-two years.' He lived there another thirty-two years, and then Prajāpati said to him:

↑ All sections

दशमः खण्डः · Khaṇḍa 8.10 — The Self in Dreams

य एष स्वप्ने महीयमानश्चरत्येष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति स ह शान्तहृदयः प्रवव्राज स हाप्राप्यैव देवानेतद्भयं ददर्श तद्यद्यपीदꣳ शरीरमन्धं भवत्यनन्धः स भवति यदि स्राममस्रामो नैवैषोऽस्य दोषेण दुष्यति ॥ १ ॥

ya eṣa svapne mahīyamānaścaratyeṣa ātmeti hovācaitadamṛtamabhayametadbrahmeti sa ha śāntahṛdayaḥ pravavrāja sa hāprāpyaiva devānetadbhayaṃ dadarśa tadyadyapīdaṃ śarīramandhaṃ bhavatyanandhaḥ sa bhavati yadi srāmamasrāmo naivaiṣo'sya doṣeṇa duṣyati || 1 ||

Ya esha svapne mahiiyamaanashcharatyesha aatmeti hovaachaitadamritamabhayametadbrahmeti sa ha shaantahridayah pravavraaja sa haapraapyaiva devaanetadbhayam dadarsha tadyadyapiidam shariiramandham bhavatyanandhah sa bhavati yadi sraamamasraamo naivaisho'sya doshena dushyati || 1 ||

'जो स्वप्न में आदर पाता हुआ विचरता है, वही आत्मा है; यही अमृत है, यही अभय है, यही ब्रह्म है।' वह शान्त हृदय से चला गया। किन्तु देवताओं के पास पहुँचने से पहले ही उसने यह आशंका देखी: 'यद्यपि यह शरीर अन्धा हो जाए तो वह अन्धा नहीं होता, और शरीर लँगड़ा हो जाए तो वह लँगड़ा नहीं होता; वह इस शरीर के दोष से दूषित नहीं होता;

'He who moves about in dreams, honoured — that is the self; that is the immortal, the fearless, that is brahman.' He went away with his heart at peace. But before he reached the gods he saw this danger: 'Even though this body be blind, that one is not blind; if the body be lame, that one is not lame; it is not marred by the faults of this body.

न वधेनास्य हन्यते नास्य स्राम्येण स्रामो घ्नन्ति त्वेवैनं विच्छादयन्तीवाप्रियवेत्तेव भवत्यपि रोदितीव नाहमत्र भोग्यं पश्यामीति ॥ २ ॥

na vadhenāsya hanyate nāsya srāmyeṇa srāmo ghnanti tvevainaṃ vicchādayantīvāpriyavetteva bhavatyapi roditīva nāhamatra bhogyaṃ paśyāmīti || 2 ||

Na vadhenaasya hanyate naasya sraamyena sraamo ghnanti tvevainam vichchhaadayantiivaapriyavetteva bhavatyapi roditiiva naahamatra bhogyam pashyaamiiti || 2 ||

'न वह शरीर के वध से मारा जाता है, न शरीर के लँगड़ेपन से लँगड़ा होता है। फिर भी स्वप्न में लोग मानो उसे मारते हैं, मानो उसका पीछा करते हैं; वह मानो दुःख पाता है और मानो रोता भी है। इसमें मुझे कोई हित नहीं दीखता।'

'It is not slain when the body is slain, nor lamed when the body is lamed. And yet in dreams they seem to kill it, seem to chase it; it seems to come to grief and even seems to weep. I see no good in this.'

स समित्पाणिः पुनरेयाय तꣳ ह प्रजापतिरुवाच मघवन्यच्छान्तहृदयः प्राव्राजीः किमिच्छन्पुनरागम इति स होवाच तद्यद्यपीदं भगवः शरीरमन्धं भवत्यनन्धः स भवति यदि स्राममस्रामो नैवैषोऽस्य दोषेण दुष्यति ॥ ३ ॥

sa samitpāṇiḥ punareyāya taṃ ha prajāpatiruvāca maghavanyacchāntahṛdayaḥ prāvrājīḥ kimicchanpunarāgama iti sa hovāca tadyadyapīdaṃ bhagavaḥ śarīramandhaṃ bhavatyanandhaḥ sa bhavati yadi srāmamasrāmo naivaiṣo'sya doṣeṇa duṣyati || 3 ||

Sa samitpaanih punareyaaya tam ha prajaapatiruvaacha maghavanyachchhaantahridayah praavraajiih kimichchhanpunaraagama iti sa hovaacha tadyadyapiidam bhagavah shariiramandham bhavatyanandhah sa bhavati yadi sraamamasraamo naivaisho'sya doshena dushyati || 3 ||

वह समिधा हाथ में लिए फिर लौट आया। प्रजापति ने कहा, 'मघवन्! तू तो शान्त हृदय से चला गया था; अब क्या चाहकर लौट आया?' उसने कहा, 'भगवन्! यद्यपि यह शरीर अन्धा हो जाए तो वह अन्धा नहीं होता, और शरीर लँगड़ा हो जाए तो वह लँगड़ा नहीं होता; वह इस शरीर के दोष से दूषित नहीं होता;

He came back with firewood in his hand. Prajāpati said to him, 'Maghavan, you went away with your heart at peace; what do you want that you have come back?' He said, 'Sir, even though this body be blind, that one is not blind; if the body be lame, that one is not lame; it is not marred by the faults of this body.

न वधेनास्य हन्यते नास्य स्राम्येण स्रामो घ्नन्ति त्वेवैनं विच्छादयन्तीवाप्रियवेत्तेव भवत्यपि रोदितीव नाहमत्र भोग्यं पश्यामीत्येवमेवैष मघवन्निति होवाचैतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि वसापराणि द्वात्रिꣳशतं वर्षाणीति स हापराणि द्वात्रिꣳशतं वर्षाण्युवास तस्मै होवाच ॥ ४ ॥

na vadhenāsya hanyate nāsya srāmyeṇa srāmo ghnanti tvevainaṃ vicchādayantīvāpriyavetteva bhavatyapi roditīva nāhamatra bhogyaṃ paśyāmītyevamevaiṣa maghavanniti hovācaitaṃ tveva te bhūyo'nuvyākhyāsyāmi vasāparāṇi dvātriṃśataṃ varṣāṇīti sa hāparāṇi dvātriṃśataṃ varṣāṇyuvāsa tasmai hovāca || 4 ||

Na vadhenaasya hanyate naasya sraamyena sraamo ghnanti tvevainam vichchhaadayantiivaapriyavetteva bhavatyapi roditiiva naahamatra bhogyam pashyaamiityevamevaisha maghavanniti hovaachaitam tveva te bhuuyo'nuvyaakhyaasyaami vasaaparaani dvaatrimshatam varshaaniiti sa haaparaani dvaatrimshatam varshaanyuvaasa tasmai hovaacha || 4 ||

'न वह शरीर के वध से मारा जाता है, न शरीर के लँगड़ेपन से लँगड़ा होता है। फिर भी लोग मानो उसे मारते हैं, मानो उसका पीछा करते हैं; वह मानो दुःख पाता है और मानो रोता भी है। इसमें मुझे कोई हित नहीं दीखता।' 'ऐसा ही है, मघवन्' — उन्होंने कहा — 'किन्तु मैं तुझे इसे और आगे समझाऊँगा। और बत्तीस वर्ष यहाँ रह।' वह और बत्तीस वर्ष वहाँ रहा; तब प्रजापति ने उससे कहा:

'It is not slain when the body is slain, nor lamed when the body is lamed. And yet they seem to kill it, seem to chase it; it seems to come to grief and even seems to weep. I see no good in this.' 'So it is, Maghavan,' he said; 'but I shall explain it to you further. Live here another thirty-two years.' He lived there another thirty-two years, and then Prajāpati said to him:

↑ All sections

एकादशः खण्डः · Khaṇḍa 8.11 — The Self in Deep Sleep

तद्यत्रैतत्सुप्तः समस्तः संप्रसन्नः स्वप्नं न विजानात्येष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति स ह शान्तहृदयः प्रवव्राज स हाप्राप्यैव देवानेतद्भयं ददर्श नाह खल्वयमेवꣳ संप्रत्यात्मानं जानात्ययमहमस्मीति नो एवेमानि भूतानि विनाशमेवापीतो भवति नाहमत्र भोग्यं पश्यामीति ॥ १ ॥

tadyatraitatsuptaḥ samastaḥ saṃprasannaḥ svapnaṃ na vijānātyeṣa ātmeti hovācaitadamṛtamabhayametadbrahmeti sa ha śāntahṛdayaḥ pravavrāja sa hāprāpyaiva devānetadbhayaṃ dadarśa nāha khalvayamevaṃ saṃpratyātmānaṃ jānātyayamahamasmīti no evemāni bhūtāni vināśamevāpīto bhavati nāhamatra bhogyaṃ paśyāmīti || 1 ||

Tadyatraitatsuptah samastah samprasannah svapnam na vijaanaatyesha aatmeti hovaachaitadamritamabhayametadbrahmeti sa ha shaantahridayah pravavraaja sa haapraapyaiva devaanetadbhayam dadarsha naaha khalvayamevam sampratyaatmaanam jaanaatyayamahamasmiiti no evemaani bhuutaani vinaashamevaapiito bhavati naahamatra bhogyam pashyaamiiti || 1 ||

'जब मनुष्य गहरी नींद में पूर्णतया शान्त होकर स्वप्न भी नहीं जानता — वही आत्मा है; यही अमृत है, यही अभय है, यही ब्रह्म है।' वह शान्त हृदय से चला गया। किन्तु देवताओं के पास पहुँचने से पहले ही उसने यह आशंका देखी: 'इस अवस्था में तो वह अपने को भी नहीं जानता कि 'मैं यह हूँ', और न इन प्राणियों को जानता है; वह मानो विनाश को ही प्राप्त हो जाता है। इसमें मुझे कोई हित नहीं दीखता।'

'When a man is sound asleep, wholly at peace and not even aware of dreams — that is the self; that is the immortal, the fearless, that is brahman.' He went away with his heart at peace. But before he reached the gods he saw this danger: 'In that state he does not know himself as “I am this,” nor does he know these beings; he has gone, as it were, to annihilation. I see no good in this.'

स समित्पाणिः पुनरेयाय तꣳ ह प्रजापतिरुवाच मघवन्यच्छान्तहृदयः प्राव्राजीः किमिच्छन्पुनरागम इति स होवाच नाह खल्वयं भगव एवꣳ संप्रत्यात्मानं जानात्ययमहमस्मीति नो एवेमानि भूतानि विनाशमेवापीतो भवति नाहमत्र भोग्यं पश्यामीति ॥ २ ॥

sa samitpāṇiḥ punareyāya taṃ ha prajāpatiruvāca maghavanyacchāntahṛdayaḥ prāvrājīḥ kimicchanpunarāgama iti sa hovāca nāha khalvayaṃ bhagava evaṃ saṃpratyātmānaṃ jānātyayamahamasmīti no evemāni bhūtāni vināśamevāpīto bhavati nāhamatra bhogyaṃ paśyāmīti || 2 ||

Sa samitpaanih punareyaaya tam ha prajaapatiruvaacha maghavanyachchhaantahridayah praavraajiih kimichchhanpunaraagama iti sa hovaacha naaha khalvayam bhagava evam sampratyaatmaanam jaanaatyayamahamasmiiti no evemaani bhuutaani vinaashamevaapiito bhavati naahamatra bhogyam pashyaamiiti || 2 ||

वह समिधा हाथ में लिए फिर लौट आया। प्रजापति ने कहा, 'मघवन्! तू तो शान्त हृदय से चला गया था; अब क्या चाहकर लौट आया?' उसने कहा, 'भगवन्! इस अवस्था में तो वह अपने को भी नहीं जानता कि 'मैं यह हूँ', और न इन प्राणियों को जानता है; वह मानो विनाश को ही प्राप्त हो जाता है। इसमें मुझे कोई हित नहीं दीखता।'

He came back with firewood in his hand. Prajāpati said to him, 'Maghavan, you went away with your heart at peace; what do you want that you have come back?' He said, 'Sir, in that state he does not know himself as “I am this,” nor does he know these beings; he has gone, as it were, to annihilation. I see no good in this.'

एवमेवैष मघवन्निति होवाचैतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि नो एवान्यत्रैतस्माद्वसापराणि पञ्च वर्षाणीति स हापराणि पञ्च वर्षाण्युवास तान्येकशतꣳ संपेदुरेतत्तद्यदाहुरेकशतꣳ ह वै वर्षाणि मघवान्प्रजापतौ ब्रह्मचर्यमुवास तस्मै होवाच ॥ ३ ॥

evamevaiṣa maghavanniti hovācaitaṃ tveva te bhūyo'nuvyākhyāsyāmi no evānyatraitasmādvasāparāṇi pañca varṣāṇīti sa hāparāṇi pañca varṣāṇyuvāsa tānyekaśataṃ saṃpeduretattadyadāhurekaśataṃ ha vai varṣāṇi maghavānprajāpatau brahmacaryamuvāsa tasmai hovāca || 3 ||

Evamevaisha maghavanniti hovaachaitam tveva te bhuuyo'nuvyaakhyaasyaami no evaanyatraitasmaadvasaaparaani pancha varshaaniiti sa haaparaani pancha varshaanyuvaasa taanyekashatam sampeduretattadyadaahurekashatam ha vai varshaani maghavaanprajaapatau brahmacharyamuvaasa tasmai hovaacha || 3 ||

'ऐसा ही है, मघवन्' — उन्होंने कहा — 'किन्तु मैं तुझे इसे और आगे समझाऊँगा, और इससे भिन्न कुछ नहीं। और पाँच वर्ष यहाँ रह।' वह और पाँच वर्ष वहाँ रहा; इस प्रकार कुल एक सौ एक वर्ष हो गए। इसी से कहते हैं कि मघवान् ने प्रजापति के पास एक सौ एक वर्ष ब्रह्मचर्य में बिताए। तब प्रजापति ने उससे कहा:

'So it is, Maghavan,' he said; 'but I shall explain it to you further, and there is nothing beyond this. Live here another five years.' He lived there another five years, making a hundred and one in all. That is why people say that Maghavan lived a hundred and one years as a student with Prajāpati. Then Prajāpati said to him:

↑ All sections

द्वादशः खण्डः · Khaṇḍa 8.12 — The Bodiless Self

मघवन्मर्त्यं वा इदꣳ शरीरमात्तं मृत्युना तदस्यामृतस्याशरीरस्यात्मनोऽधिष्ठानमात्तो वै सशरीरः प्रियाप्रियाभ्यां न वै सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययोरपहतिरस्त्यशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः ॥ १ ॥

maghavanmartyaṃ vā idaṃ śarīramāttaṃ mṛtyunā tadasyāmṛtasyāśarīrasyātmano'dhiṣṭhānamātto vai saśarīraḥ priyāpriyābhyāṃ na vai saśarīrasya sataḥ priyāpriyayorapahatirastyaśarīraṃ vāva santaṃ na priyāpriye spṛśataḥ || 1 ||

Maghavanmartyam vaa idam shariiramaattam mrityunaa tadasyaamritasyaashariirasyaatmano'dhishthaanamaatto vai sashariirah priyaapriyaabhyaam na vai sashariirasya satah priyaapriyayorapahatirastyashariiram vaava santam na priyaapriye sprishatah || 1 ||

'मघवन्! यह शरीर मरणधर्मा है और मृत्यु ने इसे पकड़ रखा है; किन्तु यह उस अमर, अशरीरी आत्मा का अधिष्ठान है। शरीरवान् को प्रिय और अप्रिय पकड़े रहते हैं; शरीरवान् रहते हुए प्रिय-अप्रिय की निवृत्ति नहीं होती। किन्तु अशरीरी को प्रिय और अप्रिय छू भी नहीं सकते।

'Maghavan, this body is mortal, held fast by death; yet it is the dwelling place of that immortal, bodiless self. One who has a body is held fast by the pleasant and the unpleasant, and while he has a body there is no freeing him from them. But the pleasant and the unpleasant do not so much as touch one who is without a body.

अशरीरो वायुरभ्रं विद्युत्स्तनयित्नुरशरीराण्येतानि तद्यथैतान्यमुष्मादाकाशात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यन्ते ॥ २ ॥

aśarīro vāyurabhraṃ vidyutstanayitnuraśarīrāṇyetāni tadyathaitānyamuṣmādākāśātsamutthāya paraṃ jyotirupasaṃpadya svena rūpeṇābhiniṣpadyante || 2 ||

Ashariiro vaayurabhram vidyutstanayitnurashariiraanyetaani tadyathaitaanyamushmaadaakaashaatsamutthaaya param jyotirupasampadya svena ruupenaabhinishpadyante || 2 ||

'वायु अशरीरी है; मेघ, विद्युत् और गर्जन भी अशरीरी हैं। जैसे ये उस आकाश से उठकर परम ज्योति को प्राप्त कर अपने रूप में प्रकट होते हैं,

'The wind is bodiless; cloud, lightning and thunder are bodiless. And just as these rise up out of that space, reach the highest light and appear in their own form,

एवमेवैष संप्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते स उत्तमपुरुषः स तत्र पर्येति जक्षत्क्रीडन्रममाणः स्त्रीभिर्वा यानैर्वा ज्ञातिभिर्वा नोपजनꣳ स्मरन्निदꣳ शरीरꣳ स यथा प्रयोग्य आचरणे युक्त एवमेवायमस्मिञ्छरीरे प्राणो युक्तः ॥ ३ ॥

evamevaiṣa saṃprasādo'smāccharīrātsamutthāya paraṃ jyotirupasaṃpadya svena rūpeṇābhiniṣpadyate sa uttamapuruṣaḥ sa tatra paryeti jakṣatkrīḍanramamāṇaḥ strībhirvā yānairvā jñātibhirvā nopajanaṃ smarannidaṃ śarīraṃ sa yathā prayogya ācaraṇe yukta evamevāyamasmiñcharīre prāṇo yuktaḥ || 3 ||

Evamevaisha samprasaado'smaachchhariiraatsamutthaaya param jyotirupasampadya svena ruupenaabhinishpadyate sa uttamapurushah sa tatra paryeti jakshatkriidanramamaanah striibhirvaa yaanairvaa jnaatibhirvaa nopajanam smarannidam shariiram sa yathaa prayogya aacharane yukta evamevaayamasminchhariire praano yuktah || 3 ||

'वैसे ही यह प्रसन्न आत्मा इस शरीर से उठकर परम ज्योति को प्राप्त कर अपने रूप में प्रकट होता है; वही उत्तम पुरुष है। वह वहाँ हँसता, खेलता और आनन्द लेता हुआ विचरता है — स्त्रियों के साथ, वाहनों के साथ या सम्बन्धियों के साथ — और इस शरीर को, जिससे वह जुड़ा था, याद नहीं करता। जैसे बैल गाड़ी में जुता रहता है, वैसे ही यह प्राण इस शरीर में जुता हुआ है।

'so does this serene one rise up out of this body, reach the highest light and appear in his own form. He is the highest person. There he moves about, laughing, playing and taking delight — with women, or with carriages, or with kinsmen — and does not remember this body to which he was attached. As a draught animal is yoked to a cart, so is the breath yoked to this body.

अथ यत्रैतदाकाशमनुविषण्णं चक्षुः स चाक्षुषः पुरुषो दर्शनाय चक्षुरथ यो वेदेदं जिघ्राणीति स आत्मा गन्धाय घ्राणमथ यो वेदेदमभिव्याहराणीति स आत्माभिव्याहाराय वागथ यो वेदेदꣳ शृणवानीति स आत्मा श्रवणाय श्रोत्रम् ॥ ४ ॥

atha yatraitadākāśamanuviṣaṇṇaṃ cakṣuḥ sa cākṣuṣaḥ puruṣo darśanāya cakṣuratha yo vededaṃ jighrāṇīti sa ātmā gandhāya ghrāṇamatha yo vededamabhivyāharāṇīti sa ātmābhivyāhārāya vāgatha yo vededaṃ śṛṇavānīti sa ātmā śravaṇāya śrotram || 4 ||

Atha yatraitadaakaashamanuvishannam chakshuh sa chaakshushah purusho darshanaaya chakshuratha yo vededam jighraaniiti sa aatmaa gandhaaya ghraanamatha yo vededamabhivyaaharaaniiti sa aatmaabhivyaahaaraaya vaagatha yo vededam shrinavaaniiti sa aatmaa shravanaaya shrotram || 4 ||

'जहाँ यह नेत्र आकाश में लगा हुआ है, वह चाक्षुष पुरुष है; नेत्र तो देखने का साधन है। जो यह जानता है कि 'मैं सूँघूँ' — वह आत्मा है; घ्राण गन्ध जानने का साधन है। जो यह जानता है कि 'मैं बोलूँ' — वह आत्मा है; वाणी बोलने का साधन है। जो यह जानता है कि 'मैं सुनूँ' — वह आत्मा है; श्रोत्र सुनने का साधन है।

'The eye set in this space — that is the person of the eye; the eye itself is only the instrument of seeing. He who knows, “Let me smell this,” is the self; smell is only the instrument of scent. He who knows, “Let me speak this,” is the self; speech is only the instrument of speaking. He who knows, “Let me hear this,” is the self; hearing is only the instrument of sound.

अथ यो वेदेदं मन्वानीति सात्मा मनोऽस्य दैवं चक्षुः स वा एष एतेन दैवेन चक्षुषा मनसैतान्कामान्पश्यन्रमते य एते ब्रह्मलोके ॥ ५ ॥

atha yo vededaṃ manvānīti sātmā mano'sya daivaṃ cakṣuḥ sa vā eṣa etena daivena cakṣuṣā manasaitānkāmānpaśyanramate ya ete brahmaloke || 5 ||

Atha yo vededam manvaaniiti saatmaa mano'sya daivam chakshuh sa vaa esha etena daivena chakshushaa manasaitaankaamaanpashyanramate ya ete brahmaloke || 5 ||

'जो यह जानता है कि 'मैं सोचूँ' — वह आत्मा है; मन उसका दिव्य नेत्र है। वह इसी दिव्य नेत्र-रूप मन से उन कामनाओं को देखता हुआ आनन्द लेता है जो ब्रह्मलोक में हैं।

'He who knows, “Let me think this,” is the self; the mind is his divine eye. With that divine eye, the mind, he sees these desires that are in the world of brahman, and rejoices.

तं वा एतं देवा आत्मानमुपासते तस्मात्तेषाꣳ सर्वे च लोका आत्ताः सर्वे च कामाः स सर्वाꣳश्च लोकानाप्नोति सर्वाꣳश्च कामान्यस्तमात्मानमनुविद्य विजानातीति ह प्रजापतिरुवाच प्रजापतिरुवाच ॥ ६ ॥

taṃ vā etaṃ devā ātmānamupāsate tasmātteṣāṃ sarve ca lokā āttāḥ sarve ca kāmāḥ sa sarvāṃśca lokānāpnoti sarvāṃśca kāmānyastamātmānamanuvidya vijānātīti ha prajāpatiruvāca prajāpatiruvāca || 6 ||

Tam vaa etam devaa aatmaanamupaasate tasmaatteshaam sarve cha lokaa aattaah sarve cha kaamaah sa sarvaamshcha lokaanaapnoti sarvaamshcha kaamaanyastamaatmaanamanuvidya vijaanaatiiti ha prajaapatiruvaacha prajaapatiruvaacha || 6 ||

'इसी आत्मा की देवता उपासना करते हैं; इसीलिए उन्हें सब लोक और सब कामनाएँ प्राप्त हैं। जो उस आत्मा को जानकर समझ लेता है, वह सब लोकों और सब कामनाओं को प्राप्त करता है' — ऐसा प्रजापति ने कहा, प्रजापति ने कहा।

'It is this self that the gods venerate; and that is why all worlds and all desires are theirs. He who has found that self and understands it obtains all worlds and all desires' — so said Prajāpati, so said Prajāpati.

↑ All sections

त्रयोदशः खण्डः · Khaṇḍa 8.13 — Shaking Off the Body

श्यामाच्छबलं प्रपद्ये शबलाच्छ्यामं प्रपद्येऽश्व इव रोमाणि विधूय पापं चन्द्र इव राहोर्मुखात्प्रमुच्य धूत्वा शरीरमकृतं कृतात्मा ब्रह्मलोकमभिसंभवामीत्यभिसंभवामीति ॥ १ ॥

śyāmācchabalaṃ prapadye śabalācchyāmaṃ prapadye'śva iva romāṇi vidhūya pāpaṃ candra iva rāhormukhātpramucya dhūtvā śarīramakṛtaṃ kṛtātmā brahmalokamabhisaṃbhavāmītyabhisaṃbhavāmīti || 1 ||

Shyaamaachchhabalam prapadye shabalaachchhyaamam prapadye'shva iva romaani vidhuuya paapam chandra iva raahormukhaatpramuchya dhuutvaa shariiramakritam kritaatmaa brahmalokamabhisambhavaamiityabhisambhavaamiiti || 1 ||

'श्याम से शबल की शरण लेता हूँ, शबल से श्याम की शरण लेता हूँ। जैसे घोड़ा अपने रोम झाड़ देता है, वैसे ही पाप को झाड़कर; जैसे चन्द्रमा राहु के मुख से छूट जाता है, वैसे ही छूटकर; शरीर को झाड़कर, कृतकृत्य होकर, मैं अकृत ब्रह्मलोक को प्राप्त होता हूँ — प्राप्त होता हूँ।'

'From the dark I take refuge in the dappled, from the dappled I take refuge in the dark. Shaking off evil as a horse shakes its hairs, freeing myself as the moon frees itself from the mouth of Rāhu, shaking off the body, my work fulfilled, I reach the uncreated world of brahman — I reach it.'

↑ All sections

चतुर्दशः खण्डः · Khaṇḍa 8.14 — Entering the Hall of Prajāpati

आकाशो वै नाम नामरूपयोर्निर्वहिता ते यदन्तरा तद्ब्रह्म तदमृतꣳ स आत्मा प्रजापतेः सभां वेश्म प्रपद्ये यशोऽहं भवामि ब्राह्मणानां यशो राज्ञां यशो विशां यशोऽहमनुप्रापत्सि स हाहं यशसां यशः श्येतमदत्कमदत्कꣳ श्येतं लिन्दु माभिगां लिन्दु माभिगाम् ॥ १ ॥

ākāśo vai nāma nāmarūpayornirvahitā te yadantarā tadbrahma tadamṛtaṃ sa ātmā prajāpateḥ sabhāṃ veśma prapadye yaśo'haṃ bhavāmi brāhmaṇānāṃ yaśo rājñāṃ yaśo viśāṃ yaśo'hamanuprāpatsi sa hāhaṃ yaśasāṃ yaśaḥ śyetamadatkamadatkaṃ śyetaṃ lindu mābhigāṃ lindu mābhigām || 1 ||

Aakaasho vai naama naamaruupayornirvahitaa te yadantaraa tadbrahma tadamritam sa aatmaa prajaapateh sabhaam veshma prapadye yasho'ham bhavaami braahmanaanaam yasho raajnaam yasho vishaam yasho'hamanupraapatsi sa haaham yashasaam yashah shyetamadatkamadatkam shyetam lindu maabhigaam lindu maabhigaam || 1 ||

'जो 'आकाश' कहलाता है, वही नाम और रूप को प्रकट करने वाला है; जो इन दोनों के भीतर है वही ब्रह्म है, वही अमृत है, वही आत्मा है। मैं प्रजापति की सभा और भवन में प्रवेश करता हूँ। मैं ब्राह्मणों का यश होऊँ, राजाओं का यश, वैश्यों का यश; मैं यश को प्राप्त होऊँ। मैं यशों का यश हूँ। मुझे वह श्वेत, दन्तरहित और चिपचिपा (गर्भ-स्थान) फिर प्राप्त न हो — मुझे वह फिर प्राप्त न हो।'

'Space is the name of that which brings out name and form; that which is within them is brahman, that is the immortal, that is the self. I enter the assembly hall and dwelling of Prajāpati. May I be the glory of brāhmaṇas, the glory of kings, the glory of the people; may I attain glory. May I, the glory of glories, never return to that white, toothless, clinging place of birth — may I never return to it.'

↑ All sections

पञ्चदशः खण्डः · Khaṇḍa 8.15 — The Whole Teaching Handed Down

तद्धैतद्ब्रह्मा प्रजापतय उवाच प्रजापतिर्मनवे मनुः प्रजाभ्यः आचार्यकुलाद्वेदमधीत्य यथाविधानं गुरोः कर्मातिशेषेणाभिसमावृत्य कुटुम्बे शुचौ देशे स्वाध्यायमधीयानो धर्मिकान्विदधदात्मनि सर्वैन्द्रियाणि संप्रतिष्ठाप्याहिꣳसन्सर्व भूतान्यन्यत्र तीर्थेभ्यः स खल्वेवं वर्तयन्यावदायुषं ब्रह्मलोकमभिसंपद्यते न च पुनरावर्तते न च पुनरावर्तते ॥ १ ॥

taddhaitadbrahmā prajāpataya uvāca prajāpatirmanave manuḥ prajābhyaḥ ācāryakulādvedamadhītya yathāvidhānaṃ guroḥ karmātiśeṣeṇābhisamāvṛtya kuṭumbe śucau deśe svādhyāyamadhīyāno dharmikānvidadhadātmani sarvaindriyāṇi saṃpratiṣṭhāpyāhiṃsansarva bhūtānyanyatra tīrthebhyaḥ sa khalvevaṃ vartayanyāvadāyuṣaṃ brahmalokamabhisaṃpadyate na ca punarāvartate na ca punarāvartate || 1 ||

Taddhaitadbrahmaa prajaapataya uvaacha prajaapatirmanave manuh prajaabhyah aachaaryakulaadvedamadhiitya yathaavidhaanam guroh karmaatisheshenaabhisamaavritya kutumbe shuchau deshe svaadhyaayamadhiiyaano dharmikaanvidadhadaatmani sarvaindriyaani sampratishthaapyaahimsansarva bhuutaanyanyatra tiirthebhyah sa khalvevam vartayanyaavadaayusham brahmalokamabhisampadyate na cha punaraavartate na cha punaraavartate || 1 ||

यही ब्रह्मा ने प्रजापति से कहा, प्रजापति ने मनु से, और मनु ने अपनी प्रजा से। जो आचार्यकुल से विधिपूर्वक वेद पढ़कर, गुरु के कार्यों से बचे हुए समय में स्वाध्याय करते हुए, समावर्तन के बाद पवित्र स्थान में गृहस्थ होकर रहता है; जो धार्मिक सन्तान उत्पन्न करता है, सब इन्द्रियों को आत्मा में स्थापित करता है, और शास्त्र-विहित अवसरों (तीर्थ) के अतिरिक्त किसी भी प्राणी की हिंसा नहीं करता — वह इस प्रकार आजीवन रहकर ब्रह्मलोक को प्राप्त होता है और फिर नहीं लौटता, फिर नहीं लौटता।

Brahmā told this to Prajāpati, Prajāpati to Manu, and Manu to his offspring. He who, having studied the Veda in his teacher's house according to rule, in the time left over from his duties to his teacher; who, having returned home, lives as a householder in a clean place and keeps up his recitation; who raises righteous children, settles all his senses in the self, and injures no living being except at the appointed rites — such a man, living thus all his life long, reaches the world of brahman and does not return, does not return.

Text source & editorial review

Source of this text
सामवेद की छान्दोग्योपनिषद्, अध्याय ८ — १५ खण्ड, ६२ खण्डिकाएँ। यह उपनिषद् छान्दोग्य ब्राह्मण के अन्तिम आठ अध्यायों से ली गई है और दस प्रमुख उपनिषदों में गिनी जाती है। · Chāndogya Upaniṣad (Sāmaveda), Book 8 of 8 — 15 sections, 62 passages. The Upaniṣad forms the last eight chapters of the Chāndogya Brāhmaṇa and is counted among the ten principal Upaniṣads.
Last reviewed
What was reviewed
On 13 October 2026 every verse of this text was re-checked: the Devanagari for script and encoding errors, the IAST line letter by letter against the Devanagari, and the pronunciation line and the Hindi and English meanings for completeness. The Hindi and English meanings of every verse were also read against the original, and the errors found were corrected.

How we source and check these texts

Frequently asked questions

What is the Chandogya Upanishad, Adhyaya 8?

Chandogya Upanishad, Adhyaya 8 (छान्दोग्योपनिषद् — अष्टमोऽध्यायः) is an Upaniṣad. An Upaniṣad is one of the philosophical texts that close the Vedas (the Vedānta); its subject is the Self (ātman) and ultimate reality (Brahman).

Is the Chandogya Upanishad, Adhyaya 8 available in Hindi and English?

Yes. On Adiveda the Chandogya Upanishad, Adhyaya 8 is given verse by verse in Devanagari (the script used for Sanskrit and Hindi) with Roman (IAST) transliteration, simple phonetics, and Hindi and English meanings, so you can read, pronounce and understand every line.

What is the source of the Chandogya Upanishad, Adhyaya 8?

The Chandogya Upanishad, Adhyaya 8 is drawn from सामवेद की छान्दोग्योपनिषद्, अध्याय ८ — १५ खण्ड, ६२ खण्डिकाएँ। यह उपनिषद् छान्दोग्य ब्राह्मण के अन्तिम आठ अध्यायों से ली गई है और दस प्रमुख उपनिषदों में गिनी जाती है। · Chāndogya Upaniṣad (Sāmaveda), Book 8 of 8 — 15 sections, 62 passages. The Upaniṣad forms the last eight chapters of the Chāndogya Brāhmaṇa and is counted among the ten principal Upaniṣads..

Can I read the Chandogya Upanishad, Adhyaya 8 online for free?

Yes - the Chandogya Upanishad, Adhyaya 8 is free to read online at Adiveda, formatted for mobile, for devotees in India and around the world.