Verse meanings · श्लोकार्थप्रत्येक खण्डिका के नीचे दिया गया हिन्दी और अंग्रेज़ी अर्थ AdiVeda का अपना सम्पादकीय अनुवाद है, जो ऊपर दिए गए संस्कृत पाठ से सीधे इस संस्करण के लिए किया गया है। यह पाठ को समझने में सहायता के लिए है — यह किसी प्रकाशित अनुवाद का उद्धरण या कोई पारम्परिक भाष्य नहीं है।
The Hindi and English meaning under each passage is AdiVeda's own editorial translation, made directly from the Sanskrit printed here for this edition. It is meant to help you follow the text — it is not quoted from any published translation and it is not a traditional commentary.
प्रथमः खण्डः · Khaṇḍa 6.1 — The Teaching by Which All Is Known
श्वेतकेतुर्हारुणेय आस तँ ह पितोवाच श्वेतकेतो वस ब्रह्मचर्यं न वै सोम्यास्मत्कुलीनोऽननूच्य ब्रह्मबन्धुरिव भवतीति ॥ १ ॥
śvetaketurhāruṇeya āsa taṃ ha pitovāca śvetaketo vasa brahmacaryaṃ na vai somyāsmatkulīno'nanūcya brahmabandhuriva bhavatīti || 1 ||
Shvetaketurhaaruneya aasa tam ha pitovaacha shvetaketo vasa brahmacharyam na vai somyaasmatkuliino'nanuuchya brahmabandhuriva bhavatiiti || 1 ||
श्वेतकेतु आरुणेय था। उसके पिता ने उससे कहा, 'श्वेतकेतो! ब्रह्मचर्य के लिए जा; सोम्य, हमारे कुल में कोई बिना अध्ययन किए केवल नाम का ब्राह्मण नहीं होता।'
There was Śvetaketu Āruṇeya. His father said to him, 'Śvetaketu, go and live as a student of sacred knowledge; for, my friend, no one of our family remains a brāhmaṇa in name only, without having studied.'
स ह द्वादशवर्ष उपेत्य चतुर्विँशतिवर्षः सर्वान्वेदानधीत्य महामना अनूचानमानी स्तब्ध एयाय तँह पितोवाच ॥ २ ॥
sa ha dvādaśavarṣa upetya caturviṃśativarṣaḥ sarvānvedānadhītya mahāmanā anūcānamānī stabdha eyāya taṃha pitovāca || 2 ||
Sa ha dvaadashavarsha upetya chaturvimshativarshah sarvaanvedaanadhiitya mahaamanaa anuuchaanamaanii stabdha eyaaya tamha pitovaacha || 2 ||
वह बारह वर्ष की आयु में गुरु के पास गया और चौबीस वर्ष का होकर, सब वेद पढ़कर, अपने को बड़ा विद्वान् मानता हुआ, अकड़कर लौटा। उसके पिता ने उससे कहा:
At twelve he went to a teacher, and at twenty-four, having studied all the Vedas, he came back full of himself, thinking himself learned, and stiff with pride. His father said to him:
श्वेतकेतो यन्नु सोम्येदं महामना अनूचानमानी स्तब्धोऽस्युत तमादेशमप्राक्ष्यः येनाश्रुतँ श्रुतं भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञातमिति कथं नु भगवः स आदेशो भवतीति ॥ ३ ॥
śvetaketo yannu somyedaṃ mahāmanā anūcānamānī stabdho'syuta tamādeśamaprākṣyaḥ yenāśrutaṃ śrutaṃ bhavatyamataṃ matamavijñātaṃ vijñātamiti kathaṃ nu bhagavaḥ sa ādeśo bhavatīti || 3 ||
Shvetaketo yannu somyedam mahaamanaa anuuchaanamaanii stabdho'syuta tamaadeshamapraakshyah yenaashrutam shrutam bhavatyamatam matamavijnaatam vijnaatamiti katham nu bhagavah sa aadesho bhavatiiti || 3 ||
'श्वेतकेतो! सोम्य, तू इतना बड़ा विद्वान् मानकर अकड़ा हुआ है; क्या तूने वह उपदेश भी पूछा जिससे अनसुना सुना हुआ, अनसोचा सोचा हुआ और अनजाना जाना हुआ हो जाता है?' 'भगवन्! वह उपदेश कैसा है?'
'Śvetaketu, my friend, since you think yourself learned and are so stiff with pride, did you also ask for that teaching by which the unheard becomes heard, the unthought thought and the unknown known?' 'How, sir, is that teaching?'
यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्वं मृन्मयं विज्ञातँ स्याद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम् ॥ ४ ॥
yathā somyaikena mṛtpiṇḍena sarvaṃ mṛnmayaṃ vijñātaṃ syādvācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ mṛttiketyeva satyam || 4 ||
Yathaa somyaikena mritpindena sarvam mrinmayam vijnaatam syaadvaachaarambhanam vikaaro naamadheyam mrittiketyeva satyam || 4 ||
'जैसे सोम्य, मिट्टी के एक ढेले को जान लेने से मिट्टी का बना सब कुछ जाना जाता है — विकार तो वाणी का आश्रय और नाममात्र है; 'मिट्टी' ही सत्य है —
'Just as, my friend, by one lump of clay everything made of clay is known — the modification is a matter of words only, a name; the truth is simply that it is clay —
यथा सोम्यैकेन लोहमणिना सर्वं लोहमयं विज्ञातँ स्याद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयं लोहमित्येव सत्यम् ॥ ५ ॥
yathā somyaikena lohamaṇinā sarvaṃ lohamayaṃ vijñātaṃ syādvācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ lohamityeva satyam || 5 ||
Yathaa somyaikena lohamaninaa sarvam lohamayam vijnaatam syaadvaachaarambhanam vikaaro naamadheyam lohamityeva satyam || 5 ||
'जैसे सोम्य, सोने के एक टुकड़े को जान लेने से सोने का बना सब कुछ जाना जाता है — विकार तो वाणी का आश्रय और नाममात्र है; 'सोना' ही सत्य है —
'just as, my friend, by one nugget of gold everything made of gold is known — the modification is a matter of words only, a name; the truth is simply that it is gold —
यथा सोम्यैकेन नखनिकृन्तनेन सर्वं कार्ष्णायसं विज्ञातँ स्याद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयं कृष्णायसमित्येव सत्यमेवँसोम्य स आदेशो भवतीति ॥ ६ ॥
yathā somyaikena nakhanikṛntanena sarvaṃ kārṣṇāyasaṃ vijñātaṃ syādvācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ kṛṣṇāyasamityeva satyamevaṃsomya sa ādeśo bhavatīti || 6 ||
Yathaa somyaikena nakhanikrintanena sarvam kaarshnaayasam vijnaatam syaadvaachaarambhanam vikaaro naamadheyam krishnaayasamityeva satyamevamsomya sa aadesho bhavatiiti || 6 ||
'जैसे सोम्य, नाखून काटने के एक औजार को जान लेने से लोहे का बना सब कुछ जाना जाता है — विकार तो वाणी का आश्रय और नाममात्र है; 'लोहा' ही सत्य है — वैसा ही, सोम्य, वह उपदेश है।'
'just as, my friend, by one pair of nail-scissors everything made of iron is known — the modification is a matter of words only, a name; the truth is simply that it is iron — such, my friend, is that teaching.'
न वै नूनं भगवन्तस्त एतदवेदिषुर्यद्ध्येतदवेदिष्यन्कथं मे नावक्ष्यन्निति भगवाँस्त्वेव मे तद्ब्रवीत्विति तथा सोम्येति होवाच ॥ ७ ॥
na vai nūnaṃ bhagavantasta etadavediṣuryaddhyetadavediṣyankathaṃ me nāvakṣyanniti bhagavāṃstveva me tadbravītviti tathā somyeti hovāca || 7 ||
Na vai nuunam bhagavantasta etadavedishuryaddhyetadavedishyankatham me naavakshyanniti bhagavaamstveva me tadbraviitviti tathaa somyeti hovaacha || 7 ||
'निश्चय ही मेरे पूज्य गुरुओं ने यह नहीं जाना; यदि वे जानते तो मुझे क्यों न बताते? अब आप ही मुझे यह बताइए।' 'ऐसा ही हो, सोम्य' — उसने कहा।
'Surely those honoured teachers of mine did not know this; had they known it, how would they not have told me? May you, sir, tell it to me.' 'So be it, my friend,' he said.
↑ All sectionsद्वितीयः खण्डः · Khaṇḍa 6.2 — Being Alone in the Beginning
सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम् । तद्धैक आहुरसदेवेदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयं तस्मादसतः सज्जायत ॥ १ ॥
sadeva somyedamagra āsīdekamevādvitīyam, taddhaika āhurasadevedamagra āsīdekamevādvitīyaṃ tasmādasataḥ sajjāyata || 1 ||
Sadeva somyedamagra aasiidekamevaadvitiiyam, taddhaika aahurasadevedamagra aasiidekamevaadvitiiyam tasmaadasatah sajjaayata || 1 ||
'सोम्य! आरम्भ में यह सत् ही था — एक ही, अद्वितीय। कुछ लोग कहते हैं कि आरम्भ में यह असत् ही था — एक ही, अद्वितीय — और उस असत् से सत् उत्पन्न हुआ।
'In the beginning, my friend, this was Being alone — one only, without a second. Some say that in the beginning this was Non-being alone — one only, without a second — and that from that Non-being Being was born.
कुतस्तु खलु सोम्यैवँस्यादिति होवाच कथमसतः सज्जायेतेति। सत्त्वेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम् ॥ २ ॥
kutastu khalu somyaivaṃsyāditi hovāca kathamasataḥ sajjāyeteti, sattveva somyedamagra āsīdekamevādvitīyam || 2 ||
Kutastu khalu somyaivamsyaaditi hovaacha kathamasatah sajjaayeteti, sattveva somyedamagra aasiidekamevaadvitiiyam || 2 ||
'किन्तु सोम्य, ऐसा कैसे हो सकता है?' — उसने कहा — 'असत् से सत् कैसे उत्पन्न होगा? आरम्भ में, सोम्य, यह सत् ही था — एक ही, अद्वितीय।
'But how, my friend, could it be so?' he said. 'How could Being be born from Non-being? In the beginning, my friend, this was Being alone — one only, without a second.
तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेयेति तत्तेजोऽसृजत । तत्तेज ऐक्षत बहु स्यां प्रजायेयेति तदपोऽसृजत । तस्माद्यत्र क्वच शोचति स्वेदते वा पुरुषस्तेजस एव तदध्यापो जायन्ते ॥ ३ ॥
tadaikṣata bahu syāṃ prajāyeyeti tattejo'sṛjata, tatteja aikṣata bahu syāṃ prajāyeyeti tadapo'sṛjata, tasmādyatra kvaca śocati svedate vā puruṣastejasa eva tadadhyāpo jāyante || 3 ||
Tadaikshata bahu syaam prajaayeyeti tattejo'srijata, tatteja aikshata bahu syaam prajaayeyeti tadapo'srijata, tasmaadyatra kvacha shochati svedate vaa purushastejasa eva tadadhyaapo jaayante || 3 ||
'उसने देखा: 'मैं बहुत हो जाऊँ, मैं फैलूँ।' उसने तेज को उत्पन्न किया। उस तेज ने देखा: 'मैं बहुत हो जाऊँ, मैं फैलूँ।' उसने जल को उत्पन्न किया। इसीलिए जहाँ कहीं मनुष्य शोक करता है या पसीजता है, वहाँ तेज से ही जल उत्पन्न होता है।
'It thought: “May I become many, may I bring forth.” It created heat. That heat thought: “May I become many, may I bring forth.” It created water. That is why, wherever a man grieves or sweats, water is produced from heat.
ता आप ऐक्षन्त बह्व्यः स्याम प्रजायेमहीति ता अन्नमसृजन्त । तस्माद्यत्र क्व च वर्षति तदेव भूयिष्ठमन्नं भवत्यद्भ्य एव तदध्यन्नाद्यं जायते ॥ ४ ॥
tā āpa aikṣanta bahvyaḥ syāma prajāyemahīti tā annamasṛjanta, tasmādyatra kva ca varṣati tadeva bhūyiṣṭhamannaṃ bhavatyadbhya eva tadadhyannādyaṃ jāyate || 4 ||
Taa aapa aikshanta bahvyah syaama prajaayemahiiti taa annamasrijanta, tasmaadyatra kva cha varshati tadeva bhuuyishthamannam bhavatyadbhya eva tadadhyannaadyam jaayate || 4 ||
'उन जलों ने देखा: 'हम बहुत हो जाएँ, हम फैलें।' उन्होंने अन्न को उत्पन्न किया। इसीलिए जहाँ कहीं वर्षा होती है, वहीं सबसे अधिक अन्न होता है; जल से ही अन्न उत्पन्न होता है।
'Those waters thought: “May we become many, may we bring forth.” They created food. That is why, wherever it rains, there food is most abundant; from water alone food is produced.
↑ All sectionsतृतीयः खण्डः · Khaṇḍa 6.3 — Name and Form
तेषां खल्वेषां भूतानां त्रीण्येव बीजानि भवन्त्याण्डजं जीवजमुद्भिज्जमिति ॥ १ ॥
teṣāṃ khalveṣāṃ bhūtānāṃ trīṇyeva bījāni bhavantyāṇḍajaṃ jīvajamudbhijjamiti || 1 ||
Teshaam khalveshaam bhuutaanaam triinyeva biijaani bhavantyaandajam jiivajamudbhijjamiti || 1 ||
'इन प्राणियों के तीन ही बीज हैं: अण्डज, जीवज और उद्भिज्ज।
'Of these beings there are just three seeds: those born from an egg, those born alive, and those sprung from a sprout.
सेयं देवतैक्षत हन्ताहमिमास्तिस्रो देवता अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणीति ॥ २ ॥
seyaṃ devataikṣata hantāhamimāstisro devatā anena jīvenātmanānupraviśya nāmarūpe vyākaravāṇīti || 2 ||
Seyam devataikshata hantaahamimaastisro devataa anena jiivenaatmanaanupravishya naamaruupe vyaakaravaaniiti || 2 ||
'उस देवता ने देखा: 'मैं इन तीनों देवताओं में इस जीवरूप आत्मा के द्वारा प्रवेश करके नाम और रूप को प्रकट करूँ;
'That deity thought: “Let me enter these three deities with this living self and bring out name and form.”'
तासां त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकां करवाणीति सेयं देवतेमास्तिस्रो देवता अनेनैव जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरोत् ॥ ३ ॥
tāsāṃ trivṛtaṃ trivṛtamekaikāṃ karavāṇīti seyaṃ devatemāstisro devatā anenaiva jīvenātmanānupraviśya nāmarūpe vyākarot || 3 ||
Taasaam trivritam trivritamekaikaam karavaaniiti seyam devatemaastisro devataa anenaiva jiivenaatmanaanupravishya naamaruupe vyaakarot || 3 ||
''और इनमें से प्रत्येक को त्रिवृत् (तीन-तीन रूप वाला) कर दूँ।' उस देवता ने इन तीनों देवताओं में इसी जीवरूप आत्मा से प्रवेश करके नाम और रूप प्रकट किए।
'“And let me make each one of them threefold.” That deity entered these three deities with this very living self and brought out name and form.
तासां त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकामकरोद्यथा तु खलु सोम्येमास्तिस्रो देवतास्त्रिवृत्त्रिवृदेकैका भवति तन्मे विजानीहीति ॥ ४ ॥
tāsāṃ trivṛtaṃ trivṛtamekaikāmakarodyathā tu khalu somyemāstisro devatāstrivṛttrivṛdekaikā bhavati tanme vijānīhīti || 4 ||
Taasaam trivritam trivritamekaikaamakarodyathaa tu khalu somyemaastisro devataastrivrittrivridekaikaa bhavati tanme vijaaniihiiti || 4 ||
'और उसने इनमें से प्रत्येक को तीन-तीन रूप वाला बना दिया। सोम्य! ये तीनों देवता किस प्रकार प्रत्येक तीन-तीन रूप वाले होते हैं, यह मुझसे जान।
'And it made each one of them threefold. Learn from me, my friend, how each of these three deities becomes threefold.
↑ All sectionsचतुर्थः खण्डः · Khaṇḍa 6.4 — The Three Appearances
यदग्ने रोहितँरूपं तेजसस्तद्रूपं यच्छुक्लं तदपां यत्कृष्णं तदन्नस्यापागादग्नेरग्नित्वं वाचारम्भणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यम् ॥ १ ॥
yadagne rohitaṃrūpaṃ tejasastadrūpaṃ yacchuklaṃ tadapāṃ yatkṛṣṇaṃ tadannasyāpāgādagneragnitvaṃ vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ trīṇi rūpāṇītyeva satyam || 1 ||
Yadagne rohitamruupam tejasastadruupam yachchhuklam tadapaam yatkrishnam tadannasyaapaagaadagneragnitvam vaachaarambhanam vikaaro naamadheyam triini ruupaaniityeva satyam || 1 ||
'अग्नि का जो लाल रूप है वह तेज का रूप है, जो श्वेत है वह जल का, और जो कृष्ण है वह अन्न का। इस प्रकार अग्नि का अग्नित्व चला गया; विकार तो वाणी का आश्रय और नाममात्र है, 'तीन रूप' ही सत्य हैं।
'The red appearance of fire is the appearance of heat, the white is that of water, and the dark is that of food. Thus the “fireness” of fire has vanished: the modification is a matter of words only, a name; the truth is simply that there are three appearances.
यदादित्यस्य रोहितँरूपं तेजसस्तद्रूपं यच्छुक्लं तदपां यत्कृष्णं तदन्नस्यापागादादित्यादादित्यत्वं वाचारम्भणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यम् ॥ २ ॥
yadādityasya rohitaṃrūpaṃ tejasastadrūpaṃ yacchuklaṃ tadapāṃ yatkṛṣṇaṃ tadannasyāpāgādādityādādityatvaṃ vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ trīṇi rūpāṇītyeva satyam || 2 ||
Yadaadityasya rohitamruupam tejasastadruupam yachchhuklam tadapaam yatkrishnam tadannasyaapaagaadaadityaadaadityatvam vaachaarambhanam vikaaro naamadheyam triini ruupaaniityeva satyam || 2 ||
'आदित्य का जो लाल रूप है वह तेज का रूप है, जो श्वेत है वह जल का, और जो कृष्ण है वह अन्न का। इस प्रकार आदित्य का आदित्यत्व चला गया; विकार तो वाणी का आश्रय और नाममात्र है, 'तीन रूप' ही सत्य हैं।
'The red appearance of the sun is the appearance of heat, the white is that of water, and the dark is that of food. Thus the “sunness” of the sun has vanished: the modification is a matter of words only, a name; the truth is simply that there are three appearances.
यच्छन्द्रमसो रोहितँरूपं तेजसस्तद्रूपं यच्छुक्लं तदपां यत्कृष्णं तदन्नस्यापागाच्चन्द्राच्चन्द्रत्वं वाचारम्भणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यम् ॥ ३ ॥
yacchandramaso rohitaṃrūpaṃ tejasastadrūpaṃ yacchuklaṃ tadapāṃ yatkṛṣṇaṃ tadannasyāpāgāccandrāccandratvaṃ vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ trīṇi rūpāṇītyeva satyam || 3 ||
Yachchhandramaso rohitamruupam tejasastadruupam yachchhuklam tadapaam yatkrishnam tadannasyaapaagaachchandraachchandratvam vaachaarambhanam vikaaro naamadheyam triini ruupaaniityeva satyam || 3 ||
'चन्द्रमा का जो लाल रूप है वह तेज का रूप है, जो श्वेत है वह जल का, और जो कृष्ण है वह अन्न का। इस प्रकार चन्द्रमा का चन्द्रत्व चला गया; विकार तो वाणी का आश्रय और नाममात्र है, 'तीन रूप' ही सत्य हैं।
'The red appearance of the moon is the appearance of heat, the white is that of water, and the dark is that of food. Thus the “moonness” of the moon has vanished: the modification is a matter of words only, a name; the truth is simply that there are three appearances.
यद्विद्युतो रोहितँरूपं तेजसस्तद्रूपं यच्छुक्लं तदपां यत्कृष्णं तदन्नस्यापागाद्विद्युतो विद्युत्त्वं वाचारम्भणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यम् ॥ ४ ॥
yadvidyuto rohitaṃrūpaṃ tejasastadrūpaṃ yacchuklaṃ tadapāṃ yatkṛṣṇaṃ tadannasyāpāgādvidyuto vidyuttvaṃ vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ trīṇi rūpāṇītyeva satyam || 4 ||
Yadvidyuto rohitamruupam tejasastadruupam yachchhuklam tadapaam yatkrishnam tadannasyaapaagaadvidyuto vidyuttvam vaachaarambhanam vikaaro naamadheyam triini ruupaaniityeva satyam || 4 ||
'विद्युत् का जो लाल रूप है वह तेज का रूप है, जो श्वेत है वह जल का, और जो कृष्ण है वह अन्न का। इस प्रकार विद्युत् का विद्युत्त्व चला गया; विकार तो वाणी का आश्रय और नाममात्र है, 'तीन रूप' ही सत्य हैं।
'The red appearance of lightning is the appearance of heat, the white is that of water, and the dark is that of food. Thus the “lightningness” of lightning has vanished: the modification is a matter of words only, a name; the truth is simply that there are three appearances.
एतद्ध स्म वै तद्विद्वाँस आहुः पूर्वे महाशाला महाश्रोत्रिया न नोऽद्य कश्चनाश्रुतममतमविज्ञातमुदाहरिष्यतीति ह्येभ्यो विदाञ्चक्रुः ॥ ५ ॥
etaddha sma vai tadvidvāṃsa āhuḥ pūrve mahāśālā mahāśrotriyā na no'dya kaścanāśrutamamatamavijñātamudāhariṣyatīti hyebhyo vidāñcakruḥ || 5 ||
Etaddha sma vai tadvidvaamsa aahuh puurve mahaashaalaa mahaashrotriyaa na no'dya kashchanaashrutamamatamavijnaatamudaaharishyatiiti hyebhyo vidaanchakruh || 5 ||
'यही जानकर प्राचीन महान् गृहस्थ और महान् श्रोत्रिय कहा करते थे: 'अब कोई हमें ऐसा कुछ नहीं सुना सकता जो अनसुना, अनसोचा और अनजाना हो' — क्योंकि उन्होंने इन्हीं से सब जान लिया था।
'Knowing this, the great householders and great scholars of old used to say: “No one can now tell us anything unheard, unthought or unknown” — for from these they had known it all.
यदु रोहितमिवाभूदिति तेजसस्तद्रूपमिति तद्विदाञ्चक्रुर्यदु शुक्लमिवाभूदित्यपाँरूपमिति तद्विदाञ्चक्रुर्यदु कृष्णमिवाभूदित्यन्नस्य रूपमिति तद्विदाञ्चक्रुः ॥ ६ ॥
yadu rohitamivābhūditi tejasastadrūpamiti tadvidāñcakruryadu śuklamivābhūdityapāṃrūpamiti tadvidāñcakruryadu kṛṣṇamivābhūdityannasya rūpamiti tadvidāñcakruḥ || 6 ||
Yadu rohitamivaabhuuditi tejasastadruupamiti tadvidaanchakruryadu shuklamivaabhuudityapaamruupamiti tadvidaanchakruryadu krishnamivaabhuudityannasya ruupamiti tadvidaanchakruh || 6 ||
'जो कुछ लाल-सा दीखता था, उसे वे तेज का रूप जानते थे; जो श्वेत-सा दीखता था, उसे जल का रूप; और जो कृष्ण-सा दीखता था, उसे अन्न का रूप।
'Whatever appeared red, they knew as the appearance of heat; whatever appeared white, as the appearance of water; and whatever appeared dark, as the appearance of food.
यद्वविज्ञातमिवाभूदित्येतासामेव देवतानाँसमास इति तद्विदाञ्चक्रुर्यथा नु खलु सोम्येमास्तिस्रो देवताः पुरुषं प्राप्य त्रिवृत्त्रिवृदेकैका भवति तन्मे विजानीहीति ॥ ७ ॥
yadvavijñātamivābhūdityetāsāmeva devatānāṃsamāsa iti tadvidāñcakruryathā nu khalu somyemāstisro devatāḥ puruṣaṃ prāpya trivṛttrivṛdekaikā bhavati tanme vijānīhīti || 7 ||
Yadvavijnaatamivaabhuudityetaasaameva devataanaamsamaasa iti tadvidaanchakruryathaa nu khalu somyemaastisro devataah purusham praapya trivrittrivridekaikaa bhavati tanme vijaaniihiiti || 7 ||
'और जो कुछ अनजाना-सा दीखता था, उसे वे इन्हीं देवताओं का समुच्चय जानते थे। सोम्य! ये तीनों देवता पुरुष को प्राप्त होकर किस प्रकार प्रत्येक तीन-तीन रूप वाले होते हैं, यह मुझसे जान।
'And whatever appeared unknown, they knew as a combination of these very deities. Learn from me, my friend, how each of these three deities, on reaching a human being, becomes threefold.
↑ All sectionsपञ्चमः खण्डः · Khaṇḍa 6.5 — Food, Water and Heat in the Body
अन्नमशितं त्रेधा विधीयते तस्य यः स्थविष्ठो धातुस्तत्पुरीषं भवति यो मध्यमस्तन्माँसं योऽणिष्ठस्तन्मनः ॥ १ ॥
annamaśitaṃ tredhā vidhīyate tasya yaḥ sthaviṣṭho dhātustatpurīṣaṃ bhavati yo madhyamastanmāṃsaṃ yo'ṇiṣṭhastanmanaḥ || 1 ||
Annamashitam tredhaa vidhiiyate tasya yah sthavishtho dhaatustatpuriisham bhavati yo madhyamastanmaamsam yo'nishthastanmanah || 1 ||
'खाया हुआ अन्न तीन भागों में बँटता है: उसका जो सबसे स्थूल भाग है वह मल बनता है, जो मध्यम है वह माँस, और जो सूक्ष्मतम है वह मन।
'Food when eaten is divided in three: its coarsest part becomes excrement, the middle part flesh, and the subtlest part mind.
आपः पीतास्त्रेधा विधीयन्ते तासां यः स्थविष्ठो धातुस्तन्मूत्रं भवति यो मध्यमस्तल्लोहितं योऽणिष्ठः स प्राणः ॥ २ ॥
āpaḥ pītāstredhā vidhīyante tāsāṃ yaḥ sthaviṣṭho dhātustanmūtraṃ bhavati yo madhyamastallohitaṃ yo'ṇiṣṭhaḥ sa prāṇaḥ || 2 ||
Aapah piitaastredhaa vidhiiyante taasaam yah sthavishtho dhaatustanmuutram bhavati yo madhyamastallohitam yo'nishthah sa praanah || 2 ||
'पिया हुआ जल तीन भागों में बँटता है: उसका जो सबसे स्थूल भाग है वह मूत्र बनता है, जो मध्यम है वह रुधिर, और जो सूक्ष्मतम है वह प्राण।
'Water when drunk is divided in three: its coarsest part becomes urine, the middle part blood, and the subtlest part breath.
तेजोऽशितं त्रेधा विधीयते तस्य यः स्थविष्ठो धातुस्तदस्थि भवति यो मध्यमः स मज्जा योऽणिष्ठः सा वाक् ॥ ३ ॥
tejo'śitaṃ tredhā vidhīyate tasya yaḥ sthaviṣṭho dhātustadasthi bhavati yo madhyamaḥ sa majjā yo'ṇiṣṭhaḥ sā vāk || 3 ||
Tejo'shitam tredhaa vidhiiyate tasya yah sthavishtho dhaatustadasthi bhavati yo madhyamah sa majjaa yo'nishthah saa vaak || 3 ||
'खाया हुआ तेज (घी आदि) तीन भागों में बँटता है: उसका जो सबसे स्थूल भाग है वह अस्थि बनता है, जो मध्यम है वह मज्जा, और जो सूक्ष्मतम है वह वाणी।
'Heat when consumed is divided in three: its coarsest part becomes bone, the middle part marrow, and the subtlest part speech.
अन्नमयँहि सोम्य मनः आपोमयः प्राणस्तेजोमयी वागिति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ॥ ४ ॥
annamayaṃhi somya manaḥ āpomayaḥ prāṇastejomayī vāgiti bhūya eva mā bhagavānvijñāpayatviti tathā somyeti hovāca || 4 ||
Annamayamhi somya manah aapomayah praanastejomayii vaagiti bhuuya eva maa bhagavaanvijnaapayatviti tathaa somyeti hovaacha || 4 ||
'इसलिए सोम्य, मन अन्नमय है, प्राण जलमय है और वाणी तेजोमय।' 'भगवन्! मुझे और समझाइए।' 'ऐसा ही हो, सोम्य' — उसने कहा।
'Therefore, my friend, the mind is made of food, breath is made of water and speech is made of heat.' 'Teach me still more, sir.' 'So be it, my friend,' he said.
↑ All sectionsषष्ठः खण्डः · Khaṇḍa 6.6 — The Finest Part Rises
दध्नः सोम्य मथ्यमानस्य योऽणिमा स ऊर्ध्वः समुदीषति तत्सर्पिर्भवति ॥ १ ॥
dadhnaḥ somya mathyamānasya yo'ṇimā sa ūrdhvaḥ samudīṣati tatsarpirbhavati || 1 ||
Dadhnah somya mathyamaanasya yo'nimaa sa uurdhvah samudiishati tatsarpirbhavati || 1 ||
'सोम्य! मथे जाते हुए दही का जो सूक्ष्म अंश है वह ऊपर उठ आता है, और वही घी बन जाता है।
'When curds are churned, my friend, their finest part rises upward, and that becomes clarified butter.
एवमेव खलु सोम्यान्नस्याश्यमानस्य योऽणिमा स ऊर्ध्वः समुदीषति तन्मनो भवति ॥ २ ॥
evameva khalu somyānnasyāśyamānasya yo'ṇimā sa ūrdhvaḥ samudīṣati tanmano bhavati || 2 ||
Evameva khalu somyaannasyaashyamaanasya yo'nimaa sa uurdhvah samudiishati tanmano bhavati || 2 ||
'इसी प्रकार, सोम्य, खाए जाते हुए अन्न का जो सूक्ष्म अंश है वह ऊपर उठ आता है, और वही मन बन जाता है।
'In the same way, my friend, when food is eaten, its finest part rises upward, and that becomes the mind.
अपाँसोम्य पीयमानानां योऽणिमा स ऊर्ध्वः समुदीषति स प्राणो भवति ॥ ३ ॥
apāṃsomya pīyamānānāṃ yo'ṇimā sa ūrdhvaḥ samudīṣati sa prāṇo bhavati || 3 ||
Apaamsomya piiyamaanaanaam yo'nimaa sa uurdhvah samudiishati sa praano bhavati || 3 ||
'सोम्य! पिए जाते हुए जलों का जो सूक्ष्म अंश है वह ऊपर उठ आता है, और वही प्राण बन जाता है।
'When water is drunk, my friend, its finest part rises upward, and that becomes breath.
तेजसः सोम्याश्यमानस्य योऽणिमा स ऊर्ध्वः समुदीषति सा वाग्भवति ॥ ४ ॥
tejasaḥ somyāśyamānasya yo'ṇimā sa ūrdhvaḥ samudīṣati sā vāgbhavati || 4 ||
Tejasah somyaashyamaanasya yo'nimaa sa uurdhvah samudiishati saa vaagbhavati || 4 ||
'सोम्य! खाए जाते हुए तेज का जो सूक्ष्म अंश है वह ऊपर उठ आता है, और वही वाणी बन जाती है।
'When heat is consumed, my friend, its finest part rises upward, and that becomes speech.
अन्नमयँ हि सोम्य मन आपोमयः प्राणस्तेजोमयी वागिति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ॥ ५ ॥
annamayaṃ hi somya mana āpomayaḥ prāṇastejomayī vāgiti bhūya eva mā bhagavānvijñāpayatviti tathā somyeti hovāca || 5 ||
Annamayam hi somya mana aapomayah praanastejomayii vaagiti bhuuya eva maa bhagavaanvijnaapayatviti tathaa somyeti hovaacha || 5 ||
'इसलिए सोम्य, मन अन्नमय है, प्राण जलमय है और वाणी तेजोमय।' 'भगवन्! मुझे और समझाइए।' 'ऐसा ही हो, सोम्य' — उसने कहा।
'Therefore, my friend, the mind is made of food, breath is made of water and speech is made of heat.' 'Teach me still more, sir.' 'So be it, my friend,' he said.
↑ All sectionsसप्तमः खण्डः · Khaṇḍa 6.7 — Fifteen Days Without Food
षोडशकलः सोम्य पुरुषः पञ्चदशाहानि माशीः काममपः पिबापोमयः प्राणो न पिबतो विच्छेत्स्यत इति ॥ १ ॥
ṣoḍaśakalaḥ somya puruṣaḥ pañcadaśāhāni māśīḥ kāmamapaḥ pibāpomayaḥ prāṇo na pibato vicchetsyata iti || 1 ||
Shodashakalah somya purushah panchadashaahaani maashiih kaamamapah pibaapomayah praano na pibato vichchhetsyata iti || 1 ||
'सोम्य! पुरुष सोलह कलाओं वाला है। पन्द्रह दिन तक अन्न मत खा, जल जितना चाहे पी; क्योंकि प्राण जलमय है और जल पीते रहने पर वह नहीं टूटेगा।'
'A person, my friend, has sixteen parts. Do not eat for fifteen days, but drink water as you wish; for breath is made of water, and it will not be cut off in one who goes on drinking.'
स ह पञ्चदशाहानि नाशाथ हैनमुपससाद किं ब्रवीमि भो इत्यृचः सोम्य यजूँषि सामानीति स होवाच न वै मा प्रतिभान्ति भो इति ॥ २ ॥
sa ha pañcadaśāhāni nāśātha hainamupasasāda kiṃ bravīmi bho ityṛcaḥ somya yajūṃṣi sāmānīti sa hovāca na vai mā pratibhānti bho iti || 2 ||
Sa ha panchadashaahaani naashaatha hainamupasasaada kim braviimi bho ityrichah somya yajuumshi saamaaniiti sa hovaacha na vai maa pratibhaanti bho iti || 2 ||
उसने पन्द्रह दिन तक नहीं खाया। फिर वह पिता के पास आया और बोला, 'भगवन्! मैं क्या कहूँ?' 'सोम्य, ऋचाएँ, यजुष् और साम कह।' उसने कहा, 'भगवन्! मुझे कुछ भी नहीं सूझ रहा।'
He did not eat for fifteen days. Then he came to his father and said, 'What shall I recite, sir?' 'The ṛcs, the yajus formulas and the sāmans, my friend.' He said, 'They do not come to me at all, sir.'
तँ होवाच यथा सोम्य महतोऽभ्याहितस्यैकोऽङ्गारः खद्योतमात्रः परिशिष्टः स्यात्तेन ततोऽपि न बहु दहेदेवँसोम्य ते षोडशानां कलानामेका कलातिशिष्टा स्यात्तयैतर्हि वेदान्नानुभवस्यशानाथ मे विज्ञास्यसीति ॥ ३ ॥
taṃ hovāca yathā somya mahato'bhyāhitasyaiko'ṅgāraḥ khadyotamātraḥ pariśiṣṭaḥ syāttena tato'pi na bahu dahedevaṃsomya te ṣoḍaśānāṃ kalānāmekā kalātiśiṣṭā syāttayaitarhi vedānnānubhavasyaśānātha me vijñāsyasīti || 3 ||
Tam hovaacha yathaa somya mahato'bhyaahitasyaiko'ngaarah khadyotamaatrah parishishtah syaattena tato'pi na bahu dahedevamsomya te shodashaanaam kalaanaamekaa kalaatishishtaa syaattayaitarhi vedaannaanubhavasyashaanaatha me vijnaasyasiiti || 3 ||
उसने कहा, 'सोम्य! जैसे किसी बड़ी जलती हुई अग्नि का केवल एक जुगनू-जितना अङ्गार बचा रह जाए, तो उससे बहुत कुछ नहीं जलाया जा सकता — वैसे ही तेरी सोलह कलाओं में से एक ही कला शेष रह गई है; उससे इस समय तू वेदों को नहीं पकड़ पाता। अब खा, फिर तू समझ जाएगा।'
He said, 'My friend, just as of a great blazing fire only one ember the size of a firefly may be left, and with that one cannot burn much more — so of your sixteen parts only one part is left, and with it you cannot now grasp the Vedas. Eat, and then you will understand.'
स हाशाथ हैनमुपससाद तँ ह यत्किञ्च पप्रच्छ सर्वँह प्रतिपेदे ॥ ४ ॥
sa hāśātha hainamupasasāda taṃ ha yatkiñca papraccha sarvaṃha pratipede || 4 ||
Sa haashaatha hainamupasasaada tam ha yatkincha paprachchha sarvamha pratipede || 4 ||
उसने खाया और फिर पिता के पास आया; और पिता ने जो कुछ पूछा, उसने सब उत्तर दे दिया।
He ate, and then came to his father; and whatever his father asked him, he answered it all.
तँ होवाच यथा सोम्य महतोऽभ्याहितस्यैकमङ्गारं खद्योतमात्रं परिशिष्टं तं तृणैरुपसमाधाय प्राज्वलयेत्तेन ततोऽपि बहु दहेत् ॥ ५ ॥
taṃ hovāca yathā somya mahato'bhyāhitasyaikamaṅgāraṃ khadyotamātraṃ pariśiṣṭaṃ taṃ tṛṇairupasamādhāya prājvalayettena tato'pi bahu dahet || 5 ||
Tam hovaacha yathaa somya mahato'bhyaahitasyaikamangaaram khadyotamaatram parishishtam tam trinairupasamaadhaaya praajvalayettena tato'pi bahu dahet || 5 ||
उसने कहा, 'सोम्य! जैसे किसी बड़ी जलती हुई अग्नि का एक जुगनू-जितना अङ्गार बचा हो, और उसे तृणों से ढककर प्रज्वलित कर दिया जाए, तो उससे फिर बहुत कुछ जलाया जा सकता है —
He said, 'My friend, just as of a great blazing fire one ember the size of a firefly may be left, and one heaps grass upon it and makes it blaze, and with that one can burn much more —
एवँ सोम्य ते षोडशानां कलानामेका कलातिशिष्टाभूत्सान्नेनोपसमाहिता प्राज्वालीतयैतर्हि वेदाननुभवस्यन्नमयँहि सोम्य मन आपोमयः प्राणस्तेजोमयी वागिति तद्धास्य विजज्ञाविति विजज्ञाविति ॥ ६ ॥
evaṃ somya te ṣoḍaśānāṃ kalānāmekā kalātiśiṣṭābhūtsānnenopasamāhitā prājvālītayaitarhi vedānanubhavasyannamayaṃhi somya mana āpomayaḥ prāṇastejomayī vāgiti taddhāsya vijajñāviti vijajñāviti || 6 ||
Evam somya te shodashaanaam kalaanaamekaa kalaatishishtaabhuutsaannenopasamaahitaa praajvaaliitayaitarhi vedaananubhavasyannamayamhi somya mana aapomayah praanastejomayii vaagiti taddhaasya vijajnaaviti vijajnaaviti || 6 ||
'वैसे ही, सोम्य, तेरी सोलह कलाओं में से एक कला शेष थी; वह अन्न से पोषित होकर प्रज्वलित हो उठी, और उसी से तू अब वेदों को पकड़ रहा है। इसलिए, सोम्य, मन अन्नमय है, प्राण जलमय है और वाणी तेजोमय।' और उसने यह समझ लिया — समझ लिया।
'so, my friend, of your sixteen parts one part was left; fed with food it blazed up, and with it you now grasp the Vedas. Therefore, my friend, the mind is made of food, breath is made of water and speech is made of heat.' And he understood it — he understood it.
↑ All sectionsअष्टमः खण्डः · Khaṇḍa 6.8 — Sleep, Hunger and the Root of All
उद्दालको हारुणिः श्वेतकेतुं पुत्रमुवाच स्वप्नान्तं मे सोम्य विजानीहीति यत्रैतत्पुरुषः स्वपिति नाम सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति स्वमपीतो भवति तस्मादेनँ स्वपितीत्याचक्षते स्वँह्यपीतो भवति ॥ १ ॥
uddālako hāruṇiḥ śvetaketuṃ putramuvāca svapnāntaṃ me somya vijānīhīti yatraitatpuruṣaḥ svapiti nāma satā somya tadā sampanno bhavati svamapīto bhavati tasmādenaṃ svapitītyācakṣate svaṃhyapīto bhavati || 1 ||
Uddaalako haarunih shvetaketum putramuvaacha svapnaantam me somya vijaaniihiiti yatraitatpurushah svapiti naama sataa somya tadaa sampanno bhavati svamapiito bhavati tasmaadenam svapitiityaachakshate svamhyapiito bhavati || 1 ||
उद्दालक आरुणि ने अपने पुत्र श्वेतकेतु से कहा, 'सोम्य! मुझसे निद्रा का रहस्य जान। जब मनुष्य सोता है, तब वह सत् में मिल जाता है और अपने में लौट आया होता है; इसीलिए उसे 'स्वपिति' कहते हैं, क्योंकि वह अपने में लौट आया है।
Uddālaka Āruṇi said to his son Śvetaketu, 'Learn from me, my friend, what sleep is. When a man is said to sleep, then, my friend, he has become merged in Being; he has gone back into his own. That is why people say of him svapiti — he sleeps — for he has gone back into his own.
स यथा शकुनिः सूत्रेण प्रबद्धो दिशं दिशं पतित्वान्यत्रायतनमलब्ध्वा बन्धनमेवोपश्रयत एवमेव खलु सोम्य तन्मनो दिशं दिशं पतित्वान्यत्रायतनमलब्ध्वा प्राणमेवोपश्रयते प्राणबन्धनँ हि सोम्य मन इति ॥ २ ॥
sa yathā śakuniḥ sūtreṇa prabaddho diśaṃ diśaṃ patitvānyatrāyatanamalabdhvā bandhanamevopaśrayata evameva khalu somya tanmano diśaṃ diśaṃ patitvānyatrāyatanamalabdhvā prāṇamevopaśrayate prāṇabandhanaṃ hi somya mana iti || 2 ||
Sa yathaa shakunih suutrena prabaddho disham disham patitvaanyatraayatanamalabdhvaa bandhanamevopashrayata evameva khalu somya tanmano disham disham patitvaanyatraayatanamalabdhvaa praanamevopashrayate praanabandhanam hi somya mana iti || 2 ||
'जैसे सूत से बँधा हुआ पक्षी इधर-उधर उड़कर, कहीं और आश्रय न पाकर, अपने बन्धन का ही आश्रय लेता है — वैसे ही, सोम्य, मन इधर-उधर उड़कर, कहीं और आश्रय न पाकर, प्राण का ही आश्रय लेता है; क्योंकि, सोम्य, मन प्राण में बँधा हुआ है।
'As a bird tied by a string flies this way and that, and finding no resting place elsewhere settles down on its own tether — so, my friend, the mind flies this way and that, and finding no resting place elsewhere settles down on breath; for the mind, my friend, is tethered to breath.
अशनापिपासे मे सोम्य विजानीहीति यत्रैतत्पुरुषोऽशिशिषति नामाप एव तदशितं नयन्ते तद्यथा गोनायोऽश्वनायः पुरुषनाय इत्येवं तदप आचक्षतेऽशनायेति तत्रैतच्छुङ्गमुत्पतितँ सोम्य विजानीहि नेदममूलं भविष्यतीति ॥ ३ ॥
aśanāpipāse me somya vijānīhīti yatraitatpuruṣo'śiśiṣati nāmāpa eva tadaśitaṃ nayante tadyathā gonāyo'śvanāyaḥ puruṣanāya ityevaṃ tadapa ācakṣate'śanāyeti tatraitacchuṅgamutpatitaṃ somya vijānīhi nedamamūlaṃ bhaviṣyatīti || 3 ||
Ashanaapipaase me somya vijaaniihiiti yatraitatpurusho'shishishati naamaapa eva tadashitam nayante tadyathaa gonaayo'shvanaayah purushanaaya ityevam tadapa aachakshate'shanaayeti tatraitachchhungamutpatitam somya vijaaniihi nedamamuulam bhavishyatiiti || 3 ||
'सोम्य! मुझसे भूख और प्यास का रहस्य जान। जब मनुष्य को भूख लगती है, तब जल ही खाए हुए को ले जाता है। जैसे गौओं को ले जाने वाले को गोनाय, घोड़ों को ले जाने वाले को अश्वनाय, पुरुषों को ले जाने वाले को पुरुषनाय कहते हैं, वैसे ही जल को 'अशनाया' कहते हैं। सोम्य, यहाँ उगा हुआ यह अंकुर देख — यह बिना मूल का नहीं होगा।
'Learn from me, my friend, what hunger and thirst are. When a man is said to be hungry, it is water that carries away what he has eaten. As one speaks of a leader of cows, a leader of horses, a leader of men, so one speaks of water as “the leader of food” — aśanāyā. Here, my friend, see this shoot that has sprung up: it will not be without a root.
तस्य क्व मूलँ स्यादन्यत्रान्नादेवमेव खलु सोम्यान्नेन शुङ्गेनापो मूलमन्विच्छाद्भिः सोम्य शुङ्गेन तेजोमूलमन्विच्छ तेजसा सोम्य शुङ्गेन सन्मूलमन्विच्छ सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतनाः सत्प्रतिष्ठाः ॥ ४ ॥
tasya kva mūlaṃ syādanyatrānnādevameva khalu somyānnena śuṅgenāpo mūlamanvicchādbhiḥ somya śuṅgena tejomūlamanviccha tejasā somya śuṅgena sanmūlamanviccha sanmūlāḥ somyemāḥ sarvāḥ prajāḥ sadāyatanāḥ satpratiṣṭhāḥ || 4 ||
Tasya kva muulam syaadanyatraannaadevameva khalu somyaannena shungenaapo muulamanvichchhaadbhih somya shungena tejomuulamanvichchha tejasaa somya shungena sanmuulamanvichchha sanmuulaah somyemaah sarvaah prajaah sadaayatanaah satpratishthaah || 4 ||
'उसका मूल अन्न के सिवा और कहाँ होगा? इसी प्रकार, सोम्य, अन्नरूप अंकुर से जलरूप मूल को खोज; जलरूप अंकुर से तेजरूप मूल को खोज; और तेजरूप अंकुर से सत्-रूप मूल को खोज। सोम्य! ये सब प्रजाएँ सत् में मूल वाली, सत् में आश्रय वाली और सत् में प्रतिष्ठित हैं।
'And where should its root be but in food? So too, my friend, with food as the shoot look for water as the root; with water as the shoot look for heat as the root; and with heat as the shoot look for Being as the root. All these creatures, my friend, have Being as their root, Being as their dwelling, Being as their firm ground.
अथ यत्रैतत्पुरुषः पिपासति नाम तेज एव तत्पीतं नयते तद्यथा गोनायोऽश्वनायः पुरुषनाय इत्येवं तत्तेज आचष्ट उदन्येति तत्रैतदेव शुङ्गमुत्पतितँ सोम्य विजानीहि नेदममूलं भविष्यतीति ॥ ५ ॥
atha yatraitatpuruṣaḥ pipāsati nāma teja eva tatpītaṃ nayate tadyathā gonāyo'śvanāyaḥ puruṣanāya ityevaṃ tatteja ācaṣṭa udanyeti tatraitadeva śuṅgamutpatitaṃ somya vijānīhi nedamamūlaṃ bhaviṣyatīti || 5 ||
Atha yatraitatpurushah pipaasati naama teja eva tatpiitam nayate tadyathaa gonaayo'shvanaayah purushanaaya ityevam tatteja aachashta udanyeti tatraitadeva shungamutpatitam somya vijaaniihi nedamamuulam bhavishyatiiti || 5 ||
'और जब मनुष्य को प्यास लगती है, तब तेज ही पिए हुए को ले जाता है। जैसे गोनाय, अश्वनाय, पुरुषनाय कहते हैं, वैसे ही तेज को 'उदन्या' कहते हैं। सोम्य, यहाँ भी उगा हुआ यह अंकुर देख — यह बिना मूल का नहीं होगा।
'And when a man is said to be thirsty, it is heat that carries away what he has drunk. As one speaks of a leader of cows, of horses, of men, so one speaks of heat as “the leader of water” — udanyā. Here too, my friend, see this shoot that has sprung up: it will not be without a root.
तस्य क्व मूलँ स्यादन्यत्राद्भ्योऽद्भिः सोम्य शुङ्गेन तेजो मूलमन्विच्छ तेजसा सोम्य शुङ्गेन सन्मूलमन्विच्छ सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतनाः सत्प्रतिष्ठा यथा नु खलु सोम्येमास्तिस्रो देवताः पुरुषं प्राप्य त्रिवृत्त्रिवृदेकैका भवति तदुक्तं पुरस्तादेव भवत्यस्य सोम्य पुरुषस्य प्रयतो वाङ्मनसि सम्पद्यते मनः प्राणे प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां देवतायाम् ॥ ६ ॥
tasya kva mūlaṃ syādanyatrādbhyo'dbhiḥ somya śuṅgena tejo mūlamanviccha tejasā somya śuṅgena sanmūlamanviccha sanmūlāḥ somyemāḥ sarvāḥ prajāḥ sadāyatanāḥ satpratiṣṭhā yathā nu khalu somyemāstisro devatāḥ puruṣaṃ prāpya trivṛttrivṛdekaikā bhavati taduktaṃ purastādeva bhavatyasya somya puruṣasya prayato vāṅmanasi sampadyate manaḥ prāṇe prāṇastejasi tejaḥ parasyāṃ devatāyām || 6 ||
Tasya kva muulam syaadanyatraadbhyo'dbhih somya shungena tejo muulamanvichchha tejasaa somya shungena sanmuulamanvichchha sanmuulaah somyemaah sarvaah prajaah sadaayatanaah satpratishthaa yathaa nu khalu somyemaastisro devataah purusham praapya trivrittrivridekaikaa bhavati taduktam purastaadeva bhavatyasya somya purushasya prayato vaanmanasi sampadyate manah praane praanastejasi tejah parasyaam devataayaam || 6 ||
'उसका मूल जल के सिवा और कहाँ होगा? जलरूप अंकुर से तेजरूप मूल को खोज, और तेजरूप अंकुर से सत्-रूप मूल को खोज। सोम्य! ये सब प्रजाएँ सत् में मूल वाली, सत् में आश्रय वाली और सत् में प्रतिष्ठित हैं। ये तीनों देवता पुरुष को प्राप्त होकर किस प्रकार प्रत्येक तीन-तीन रूप वाले होते हैं, यह पहले ही कहा जा चुका है। सोम्य! जब यह पुरुष जाने को होता है, तब उसकी वाणी मन में लीन होती है, मन प्राण में, प्राण तेज में, और तेज परम देवता में।
'And where should its root be but in water? With water as the shoot look for heat as the root, and with heat as the shoot look for Being as the root. All these creatures, my friend, have Being as their root, Being as their dwelling, Being as their firm ground. How each of these three deities becomes threefold on reaching a human being has already been told. When a man is departing, my friend, his speech merges into the mind, the mind into breath, breath into heat, and heat into the highest deity.
स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिदँ सर्वं तत्सत्यँ स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ॥ ७ ॥
sa ya eṣo'ṇimaitadātmyamidaṃ sarvaṃ tatsatyaṃ sa ātmā tattvamasi śvetaketo iti bhūya eva mā bhagavānvijñāpayatviti tathā somyeti hovāca || 7 ||
Sa ya esho'nimaitadaatmyamidam sarvam tatsatyam sa aatmaa tattvamasi shvetaketo iti bhuuya eva maa bhagavaanvijnaapayatviti tathaa somyeti hovaacha || 7 ||
'वह जो यह सूक्ष्मतम है, वही इस सबका आत्म-तत्त्व है; वही सत्य है, वही आत्मा है। हे श्वेतकेतो, वह तू है।' 'भगवन्! मुझे और समझाइए।' 'ऐसा ही हो, सोम्य' — उसने कहा।
'That which is this finest essence — this whole world has that as its self. That is the truth. That is the self. You are that, Śvetaketu.' 'Teach me still more, sir.' 'So be it, my friend,' he said.
↑ All sectionsनवमः खण्डः · Khaṇḍa 6.9 — The Bees and the Honey
यथा सोम्य मधु मधुकृतो निस्तिष्ठन्ति नानात्ययानां वृक्षाणाँरसान्समवहारमेकताँरसं गमयन्ति ॥ १ ॥
yathā somya madhu madhukṛto nistiṣṭhanti nānātyayānāṃ vṛkṣāṇāṃrasānsamavahāramekatāṃrasaṃ gamayanti || 1 ||
Yathaa somya madhu madhukrito nistishthanti naanaatyayaanaam vrikshaanaamrasaansamavahaaramekataamrasam gamayanti || 1 ||
'सोम्य! जैसे मधुमक्खियाँ मधु बनाती हैं — वे अनेक वृक्षों के रसों को इकट्ठा करके एक ही रस बना देती हैं,
'Just as the bees, my friend, make honey — gathering the saps of many different trees and reducing them to one sap,
ते यथा तत्र न विवेकं लभन्तेऽमुष्याहं वृक्षस्य रसोऽस्म्यमुष्याहं वृक्षस्य रसोऽस्मीत्येवमेव खलु सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सति सम्पद्य न विदुः सति सम्पद्यामह इति ॥ २ ॥
te yathā tatra na vivekaṃ labhante'muṣyāhaṃ vṛkṣasya raso'smyamuṣyāhaṃ vṛkṣasya raso'smītyevameva khalu somyemāḥ sarvāḥ prajāḥ sati sampadya na viduḥ sati sampadyāmaha iti || 2 ||
Te yathaa tatra na vivekam labhante'mushyaaham vrikshasya raso'smyamushyaaham vrikshasya raso'smiityevameva khalu somyemaah sarvaah prajaah sati sampadya na viduh sati sampadyaamaha iti || 2 ||
'और वे रस वहाँ यह भेद नहीं कर पाते कि 'मैं अमुक वृक्ष का रस हूँ', 'मैं अमुक वृक्ष का रस हूँ' — वैसे ही, सोम्य, ये सब प्रजाएँ सत् में मिल जाने पर यह नहीं जानतीं कि 'हम सत् में मिल गए हैं।'
'and those saps cannot there tell one another apart, saying “I am the sap of this tree,” “I am the sap of that tree” — in just the same way, my friend, all these creatures, when they have merged into Being, do not know that they have merged into Being.
त इह व्याघ्रो वा सिँहो वा वृको वा वराहो वा कीटो वा पतङ्गो वा दँशो वा मशको वा यद्यद्भवन्ति तदाभवन्ति ॥ ३ ॥
ta iha vyāghro vā siṃho vā vṛko vā varāho vā kīṭo vā pataṅgo vā daṃśo vā maśako vā yadyadbhavanti tadābhavanti || 3 ||
Ta iha vyaaghro vaa simho vaa vriko vaa varaaho vaa kiito vaa patango vaa damsho vaa mashako vaa yadyadbhavanti tadaabhavanti || 3 ||
'और यहाँ वे जो-जो होते हैं — बाघ, सिंह, भेड़िया, वराह, कीट, पतंग, डाँस या मच्छर — वही-वही फिर बन जाते हैं।
'And whatever they are here — a tiger, a lion, a wolf, a boar, a worm, a moth, a gnat or a mosquito — that they become again.
स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिदँ सर्वं तत्सत्यँ स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ॥ ४ ॥
sa ya eṣo'ṇimaitadātmyamidaṃ sarvaṃ tatsatyaṃ sa ātmā tattvamasi śvetaketo iti bhūya eva mā bhagavānvijñāpayatviti tathā somyeti hovāca || 4 ||
Sa ya esho'nimaitadaatmyamidam sarvam tatsatyam sa aatmaa tattvamasi shvetaketo iti bhuuya eva maa bhagavaanvijnaapayatviti tathaa somyeti hovaacha || 4 ||
'वह जो यह सूक्ष्मतम है, वही इस सबका आत्म-तत्त्व है; वही सत्य है, वही आत्मा है। हे श्वेतकेतो, वह तू है।' 'भगवन्! मुझे और समझाइए।' 'ऐसा ही हो, सोम्य' — उसने कहा।
'That which is this finest essence — this whole world has that as its self. That is the truth. That is the self. You are that, Śvetaketu.' 'Teach me still more, sir.' 'So be it, my friend,' he said.
↑ All sectionsदशमः खण्डः · Khaṇḍa 6.10 — The Rivers and the Ocean
इमाः सोम्य नद्यः पुरस्तात्प्राच्यः स्यन्दन्ते पश्चात्प्रतीच्यस्ताः समुद्रात्समुद्रमेवापियन्ति स समुद्र एव भवति ता यथा तत्र न विदुरियमहमस्मीयमहमस्मीति ॥ १ ॥
imāḥ somya nadyaḥ purastātprācyaḥ syandante paścātpratīcyastāḥ samudrātsamudramevāpiyanti sa samudra eva bhavati tā yathā tatra na viduriyamahamasmīyamahamasmīti || 1 ||
Imaah somya nadyah purastaatpraachyah syandante pashchaatpratiichyastaah samudraatsamudramevaapiyanti sa samudra eva bhavati taa yathaa tatra na viduriyamahamasmiiyamahamasmiiti || 1 ||
'सोम्य! ये नदियाँ पूर्व से पूर्व की ओर और पश्चिम से पश्चिम की ओर बहती हैं; वे समुद्र से निकलकर समुद्र में ही मिल जाती हैं और समुद्र ही बन जाती हैं। वहाँ वे यह नहीं जानतीं कि 'मैं यह नदी हूँ', 'मैं वह नदी हूँ।'
'These rivers, my friend, flow — the eastern towards the east, the western towards the west. From the ocean they come and into the ocean they go, and they become the ocean itself. There they do not know, “I am this river,” “I am that river.”
एवमेव खलु सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सत आगम्य न विदुः सत आगच्छामह इति त इह व्याघ्रो वा सिँहो वा वृको वा वराहो वा कीटो वा पतङ्गो वा दँशो वा मशको वा यद्यद्भवन्ति तदाभवन्ति ॥ २ ॥
evameva khalu somyemāḥ sarvāḥ prajāḥ sata āgamya na viduḥ sata āgacchāmaha iti ta iha vyāghro vā siṃho vā vṛko vā varāho vā kīṭo vā pataṅgo vā daṃśo vā maśako vā yadyadbhavanti tadābhavanti || 2 ||
Evameva khalu somyemaah sarvaah prajaah sata aagamya na viduh sata aagachchhaamaha iti ta iha vyaaghro vaa simho vaa vriko vaa varaaho vaa kiito vaa patango vaa damsho vaa mashako vaa yadyadbhavanti tadaabhavanti || 2 ||
'वैसे ही, सोम्य, ये सब प्रजाएँ सत् से आकर यह नहीं जानतीं कि 'हम सत् से आए हैं।' और यहाँ वे जो-जो होते हैं — बाघ, सिंह, भेड़िया, वराह, कीट, पतंग, डाँस या मच्छर — वही-वही फिर बन जाते हैं।
'In just the same way, my friend, all these creatures, having come from Being, do not know that they have come from Being. And whatever they are here — a tiger, a lion, a wolf, a boar, a worm, a moth, a gnat or a mosquito — that they become again.
स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिदँ सर्वं तत्सत्यँ स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ॥ ३ ॥
sa ya eṣo'ṇimaitadātmyamidaṃ sarvaṃ tatsatyaṃ sa ātmā tattvamasi śvetaketo iti bhūya eva mā bhagavānvijñāpayatviti tathā somyeti hovāca || 3 ||
Sa ya esho'nimaitadaatmyamidam sarvam tatsatyam sa aatmaa tattvamasi shvetaketo iti bhuuya eva maa bhagavaanvijnaapayatviti tathaa somyeti hovaacha || 3 ||
'वह जो यह सूक्ष्मतम है, वही इस सबका आत्म-तत्त्व है; वही सत्य है, वही आत्मा है। हे श्वेतकेतो, वह तू है।' 'भगवन्! मुझे और समझाइए।' 'ऐसा ही हो, सोम्य' — उसने कहा।
'That which is this finest essence — this whole world has that as its self. That is the truth. That is the self. You are that, Śvetaketu.' 'Teach me still more, sir.' 'So be it, my friend,' he said.
↑ All sectionsएकादशः खण्डः · Khaṇḍa 6.11 — The Tree and the Living Self
अस्य सोम्य महतो वृक्षस्य यो मूलेऽभ्याहन्याज्जीवन्स्रवेद्यो मध्येऽभ्याहन्याज्जीवन्स्रवेद्योऽग्रेऽभ्याहन्याज्जीवन्स्रवेत्स एष जीवेनात्मनानुप्रभूतः पेपीयमानो मोदमानस्तिष्ठति ॥ १ ॥
asya somya mahato vṛkṣasya yo mūle'bhyāhanyājjīvansravedyo madhye'bhyāhanyājjīvansravedyo'gre'bhyāhanyājjīvansravetsa eṣa jīvenātmanānuprabhūtaḥ pepīyamāno modamānastiṣṭhati || 1 ||
Asya somya mahato vrikshasya yo muule'bhyaahanyaajjiivansravedyo madhye'bhyaahanyaajjiivansravedyo'gre'bhyaahanyaajjiivansravetsa esha jiivenaatmanaanuprabhuutah pepiiyamaano modamaanastishthati || 1 ||
'सोम्य! इस बड़े वृक्ष की जड़ पर कोई चोट करे तो वह जीता हुआ रस बहाएगा; बीच में चोट करे तो जीता हुआ रस बहाएगा; ऊपर चोट करे तो जीता हुआ रस बहाएगा। जीवरूप आत्मा से व्याप्त होकर ही यह वृक्ष रस पीता हुआ आनन्द से खड़ा है।
'If someone were to strike at the root of this great tree, my friend, it would bleed but live; if at its middle, it would bleed but live; if at its top, it would bleed but live. Pervaded by the living self, it stands drinking in its sap and rejoicing.
अस्य यदेकाँ शाखां जीवो जहात्यथ सा शुष्यति द्वितीयां जहात्यथ सा शुष्यति तृतीयां जहात्यथ सा शुष्यति सर्वं जहाति सर्वः शुष्यत्येवमेव खलु सोम्य विद्धीति होवाच ॥ २ ॥
asya yadekāṃ śākhāṃ jīvo jahātyatha sā śuṣyati dvitīyāṃ jahātyatha sā śuṣyati tṛtīyāṃ jahātyatha sā śuṣyati sarvaṃ jahāti sarvaḥ śuṣyatyevameva khalu somya viddhīti hovāca || 2 ||
Asya yadekaam shaakhaam jiivo jahaatyatha saa shushyati dvitiiyaam jahaatyatha saa shushyati tritiiyaam jahaatyatha saa shushyati sarvam jahaati sarvah shushyatyevameva khalu somya viddhiiti hovaacha || 2 ||
'यदि जीव इसकी एक शाखा को छोड़ दे तो वह सूख जाती है; दूसरी को छोड़ दे तो वह सूख जाती है; तीसरी को छोड़ दे तो वह सूख जाती है; और सबको छोड़ दे तो सारा वृक्ष सूख जाता है। इसी प्रकार जान, सोम्य' — उसने कहा।
'If the living self leaves one of its branches, that branch dries up; if it leaves a second, that dries up; if it leaves a third, that dries up; and if it leaves the whole, the whole tree dries up. Know that it is just so, my friend,' he said.
जीवापेतं वाव किलेदं म्रियते न जीवो म्रियते इति स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिदँ सर्वं तत्सत्यँ स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ॥ ३ ॥
jīvāpetaṃ vāva kiledaṃ mriyate na jīvo mriyate iti sa ya eṣo'ṇimaitadātmyamidaṃ sarvaṃ tatsatyaṃ sa ātmā tattvamasi śvetaketo iti bhūya eva mā bhagavānvijñāpayatviti tathā somyeti hovāca || 3 ||
Jiivaapetam vaava kiledam mriyate na jiivo mriyate iti sa ya esho'nimaitadaatmyamidam sarvam tatsatyam sa aatmaa tattvamasi shvetaketo iti bhuuya eva maa bhagavaanvijnaapayatviti tathaa somyeti hovaacha || 3 ||
'जीव के चले जाने पर ही यह शरीर मरता है; जीव नहीं मरता। वह जो यह सूक्ष्मतम है, वही इस सबका आत्म-तत्त्व है; वही सत्य है, वही आत्मा है। हे श्वेतकेतो, वह तू है।' 'भगवन्! मुझे और समझाइए।' 'ऐसा ही हो, सोम्य' — उसने कहा।
'It is when the living self has left that this dies; the living self does not die. That which is this finest essence — this whole world has that as its self. That is the truth. That is the self. You are that, Śvetaketu.' 'Teach me still more, sir.' 'So be it, my friend,' he said.
↑ All sectionsद्वादशः खण्डः · Khaṇḍa 6.12 — The Banyan Seed
न्यग्रोधफलमत आहरेतीदं भगव इति भिन्द्धीति भिन्नं भगव इति किमत्र पश्यसीत्यण्व्य इवेमा धाना भगव इत्यासामङ्गैकां भिन्द्धीति भिन्ना भगव इति किमत्र पश्यसीति न किञ्चन भगव इति ॥ १ ॥
nyagrodhaphalamata āharetīdaṃ bhagava iti bhinddhīti bhinnaṃ bhagava iti kimatra paśyasītyaṇvya ivemā dhānā bhagava ityāsāmaṅgaikāṃ bhinddhīti bhinnā bhagava iti kimatra paśyasīti na kiñcana bhagava iti || 1 ||
Nyagrodhaphalamata aaharetiidam bhagava iti bhinddhiiti bhinnam bhagava iti kimatra pashyasiityanvya ivemaa dhaanaa bhagava ityaasaamangaikaam bhinddhiiti bhinnaa bhagava iti kimatra pashyasiiti na kinchana bhagava iti || 1 ||
'वहाँ से एक बरगद का फल ले आ।' 'यह लीजिए, भगवन्।' 'इसे तोड़।' 'तोड़ दिया, भगवन्।' 'इसमें क्या देखता है?' 'बहुत छोटे-छोटे बीज, भगवन्।' 'इनमें से एक को तोड़।' 'तोड़ दिया, भगवन्।' 'इसमें क्या देखता है?' 'कुछ भी नहीं, भगवन्।'
'Bring me a fruit of that banyan tree.' 'Here it is, sir.' 'Break it open.' 'I have broken it, sir.' 'What do you see there?' 'These tiny seeds, sir.' 'Break one of them open.' 'I have broken it, sir.' 'What do you see there?' 'Nothing at all, sir.'
तँ होवाच यं वै सोम्यैतमणिमानं न निभालयस एतस्य वै सोम्यैषोऽणिम्न एवं महान्यग्रोधस्तिष्ठति श्रद्धत्स्व सोम्येति ॥ २ ॥
taṃ hovāca yaṃ vai somyaitamaṇimānaṃ na nibhālayasa etasya vai somyaiṣo'ṇimna evaṃ mahānyagrodhastiṣṭhati śraddhatsva somyeti || 2 ||
Tam hovaacha yam vai somyaitamanimaanam na nibhaalayasa etasya vai somyaisho'nimna evam mahaanyagrodhastishthati shraddhatsva somyeti || 2 ||
उसने कहा, 'सोम्य! जिस सूक्ष्म तत्त्व को तू नहीं देख पाता, उसी सूक्ष्म तत्त्व से यह इतना बड़ा बरगद खड़ा है। श्रद्धा कर, सोम्य।
He said to him, 'That finest essence which you do not perceive, my friend — from that very essence this great banyan tree stands. Have faith, my friend.
स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिदँ सर्वं तत्सत्यँ स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ॥ ३ ॥
sa ya eṣo'ṇimaitadātmyamidaṃ sarvaṃ tatsatyaṃ sa ātmā tattvamasi śvetaketo iti bhūya eva mā bhagavānvijñāpayatviti tathā somyeti hovāca || 3 ||
Sa ya esho'nimaitadaatmyamidam sarvam tatsatyam sa aatmaa tattvamasi shvetaketo iti bhuuya eva maa bhagavaanvijnaapayatviti tathaa somyeti hovaacha || 3 ||
'वह जो यह सूक्ष्मतम है, वही इस सबका आत्म-तत्त्व है; वही सत्य है, वही आत्मा है। हे श्वेतकेतो, वह तू है।' 'भगवन्! मुझे और समझाइए।' 'ऐसा ही हो, सोम्य' — उसने कहा।
'That which is this finest essence — this whole world has that as its self. That is the truth. That is the self. You are that, Śvetaketu.' 'Teach me still more, sir.' 'So be it, my friend,' he said.
↑ All sectionsत्रयोदशः खण्डः · Khaṇḍa 6.13 — The Salt in the Water
लवणमेतदुदकेऽवधायाथ मा प्रातरुपसीदथा इति स ह तथा चकार तँ होवाच यद्दोषा लवणमुदकेऽवाधा अङ्ग तदाहरेति तद्धावमृश्य न विवेद ॥ १ ॥
lavaṇametadudake'vadhāyātha mā prātarupasīdathā iti sa ha tathā cakāra taṃ hovāca yaddoṣā lavaṇamudake'vādhā aṅga tadāhareti taddhāvamṛśya na viveda || 1 ||
Lavanametadudake'vadhaayaatha maa praatarupasiidathaa iti sa ha tathaa chakaara tam hovaacha yaddoshaa lavanamudake'vaadhaa anga tadaahareti taddhaavamrishya na viveda || 1 ||
'इस नमक को जल में डाल दे और कल प्रातः मेरे पास आ।' उसने वैसा ही किया। पिता ने कहा, 'रात को जो नमक तूने जल में डाला था, उसे ले आ।' उसने टटोला, पर वह न मिला।
'Put this salt in water and come to me in the morning.' He did so. His father said to him, 'Bring me the salt you put in the water last night.' He felt for it but could not find it,
यथा विलीनमेवाङ्गास्यान्तादाचामेति कथमिति लवणमिति मध्यादाचामेति कथमिति लवणमित्यन्तादाचामेति कथमिति लवणमित्यभिप्रास्यैतदथ मोपसीदथा इति तद्ध तथा चकार तच्छश्वत्संवर्तते तँ होवाचात्र वाव किल तत्सोम्य न निभालयसेऽत्रैव किलेति ॥ २ ॥
yathā vilīnamevāṅgāsyāntādācāmeti kathamiti lavaṇamiti madhyādācāmeti kathamiti lavaṇamityantādācāmeti kathamiti lavaṇamityabhiprāsyaitadatha mopasīdathā iti taddha tathā cakāra tacchaśvatsaṃvartate taṃ hovācātra vāva kila tatsomya na nibhālayase'traiva kileti || 2 ||
Yathaa viliinamevaangaasyaantaadaachaameti kathamiti lavanamiti madhyaadaachaameti kathamiti lavanamityantaadaachaameti kathamiti lavanamityabhipraasyaitadatha mopasiidathaa iti taddha tathaa chakaara tachchhashvatsamvartate tam hovaachaatra vaava kila tatsomya na nibhaalayase'traiva kileti || 2 ||
'मानो वह घुल गया हो। अच्छा, ऊपर से एक घूँट ले।' 'कैसा है?' 'नमकीन।' 'बीच से ले।' 'कैसा है?' 'नमकीन।' 'नीचे से ले।' 'कैसा है?' 'नमकीन।' 'इसे छोड़ दे और मेरे पास बैठ।' उसने वैसा ही किया — और नमक सदा वहीं बना रहा। पिता ने कहा, 'सोम्य! यहाँ भी तू उसे नहीं देख पाता, पर वह यहीं है।
for it had quite dissolved. 'Take a sip from this end.' 'How is it?' 'Salty.' 'Take a sip from the middle.' 'How is it?' 'Salty.' 'Take a sip from that end.' 'How is it?' 'Salty.' 'Throw it away and come to me.' He did so — and the salt was there all the while. His father said, 'Here too, my friend, you do not perceive Being; yet here it is.
स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिदँ सर्वं तत्सत्यँ स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ॥ ३ ॥
sa ya eṣo'ṇimaitadātmyamidaṃ sarvaṃ tatsatyaṃ sa ātmā tattvamasi śvetaketo iti bhūya eva mā bhagavānvijñāpayatviti tathā somyeti hovāca || 3 ||
Sa ya esho'nimaitadaatmyamidam sarvam tatsatyam sa aatmaa tattvamasi shvetaketo iti bhuuya eva maa bhagavaanvijnaapayatviti tathaa somyeti hovaacha || 3 ||
'वह जो यह सूक्ष्मतम है, वही इस सबका आत्म-तत्त्व है; वही सत्य है, वही आत्मा है। हे श्वेतकेतो, वह तू है।' 'भगवन्! मुझे और समझाइए।' 'ऐसा ही हो, सोम्य' — उसने कहा।
'That which is this finest essence — this whole world has that as its self. That is the truth. That is the self. You are that, Śvetaketu.' 'Teach me still more, sir.' 'So be it, my friend,' he said.
↑ All sectionsचतुर्दशः खण्डः · Khaṇḍa 6.14 — The Man from Gandhāra
यथा सोम्य पुरुषं गन्धारेभ्योऽभिनद्धाक्षमानीय तं ततोऽतिजने विसृजेत्स यथा तत्र प्राङ्वोदङ्वाधराङ्वा प्रत्यङ्वा प्रध्मायीताभिनद्धाक्ष आनीतोऽभिनद्धाक्षो विसृष्टः ॥ १ ॥
yathā somya puruṣaṃ gandhārebhyo'bhinaddhākṣamānīya taṃ tato'tijane visṛjetsa yathā tatra prāṅvodaṅvādharāṅvā pratyaṅvā pradhmāyītābhinaddhākṣa ānīto'bhinaddhākṣo visṛṣṭaḥ || 1 ||
Yathaa somya purusham gandhaarebhyo'bhinaddhaakshamaaniiya tam tato'tijane visrijetsa yathaa tatra praanvodanvaadharaanvaa pratyanvaa pradhmaayiitaabhinaddhaaksha aaniito'bhinaddhaaksho visrishtah || 1 ||
'सोम्य! जैसे कोई किसी पुरुष को गान्धार देश से आँखों पर पट्टी बाँधकर ले आए और निर्जन स्थान में छोड़ दे, तो वह पूर्व, उत्तर, दक्षिण या पश्चिम की ओर मुड़-मुड़कर पुकारेगा — 'मैं आँखें बँधी हुई लाया गया, आँखें बँधी हुई छोड़ा गया।'
'Suppose, my friend, that a man were brought blindfolded from the land of Gandhāra and let loose in a deserted place. He would turn now east, now north, now south, now west, and cry out, “I was brought here blindfolded, I was left here blindfolded.”
तस्य यथाभिनहनं प्रमुच्य प्रब्रूयादेतां दिशं गन्धारा एतां दिशं व्रजेति स ग्रामाद्ग्रामं पृच्छन्पण्डितो मेधावी गन्धारानेवोपसम्पद्येतैवमेवेहाचार्यवान्पुरुषो वेद तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्येऽथ सम्पत्स्य इति ॥ २ ॥
tasya yathābhinahanaṃ pramucya prabrūyādetāṃ diśaṃ gandhārā etāṃ diśaṃ vrajeti sa grāmādgrāmaṃ pṛcchanpaṇḍito medhāvī gandhārānevopasampadyetaivamevehācāryavānpuruṣo veda tasya tāvadeva ciraṃ yāvanna vimokṣye'tha sampatsya iti || 2 ||
Tasya yathaabhinahanam pramuchya prabruuyaadetaam disham gandhaaraa etaam disham vrajeti sa graamaadgraamam prichchhanpandito medhaavii gandhaaraanevopasampadyetaivamevehaachaaryavaanpurusho veda tasya taavadeva chiram yaavanna vimokshye'tha sampatsya iti || 2 ||
'फिर कोई उसकी पट्टी खोलकर कहे — 'इस दिशा में गान्धार है, इसी दिशा में जा।' तब वह बुद्धिमान् और समझदार होकर गाँव-गाँव पूछता हुआ गान्धार पहुँच जाता है। इसी प्रकार यहाँ जिस पुरुष को आचार्य मिल गया है, वह जान लेता है: 'जब तक मैं मुक्त नहीं होता तभी तक विलम्ब है; फिर मैं उसी को प्राप्त हो जाऊँगा।'
'Then someone might take off his blindfold and say, “Gandhāra lies in that direction; go that way.” Being wise and thoughtful, he would ask his way from village to village and reach Gandhāra. In just this way a man who has a teacher knows: “I shall remain here only until I am set free; then I shall arrive.”
स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिदँ सर्वं तत्सत्यँ स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ॥ ३ ॥
sa ya eṣo'ṇimaitadātmyamidaṃ sarvaṃ tatsatyaṃ sa ātmā tattvamasi śvetaketo iti bhūya eva mā bhagavānvijñāpayatviti tathā somyeti hovāca || 3 ||
Sa ya esho'nimaitadaatmyamidam sarvam tatsatyam sa aatmaa tattvamasi shvetaketo iti bhuuya eva maa bhagavaanvijnaapayatviti tathaa somyeti hovaacha || 3 ||
'वह जो यह सूक्ष्मतम है, वही इस सबका आत्म-तत्त्व है; वही सत्य है, वही आत्मा है। हे श्वेतकेतो, वह तू है।' 'भगवन्! मुझे और समझाइए।' 'ऐसा ही हो, सोम्य' — उसने कहा।
'That which is this finest essence — this whole world has that as its self. That is the truth. That is the self. You are that, Śvetaketu.' 'Teach me still more, sir.' 'So be it, my friend,' he said.
↑ All sectionsपञ्चदशः खण्डः · Khaṇḍa 6.15 — The Departing Man
पुरुषँ सोम्योतोपतापिनं ज्ञातयः पर्युपासते जानासि मां जानासि मामिति । तस्य यावन्न वाङ्मनसि सम्पद्यते मनः प्राणे प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां देवतायां तावज्जानाति ॥ १ ॥
puruṣaṃ somyotopatāpinaṃ jñātayaḥ paryupāsate jānāsi māṃ jānāsi māmiti, tasya yāvanna vāṅmanasi sampadyate manaḥ prāṇe prāṇastejasi tejaḥ parasyāṃ devatāyāṃ tāvajjānāti || 1 ||
Purusham somyotopataapinam jnaatayah paryupaasate jaanaasi maam jaanaasi maamiti, tasya yaavanna vaanmanasi sampadyate manah praane praanastejasi tejah parasyaam devataayaam taavajjaanaati || 1 ||
'सोम्य! जब कोई पुरुष रोगग्रस्त होता है, तब उसके सम्बन्धी उसके पास बैठकर पूछते हैं — 'क्या तुम मुझे पहचानते हो? क्या तुम मुझे पहचानते हो?' जब तक उसकी वाणी मन में, मन प्राण में, प्राण तेज में और तेज परम देवता में लीन नहीं होता, तब तक वह पहचानता है।
'When a man lies ill, my friend, his relatives gather round him and ask, “Do you know me? Do you know me?” So long as his speech has not merged into the mind, the mind into breath, breath into heat, and heat into the highest deity, he knows them.
अथ यदास्य वाङ्मनसि सम्पद्यते मनः प्राणे प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां देवतायामथ न जानाति ॥ २ ॥
atha yadāsya vāṅmanasi sampadyate manaḥ prāṇe prāṇastejasi tejaḥ parasyāṃ devatāyāmatha na jānāti || 2 ||
Atha yadaasya vaanmanasi sampadyate manah praane praanastejasi tejah parasyaam devataayaamatha na jaanaati || 2 ||
'किन्तु जब उसकी वाणी मन में, मन प्राण में, प्राण तेज में और तेज परम देवता में लीन हो जाता है, तब वह नहीं पहचानता।
'But when his speech has merged into the mind, the mind into breath, breath into heat, and heat into the highest deity, then he no longer knows them.
स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिदँ सर्वं तत् सत्यँ स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ॥ ३ ॥
sa ya eṣo'ṇimaitadātmyamidaṃ sarvaṃ tat satyaṃ sa ātmā tattvamasi śvetaketo iti bhūya eva mā bhagavānvijñāpayatviti tathā somyeti hovāca || 3 ||
Sa ya esho'nimaitadaatmyamidam sarvam tat satyam sa aatmaa tattvamasi shvetaketo iti bhuuya eva maa bhagavaanvijnaapayatviti tathaa somyeti hovaacha || 3 ||
'वह जो यह सूक्ष्मतम है, वही इस सबका आत्म-तत्त्व है; वही सत्य है, वही आत्मा है। हे श्वेतकेतो, वह तू है।' 'भगवन्! मुझे और समझाइए।' 'ऐसा ही हो, सोम्य' — उसने कहा।
'That which is this finest essence — this whole world has that as its self. That is the truth. That is the self. You are that, Śvetaketu.' 'Teach me still more, sir.' 'So be it, my friend,' he said.
↑ All sectionsषोडशः खण्डः · Khaṇḍa 6.16 — The Heated Axe
पुरुषँ सोम्योत हस्तगृहीतमानयन्त्यपहार्षीत्स्तेयमकार्षीत्परशुमस्मै तपतेति स यदि तस्य कर्ता भवति तत एवानृतमात्मानं कुरुते सोऽनृताभिसन्धोऽनृतेनात्मानमन्तर्धाय परशुं तप्तं प्रतिगृह्णाति स दह्यतेऽथ हन्यते ॥ १ ॥
puruṣaṃ somyota hastagṛhītamānayantyapahārṣītsteyamakārṣītparaśumasmai tapateti sa yadi tasya kartā bhavati tata evānṛtamātmānaṃ kurute so'nṛtābhisandho'nṛtenātmānamantardhāya paraśuṃ taptaṃ pratigṛhṇāti sa dahyate'tha hanyate || 1 ||
Purusham somyota hastagrihiitamaanayantyapahaarshiitsteyamakaarshiitparashumasmai tapateti sa yadi tasya kartaa bhavati tata evaanritamaatmaanam kurute so'nritaabhisandho'nritenaatmaanamantardhaaya parashum taptam pratigrihnaati sa dahyate'tha hanyate || 1 ||
'सोम्य! जैसे किसी पुरुष को हाथ पकड़कर लाते हैं — 'इसने चोरी की है, इसने अपहरण किया है; इसके लिए कुल्हाड़ी तपाओ।' यदि वह सचमुच करने वाला है, तो वह अपने को असत्य कर लेता है; असत्य का आश्रय लेकर, असत्य से अपने को ढककर वह तपी हुई कुल्हाड़ी पकड़ता है — वह जल जाता है और फिर मारा जाता है।
'Suppose, my friend, that they bring a man with his hands bound, saying, “He has stolen, he has committed a theft; heat the axe for him.” If he is indeed the doer, he makes himself false; taking his stand on falsehood and covering himself with falsehood, he takes hold of the heated axe — he is burnt, and then he is killed.
अथ यदि तस्याकर्ता भवति तत एव सत्यमात्मानं कुरुते स सत्याभिसन्धः सत्येनात्मानमन्तर्धाय परशुं तप्तं प्रतिगृह्णाति स न दह्यतेऽथ मुच्यते ॥ २ ॥
atha yadi tasyākartā bhavati tata eva satyamātmānaṃ kurute sa satyābhisandhaḥ satyenātmānamantardhāya paraśuṃ taptaṃ pratigṛhṇāti sa na dahyate'tha mucyate || 2 ||
Atha yadi tasyaakartaa bhavati tata eva satyamaatmaanam kurute sa satyaabhisandhah satyenaatmaanamantardhaaya parashum taptam pratigrihnaati sa na dahyate'tha muchyate || 2 ||
'किन्तु यदि वह करने वाला नहीं है, तो वह अपने को सत्य कर लेता है; सत्य का आश्रय लेकर, सत्य से अपने को ढककर वह तपी हुई कुल्हाड़ी पकड़ता है — वह नहीं जलता और छोड़ दिया जाता है।
'But if he is not the doer, he makes himself true; taking his stand on truth and covering himself with truth, he takes hold of the heated axe — he is not burnt, and he is set free.
स यथा तत्र नादाह्येतैतदात्म्यमिदँ सर्वं तत्सत्यँ स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति तद्धास्य विजज्ञाविति विजज्ञाविति ॥ ३ ॥
sa yathā tatra nādāhyetaitadātmyamidaṃ sarvaṃ tatsatyaṃ sa ātmā tattvamasi śvetaketo iti taddhāsya vijajñāviti vijajñāviti || 3 ||
Sa yathaa tatra naadaahyetaitadaatmyamidam sarvam tatsatyam sa aatmaa tattvamasi shvetaketo iti taddhaasya vijajnaaviti vijajnaaviti || 3 ||
'जैसे वह वहाँ सत्य से नहीं जलता, वैसे ही यह सब उसी आत्म-तत्त्व वाला है; वही सत्य है, वही आत्मा है। हे श्वेतकेतो, वह तू है।' और श्वेतकेतु ने यह समझ लिया — समझ लिया।
'As he is not burnt there because of the truth, so this whole world has that as its self. That is the truth. That is the self. You are that, Śvetaketu.' And Śvetaketu understood it — he understood it.