Verse meanings · श्लोकार्थप्रत्येक खण्डिका के नीचे दिया गया हिन्दी और अंग्रेज़ी अर्थ AdiVeda का अपना सम्पादकीय अनुवाद है, जो ऊपर दिए गए संस्कृत पाठ से सीधे इस संस्करण के लिए किया गया है। यह पाठ को समझने में सहायता के लिए है — यह किसी प्रकाशित अनुवाद का उद्धरण या कोई पारम्परिक भाष्य नहीं है।
The Hindi and English meaning under each passage is AdiVeda's own editorial translation, made directly from the Sanskrit printed here for this edition. It is meant to help you follow the text — it is not quoted from any published translation and it is not a traditional commentary.
प्रथमः खण्डः · Khaṇḍa 5.1 — The Contest of the Breaths
यो ह वै ज्येष्ठं च श्रेष्ठं च वेद ज्येष्ठश्च ह वै श्रेष्ठश्च भवति प्राणो वाव ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च ॥ १ ॥
yo ha vai jyeṣṭhaṃ ca śreṣṭhaṃ ca veda jyeṣṭhaśca ha vai śreṣṭhaśca bhavati prāṇo vāva jyeṣṭhaśca śreṣṭhaśca || 1 ||
Yo ha vai jyeshtham cha shreshtham cha veda jyeshthashcha ha vai shreshthashcha bhavati praano vaava jyeshthashcha shreshthashcha || 1 ||
जो ज्येष्ठ और श्रेष्ठ को जानता है, वह अपने लोगों में ज्येष्ठ और श्रेष्ठ होता है। प्राण ही ज्येष्ठ और श्रेष्ठ है।
He who knows the eldest and the best becomes the eldest and the best. Breath is the eldest and the best.
यो ह वै वसिष्ठं वेद वसिष्ठो ह स्वानां भवति वाग्वाव वसिष्ठः ॥ २ ॥
yo ha vai vasiṣṭhaṃ veda vasiṣṭho ha svānāṃ bhavati vāgvāva vasiṣṭhaḥ || 2 ||
Yo ha vai vasishtham veda vasishtho ha svaanaam bhavati vaagvaava vasishthah || 2 ||
जो वसिष्ठ (सबसे अधिक बसाने वाले) को जानता है, वह अपने लोगों में वसिष्ठ होता है। वाणी ही वसिष्ठ है।
He who knows the richest becomes the richest among his own. Speech is the richest.
यो ह वै प्रतिष्ठां वेद प्रति ह तिष्ठत्यस्मिँश्च लोकेऽमुष्मिँश्च चक्षुर्वाव प्रतिष्ठा ॥ ३ ॥
yo ha vai pratiṣṭhāṃ veda prati ha tiṣṭhatyasmiṃśca loke'muṣmiṃśca cakṣurvāva pratiṣṭhā || 3 ||
Yo ha vai pratishthaam veda prati ha tishthatyasmimshcha loke'mushmimshcha chakshurvaava pratishthaa || 3 ||
जो प्रतिष्ठा को जानता है, वह इस लोक और उस लोक — दोनों में प्रतिष्ठित होता है। चक्षु ही प्रतिष्ठा है।
He who knows the firm ground stands firm in this world and in the next. The eye is the firm ground.
यो ह वै सम्पदं वेद सँहास्मै कामाः पद्यन्ते दैवाश्च मानुषाश्च श्रोत्रं वाव सम्पत् ॥ ४ ॥
yo ha vai sampadaṃ veda saṃhāsmai kāmāḥ padyante daivāśca mānuṣāśca śrotraṃ vāva sampat || 4 ||
Yo ha vai sampadam veda samhaasmai kaamaah padyante daivaashcha maanushaashcha shrotram vaava sampat || 4 ||
जो सम्पद् को जानता है, उसकी दैवी और मानुषी — दोनों कामनाएँ सिद्ध होती हैं। श्रोत्र ही सम्पद् है।
He who knows attainment has his desires attained, both divine and human. Hearing is attainment.
यो ह वा आयतनं वेदायतनँ ह स्वानां भवति मनो ह वा आयतनम् ॥ ५ ॥
yo ha vā āyatanaṃ vedāyatanaṃ ha svānāṃ bhavati mano ha vā āyatanam || 5 ||
Yo ha vaa aayatanam vedaayatanam ha svaanaam bhavati mano ha vaa aayatanam || 5 ||
जो आयतन (आश्रय) को जानता है, वह अपने लोगों का आश्रय होता है। मन ही आयतन है।
He who knows the abode becomes an abode for his own. The mind is the abode.
अथ ह प्राणा अहँश्रेयसि व्यूदिरेऽहँश्रेयानस्म्यहँ श्रेयानस्मीति ॥ ६ ॥
atha ha prāṇā ahaṃśreyasi vyūdire'haṃśreyānasmyahaṃ śreyānasmīti || 6 ||
Atha ha praanaa ahamshreyasi vyuudire'hamshreyaanasmyaham shreyaanasmiiti || 6 ||
एक बार प्राणों में यह विवाद हुआ कि कौन श्रेष्ठ है: 'मैं श्रेष्ठ हूँ, मैं श्रेष्ठ हूँ।'
Once the vital functions fell to disputing which of them was the best: 'I am the best,' 'No, I am the best.'
ते ह प्राणाः प्रजापतिं पितरमेत्योचुर्भगवन्को नः श्रेष्ठ इति तान्होवाच यस्मिन्व उत्क्रान्ते शरीरं पापिष्ठतरमिव दृश्येत स वः श्रेष्ठ इति ॥ ७ ॥
te ha prāṇāḥ prajāpatiṃ pitarametyocurbhagavanko naḥ śreṣṭha iti tānhovāca yasminva utkrānte śarīraṃ pāpiṣṭhataramiva dṛśyeta sa vaḥ śreṣṭha iti || 7 ||
Te ha praanaah prajaapatim pitarametyochurbhagavanko nah shreshtha iti taanhovaacha yasminva utkraante shariiram paapishthataramiva drishyeta sa vah shreshtha iti || 7 ||
वे प्राण अपने पिता प्रजापति के पास जाकर बोले, 'भगवन्! हममें कौन श्रेष्ठ है?' उन्होंने कहा, 'जिसके निकल जाने पर शरीर अधिक बुरी दशा में दिखाई दे, वही तुममें श्रेष्ठ है।'
The vital functions went to their father Prajāpati and asked, 'Sir, which of us is the best?' He said to them, 'That one is the best on whose departure the body looks the worse for it.'
सा ह वागुच्चक्राम सा संवत्सरं प्रोष्य पर्येत्योवाच कथमशकतर्ते मज्जीवितुमिति यथा कला अवदन्तः प्राणन्तः प्राणेन पश्यन्तश्चक्षुषा शृण्वन्तः श्रोत्रेण ध्यायन्तो मनसैवमिति प्रविवेश ह वाक् ॥ ८ ॥
sā ha vāguccakrāma sā saṃvatsaraṃ proṣya paryetyovāca kathamaśakatarte majjīvitumiti yathā kalā avadantaḥ prāṇantaḥ prāṇena paśyantaścakṣuṣā śṛṇvantaḥ śrotreṇa dhyāyanto manasaivamiti praviveśa ha vāk || 8 ||
Saa ha vaaguchchakraama saa samvatsaram proshya paryetyovaacha kathamashakatarte majjiivitumiti yathaa kalaa avadantah praanantah praanena pashyantashchakshushaa shrinvantah shrotrena dhyaayanto manasaivamiti pravivesha ha vaak || 8 ||
वाणी निकल गई। एक वर्ष बाहर रहकर वह लौटी और बोली, 'तुम मेरे बिना कैसे जी सके?' उन्होंने कहा, 'जैसे गूँगे बिना बोले, पर प्राण से साँस लेते हुए, आँख से देखते हुए, कान से सुनते हुए और मन से सोचते हुए जीते हैं — वैसे ही।' तब वाणी भीतर लौट आई।
Speech went out. After staying away a year it came back and said, 'How could you live without me?' They said, 'As the dumb live — not speaking, but breathing with the breath, seeing with the eye, hearing with the ear and thinking with the mind.' And speech went back in.
चक्षुर्होच्चक्राम तत्संवत्सरं प्रोष्य पर्येत्योवाच कथमशकतर्ते मज्जीवितुमिति यथान्धा अपश्यन्तः प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा शृण्वन्तः श्रोत्रेण ध्यायन्तो मनसैवमिति प्रविवेश ह चक्षुः ॥ ९ ॥
cakṣurhoccakrāma tatsaṃvatsaraṃ proṣya paryetyovāca kathamaśakatarte majjīvitumiti yathāndhā apaśyantaḥ prāṇantaḥ prāṇena vadanto vācā śṛṇvantaḥ śrotreṇa dhyāyanto manasaivamiti praviveśa ha cakṣuḥ || 9 ||
Chakshurhochchakraama tatsamvatsaram proshya paryetyovaacha kathamashakatarte majjiivitumiti yathaandhaa apashyantah praanantah praanena vadanto vaachaa shrinvantah shrotrena dhyaayanto manasaivamiti pravivesha ha chakshuh || 9 ||
चक्षु निकल गया। एक वर्ष बाहर रहकर वह लौटा और बोला, 'तुम मेरे बिना कैसे जी सके?' उन्होंने कहा, 'जैसे अन्धे बिना देखे, पर प्राण से साँस लेते हुए, वाणी से बोलते हुए, कान से सुनते हुए और मन से सोचते हुए जीते हैं — वैसे ही।' तब चक्षु भीतर लौट आया।
The eye went out. After staying away a year it came back and said, 'How could you live without me?' They said, 'As the blind live — not seeing, but breathing with the breath, speaking with speech, hearing with the ear and thinking with the mind.' And the eye went back in.
श्रोत्रँ होच्चक्राम तत्संवत्सरं प्रोष्य पर्येत्योवाच कथमशकतर्ते मज्जीवितुमिति यथा बधिरा अशृण्वन्तः प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पश्यन्तश्चक्षुषा ध्यायन्तो मनसैवमिति प्रविवेश ह श्रोत्रम् ॥ १० ॥
śrotraṃ hoccakrāma tatsaṃvatsaraṃ proṣya paryetyovāca kathamaśakatarte majjīvitumiti yathā badhirā aśṛṇvantaḥ prāṇantaḥ prāṇena vadanto vācā paśyantaścakṣuṣā dhyāyanto manasaivamiti praviveśa ha śrotram || 10 ||
Shrotram hochchakraama tatsamvatsaram proshya paryetyovaacha kathamashakatarte majjiivitumiti yathaa badhiraa ashrinvantah praanantah praanena vadanto vaachaa pashyantashchakshushaa dhyaayanto manasaivamiti pravivesha ha shrotram || 10 ||
श्रोत्र निकल गया। एक वर्ष बाहर रहकर वह लौटा और बोला, 'तुम मेरे बिना कैसे जी सके?' उन्होंने कहा, 'जैसे बहरे बिना सुने, पर प्राण से साँस लेते हुए, वाणी से बोलते हुए, आँख से देखते हुए और मन से सोचते हुए जीते हैं — वैसे ही।' तब श्रोत्र भीतर लौट आया।
Hearing went out. After staying away a year it came back and said, 'How could you live without me?' They said, 'As the deaf live — not hearing, but breathing with the breath, speaking with speech, seeing with the eye and thinking with the mind.' And hearing went back in.
मनो होच्चक्राम तत्संवत्सरं प्रोष्य पर्येत्योवाच कथमशकतर्ते मज्जीवितुमिति यथा बाला अमनसः प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पश्यन्तश्चक्षुषा शृण्वन्तः श्रोत्रेणैवमिति प्रविवेश ह मनः ॥ ११ ॥
mano hoccakrāma tatsaṃvatsaraṃ proṣya paryetyovāca kathamaśakatarte majjīvitumiti yathā bālā amanasaḥ prāṇantaḥ prāṇena vadanto vācā paśyantaścakṣuṣā śṛṇvantaḥ śrotreṇaivamiti praviveśa ha manaḥ || 11 ||
Mano hochchakraama tatsamvatsaram proshya paryetyovaacha kathamashakatarte majjiivitumiti yathaa baalaa amanasah praanantah praanena vadanto vaachaa pashyantashchakshushaa shrinvantah shrotrenaivamiti pravivesha ha manah || 11 ||
मन निकल गया। एक वर्ष बाहर रहकर वह लौटा और बोला, 'तुम मेरे बिना कैसे जी सके?' उन्होंने कहा, 'जैसे बालक बिना पूर्ण मन के, पर प्राण से साँस लेते हुए, वाणी से बोलते हुए, आँख से देखते हुए और कान से सुनते हुए जीते हैं — वैसे ही।' तब मन भीतर लौट आया।
The mind went out. After staying away a year it came back and said, 'How could you live without me?' They said, 'As little children live — without a formed mind, but breathing with the breath, speaking with speech, seeing with the eye and hearing with the ear.' And the mind went back in.
अथ ह प्राण उच्चिक्रमिषन्स यथा सुहयः पड्वीशशङ्कून्संखिदेदेवमितरान्प्राणान्समखिदत्तँहाभिसमेत्योचुर्भगवन्नेधि त्वं नः श्रेष्ठोऽसि मोत्क्रमीरिति ॥ १२ ॥
atha ha prāṇa uccikramiṣansa yathā suhayaḥ paḍvīśaśaṅkūnsaṃkhidedevamitarānprāṇānsamakhidattaṃhābhisametyocurbhagavannedhi tvaṃ naḥ śreṣṭho'si motkramīriti || 12 ||
Atha ha praana uchchikramishansa yathaa suhayah padviishashankuunsamkhidedevamitaraanpraanaansamakhidattamhaabhisametyochurbhagavannedhi tvam nah shreshtho'si motkramiiriti || 12 ||
तब प्राण निकलने को हुआ; और जैसे कोई उत्तम घोड़ा अपनी खूँटियाँ उखाड़ देता है, वैसे ही उसने अन्य प्राणों को उखाड़ डाला। वे उसके पास आकर बोले, 'भगवन्! आप ही रहिए; आप ही हममें श्रेष्ठ हैं, मत निकलिए।'
Then breath was about to go out; and as a fine horse pulls up the pegs of its tether, so it pulled up the other vital functions. They came to it and said, 'Sir, stay with us; you are the best of us — do not go out.'
अथ हैनं वागुवाच यदहं वसिष्ठोऽस्मि त्वं तद्वसिष्ठोऽसीत्यथ हैनं चक्षुरुवाच यदहं प्रतिष्ठास्मि त्वं तत्प्रतिष्ठासीति ॥ १३ ॥
atha hainaṃ vāguvāca yadahaṃ vasiṣṭho'smi tvaṃ tadvasiṣṭho'sītyatha hainaṃ cakṣuruvāca yadahaṃ pratiṣṭhāsmi tvaṃ tatpratiṣṭhāsīti || 13 ||
Atha hainam vaaguvaacha yadaham vasishtho'smi tvam tadvasishtho'siityatha hainam chakshuruvaacha yadaham pratishthaasmi tvam tatpratishthaasiiti || 13 ||
तब वाणी ने उससे कहा, 'जो मैं वसिष्ठ हूँ, वह वसिष्ठत्व तुम्हारा है।' और चक्षु ने कहा, 'जो मैं प्रतिष्ठा हूँ, वह प्रतिष्ठा तुम्हारी है।'
Then speech said to it, 'The richness that is mine is yours.' And the eye said to it, 'The firm ground that is mine is yours.'
अथ हैनँश्रोत्रमुवाच यदहं सम्पदस्मि त्वं तत्सम्पदसीत्यथ हैनं मन उवाच यदहमायतनमस्मि त्वं तदायतनमसीति ॥ १४ ॥
atha hainaṃśrotramuvāca yadahaṃ sampadasmi tvaṃ tatsampadasītyatha hainaṃ mana uvāca yadahamāyatanamasmi tvaṃ tadāyatanamasīti || 14 ||
Atha hainamshrotramuvaacha yadaham sampadasmi tvam tatsampadasiityatha hainam mana uvaacha yadahamaayatanamasmi tvam tadaayatanamasiiti || 14 ||
और श्रोत्र ने कहा, 'जो मैं सम्पद् हूँ, वह सम्पद् तुम्हारी है।' और मन ने कहा, 'जो मैं आयतन हूँ, वह आयतन तुम्हारा है।'
And hearing said to it, 'The attainment that is mine is yours.' And the mind said to it, 'The abode that is mine is yours.'
न वै वाचो न चक्षूँषि न श्रोत्राणि न मनाँसीत्याचक्षते प्राणा इत्येवाचक्षते प्राणो ह्येवैतानि सर्वाणि भवति ॥ १५ ॥
na vai vāco na cakṣūṃṣi na śrotrāṇi na manāṃsītyācakṣate prāṇā ityevācakṣate prāṇo hyevaitāni sarvāṇi bhavati || 15 ||
Na vai vaacho na chakshuumshi na shrotraani na manaamsiityaachakshate praanaa ityevaachakshate praano hyevaitaani sarvaani bhavati || 15 ||
इसीलिए लोग इन्हें 'वाणियाँ', 'चक्षु', 'श्रोत्र' या 'मन' नहीं कहते; 'प्राण' ही कहते हैं — क्योंकि प्राण ही ये सब हो जाता है।
That is why people do not call them speech, or eyes, or ears, or minds, but call them all breaths; for breath alone becomes all of these.
↑ All sectionsद्वितीयः खण्डः · Khaṇḍa 5.2 — The Mash and the Wish
स होवाच किं मेऽन्नं भविष्यतीति यत्किञ्चिदिदमा श्वभ्य आ शकुनिभ्य इति होचुस्तद्वा एतदनस्यान्नमनो ह वै नाम प्रत्यक्षं न ह वा एवंविदि किञ्चनानन्नं भवतीति ॥ १ ॥
sa hovāca kiṃ me'nnaṃ bhaviṣyatīti yatkiñcididamā śvabhya ā śakunibhya iti hocustadvā etadanasyānnamano ha vai nāma pratyakṣaṃ na ha vā evaṃvidi kiñcanānannaṃ bhavatīti || 1 ||
Sa hovaacha kim me'nnam bhavishyatiiti yatkinchididamaa shvabhya aa shakunibhya iti hochustadvaa etadanasyaannamano ha vai naama pratyaksham na ha vaa evamvidi kinchanaanannam bhavatiiti || 1 ||
उसने पूछा, 'मेरा अन्न क्या होगा?' उन्होंने कहा, 'जो कुछ भी यहाँ है — कुत्तों और पक्षियों तक का अन्न।' यही 'अन' का अन्न है; प्राण का प्रत्यक्ष नाम 'अन' है। जो ऐसा जानता है, उसके लिए कुछ भी अनन्न नहीं रहता।
It asked, 'What will my food be?' They said, 'Whatever there is here — down to the food of dogs and birds.' That is the food of ana; and ana is the plain name of breath. For one who knows this, nothing at all is not food.
स होवाच किं मे वासो भविष्यतीत्याप इति होचुस्तस्माद्वा एतदशिष्यन्तः पुरस्ताच्चोपरिष्टाच्चाद्भिः परिदधति लम्भुको ह वासो भवत्यनग्नो ह भवति ॥ २ ॥
sa hovāca kiṃ me vāso bhaviṣyatītyāpa iti hocustasmādvā etadaśiṣyantaḥ purastāccopariṣṭāccādbhiḥ paridadhati lambhuko ha vāso bhavatyanagno ha bhavati || 2 ||
Sa hovaacha kim me vaaso bhavishyatiityaapa iti hochustasmaadvaa etadashishyantah purastaachchoparishtaachchaadbhih paridadhati lambhuko ha vaaso bhavatyanagno ha bhavati || 2 ||
उसने पूछा, 'मेरा वस्त्र क्या होगा?' उन्होंने कहा, 'जल।' इसीलिए भोजन करने से पहले और बाद में जल से आचमन करते हैं; इस प्रकार प्राण को वस्त्र मिल जाता है और वह नग्न नहीं रहता।
It asked, 'What will my garment be?' They said, 'Water.' That is why, when people are about to eat, they surround the food with water before and after: thus breath obtains a garment and is not left naked.
तद्धैतत्सत्यकामो जाबालो गोश्रुतये वैयाघ्रपद्यायोक्त्वोवाच यद्यप्येनच्छुष्काय स्थाणवे ब्रूयाज्जायेरन्नेवास्मिञ्छाखाः प्ररोहेयुः पलाशानीति ॥ ३ ॥
taddhaitatsatyakāmo jābālo gośrutaye vaiyāghrapadyāyoktvovāca yadyapyenacchuṣkāya sthāṇave brūyājjāyerannevāsmiñchākhāḥ praroheyuḥ palāśānīti || 3 ||
Taddhaitatsatyakaamo jaabaalo goshrutaye vaiyaaghrapadyaayoktvovaacha yadyapyenachchhushkaaya sthaanave bruuyaajjaayerannevaasminchhaakhaah praroheyuh palaashaaniiti || 3 ||
यही विद्या सत्यकाम जाबाल ने गोश्रुति वैयाघ्रपद्य को बताकर कहा, 'यदि कोई इसे सूखे ठूँठ से भी कहे, तो उसमें भी शाखाएँ फूट आएँ और पत्ते निकल आएँ।'
Satyakāma Jābāla taught this to Gośruti Vaiyāghrapadya and said, 'If one were to tell this even to a dry stump, branches would spring from it and leaves would sprout.'
अथ यदि महज्जिगमिषेदमावास्यायां दीक्षित्वा पौर्णमास्याँ रात्रौ सर्वौषधस्य मन्थं दधिमधुनोरुपमथ्य ज्येष्ठाय श्रेष्ठाय स्वाहेत्यग्नावाज्यस्य हुत्वा मन्थे सम्पातमवनयेत् ॥ ४ ॥
atha yadi mahajjigamiṣedamāvāsyāyāṃ dīkṣitvā paurṇamāsyāṃ rātrau sarvauṣadhasya manthaṃ dadhimadhunorupamathya jyeṣṭhāya śreṣṭhāya svāhetyagnāvājyasya hutvā manthe sampātamavanayet || 4 ||
Atha yadi mahajjigamishedamaavaasyaayaam diikshitvaa paurnamaasyaam raatrau sarvaushadhasya mantham dadhimadhunorupamathya jyeshthaaya shreshthaaya svaahetyagnaavaajyasya hutvaa manthe sampaatamavanayet || 4 ||
अब यदि कोई महान् पद पाना चाहे, तो अमावस्या को दीक्षा लेकर पूर्णिमा की रात में सब ओषधियों का मन्थ दही और मधु में मथकर तैयार करे; 'ज्येष्ठाय श्रेष्ठाय स्वाहा' कहकर अग्नि में घी की आहुति देकर बचा हुआ मन्थ में डाल दे।
Now if a man wishes to attain something great, let him be consecrated on the new-moon day, and on the full-moon night let him stir a mash of all herbs in curds and honey; let him offer clarified butter in the fire with 'To the eldest and the best, svāhā,' and pour the remainder into the mash.
वसिष्ठाय स्वाहेत्यग्नावाज्यस्य हुत्वा मन्थे सम्पातमवनयेत्प्रतिष्ठायै स्वाहेत्यग्नावाज्यस्य हुत्वा मन्थे सम्पातमवनयेत्सम्पदे स्वाहेत्यग्नावाज्यस्य हुत्वा मन्थे सम्पातमवनयेदायतनाय स्वाहेत्यग्नावाज्यस्य हुत्वा मन्थे सम्पातमवनयेत् ॥ ५ ॥
vasiṣṭhāya svāhetyagnāvājyasya hutvā manthe sampātamavanayetpratiṣṭhāyai svāhetyagnāvājyasya hutvā manthe sampātamavanayetsampade svāhetyagnāvājyasya hutvā manthe sampātamavanayedāyatanāya svāhetyagnāvājyasya hutvā manthe sampātamavanayet || 5 ||
Vasishthaaya svaahetyagnaavaajyasya hutvaa manthe sampaatamavanayetpratishthaayai svaahetyagnaavaajyasya hutvaa manthe sampaatamavanayetsampade svaahetyagnaavaajyasya hutvaa manthe sampaatamavanayedaayatanaaya svaahetyagnaavaajyasya hutvaa manthe sampaatamavanayet || 5 ||
'वसिष्ठाय स्वाहा' कहकर घी की आहुति देकर बचा हुआ मन्थ में डाले; 'प्रतिष्ठायै स्वाहा' कहकर वैसे ही करे; 'सम्पदे स्वाहा' कहकर वैसे ही; और 'आयतनाय स्वाहा' कहकर वैसे ही करे।
With 'To the richest, svāhā' let him offer clarified butter and pour the remainder into the mash; with 'To the firm ground, svāhā' likewise; with 'To attainment, svāhā' likewise; and with 'To the abode, svāhā' likewise.
अथ प्रतिसृप्याञ्जलौ मन्थमाधाय जपत्यमो नामास्यमा हि ते सर्वमिदँ स हि ज्येष्ठः श्रेष्ठो राजाधिपतिः स मा ज्यैष्ठ्यँ श्रैष्ठ्यँ राज्यमाधिपत्यं गमयत्वहमेवेदँ सर्वमसानीति ॥ ६ ॥
atha pratisṛpyāñjalau manthamādhāya japatyamo nāmāsyamā hi te sarvamidaṃ sa hi jyeṣṭhaḥ śreṣṭho rājādhipatiḥ sa mā jyaiṣṭhyaṃ śraiṣṭhyaṃ rājyamādhipatyaṃ gamayatvahamevedaṃ sarvamasānīti || 6 ||
Atha pratisripyaanjalau manthamaadhaaya japatyamo naamaasyamaa hi te sarvamidam sa hi jyeshthah shreshtho raajaadhipatih sa maa jyaishthyam shraishthyam raajyamaadhipatyam gamayatvahamevedam sarvamasaaniiti || 6 ||
फिर पीछे हटकर, अञ्जलि में मन्थ लेकर वह जपे: 'तेरा नाम अम है, क्योंकि यह सब तुझमें है; तू ही ज्येष्ठ, श्रेष्ठ, राजा और अधिपति है। वह मुझे ज्येष्ठता, श्रेष्ठता, राज्य और आधिपत्य तक पहुँचाए; मैं ही यह सब हो जाऊँ।'
Then, drawing back and holding the mash in his cupped hands, let him murmur: 'Your name is ama, for all this is in you. You are the eldest, the best, the king, the overlord. May he bring me to the state of the eldest, of the best, to kingship and overlordship; may I become all this.'
अथ खल्वेतयर्चा पच्छ आचामति तत्सवितुर्वृणीम इत्याचामति वयं देवस्य भोजनमित्याचामति श्रेष्ठँ सर्वधातममित्याचामति तुरं भगस्य धीमहीति सर्वं पिबति ॥ ७ ॥
atha khalvetayarcā paccha ācāmati tatsaviturvṛṇīma ityācāmati vayaṃ devasya bhojanamityācāmati śreṣṭhaṃ sarvadhātamamityācāmati turaṃ bhagasya dhīmahīti sarvaṃ pibati || 7 ||
Atha khalvetayarchaa pachchha aachaamati tatsaviturvriniima ityaachaamati vayam devasya bhojanamityaachaamati shreshtham sarvadhaatamamityaachaamati turam bhagasya dhiimahiiti sarvam pibati || 7 ||
फिर वह इस ऋचा के पद-पद से आचमन करता है: 'सवितु का वह हम वरण करते हैं' — आचमन; 'हम देव का भोजन' — आचमन; 'श्रेष्ठ, सर्वपोषक' — आचमन; 'भग की शीघ्र शक्ति का हम ध्यान करें' — और सब पी जाता है।
Then he sips, foot by foot, with this verse: 'That of Savitṛ we choose' — he sips; 'we, the food of the god' — he sips; 'the best, the all-sustaining' — he sips; 'may we meditate on the swift power of Bhaga' — and he drinks it all.
निर्णिज्य कँसं चमसं वा पश्चादग्नेः संविशति चर्मणि वा स्थण्डिले वा वाचंयमोऽप्रसाहः स यदि स्त्रियं पश्येत्समृद्धं कर्मेति विद्यात् ॥ ८ ॥
nirṇijya kaṃsaṃ camasaṃ vā paścādagneḥ saṃviśati carmaṇi vā sthaṇḍile vā vācaṃyamo'prasāhaḥ sa yadi striyaṃ paśyetsamṛddhaṃ karmeti vidyāt || 8 ||
Nirnijya kamsam chamasam vaa pashchaadagneh samvishati charmani vaa sthandile vaa vaachamyamo'prasaahah sa yadi striyam pashyetsamriddham karmeti vidyaat || 8 ||
पात्र या चमस को धोकर वह अग्नि के पीछे चर्म पर या भूमि पर लेट जाए, वाणी को संयत रखे और अशान्त न हो। यदि उसे स्वप्न में स्त्री दिखाई दे, तो जाने कि कर्म सिद्ध हुआ।
Having washed the cup or ladle, let him lie down behind the fire on a skin or on the bare ground, keeping silence and unagitated. If he then sees a woman in his dream, let him know that the rite has succeeded.
तदेष श्लोको यदा कर्मसु काम्येषु स्त्रियँ स्वप्नेषु पश्यन्ति समृद्धिं तत्र जानीयात्तस्मिन्स्वप्ननिदर्शने तस्मिन्स्वप्ननिदर्शने ॥ ९ ॥
tadeṣa śloko yadā karmasu kāmyeṣu striyaṃ svapneṣu paśyanti samṛddhiṃ tatra jānīyāttasminsvapnanidarśane tasminsvapnanidarśane || 9 ||
Tadesha shloko yadaa karmasu kaamyeshu striyam svapneshu pashyanti samriddhim tatra jaaniiyaattasminsvapnanidarshane tasminsvapnanidarshane || 9 ||
इस विषय में यह श्लोक है: 'जब कोई कामना-कर्मों में स्वप्न में स्त्री देखे, तब उस स्वप्न-दर्शन में सिद्धि जाने — उस स्वप्न-दर्शन में।'
On this there is this verse: 'When, in rites performed for a wish, one sees a woman in dreams, let him know success from that dream-vision — from that dream-vision.'
↑ All sectionsतृतीयः खण्डः · Khaṇḍa 5.3 — Five Questions for Śvetaketu
श्वेतकेतुर्हारुणेयः पञ्चालानाँ समितिमेयाय तँ ह प्रवाहणो जैवलिरुवाच कुमारानु त्वाशिषत्पितेत्यनु हि भगव इति ॥ १ ॥
śvetaketurhāruṇeyaḥ pañcālānāṃ samitimeyāya taṃ ha pravāhaṇo jaivaliruvāca kumārānu tvāśiṣatpitetyanu hi bhagava iti || 1 ||
Shvetaketurhaaruneyah panchaalaanaam samitimeyaaya tam ha pravaahano jaivaliruvaacha kumaaraanu tvaashishatpitetyanu hi bhagava iti || 1 ||
श्वेतकेतु आरुणेय पञ्चालों की सभा में गया। प्रवाहण जैवलि ने उससे कहा, 'कुमार! क्या तुझे तेरे पिता ने शिक्षा दी है?' 'हाँ भगवन्' — उसने कहा।
Śvetaketu Āruṇeya went to the assembly of the Pañcālas. Pravāhaṇa Jaivali said to him, 'Young man, has your father taught you?' 'He has, sir,' he said.
वेत्थ यदितोऽधि प्रजाः प्रयन्तीति न भगव इति वेत्थ यथा पुनरावर्तन्त३ इति न भगव इति वेत्थ पथोर्देवयानस्य पितृयाणस्य च व्यावर्तना३ इति न भगव इति ॥ २ ॥
vettha yadito'dhi prajāḥ prayantīti na bhagava iti vettha yathā punarāvartanta3 iti na bhagava iti vettha pathordevayānasya pitṛyāṇasya ca vyāvartanā3 iti na bhagava iti || 2 ||
Vettha yadito'dhi prajaah prayantiiti na bhagava iti vettha yathaa punaraavartanta3 iti na bhagava iti vettha pathordevayaanasya pitriyaanasya cha vyaavartanaa3 iti na bhagava iti || 2 ||
'क्या तू जानता है कि यहाँ से प्रजाएँ कहाँ जाती हैं?' 'नहीं भगवन्।' 'क्या तू जानता है कि वे कैसे लौटती हैं?' 'नहीं भगवन्।' 'क्या तू जानता है कि देवयान और पितृयाण — ये दो मार्ग कहाँ अलग होते हैं?' 'नहीं भगवन्।'
'Do you know where creatures go from here?' 'No, sir.' 'Do you know how they return?' 'No, sir.' 'Do you know where the path of the gods and the path of the fathers part?' 'No, sir.'
वेत्थ यथासौ लोको न सम्पूर्यत३ इति न भगव इति वेत्थ यथा पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्तीति नैव भगव इति ॥ ३ ॥
vettha yathāsau loko na sampūryata3 iti na bhagava iti vettha yathā pañcamyāmāhutāvāpaḥ puruṣavacaso bhavantīti naiva bhagava iti || 3 ||
Vettha yathaasau loko na sampuuryata3 iti na bhagava iti vettha yathaa panchamyaamaahutaavaapah purushavachaso bhavantiiti naiva bhagava iti || 3 ||
'क्या तू जानता है कि वह लोक क्यों नहीं भरता?' 'नहीं भगवन्।' 'क्या तू जानता है कि पाँचवीं आहुति में जल किस प्रकार पुरुष-वाणी वाला हो जाता है?' 'नहीं, भगवन्, यह भी नहीं।'
'Do you know why that world yonder does not become full?' 'No, sir.' 'Do you know how at the fifth offering the waters come to speak with a human voice?' 'No indeed, sir.'
अथानु किमनुशिष्ठोऽवोचथा यो हीमानि न विद्यात्कथँ सोऽनुशिष्टो ब्रुवीतेति स हायस्तः पितुरर्धमेयाय तँ होवाचाननुशिष्य वाव किल मा भगवानब्रवीदनु त्वाशिषमिति ॥ ४ ॥
athānu kimanuśiṣṭho'vocathā yo hīmāni na vidyātkathaṃ so'nuśiṣṭo bruvīteti sa hāyastaḥ piturardhameyāya taṃ hovācānanuśiṣya vāva kila mā bhagavānabravīdanu tvāśiṣamiti || 4 ||
Athaanu kimanushishtho'vochathaa yo hiimaani na vidyaatkatham so'nushishto bruviiteti sa haayastah piturardhameyaaya tam hovaachaananushishya vaava kila maa bhagavaanabraviidanu tvaashishamiti || 4 ||
'तो फिर तूने कैसे कहा कि तुझे शिक्षा दी गई है? जो इन बातों को न जाने, वह अपने को शिक्षित कैसे कहे?' वह दुखी होकर पिता के पास गया और बोला, 'भगवन्! आपने मुझे बिना पढ़ाए ही कह दिया कि मैंने तुझे पढ़ा दिया है।'
'Then how could you say you had been taught? How can one who does not know these things say he has been taught?' Distressed, he went back to his father and said, 'Sir, you told me you had taught me, when in truth you had not.'
पञ्च मा राजन्यबन्धुः प्रश्नानप्राक्षीत्तेषां नैकञ्चनाशकं विवक्तुमिति स होवाच यथा मा त्वं तदैतानवदो यथाहमेषां नैकञ्चन वेद यद्यहमिमानवेदिष्यं कथं ते नावक्ष्यमिति ॥ ५ ॥
pañca mā rājanyabandhuḥ praśnānaprākṣītteṣāṃ naikañcanāśakaṃ vivaktumiti sa hovāca yathā mā tvaṃ tadaitānavado yathāhameṣāṃ naikañcana veda yadyahamimānavediṣyaṃ kathaṃ te nāvakṣyamiti || 5 ||
Pancha maa raajanyabandhuh prashnaanapraakshiitteshaam naikanchanaashakam vivaktumiti sa hovaacha yathaa maa tvam tadaitaanavado yathaahameshaam naikanchana veda yadyahamimaanavedishyam katham te naavakshyamiti || 5 ||
'उस राजन्यबन्धु ने मुझसे पाँच प्रश्न पूछे और मैं उनमें से एक का भी उत्तर न दे सका।' पिता ने कहा, 'जैसे तूने मुझे ये प्रश्न बताए, वैसे ही मैं भी इनमें से एक को नहीं जानता। यदि मैं इन्हें जानता, तो तुझे क्यों न बताता?'
'That kinsman of kings asked me five questions, and I could not answer even one of them.' The father said, 'As you have told me these questions, so I too do not know a single one of them. Had I known them, how could I not have taught you?'
स ह गौतमो राज्ञोऽर्धमेयाय तस्मै ह प्राप्तायार्हाञ्चकार स ह प्रातः सभाग उदेयाय तँ होवाच मानुषस्य भगवन्गौतम वित्तस्य वरं वृणीथा इति स होवाच तवैव राजन्मानुषं वित्तं यामेव कुमारस्यान्ते वाचमभाषथास्तामेव मे ब्रूहीति स ह कृच्छ्री बभूव ॥ ६ ॥
sa ha gautamo rājño'rdhameyāya tasmai ha prāptāyārhāñcakāra sa ha prātaḥ sabhāga udeyāya taṃ hovāca mānuṣasya bhagavangautama vittasya varaṃ vṛṇīthā iti sa hovāca tavaiva rājanmānuṣaṃ vittaṃ yāmeva kumārasyānte vācamabhāṣathāstāmeva me brūhīti sa ha kṛcchrī babhūva || 6 ||
Sa ha gautamo raajno'rdhameyaaya tasmai ha praaptaayaarhaanchakaara sa ha praatah sabhaaga udeyaaya tam hovaacha maanushasya bhagavangautama vittasya varam vriniithaa iti sa hovaacha tavaiva raajanmaanusham vittam yaameva kumaarasyaante vaachamabhaashathaastaameva me bruuhiiti sa ha krichchhrii babhuuva || 6 ||
तब गौतम राजा के पास गया। पहुँचने पर राजा ने उसका सत्कार किया। प्रातःकाल राजसभा में जाने पर राजा ने कहा, 'भगवन् गौतम! मानुषी सम्पत्ति में से कोई वर माँगिए।' उसने कहा, 'राजन्! मानुषी सम्पत्ति तुम्हारे ही पास रहे; जो वचन तुमने कुमार से कहे थे, वही मुझे बताओ।' राजा असमंजस में पड़ गया।
Then Gautama went to the king. On his arrival the king received him with honour. In the morning, when the king came out to the assembly, he said, 'Sir Gautama, choose a boon from among human riches.' Gautama said, 'Keep human riches for yourself, O king; tell me only those words you spoke to the boy.' The king was at a loss.
तँ ह चिरं वसेत्याज्ञापयाञ्चकार तँ होवाच यथा मा त्वं गौतमावदो यथेयं न प्राक्त्वत्तः पुरा विद्या ब्राह्मणान्गच्छति तस्मादु सर्वेषु लोकेषु क्षत्रस्यैव प्रशासनमभूदिति तस्मै होवाच ॥ ७ ॥
taṃ ha ciraṃ vasetyājñāpayāñcakāra taṃ hovāca yathā mā tvaṃ gautamāvado yatheyaṃ na prāktvattaḥ purā vidyā brāhmaṇāngacchati tasmādu sarveṣu lokeṣu kṣatrasyaiva praśāsanamabhūditi tasmai hovāca || 7 ||
Tam ha chiram vasetyaajnaapayaanchakaara tam hovaacha yathaa maa tvam gautamaavado yatheyam na praaktvattah puraa vidyaa braahmanaangachchhati tasmaadu sarveshu lokeshu kshatrasyaiva prashaasanamabhuuditi tasmai hovaacha || 7 ||
उसने उससे कहा, 'बहुत समय तक यहीं रहिए।' फिर बोला, 'गौतम, जैसा तुमने कहा — यह विद्या तुमसे पहले ब्राह्मणों तक नहीं पहुँची थी; इसीलिए सब लोकों में इसका शासन क्षत्रिय के हाथ रहा है।' और फिर उसने उससे कहा:
He bade him stay a long while, and then said, 'Gautama, as you have said, this knowledge has never before you come to brāhmaṇas; and that is why in all the worlds the teaching of it has belonged to the kṣatriya.' And he said to him:
↑ All sectionsचतुर्थः खण्डः · Khaṇḍa 5.4 — The Fire of That World
असौ वाव लोको गौतमाग्निस्तस्यादित्य एव समिद्रश्मयो धूमोऽहरर्चिश्चन्द्रमा अङ्गारा नक्षत्राणि विस्फुलिङ्गाः ॥ १ ॥
asau vāva loko gautamāgnistasyāditya eva samidraśmayo dhūmo'hararciścandramā aṅgārā nakṣatrāṇi visphuliṅgāḥ || 1 ||
Asau vaava loko gautamaagnistasyaaditya eva samidrashmayo dhuumo'hararchishchandramaa angaaraa nakshatraani visphulingaah || 1 ||
'हे गौतम! वह लोक (द्युलोक) ही अग्नि है। आदित्य उसकी समिधा है, किरणें धुआँ, दिन ज्वाला, चन्द्रमा अङ्गार और नक्षत्र चिनगारियाँ हैं।
'That world yonder, Gautama, is a sacrificial fire. The sun is its fuel, the rays its smoke, the day its flame, the moon its embers and the lunar mansions its sparks.
तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः श्रद्धां जुह्वति तस्या अहुतेः सोमो राजा सम्भवति ॥ २ ॥
tasminnetasminnagnau devāḥ śraddhāṃ juhvati tasyā ahuteḥ somo rājā sambhavati || 2 ||
Tasminnetasminnagnau devaah shraddhaam juhvati tasyaa ahuteh somo raajaa sambhavati || 2 ||
'इसी अग्नि में देवता श्रद्धा की आहुति देते हैं; उस आहुति से सोम राजा उत्पन्न होता है।
'In this fire the gods offer faith; and from that offering King Soma is born.
↑ All sectionsपञ्चमः खण्डः · Khaṇḍa 5.5 — The Fire of the Rain-god
पर्जन्यो वाव गौतमाग्निस्तस्य वायुरेव समिदभ्रं धूमो विद्युदर्चिरशनिरङ्गाराह्रादनयो विस्फुलिङ्गाः ॥ १ ॥
parjanyo vāva gautamāgnistasya vāyureva samidabhraṃ dhūmo vidyudarciraśaniraṅgārāhrādanayo visphuliṅgāḥ || 1 ||
Parjanyo vaava gautamaagnistasya vaayureva samidabhram dhuumo vidyudarchirashanirangaaraahraadanayo visphulingaah || 1 ||
'हे गौतम! पर्जन्य ही अग्नि है। वायु उसकी समिधा है, मेघ धुआँ, विद्युत् ज्वाला, वज्र अङ्गार और ओलों की गड़गड़ाहट चिनगारियाँ हैं।
'The rain-god, Gautama, is a sacrificial fire. The wind is its fuel, the cloud its smoke, lightning its flame, the thunderbolt its embers and the rumbling its sparks.
तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः सोमँ राजानं जुह्वति तस्या आहुतेर्वर्षँ सम्भवति ॥ २ ॥
tasminnetasminnagnau devāḥ somaṃ rājānaṃ juhvati tasyā āhutervarṣaṃ sambhavati || 2 ||
Tasminnetasminnagnau devaah somam raajaanam juhvati tasyaa aahutervarsham sambhavati || 2 ||
'इसी अग्नि में देवता सोम राजा की आहुति देते हैं; उस आहुति से वर्षा उत्पन्न होती है।
'In this fire the gods offer King Soma; and from that offering rain is born.
↑ All sectionsषष्ठः खण्डः · Khaṇḍa 5.6 — The Fire of the Earth
पृथिवी वाव गौतमाग्निस्तस्याः संवत्सर एव समिदाकाशो धूमो रात्रिरर्चिर्दिशोऽङ्गारा अवान्तरदिशो विस्फुलिङ्गाः ॥ १ ॥
pṛthivī vāva gautamāgnistasyāḥ saṃvatsara eva samidākāśo dhūmo rātrirarcirdiśo'ṅgārā avāntaradiśo visphuliṅgāḥ || 1 ||
Prithivii vaava gautamaagnistasyaah samvatsara eva samidaakaasho dhuumo raatrirarchirdisho'ngaaraa avaantaradisho visphulingaah || 1 ||
'हे गौतम! पृथ्वी ही अग्नि है। संवत्सर उसकी समिधा है, आकाश धुआँ, रात्रि ज्वाला, दिशाएँ अङ्गार और अवान्तर दिशाएँ चिनगारियाँ हैं।
'The earth, Gautama, is a sacrificial fire. The year is its fuel, space its smoke, night its flame, the quarters its embers and the intermediate quarters its sparks.
तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवा वर्षं जुह्वति तस्या आहुतेरन्नँ सम्भवति ॥ २ ॥
tasminnetasminnagnau devā varṣaṃ juhvati tasyā āhuterannaṃ sambhavati || 2 ||
Tasminnetasminnagnau devaa varsham juhvati tasyaa aahuterannam sambhavati || 2 ||
'इसी अग्नि में देवता वर्षा की आहुति देते हैं; उस आहुति से अन्न उत्पन्न होता है।
'In this fire the gods offer rain; and from that offering food is born.
↑ All sectionsसप्तमः खण्डः · Khaṇḍa 5.7 — The Fire of a Man
पुरुषो वाव गौतमाग्निस्तस्य वागेव समित्प्राणो धूमो जिह्वार्चिश्चक्षुरङ्गाराः श्रोत्रं विस्फुलिङ्गाः ॥ १ ॥
puruṣo vāva gautamāgnistasya vāgeva samitprāṇo dhūmo jihvārciścakṣuraṅgārāḥ śrotraṃ visphuliṅgāḥ || 1 ||
Purusho vaava gautamaagnistasya vaageva samitpraano dhuumo jihvaarchishchakshurangaaraah shrotram visphulingaah || 1 ||
'हे गौतम! पुरुष ही अग्नि है। वाणी उसकी समिधा है, प्राण धुआँ, जिह्वा ज्वाला, चक्षु अङ्गार और श्रोत्र चिनगारियाँ हैं।
'A man, Gautama, is a sacrificial fire. Speech is its fuel, breath its smoke, the tongue its flame, the eye its embers and hearing its sparks.
तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवा अन्नं जुह्वति तस्या आहुते रेतः सम्भवति ॥ २ ॥
tasminnetasminnagnau devā annaṃ juhvati tasyā āhute retaḥ sambhavati || 2 ||
Tasminnetasminnagnau devaa annam juhvati tasyaa aahute retah sambhavati || 2 ||
'इसी अग्नि में देवता अन्न की आहुति देते हैं; उस आहुति से रेत (बीज) उत्पन्न होता है।
'In this fire the gods offer food; and from that offering seed is born.
↑ All sectionsअष्टमः खण्डः · Khaṇḍa 5.8 — The Fire of a Woman
योषा वाव गौतमाग्निस्तस्या उपस्थ एव समिद्यदुपमन्त्रयते स धूमो योनिरर्चिर्यदन्तः करोति तेऽङ्गारा अभिनन्दा विस्फुलिङ्गाः ॥ १ ॥
yoṣā vāva gautamāgnistasyā upastha eva samidyadupamantrayate sa dhūmo yonirarciryadantaḥ karoti te'ṅgārā abhinandā visphuliṅgāḥ || 1 ||
Yoshaa vaava gautamaagnistasyaa upastha eva samidyadupamantrayate sa dhuumo yonirarchiryadantah karoti te'ngaaraa abhinandaa visphulingaah || 1 ||
'हे गौतम! स्त्री ही अग्नि है। उसका शरीर ही समिधा है, आमन्त्रण धुआँ, योनि ज्वाला, भीतर का संयोग अङ्गार और आनन्द चिनगारियाँ हैं।
'A woman, Gautama, is a sacrificial fire. Her body is its fuel, the invitation its smoke, the womb its flame, the union within its embers and the delight its sparks.
तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवा रेतो जुह्वति तस्या आहुतेर्गर्भः सम्भवति ॥ २ ॥
tasminnetasminnagnau devā reto juhvati tasyā āhutergarbhaḥ sambhavati || 2 ||
Tasminnetasminnagnau devaa reto juhvati tasyaa aahutergarbhah sambhavati || 2 ||
'इसी अग्नि में देवता रेत की आहुति देते हैं; उस आहुति से गर्भ उत्पन्न होता है।
'In this fire the gods offer seed; and from that offering the embryo comes to be.
↑ All sectionsनवमः खण्डः · Khaṇḍa 5.9 — The Fifth Offering
इति तु पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्तीति स उल्बावृतो गर्भो दश वा नव वा मासानन्तः शयित्वा यावद्वाथ जायते ॥ १ ॥
iti tu pañcamyāmāhutāvāpaḥ puruṣavacaso bhavantīti sa ulbāvṛto garbho daśa vā nava vā māsānantaḥ śayitvā yāvadvātha jāyate || 1 ||
Iti tu panchamyaamaahutaavaapah purushavachaso bhavantiiti sa ulbaavrito garbho dasha vaa nava vaa maasaanantah shayitvaa yaavadvaatha jaayate || 1 ||
'इस प्रकार पाँचवीं आहुति में जल 'पुरुष' नाम वाला हो जाता है। वह गर्भ झिल्ली से ढका हुआ दस या नौ महीने — या जितना भी — भीतर रहकर जन्म लेता है।
'Thus at the fifth offering the waters come to be called 'man'. The embryo, wrapped in its membrane, lies within for ten months or nine — or for however long — and then is born.
स जातो यावदायुषं जीवति तं प्रेतं दिष्टमितोऽग्नय एव हरन्ति यत एवेतो यतः सम्भूतो भवति ॥ २ ॥
sa jāto yāvadāyuṣaṃ jīvati taṃ pretaṃ diṣṭamito'gnaya eva haranti yata eveto yataḥ sambhūto bhavati || 2 ||
Sa jaato yaavadaayusham jiivati tam pretam dishtamito'gnaya eva haranti yata eveto yatah sambhuuto bhavati || 2 ||
'जन्म लेकर वह आयु-पर्यन्त जीता है। मरने पर लोग उसे नियत स्थान पर, अग्नि में ही ले जाते हैं — वहीं से, जहाँ से वह आया और उत्पन्न हुआ था।
'Once born, he lives out his allotted life. When he dies, they carry him to his appointed place, to the fire itself — the very place from which he came, from which he was born.
↑ All sectionsदशमः खण्डः · Khaṇḍa 5.10 — The Two Paths After Death
तद्य इत्थं विदुः । ये चेमेऽरण्ये श्रद्धा तप इत्युपासते तेऽर्चिषमभिसम्भवन्त्यर्चिषोऽहरह्न आपूर्यमाणपक्षमापूर्यमाणपक्षाद्यान्षडुदङ्ङेति मासाँस्तान् ॥ १ ॥
tadya itthaṃ viduḥ, ye ceme'raṇye śraddhā tapa ityupāsate te'rciṣamabhisambhavantyarciṣo'harahna āpūryamāṇapakṣamāpūryamāṇapakṣādyānṣaḍudaṅṅeti māsāṃstān || 1 ||
Tadya ittham viduh, ye cheme'ranye shraddhaa tapa ityupaasate te'rchishamabhisambhavantyarchisho'harahna aapuuryamaanapakshamaapuuryamaanapakshaadyaanshadudanneti maasaamstaan || 1 ||
'जो इसे इस प्रकार जानते हैं, और जो वन में श्रद्धा और तप की उपासना करते हैं, वे अर्चि (ज्वाला) को प्राप्त होते हैं; अर्चि से दिन को, दिन से शुक्लपक्ष को, शुक्लपक्ष से उन छह महीनों को जिनमें सूर्य उत्तर जाता है,
'Those who know this, and those in the forest who venerate faith and austerity, pass into the flame; from the flame into the day, from the day into the fortnight of the waxing moon, from that fortnight into the six months during which the sun moves north,
मासेभ्यः संवत्सरँ संवत्सरादादित्यमादित्याच्चन्द्रमसं चन्द्रमसो विद्युतं तत्पुरुषोऽमानवः स एनान्ब्रह्म गमयत्येष देवयानः पन्था इति ॥ २ ॥
māsebhyaḥ saṃvatsaraṃ saṃvatsarādādityamādityāccandramasaṃ candramaso vidyutaṃ tatpuruṣo'mānavaḥ sa enānbrahma gamayatyeṣa devayānaḥ panthā iti || 2 ||
Maasebhyah samvatsaram samvatsaraadaadityamaadityaachchandramasam chandramaso vidyutam tatpurusho'maanavah sa enaanbrahma gamayatyesha devayaanah panthaa iti || 2 ||
'महीनों से संवत्सर को, संवत्सर से आदित्य को, आदित्य से चन्द्रमा को, चन्द्रमा से विद्युत् को। वहाँ एक अमानव पुरुष है; वह उन्हें ब्रह्म तक पहुँचाता है। यही देवयान मार्ग है।
'from those months into the year, from the year into the sun, from the sun into the moon, from the moon into lightning. There a person who is not human leads them on to brahman. This is the path of the gods.
अथ य इमे ग्राम इष्टापूर्ते दत्तमित्युपासते ते धूममभिसम्भवन्ति धूमाद्रात्रिँ रात्रेरपरपक्षमपरपक्षाद्यान्षड्दक्षिणैति मासाँस्तान्नैते संवत्सरमभिप्राप्नुवन्ति ॥ ३ ॥
atha ya ime grāma iṣṭāpūrte dattamityupāsate te dhūmamabhisambhavanti dhūmādrātriṃ rātreraparapakṣamaparapakṣādyānṣaḍdakṣiṇaiti māsāṃstānnaite saṃvatsaramabhiprāpnuvanti || 3 ||
Atha ya ime graama ishtaapuurte dattamityupaasate te dhuumamabhisambhavanti dhuumaadraatrim raatreraparapakshamaparapakshaadyaanshaddakshinaiti maasaamstaannaite samvatsaramabhipraapnuvanti || 3 ||
'और जो गाँव में रहकर यज्ञ, पूर्त-कर्म और दान की उपासना करते हैं, वे धुएँ को प्राप्त होते हैं; धुएँ से रात्रि को, रात्रि से कृष्णपक्ष को, कृष्णपक्ष से उन छह महीनों को जिनमें सूर्य दक्षिण जाता है — और ये संवत्सर तक नहीं पहुँचते।
'But those who live in the village and venerate sacrifice, works of public benefit and almsgiving pass into the smoke; from the smoke into the night, from the night into the fortnight of the waning moon, from that fortnight into the six months during which the sun moves south — and these do not reach the year.
मासेभ्यः पितृलोकं पितृलोकादाकाशमाकाशाच्चन्द्रमसमेष सोमो राजा तद्देवानामन्नं तं देवा भक्षयन्ति ॥ ४ ॥
māsebhyaḥ pitṛlokaṃ pitṛlokādākāśamākāśāccandramasameṣa somo rājā taddevānāmannaṃ taṃ devā bhakṣayanti || 4 ||
Maasebhyah pitrilokam pitrilokaadaakaashamaakaashaachchandramasamesha somo raajaa taddevaanaamannam tam devaa bhakshayanti || 4 ||
'महीनों से वे पितृलोक को, पितृलोक से आकाश को, आकाश से चन्द्रमा को प्राप्त होते हैं। यही सोम राजा है; यही देवताओं का अन्न है, जिसे देवता भोगते हैं।
'From those months they go to the world of the fathers, from the world of the fathers to space, and from space to the moon. That is King Soma; that is the food of the gods, and the gods feed on it.
तस्मिन्यवात्संपातमुषित्वाथैतमेवाध्वानं पुनर्निवर्तन्ते यथेतमाकाशमाकाशाद्वायुं वायुर्भूत्वा धूमो भवति धूमो भूत्वाभ्रं भवति ॥ ५ ॥
tasminyavātsaṃpātamuṣitvāthaitamevādhvānaṃ punarnivartante yathetamākāśamākāśādvāyuṃ vāyurbhūtvā dhūmo bhavati dhūmo bhūtvābhraṃ bhavati || 5 ||
Tasminyavaatsampaatamushitvaathaitamevaadhvaanam punarnivartante yathetamaakaashamaakaashaadvaayum vaayurbhuutvaa dhuumo bhavati dhuumo bhuutvaabhram bhavati || 5 ||
'वहाँ जब तक शेष रहता है तब तक रहकर, वे उसी मार्ग से लौटते हैं — जैसे आए थे — आकाश को, आकाश से वायु को; वायु होकर धुआँ होते हैं, धुआँ होकर बादल होते हैं;
'Having dwelt there as long as the remainder lasts, they return by the same way they went — to space, and from space to the wind; becoming wind they become smoke, and becoming smoke they become mist;
अभ्रं भूत्वा मेघो भवति मेघो भूत्वा प्रवर्षति त इह व्रीहियवा ओषधिवनस्पतयस्तिलमाषा इति जायन्तेऽतो वै खलु दुर्निष्प्रपतरं यो यो ह्यन्नमत्ति यो रेतः सिञ्चति तद्भूय एव भवति ॥ ६ ॥
abhraṃ bhūtvā megho bhavati megho bhūtvā pravarṣati ta iha vrīhiyavā oṣadhivanaspatayastilamāṣā iti jāyante'to vai khalu durniṣprapataraṃ yo yo hyannamatti yo retaḥ siñcati tadbhūya eva bhavati || 6 ||
Abhram bhuutvaa megho bhavati megho bhuutvaa pravarshati ta iha vriihiyavaa oshadhivanaspatayastilamaashaa iti jaayante'to vai khalu durnishprapataram yo yo hyannamatti yo retah sinchati tadbhuuya eva bhavati || 6 ||
'बादल होकर मेघ होते हैं, मेघ होकर बरसते हैं। फिर वे यहाँ धान, जौ, ओषधि, वनस्पति, तिल और उड़द के रूप में उत्पन्न होते हैं। इससे निकलना बहुत कठिन है, क्योंकि जो अन्न खाता है और जो बीज बोता है, वही फिर वैसा ही हो जाता है।
'becoming mist they become cloud, and becoming cloud they rain down. Here they are born again as rice and barley, as herbs and trees, as sesame and beans. It is very hard to get out of this, for whoever eats the food and whoever sows the seed becomes that again.
तद्य इह रमणीयचरणा अभ्याशो ह यत्ते रमणीयां योनिमापद्येरन्ब्राह्मणयोनिं वा क्षत्रिययोनिं वा वैश्ययोनिं वाथ य इह कपूयचरणा अभ्याशो ह यत्ते कपूयां योनिमापद्येरन् श्वयोनिं वा सूकरयोनिं वा चण्डालयोनिं वा ॥ ७ ॥
tadya iha ramaṇīyacaraṇā abhyāśo ha yatte ramaṇīyāṃ yonimāpadyeranbrāhmaṇayoniṃ vā kṣatriyayoniṃ vā vaiśyayoniṃ vātha ya iha kapūyacaraṇā abhyāśo ha yatte kapūyāṃ yonimāpadyeran śvayoniṃ vā sūkarayoniṃ vā caṇḍālayoniṃ vā || 7 ||
Tadya iha ramaniiyacharanaa abhyaasho ha yatte ramaniiyaam yonimaapadyeranbraahmanayonim vaa kshatriyayonim vaa vaishyayonim vaatha ya iha kapuuyacharanaa abhyaasho ha yatte kapuuyaam yonimaapadyeran shvayonim vaa suukarayonim vaa chandaalayonim vaa || 7 ||
'जिनका आचरण यहाँ रमणीय (शुभ) रहा है, वे शीघ्र ही किसी रमणीय योनि को — ब्राह्मण, क्षत्रिय या वैश्य की योनि को — प्राप्त होते हैं; और जिनका आचरण यहाँ कपूय (निन्दनीय) रहा है, वे शीघ्र ही किसी निन्दनीय योनि को — श्वान, सूकर या चण्डाल की योनि को — प्राप्त होते हैं।
'Those whose conduct here has been pleasant quickly come to a pleasant birth — the birth of a brāhmaṇa, a kṣatriya or a vaiśya; and those whose conduct here has been foul quickly come to a foul birth — the birth of a dog, a pig or an outcaste.
अथैतयोः पथोर्न कतरेण च न तानीमानि क्षुद्राण्यसकृदावर्तीनि भूतानि भवन्ति जायस्व म्रियस्वेत्येतत्तृतीयँस्थानं तेनासौ लोको न सम्पूर्यते तस्माज्जुगुप्सेत तदेष श्लोकः ॥ ८ ॥
athaitayoḥ pathorna katareṇa ca na tānīmāni kṣudrāṇyasakṛdāvartīni bhūtāni bhavanti jāyasva mriyasvetyetattṛtīyaṃsthānaṃ tenāsau loko na sampūryate tasmājjugupseta tadeṣa ślokaḥ || 8 ||
Athaitayoh pathorna katarena cha na taaniimaani kshudraanyasakridaavartiini bhuutaani bhavanti jaayasva mriyasvetyetattritiiyamsthaanam tenaasau loko na sampuuryate tasmaajjugupseta tadesha shlokah || 8 ||
'इन दोनों मार्गों में से किसी से भी न जाकर, जो ये क्षुद्र प्राणी बार-बार लौटते रहते हैं — 'जन्म ले, मर जा' — वही तीसरा स्थान है। इसी से वह लोक नहीं भरता। इसलिए मनुष्य इससे घृणा करे। इस विषय में यह श्लोक है:
'But there are those who go by neither of these two ways: they become those small creatures that come back again and again — “be born, die” — and that is the third state. That is why the world yonder does not become full. Therefore let a man shrink from that. On this there is this verse:
स्तेनो हिरण्यस्य सुरां पिबँश्च गुरोस्तल्पमावसन्ब्रह्महा चैते पतन्ति चत्वारः पञ्चमश्चाचरँस्तैरिति ॥ ९ ॥
steno hiraṇyasya surāṃ pibaṃśca gurostalpamāvasanbrahmahā caite patanti catvāraḥ pañcamaścācaraṃstairiti || 9 ||
Steno hiranyasya suraam pibamshcha gurostalpamaavasanbrahmahaa chaite patanti chatvaarah panchamashchaacharamstairiti || 9 ||
'सोने का चोर, सुरा पीने वाला, गुरु की शय्या पर रहने वाला और ब्रह्महत्या करने वाला — ये चार गिर जाते हैं; और पाँचवाँ वह जो इनके साथ रहता है।'
'The stealer of gold, the drinker of liquor, the violator of his teacher's bed and the killer of a brāhmaṇa — these four fall; and the fifth is he who keeps company with them.'
अथ ह य एतानेवं पञ्चाग्नीन्वेद न सह तैरप्याचरन्पाप्मना लिप्यते शुद्धः पूतः पुण्यलोको भवति य एवं वेद य एवं वेद ॥ १० ॥
atha ha ya etānevaṃ pañcāgnīnveda na saha tairapyācaranpāpmanā lipyate śuddhaḥ pūtaḥ puṇyaloko bhavati ya evaṃ veda ya evaṃ veda || 10 ||
Atha ha ya etaanevam panchaagniinveda na saha tairapyaacharanpaapmanaa lipyate shuddhah puutah punyaloko bhavati ya evam veda ya evam veda || 10 ||
'किन्तु जो इन पाँच अग्नियों को इस प्रकार जानता है, वह उनके साथ रहकर भी पाप से लिप्त नहीं होता; वह शुद्ध, पवित्र और पुण्यलोक वाला होता है — जो ऐसा जानता है, जो ऐसा जानता है।'
'But he who knows these five fires in this way is not stained with evil even if he keeps company with them; he becomes pure, clean, and a winner of worlds of merit — he who knows this, he who knows this.'
↑ All sectionsएकादशः खण्डः · Khaṇḍa 5.11 — Six Seekers and King Aśvapati
प्राचीनशाल औपमन्यवः सत्ययज्ञः पौलुषिरिन्द्रद्युम्नो भाल्लवेयो जनः शार्कराक्ष्यो बुडिल आश्वतराश्विस्ते हैते महाशाला महाश्रोत्रियाः समेत्य मीमाँसां चक्रुः को न आत्मा किं ब्रह्मेति ॥ १ ॥
prācīnaśāla aupamanyavaḥ satyayajñaḥ pauluṣirindradyumno bhāllaveyo janaḥ śārkarākṣyo buḍila āśvatarāśviste haite mahāśālā mahāśrotriyāḥ sametya mīmāṃsāṃ cakruḥ ko na ātmā kiṃ brahmeti || 1 ||
Praachiinashaala aupamanyavah satyayajnah paulushirindradyumno bhaallaveyo janah shaarkaraakshyo budila aashvataraashviste haite mahaashaalaa mahaashrotriyaah sametya miimaamsaam chakruh ko na aatmaa kim brahmeti || 1 ||
प्राचीनशाल औपमन्यव, सत्ययज्ञ पौलुषि, इन्द्रद्युम्न भाल्लवेय, जन शार्कराक्ष्य और बुडिल आश्वतराश्वि — ये महान् गृहस्थ और महान् श्रोत्रिय एकत्र होकर विचार करने लगे: 'हमारा आत्मा क्या है? ब्रह्म क्या है?'
Prācīnaśāla Aupamanyava, Satyayajña Pauluṣi, Indradyumna Bhāllaveya, Jana Śārkarākṣya and Buḍila Āśvatarāśvi — these great householders and great scholars of the Veda came together and deliberated: 'What is our self? What is brahman?'
ते ह सम्पादयाञ्चक्रुरुद्दालको वै भगवन्तोऽयमारुणिः सम्प्रतीममात्मानं वैश्वानरमध्येति तँ हन्ताभ्यागच्छामेति तँ हाभ्याजग्मुः ॥ २ ॥
te ha sampādayāñcakruruddālako vai bhagavanto'yamāruṇiḥ sampratīmamātmānaṃ vaiśvānaramadhyeti taṃ hantābhyāgacchāmeti taṃ hābhyājagmuḥ || 2 ||
Te ha sampaadayaanchakruruddaalako vai bhagavanto'yamaarunih sampratiimamaatmaanam vaishvaanaramadhyeti tam hantaabhyaagachchhaameti tam haabhyaajagmuh || 2 ||
उन्होंने निश्चय किया, 'भगवन्तो! यह उद्दालक आरुणि इस समय इस आत्मा वैश्वानर को जानता है; चलो, उसी के पास चलें।' और वे उसके पास गए।
They concluded, 'Sirs, this Uddālaka Āruṇi is at present studying this self, the Vaiśvānara; let us go to him.' And they went to him.
स ह सम्पादयाञ्चकार प्रक्ष्यन्ति मामिमे महाशाला महाश्रोत्रियास्तेभ्यो न सर्वमिव प्रतिपत्स्ये हन्ताहमन्यमभ्यनुशासानीति ॥ ३ ॥
sa ha sampādayāñcakāra prakṣyanti māmime mahāśālā mahāśrotriyāstebhyo na sarvamiva pratipatsye hantāhamanyamabhyanuśāsānīti || 3 ||
Sa ha sampaadayaanchakaara prakshyanti maamime mahaashaalaa mahaashrotriyaastebhyo na sarvamiva pratipatsye hantaahamanyamabhyanushaasaaniiti || 3 ||
उसने सोचा, 'ये महान् गृहस्थ और महान् श्रोत्रिय मुझसे पूछेंगे; मैं इन्हें पूरा उत्तर न दे सकूँगा। तो मैं इन्हें किसी और के पास भेज दूँ।'
He thought, 'These great householders and great scholars will question me, and I shall not be able to answer them fully; let me direct them to someone else.'
तान्होवाचाश्वपतिर्वै भगवन्तोऽयं कैकेयः सम्प्रतीममात्मानं वैश्वानरमध्येति तँहन्ताभ्यागच्छामेति तँहाभ्याजग्मुः ॥ ४ ॥
tānhovācāśvapatirvai bhagavanto'yaṃ kaikeyaḥ sampratīmamātmānaṃ vaiśvānaramadhyeti taṃhantābhyāgacchāmeti taṃhābhyājagmuḥ || 4 ||
Taanhovaachaashvapatirvai bhagavanto'yam kaikeyah sampratiimamaatmaanam vaishvaanaramadhyeti tamhantaabhyaagachchhaameti tamhaabhyaajagmuh || 4 ||
उसने उनसे कहा, 'भगवन्तो! यह अश्वपति कैकेय इस समय इस आत्मा वैश्वानर को जानता है; चलो, उसी के पास चलें।' और वे उसके पास गए।
He said to them, 'Sirs, this Aśvapati Kaikeya is at present studying this self, the Vaiśvānara; let us go to him.' And they went to him.
तेभ्यो ह प्राप्तेभ्यः पृथगर्हाणि कारयाञ्चकार स ह प्रातः सञ्जिहान उवाच न मे स्तेनो जनपदे न कर्दर्यो न मद्यपो नानाहिताग्निर्नाविद्वान्न स्वैरी स्वैरिणी कुतो यक्ष्यमाणो वै भगवन्तोऽहमस्मि यावदेकैकस्मा ऋत्विजे धनं दास्यामि तावद्भगवद्भ्यो दास्यामि वसन्तु भगवन्त इति ॥ ५ ॥
tebhyo ha prāptebhyaḥ pṛthagarhāṇi kārayāñcakāra sa ha prātaḥ sañjihāna uvāca na me steno janapade na kardaryo na madyapo nānāhitāgnirnāvidvānna svairī svairiṇī kuto yakṣyamāṇo vai bhagavanto'hamasmi yāvadekaikasmā ṛtvije dhanaṃ dāsyāmi tāvadbhagavadbhyo dāsyāmi vasantu bhagavanta iti || 5 ||
Tebhyo ha praaptebhyah prithagarhaani kaarayaanchakaara sa ha praatah sanjihaana uvaacha na me steno janapade na kardaryo na madyapo naanaahitaagnirnaavidvaanna svairii svairinii kuto yakshyamaano vai bhagavanto'hamasmi yaavadekaikasmaa ritvije dhanam daasyaami taavadbhagavadbhyo daasyaami vasantu bhagavanta iti || 5 ||
उनके पहुँचने पर उसने प्रत्येक का अलग-अलग सत्कार कराया। प्रातःकाल उठकर उसने कहा, 'मेरे राज्य में न कोई चोर है, न कंजूस, न मद्यप, न अनाहिताग्नि, न अविद्वान्, न स्वेच्छाचारी पुरुष या स्त्री। भगवन्तो! मैं यज्ञ करने जा रहा हूँ; जितना धन मैं एक-एक ऋत्विक् को दूँगा, उतना ही आप लोगों को भी दूँगा। आप यहीं रहिए।'
When they arrived he had each of them honoured separately. Rising in the morning he said, 'In my kingdom there is no thief, no miser, no drinker, no man without a sacred fire, no ignorant man, no man or woman who is wanton. Sirs, I am about to perform a sacrifice; I shall give you as much wealth as I give to each priest. Stay here, sirs.'
ते होचुर्येन हैवार्थेन पुरुषश्चरेत्तँहैव वदेदात्मानमेवेमं वैश्वानरँ सम्प्रत्यध्येषि तमेव नो ब्रूहीति ॥ ६ ॥
te hocuryena haivārthena puruṣaścarettaṃhaiva vadedātmānamevemaṃ vaiśvānaraṃ sampratyadhyeṣi tameva no brūhīti || 6 ||
Te hochuryena haivaarthena purushashcharettamhaiva vadedaatmaanamevemam vaishvaanaram sampratyadhyeshi tameva no bruuhiiti || 6 ||
उन्होंने कहा, 'जिस प्रयोजन से मनुष्य आता है, वही कहना चाहिए। आप इस समय आत्मा वैश्वानर को जानते हैं; वही हमें बताइए।'
They said, 'A man should say what he has come for. You at present know this self, the Vaiśvānara; teach us that very thing.'
तान्होवाच प्रातर्वः प्रतिवक्तास्मीति ते ह समित्पाणयः पूर्वाह्णे प्रतिचक्रमिरे तान्हानुपनीयै वैतदुवाच ॥ ७ ॥
tānhovāca prātarvaḥ prativaktāsmīti te ha samitpāṇayaḥ pūrvāhṇe praticakramire tānhānupanīyai vaitaduvāca || 7 ||
Taanhovaacha praatarvah prativaktaasmiiti te ha samitpaanayah puurvaahne pratichakramire taanhaanupaniiyai vaitaduvaacha || 7 ||
उसने कहा, 'कल प्रातः मैं आपको उत्तर दूँगा।' अगले दिन प्रातःकाल वे समिधा हाथ में लिए उसके पास आए। उसने उन्हें उपनीत किए बिना ही यह कहा:
He said, 'In the morning I shall give you my answer.' Next morning they came to him with firewood in their hands. Without even initiating them as pupils, he said this to them:
↑ All sectionsद्वादशः खण्डः · Khaṇḍa 5.12 — The Head of the Vaiśvānara Self
औपमन्यव कं त्वमात्मानमुपास्स इति दिवमेव भगवो राजन्निति होवाचैष वै सुतेजा आत्मा वैश्वानरो यं त्वमात्मानमुपास्से तस्मात्तव सुतं प्रसुतमासुतं कुले दृश्यते ॥ १ ॥
aupamanyava kaṃ tvamātmānamupāssa iti divameva bhagavo rājanniti hovācaiṣa vai sutejā ātmā vaiśvānaro yaṃ tvamātmānamupāsse tasmāttava sutaṃ prasutamāsutaṃ kule dṛśyate || 1 ||
Aupamanyava kam tvamaatmaanamupaassa iti divameva bhagavo raajanniti hovaachaisha vai sutejaa aatmaa vaishvaanaro yam tvamaatmaanamupaasse tasmaattava sutam prasutamaasutam kule drishyate || 1 ||
'औपमन्यव! तू किस आत्मा की उपासना करता है?' 'भगवन् राजन्! द्युलोक की' — उसने कहा। 'जिस आत्मा की तू उपासना करता है, वह सुतेजा वैश्वानर आत्मा है; इसीलिए तेरे कुल में सुत, प्रसुत और आसुत — सोम की तीनों धाराएँ — दिखाई देती हैं।
'Aupamanyava, what self do you venerate?' 'The sky, your majesty,' he said. 'The self you venerate is the Vaiśvānara self called Well-radiant; and that is why in your family the pressed, the well-pressed and the out-pressed soma are all seen.
अत्स्यन्नं पश्यसि प्रियमत्त्यन्नं पश्यति प्रियं भवत्यस्य ब्रह्मवर्चसं कुले य एतमेवमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते मूर्धा त्वेष आत्मन इति होवाच मूर्धा ते व्यपतिष्यद्यन्मां नागमिष्य इति ॥ २ ॥
atsyannaṃ paśyasi priyamattyannaṃ paśyati priyaṃ bhavatyasya brahmavarcasaṃ kule ya etamevamātmānaṃ vaiśvānaramupāste mūrdhā tveṣa ātmana iti hovāca mūrdhā te vyapatiṣyadyanmāṃ nāgamiṣya iti || 2 ||
Atsyannam pashyasi priyamattyannam pashyati priyam bhavatyasya brahmavarchasam kule ya etamevamaatmaanam vaishvaanaramupaaste muurdhaa tvesha aatmana iti hovaacha muurdhaa te vyapatishyadyanmaam naagamishya iti || 2 ||
'तू अन्न खाता है और प्रिय देखता है; जो इस आत्मा वैश्वानर की इस प्रकार उपासना करता है, वह अन्न खाता है, प्रिय देखता है और उसके कुल में ब्रह्मतेज होता है। किन्तु यह तो आत्मा का केवल मूर्धा (सिर) है' — उसने कहा — 'यदि तू मेरे पास न आता तो तेरा सिर गिर जाता।'
'You eat food and see what is dear; he who venerates this Vaiśvānara self in this way eats food, sees what is dear, and sacred radiance is in his family. But this is only the head of the self,' he said. 'Had you not come to me, your head would have fallen off.'
↑ All sectionsत्रयोदशः खण्डः · Khaṇḍa 5.13 — The Eye of the Vaiśvānara Self
अथ होवाच सत्ययज्ञं पौलुषिं प्राचीनयोग्य कं त्वमात्मानमुपास्स इत्यादित्यमेव भगवो राजन्निति होवाचैष वै विश्वरूप आत्मा वैश्वानरो यं त्वमात्मानमुपास्से तस्मात्तव बहु विश्वरूपं कुले दृश्यते ॥ १ ॥
atha hovāca satyayajñaṃ pauluṣiṃ prācīnayogya kaṃ tvamātmānamupāssa ityādityameva bhagavo rājanniti hovācaiṣa vai viśvarūpa ātmā vaiśvānaro yaṃ tvamātmānamupāsse tasmāttava bahu viśvarūpaṃ kule dṛśyate || 1 ||
Atha hovaacha satyayajnam paulushim praachiinayogya kam tvamaatmaanamupaassa ityaadityameva bhagavo raajanniti hovaachaisha vai vishvaruupa aatmaa vaishvaanaro yam tvamaatmaanamupaasse tasmaattava bahu vishvaruupam kule drishyate || 1 ||
फिर उसने सत्ययज्ञ पौलुषि से कहा, 'प्राचीनयोग्य! तू किस आत्मा की उपासना करता है?' 'भगवन् राजन्! आदित्य की' — उसने कहा। 'जिस आत्मा की तू उपासना करता है, वह विश्वरूप वैश्वानर आत्मा है; इसीलिए तेरे कुल में बहुत-सी विविध सम्पत्ति दिखाई देती है।
Then he said to Satyayajña Pauluṣi, 'Prācīnayogya, what self do you venerate?' 'The sun, your majesty,' he said. 'The self you venerate is the Vaiśvānara self called All-formed; and that is why much wealth of every kind is seen in your family.
प्रवृत्तोऽश्वतरीरथो दासीनिष्कोऽत्स्यन्नं पश्यसि प्रियमत्त्यन्नं पश्यति प्रियं भवत्यस्य ब्रह्मवर्चसं कुले य एतमेवमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते चक्षुष्ट्वेतदात्मन इति होवाचान्धोऽभविष्यो यन्मां नागमिष्य इति ॥ २ ॥
pravṛtto'śvatarīratho dāsīniṣko'tsyannaṃ paśyasi priyamattyannaṃ paśyati priyaṃ bhavatyasya brahmavarcasaṃ kule ya etamevamātmānaṃ vaiśvānaramupāste cakṣuṣṭvetadātmana iti hovācāndho'bhaviṣyo yanmāṃ nāgamiṣya iti || 2 ||
Pravritto'shvatariiratho daasiinishko'tsyannam pashyasi priyamattyannam pashyati priyam bhavatyasya brahmavarchasam kule ya etamevamaatmaanam vaishvaanaramupaaste chakshushtvetadaatmana iti hovaachaandho'bhavishyo yanmaam naagamishya iti || 2 ||
'खच्चरों का रथ चलता है, दासी और हार हैं; तू अन्न खाता है और प्रिय देखता है। जो इस आत्मा वैश्वानर की इस प्रकार उपासना करता है, वह अन्न खाता है, प्रिय देखता है और उसके कुल में ब्रह्मतेज होता है। किन्तु यह तो आत्मा का केवल नेत्र है' — उसने कहा — 'यदि तू मेरे पास न आता तो तू अन्धा हो जाता।'
'A chariot drawn by mules, a maidservant and a necklace are yours; you eat food and see what is dear. He who venerates this Vaiśvānara self in this way eats food, sees what is dear, and sacred radiance is in his family. But this is only the eye of the self,' he said. 'Had you not come to me, you would have gone blind.'
↑ All sectionsचतुर्दशः खण्डः · Khaṇḍa 5.14 — The Breath of the Vaiśvānara Self
अथ होवाचेन्द्रद्युम्नं भाल्लवेयं वैयाघ्रपद्य कं त्वमात्मानमुपास्स इति वायुमेव भगवो राजन्निति होवाचैष वै पृथग्वर्त्मात्मा वैश्वानरो यं त्वमात्मानमुपास्से तस्मात्त्वां पृथग्बलय आयन्ति पृथग्रथश्रेणयोऽनुयन्ति ॥ १ ॥
atha hovācendradyumnaṃ bhāllaveyaṃ vaiyāghrapadya kaṃ tvamātmānamupāssa iti vāyumeva bhagavo rājanniti hovācaiṣa vai pṛthagvartmātmā vaiśvānaro yaṃ tvamātmānamupāsse tasmāttvāṃ pṛthagbalaya āyanti pṛthagrathaśreṇayo'nuyanti || 1 ||
Atha hovaachendradyumnam bhaallaveyam vaiyaaghrapadya kam tvamaatmaanamupaassa iti vaayumeva bhagavo raajanniti hovaachaisha vai prithagvartmaatmaa vaishvaanaro yam tvamaatmaanamupaasse tasmaattvaam prithagbalaya aayanti prithagrathashrenayo'nuyanti || 1 ||
फिर उसने इन्द्रद्युम्न भाल्लवेय से कहा, 'वैयाघ्रपद्य! तू किस आत्मा की उपासना करता है?' 'भगवन् राजन्! वायु की' — उसने कहा। 'जिस आत्मा की तू उपासना करता है, वह पृथग्वर्त्मा वैश्वानर आत्मा है; इसीलिए तेरे पास अलग-अलग भेंटें आती हैं और अलग-अलग रथ-श्रेणियाँ तेरे पीछे चलती हैं।
Then he said to Indradyumna Bhāllaveya, 'Vaiyāghrapadya, what self do you venerate?' 'The wind, your majesty,' he said. 'The self you venerate is the Vaiśvānara self called Moving-in-many-paths; and that is why offerings come to you from many sides and lines of chariots follow you from many sides.
अत्स्यन्नं पश्यसि प्रियमत्त्यन्नं पश्यति प्रियं भवत्यस्य ब्रह्मवर्चसं कुले य एतमेवमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते प्राणस्त्वेष आत्मन इति होवाच प्राणस्त उदक्रमिष्यद्यन्मां नागमिष्य इति ॥ २ ॥
atsyannaṃ paśyasi priyamattyannaṃ paśyati priyaṃ bhavatyasya brahmavarcasaṃ kule ya etamevamātmānaṃ vaiśvānaramupāste prāṇastveṣa ātmana iti hovāca prāṇasta udakramiṣyadyanmāṃ nāgamiṣya iti || 2 ||
Atsyannam pashyasi priyamattyannam pashyati priyam bhavatyasya brahmavarchasam kule ya etamevamaatmaanam vaishvaanaramupaaste praanastvesha aatmana iti hovaacha praanasta udakramishyadyanmaam naagamishya iti || 2 ||
'तू अन्न खाता है और प्रिय देखता है; जो इस आत्मा वैश्वानर की इस प्रकार उपासना करता है, वह अन्न खाता है, प्रिय देखता है और उसके कुल में ब्रह्मतेज होता है। किन्तु यह तो आत्मा का केवल प्राण है' — उसने कहा — 'यदि तू मेरे पास न आता तो तेरा प्राण निकल जाता।'
'You eat food and see what is dear; he who venerates this Vaiśvānara self in this way eats food, sees what is dear, and sacred radiance is in his family. But this is only the breath of the self,' he said. 'Had you not come to me, your breath would have gone out.'
↑ All sectionsपञ्चदशः खण्डः · Khaṇḍa 5.15 — The Trunk of the Vaiśvānara Self
अथ होवाच जनँशार्कराक्ष्य कं त्वमात्मानमुपास्स इत्याकाशमेव भगवो राजन्निति होवाचैष वै बहुल आत्मा वैश्वानरो यं त्वमात्मानमुपास्से तस्मात्त्वं बहुलोऽसि प्रजया च धनेन च ॥ १ ॥
atha hovāca janaṃśārkarākṣya kaṃ tvamātmānamupāssa ityākāśameva bhagavo rājanniti hovācaiṣa vai bahula ātmā vaiśvānaro yaṃ tvamātmānamupāsse tasmāttvaṃ bahulo'si prajayā ca dhanena ca || 1 ||
Atha hovaacha janamshaarkaraakshya kam tvamaatmaanamupaassa ityaakaashameva bhagavo raajanniti hovaachaisha vai bahula aatmaa vaishvaanaro yam tvamaatmaanamupaasse tasmaattvam bahulo'si prajayaa cha dhanena cha || 1 ||
फिर उसने जन से कहा, 'शार्कराक्ष्य! तू किस आत्मा की उपासना करता है?' 'भगवन् राजन्! आकाश की' — उसने कहा। 'जिस आत्मा की तू उपासना करता है, वह बहुल वैश्वानर आत्मा है; इसीलिए तू सन्तान और धन से बहुल (सम्पन्न) है।
Then he said to Jana, 'Śārkarākṣya, what self do you venerate?' 'Space, your majesty,' he said. 'The self you venerate is the Vaiśvānara self called Abundant; and that is why you are abundant in offspring and in wealth.
अत्स्यन्नं पश्यसि प्रियमत्त्यन्नं पश्यति प्रियं भवत्यस्य ब्रह्मवर्चसं कुले य एतमेवमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते सन्देहस्त्वेष आत्मन इति होवाच सन्देहस्ते व्यशीर्यद्यन्मां नागमिष्य इति ॥ २ ॥
atsyannaṃ paśyasi priyamattyannaṃ paśyati priyaṃ bhavatyasya brahmavarcasaṃ kule ya etamevamātmānaṃ vaiśvānaramupāste sandehastveṣa ātmana iti hovāca sandehaste vyaśīryadyanmāṃ nāgamiṣya iti || 2 ||
Atsyannam pashyasi priyamattyannam pashyati priyam bhavatyasya brahmavarchasam kule ya etamevamaatmaanam vaishvaanaramupaaste sandehastvesha aatmana iti hovaacha sandehaste vyashiiryadyanmaam naagamishya iti || 2 ||
'तू अन्न खाता है और प्रिय देखता है; जो इस आत्मा वैश्वानर की इस प्रकार उपासना करता है, वह अन्न खाता है, प्रिय देखता है और उसके कुल में ब्रह्मतेज होता है। किन्तु यह तो आत्मा का केवल मध्यभाग है' — उसने कहा — 'यदि तू मेरे पास न आता तो तेरा शरीर बिखर जाता।'
'You eat food and see what is dear; he who venerates this Vaiśvānara self in this way eats food, sees what is dear, and sacred radiance is in his family. But this is only the trunk of the self,' he said. 'Had you not come to me, your body would have fallen apart.'
↑ All sectionsषोडशः खण्डः · Khaṇḍa 5.16 — The Bladder of the Vaiśvānara Self
अथ होवाच बुडिलमाश्वतराश्विं वैयाघ्रपद्य कं त्वमात्मानमुपास्स इत्यप एव भगवो राजन्निति होवाचैष वै रयिरात्मा वैश्वानरो यं त्वमात्मानमुपास्से तस्मात्त्वँरयिमान्पुष्टिमानसि ॥ १ ॥
atha hovāca buḍilamāśvatarāśviṃ vaiyāghrapadya kaṃ tvamātmānamupāssa ityapa eva bhagavo rājanniti hovācaiṣa vai rayirātmā vaiśvānaro yaṃ tvamātmānamupāsse tasmāttvaṃrayimānpuṣṭimānasi || 1 ||
Atha hovaacha budilamaashvataraashvim vaiyaaghrapadya kam tvamaatmaanamupaassa ityapa eva bhagavo raajanniti hovaachaisha vai rayiraatmaa vaishvaanaro yam tvamaatmaanamupaasse tasmaattvamrayimaanpushtimaanasi || 1 ||
फिर उसने बुडिल आश्वतराश्वि से कहा, 'वैयाघ्रपद्य! तू किस आत्मा की उपासना करता है?' 'भगवन् राजन्! जल की' — उसने कहा। 'जिस आत्मा की तू उपासना करता है, वह रयि (सम्पत्ति) रूप वैश्वानर आत्मा है; इसीलिए तू सम्पत्तिमान् और पुष्ट है।
Then he said to Buḍila Āśvatarāśvi, 'Vaiyāghrapadya, what self do you venerate?' 'The waters, your majesty,' he said. 'The self you venerate is the Vaiśvānara self called Wealth; and that is why you are wealthy and well-nourished.
अत्स्यन्नं पश्यसि प्रियमत्त्यन्नं पश्यति प्रियं भवत्यस्य ब्रह्मवर्चसं कुले य एतमेवमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते बस्तिस्त्वेष आत्मन इति होवाच बस्तिस्ते व्यभेत्स्यद्यन्मां नागमिष्य इति ॥ २ ॥
atsyannaṃ paśyasi priyamattyannaṃ paśyati priyaṃ bhavatyasya brahmavarcasaṃ kule ya etamevamātmānaṃ vaiśvānaramupāste bastistveṣa ātmana iti hovāca bastiste vyabhetsyadyanmāṃ nāgamiṣya iti || 2 ||
Atsyannam pashyasi priyamattyannam pashyati priyam bhavatyasya brahmavarchasam kule ya etamevamaatmaanam vaishvaanaramupaaste bastistvesha aatmana iti hovaacha bastiste vyabhetsyadyanmaam naagamishya iti || 2 ||
'तू अन्न खाता है और प्रिय देखता है; जो इस आत्मा वैश्वानर की इस प्रकार उपासना करता है, वह अन्न खाता है, प्रिय देखता है और उसके कुल में ब्रह्मतेज होता है। किन्तु यह तो आत्मा का केवल बस्ति (नीचे का भाग) है' — उसने कहा — 'यदि तू मेरे पास न आता तो तेरा बस्ति फट जाता।'
'You eat food and see what is dear; he who venerates this Vaiśvānara self in this way eats food, sees what is dear, and sacred radiance is in his family. But this is only the bladder of the self,' he said. 'Had you not come to me, your bladder would have burst.'
↑ All sectionsसप्तदशः खण्डः · Khaṇḍa 5.17 — The Feet of the Vaiśvānara Self
अथ होवाचोद्दालकमारुणिं गौतम कं त्वमात्मानमुपास्स इति पृथिवीमेव भगवो राजन्निति होवाचैष वै प्रतिष्ठात्मा वैश्वानरो यं त्वमात्मानमुपास्से तस्मात्त्वं प्रतिष्ठितोऽसि प्रजया च पशुभिश्च ॥ १ ॥
atha hovācoddālakamāruṇiṃ gautama kaṃ tvamātmānamupāssa iti pṛthivīmeva bhagavo rājanniti hovācaiṣa vai pratiṣṭhātmā vaiśvānaro yaṃ tvamātmānamupāsse tasmāttvaṃ pratiṣṭhito'si prajayā ca paśubhiśca || 1 ||
Atha hovaachoddaalakamaarunim gautama kam tvamaatmaanamupaassa iti prithiviimeva bhagavo raajanniti hovaachaisha vai pratishthaatmaa vaishvaanaro yam tvamaatmaanamupaasse tasmaattvam pratishthito'si prajayaa cha pashubhishcha || 1 ||
फिर उसने उद्दालक आरुणि से कहा, 'गौतम! तू किस आत्मा की उपासना करता है?' 'भगवन् राजन्! पृथ्वी की' — उसने कहा। 'जिस आत्मा की तू उपासना करता है, वह प्रतिष्ठा रूप वैश्वानर आत्मा है; इसीलिए तू सन्तान और पशुओं में प्रतिष्ठित है।
Then he said to Uddālaka Āruṇi, 'Gautama, what self do you venerate?' 'The earth, your majesty,' he said. 'The self you venerate is the Vaiśvānara self called Firm Ground; and that is why you are firmly established in offspring and in cattle.
अत्स्यन्नं पश्यसि प्रियमत्त्यन्नं पश्यति प्रियं भवत्यस्य ब्रह्मवर्चसं कुले य एतमेवमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते पादौ त्वेतावात्मन इति होवाच पादौ ते व्यम्लास्येतां यन्मां नागमिष्य इति ॥ २ ॥
atsyannaṃ paśyasi priyamattyannaṃ paśyati priyaṃ bhavatyasya brahmavarcasaṃ kule ya etamevamātmānaṃ vaiśvānaramupāste pādau tvetāvātmana iti hovāca pādau te vyamlāsyetāṃ yanmāṃ nāgamiṣya iti || 2 ||
Atsyannam pashyasi priyamattyannam pashyati priyam bhavatyasya brahmavarchasam kule ya etamevamaatmaanam vaishvaanaramupaaste paadau tvetaavaatmana iti hovaacha paadau te vyamlaasyetaam yanmaam naagamishya iti || 2 ||
'तू अन्न खाता है और प्रिय देखता है; जो इस आत्मा वैश्वानर की इस प्रकार उपासना करता है, वह अन्न खाता है, प्रिय देखता है और उसके कुल में ब्रह्मतेज होता है। किन्तु ये तो आत्मा के केवल दोनों पैर हैं' — उसने कहा — 'यदि तू मेरे पास न आता तो तेरे पैर सूख जाते।'
'You eat food and see what is dear; he who venerates this Vaiśvānara self in this way eats food, sees what is dear, and sacred radiance is in his family. But these are only the two feet of the self,' he said. 'Had you not come to me, your feet would have withered.'
↑ All sectionsअष्टादशः खण्डः · Khaṇḍa 5.18 — The Whole Vaiśvānara Self
तान्होवाचैते वै खलु यूयं पृथगिवेममात्मानं वैश्वानरं विद्वाँसोऽन्नमत्थ यस्त्वेतमेवं प्रादेशमात्रमभिविमानमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते स सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेष्वात्मस्वन्नमत्ति ॥ १ ॥
tānhovācaite vai khalu yūyaṃ pṛthagivemamātmānaṃ vaiśvānaraṃ vidvāṃso'nnamattha yastvetamevaṃ prādeśamātramabhivimānamātmānaṃ vaiśvānaramupāste sa sarveṣu lokeṣu sarveṣu bhūteṣu sarveṣvātmasvannamatti || 1 ||
Taanhovaachaite vai khalu yuuyam prithagivemamaatmaanam vaishvaanaram vidvaamso'nnamattha yastvetamevam praadeshamaatramabhivimaanamaatmaanam vaishvaanaramupaaste sa sarveshu lokeshu sarveshu bhuuteshu sarveshvaatmasvannamatti || 1 ||
फिर उसने उन सबसे कहा, 'तुम लोग इस आत्मा वैश्वानर को अलग-अलग-सा जानकर अन्न खाते हो। किन्तु जो इस प्रादेशमात्र और सर्वव्यापी आत्मा वैश्वानर की इस प्रकार उपासना करता है, वह सब लोकों में, सब प्राणियों में और सब आत्माओं में अन्न खाता है।
Then he said to them all, 'You each eat food knowing this Vaiśvānara self only in part. But he who venerates this self, the Vaiśvānara, as at once of the measure of a span and beyond all measure, eats food in all the worlds, in all beings and in all selves.
तस्य ह वा एतस्यात्मनो वैश्वानरस्य मूर्धैव सुतेजाश्चक्षुर्विश्वरूपः प्राणः पृथग्वर्त्मात्मा सन्देहो बहुलो बस्तिरेव रयिः पृथिव्येव पादावुर एव वेदिर्लोमानि बर्हिर्हृदयं गार्हपत्यो मनोऽन्वाहार्यपचन आस्यमाहवनीयः ॥ २ ॥
tasya ha vā etasyātmano vaiśvānarasya mūrdhaiva sutejāścakṣurviśvarūpaḥ prāṇaḥ pṛthagvartmātmā sandeho bahulo bastireva rayiḥ pṛthivyeva pādāvura eva vedirlomāni barhirhṛdayaṃ gārhapatyo mano'nvāhāryapacana āsyamāhavanīyaḥ || 2 ||
Tasya ha vaa etasyaatmano vaishvaanarasya muurdhaiva sutejaashchakshurvishvaruupah praanah prithagvartmaatmaa sandeho bahulo bastireva rayih prithivyeva paadaavura eva vedirlomaani barhirhridayam gaarhapatyo mano'nvaahaaryapachana aasyamaahavaniiyah || 2 ||
'इस आत्मा वैश्वानर का मूर्धा ही सुतेजा है, चक्षु विश्वरूप, प्राण पृथग्वर्त्मा, मध्यभाग बहुल, बस्ति ही रयि, पैर ही पृथ्वी, वक्ष ही वेदी, रोम ही कुश, हृदय ही गार्हपत्य, मन ही अन्वाहार्यपचन और मुख ही आहवनीय अग्नि है।
'Of this Vaiśvānara self the head is Well-radiant, the eye All-formed, the breath Moving-in-many-paths, the trunk Abundant, the bladder Wealth, the feet the earth, the chest the altar, the body-hair the sacred grass, the heart the householder's fire, the mind the southern fire and the mouth the offertorial fire.
↑ All sectionsएकोनविंशः खण्डः · Khaṇḍa 5.19 — The First Offering in Eating
तद्यद्भक्तं प्रथममागच्छेत्तद्धोमीयँ स यां प्रथमामाहुतिं जुहुयात्तां जुहुयात्प्राणाय स्वाहेति प्राणस्तृप्यति ॥ १ ॥
tadyadbhaktaṃ prathamamāgacchettaddhomīyaṃ sa yāṃ prathamāmāhutiṃ juhuyāttāṃ juhuyātprāṇāya svāheti prāṇastṛpyati || 1 ||
Tadyadbhaktam prathamamaagachchhettaddhomiiyam sa yaam prathamaamaahutim juhuyaattaam juhuyaatpraanaaya svaaheti praanastripyati || 1 ||
'जो भोजन पहले सामने आए, वही होम करने योग्य है। पहली आहुति देते समय वह 'प्राणाय स्वाहा' कहकर दे; इससे प्राण तृप्त होता है।
'The first portion of food that comes is fit for offering. Let him make the first offering with “To the out-breath, svāhā”: by this the out-breath is satisfied.
प्राणे तृप्यति चक्षुस्तृप्यति चक्षुषि तृप्यत्यादित्यस्तृप्यत्यादित्ये तृप्यति द्यौस्तृप्यति दिवि तृप्यन्त्यां यत्किञ्च द्यौश्चादित्यश्चाधितिष्ठतस्तत्तृप्यति तस्यानुतृप्तिं तृप्यति प्रजया पशुभिरन्नाद्येन तेजसा ब्रह्मवर्चसेनेति ॥ २ ॥
prāṇe tṛpyati cakṣustṛpyati cakṣuṣi tṛpyatyādityastṛpyatyāditye tṛpyati dyaustṛpyati divi tṛpyantyāṃ yatkiñca dyauścādityaścādhitiṣṭhatastattṛpyati tasyānutṛptiṃ tṛpyati prajayā paśubhirannādyena tejasā brahmavarcaseneti || 2 ||
Praane tripyati chakshustripyati chakshushi tripyatyaadityastripyatyaaditye tripyati dyaustripyati divi tripyantyaam yatkincha dyaushchaadityashchaadhitishthatastattripyati tasyaanutriptim tripyati prajayaa pashubhirannaadyena tejasaa brahmavarchaseneti || 2 ||
'प्राण के तृप्त होने पर चक्षु तृप्त होता है, चक्षु के तृप्त होने पर आदित्य, आदित्य के तृप्त होने पर द्युलोक, और द्युलोक के तृप्त होने पर वह सब तृप्त होता है जिसका द्युलोक और आदित्य अधिष्ठान हैं। उसकी तृप्ति के पीछे वह स्वयं सन्तान, पशु, अन्न, तेज और ब्रह्मतेज से तृप्त होता है।
'When the out-breath is satisfied, the eye is satisfied; when the eye is satisfied, the sun is satisfied; when the sun is satisfied, the sky is satisfied; and when the sky is satisfied, whatever the sky and the sun rule over is satisfied. After their satisfaction he himself is satisfied with offspring, cattle, food, radiance and sacred power.
↑ All sectionsविंशः खण्डः · Khaṇḍa 5.20 — The Second Offering
अथ यां द्वितीयां जुहुयात्तां जुहुयाद्व्यानाय स्वाहेति व्यानस्तृप्यति ॥ १ ॥
atha yāṃ dvitīyāṃ juhuyāttāṃ juhuyādvyānāya svāheti vyānastṛpyati || 1 ||
Atha yaam dvitiiyaam juhuyaattaam juhuyaadvyaanaaya svaaheti vyaanastripyati || 1 ||
'दूसरी आहुति देते समय वह 'व्यानाय स्वाहा' कहकर दे; इससे व्यान तृप्त होता है।
'Let him make the second offering with “To the diffused breath, svāhā”: by this the diffused breath is satisfied.
व्याने तृप्यति श्रोत्रं तृप्यति श्रोत्रे तृप्यति चन्द्रमास्तृप्यति चन्द्रमसि तृप्यति दिशस्तृप्यन्ति दिक्षु तृप्यन्तीषु यत्किञ्च दिशश्च चन्द्रमाश्चाधितिष्ठन्ति तत्तृप्यति तस्यानुतृप्तिं तृप्यति प्रजया पशुभिरन्नाद्येन तेजसा ब्रह्मवर्चसेनेति ॥ २ ॥
vyāne tṛpyati śrotraṃ tṛpyati śrotre tṛpyati candramāstṛpyati candramasi tṛpyati diśastṛpyanti dikṣu tṛpyantīṣu yatkiñca diśaśca candramāścādhitiṣṭhanti tattṛpyati tasyānutṛptiṃ tṛpyati prajayā paśubhirannādyena tejasā brahmavarcaseneti || 2 ||
Vyaane tripyati shrotram tripyati shrotre tripyati chandramaastripyati chandramasi tripyati dishastripyanti dikshu tripyantiishu yatkincha dishashcha chandramaashchaadhitishthanti tattripyati tasyaanutriptim tripyati prajayaa pashubhirannaadyena tejasaa brahmavarchaseneti || 2 ||
'व्यान के तृप्त होने पर श्रोत्र तृप्त होता है, श्रोत्र के तृप्त होने पर चन्द्रमा, चन्द्रमा के तृप्त होने पर दिशाएँ, और दिशाओं के तृप्त होने पर वह सब तृप्त होता है जिसका दिशाएँ और चन्द्रमा अधिष्ठान हैं। उसकी तृप्ति के पीछे वह स्वयं सन्तान, पशु, अन्न, तेज और ब्रह्मतेज से तृप्त होता है।
'When the diffused breath is satisfied, hearing is satisfied; when hearing is satisfied, the moon is satisfied; when the moon is satisfied, the quarters are satisfied; and when the quarters are satisfied, whatever the quarters and the moon rule over is satisfied. After their satisfaction he himself is satisfied with offspring, cattle, food, radiance and sacred power.
↑ All sectionsएकविंशः खण्डः · Khaṇḍa 5.21 — The Third Offering
अथ यां तृतीयां जुहुयात्तां जुहुयादपानाय स्वाहेत्यपानस्तृप्यति ॥ १ ॥
atha yāṃ tṛtīyāṃ juhuyāttāṃ juhuyādapānāya svāhetyapānastṛpyati || 1 ||
Atha yaam tritiiyaam juhuyaattaam juhuyaadapaanaaya svaahetyapaanastripyati || 1 ||
'तीसरी आहुति देते समय वह 'अपानाय स्वाहा' कहकर दे; इससे अपान तृप्त होता है।
'Let him make the third offering with “To the in-breath, svāhā”: by this the in-breath is satisfied.
अपाने तृप्यति वाक्तृप्यति वाचि तृप्यन्त्यामग्निस्तृप्यत्यग्नौ तृप्यति पृथिवी तृप्यति पृथिव्यां तृप्यन्त्यां यत्किञ्च पृथिवी चाग्निश्चाधितिष्ठतस्तत्तृप्यति तस्यानु तृप्तिं तृप्यति प्रजया पशुभिरन्नाद्येन तेजसा ब्रह्मवर्चसेनेति ॥ २ ॥
apāne tṛpyati vāktṛpyati vāci tṛpyantyāmagnistṛpyatyagnau tṛpyati pṛthivī tṛpyati pṛthivyāṃ tṛpyantyāṃ yatkiñca pṛthivī cāgniścādhitiṣṭhatastattṛpyati tasyānu tṛptiṃ tṛpyati prajayā paśubhirannādyena tejasā brahmavarcaseneti || 2 ||
Apaane tripyati vaaktripyati vaachi tripyantyaamagnistripyatyagnau tripyati prithivii tripyati prithivyaam tripyantyaam yatkincha prithivii chaagnishchaadhitishthatastattripyati tasyaanu triptim tripyati prajayaa pashubhirannaadyena tejasaa brahmavarchaseneti || 2 ||
'अपान के तृप्त होने पर वाणी तृप्त होती है, वाणी के तृप्त होने पर अग्नि, अग्नि के तृप्त होने पर पृथ्वी, और पृथ्वी के तृप्त होने पर वह सब तृप्त होता है जिसका पृथ्वी और अग्नि अधिष्ठान हैं। उसकी तृप्ति के पीछे वह स्वयं सन्तान, पशु, अन्न, तेज और ब्रह्मतेज से तृप्त होता है।
'When the in-breath is satisfied, speech is satisfied; when speech is satisfied, fire is satisfied; when fire is satisfied, the earth is satisfied; and when the earth is satisfied, whatever the earth and fire rule over is satisfied. After their satisfaction he himself is satisfied with offspring, cattle, food, radiance and sacred power.
↑ All sectionsद्वाविंशः खण्डः · Khaṇḍa 5.22 — The Fourth Offering
अथ यां चतुर्थीं जुहुयात्तां जुहुयात्समानाय स्वाहेति समानस्तृप्यति ॥ १ ॥
atha yāṃ caturthīṃ juhuyāttāṃ juhuyātsamānāya svāheti samānastṛpyati || 1 ||
Atha yaam chaturthiim juhuyaattaam juhuyaatsamaanaaya svaaheti samaanastripyati || 1 ||
'चौथी आहुति देते समय वह 'समानाय स्वाहा' कहकर दे; इससे समान तृप्त होता है।
'Let him make the fourth offering with “To the equalising breath, svāhā”: by this the equalising breath is satisfied.
समाने तृप्यति मनस्तृप्यति मनसि तृप्यति पर्जन्यस्तृप्यति पर्जन्ये तृप्यति विद्युत्तृप्यति विद्युति तृप्यन्त्यां यत्किञ्च विद्युच्च पर्जन्यश्चाधितिष्ठतस्तत्तृप्यति तस्यानु तृप्तिं तृप्यति प्रजया पशुभिरन्नाद्येन तेजसा ब्रह्मवर्चसेनेति ॥ २ ॥
samāne tṛpyati manastṛpyati manasi tṛpyati parjanyastṛpyati parjanye tṛpyati vidyuttṛpyati vidyuti tṛpyantyāṃ yatkiñca vidyucca parjanyaścādhitiṣṭhatastattṛpyati tasyānu tṛptiṃ tṛpyati prajayā paśubhirannādyena tejasā brahmavarcaseneti || 2 ||
Samaane tripyati manastripyati manasi tripyati parjanyastripyati parjanye tripyati vidyuttripyati vidyuti tripyantyaam yatkincha vidyuchcha parjanyashchaadhitishthatastattripyati tasyaanu triptim tripyati prajayaa pashubhirannaadyena tejasaa brahmavarchaseneti || 2 ||
'समान के तृप्त होने पर मन तृप्त होता है, मन के तृप्त होने पर पर्जन्य, पर्जन्य के तृप्त होने पर विद्युत्, और विद्युत् के तृप्त होने पर वह सब तृप्त होता है जिसका विद्युत् और पर्जन्य अधिष्ठान हैं। उसकी तृप्ति के पीछे वह स्वयं सन्तान, पशु, अन्न, तेज और ब्रह्मतेज से तृप्त होता है।
'When the equalising breath is satisfied, the mind is satisfied; when the mind is satisfied, the rain-god is satisfied; when the rain-god is satisfied, lightning is satisfied; and when lightning is satisfied, whatever lightning and the rain-god rule over is satisfied. After their satisfaction he himself is satisfied with offspring, cattle, food, radiance and sacred power.
↑ All sectionsत्रयोविंशः खण्डः · Khaṇḍa 5.23 — The Fifth Offering
अथ यां पञ्चमीं जुहुयात्तां जुहुयादुदानाय स्वाहेत्युदानस्तृप्यति ॥ १ ॥
atha yāṃ pañcamīṃ juhuyāttāṃ juhuyādudānāya svāhetyudānastṛpyati || 1 ||
Atha yaam panchamiim juhuyaattaam juhuyaadudaanaaya svaahetyudaanastripyati || 1 ||
'पाँचवीं आहुति देते समय वह 'उदानाय स्वाहा' कहकर दे; इससे उदान तृप्त होता है।
'Let him make the fifth offering with “To the up-breath, svāhā”: by this the up-breath is satisfied.
उदाने तृप्यति त्वक्तृप्यति त्वचि तृप्यन्त्यां वायुस्तृप्यति वायौ तृप्यत्याकाशस्तृप्यत्याकाशे तृप्यति यत्किञ्च वायुश्चाकाशश्चाधितिष्ठतस्तत्तृप्यति तस्यानु तृप्तिं तृप्यति प्रजया पशुभिरन्नाद्येन तेजसा ब्रह्मवर्चसेन ॥ २ ॥
udāne tṛpyati tvaktṛpyati tvaci tṛpyantyāṃ vāyustṛpyati vāyau tṛpyatyākāśastṛpyatyākāśe tṛpyati yatkiñca vāyuścākāśaścādhitiṣṭhatastattṛpyati tasyānu tṛptiṃ tṛpyati prajayā paśubhirannādyena tejasā brahmavarcasena || 2 ||
Udaane tripyati tvaktripyati tvachi tripyantyaam vaayustripyati vaayau tripyatyaakaashastripyatyaakaashe tripyati yatkincha vaayushchaakaashashchaadhitishthatastattripyati tasyaanu triptim tripyati prajayaa pashubhirannaadyena tejasaa brahmavarchasena || 2 ||
'उदान के तृप्त होने पर त्वचा तृप्त होती है, त्वचा के तृप्त होने पर वायु, वायु के तृप्त होने पर आकाश, और आकाश के तृप्त होने पर वह सब तृप्त होता है जिसका वायु और आकाश अधिष्ठान हैं। उसकी तृप्ति के पीछे वह स्वयं सन्तान, पशु, अन्न, तेज और ब्रह्मतेज से तृप्त होता है।
'When the up-breath is satisfied, the skin is satisfied; when the skin is satisfied, the wind is satisfied; when the wind is satisfied, space is satisfied; and when space is satisfied, whatever the wind and space rule over is satisfied. After their satisfaction he himself is satisfied with offspring, cattle, food, radiance and sacred power.
↑ All sectionsचतुर्विंशः खण्डः · Khaṇḍa 5.24 — Eating as the Fire Offering
स य इदमविद्वाग्निहोत्रं जुहोति यथाङ्गारानपोह्य भस्मनि जुहुयात्तादृक्तत्स्यात् ॥ १ ॥
sa ya idamavidvāgnihotraṃ juhoti yathāṅgārānapohya bhasmani juhuyāttādṛktatsyāt || 1 ||
Sa ya idamavidvaagnihotram juhoti yathaangaaraanapohya bhasmani juhuyaattaadriktatsyaat || 1 ||
'जो इसे जाने बिना अग्निहोत्र करता है, वह ऐसा ही है जैसे कोई अङ्गारों को हटाकर राख में आहुति दे।
'One who offers the fire-offering without knowing this is like a man who rakes away the embers and pours the offering into the ashes.
अथ य एतदेवं विद्वानग्निहोत्रं जुहोति तस्य सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेष्वात्मसु हुतं भवति ॥ २ ॥
atha ya etadevaṃ vidvānagnihotraṃ juhoti tasya sarveṣu lokeṣu sarveṣu bhūteṣu sarveṣvātmasu hutaṃ bhavati || 2 ||
Atha ya etadevam vidvaanagnihotram juhoti tasya sarveshu lokeshu sarveshu bhuuteshu sarveshvaatmasu hutam bhavati || 2 ||
'किन्तु जो इसे इस प्रकार जानकर अग्निहोत्र करता है, उसकी आहुति सब लोकों में, सब प्राणियों में और सब आत्माओं में पड़ती है।
'But for the one who knows this and offers the fire-offering, his offering is made in all the worlds, in all beings and in all selves.
तद्यथेषीकातूलमग्नौ प्रोतं प्रदूयेतैवँहास्य सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्ते य एतदेवं विद्वानग्निहोत्रं जुहोति ॥ ३ ॥
tadyatheṣīkātūlamagnau protaṃ pradūyetaivaṃhāsya sarve pāpmānaḥ pradūyante ya etadevaṃ vidvānagnihotraṃ juhoti || 3 ||
Tadyatheshiikaatuulamagnau protam praduuyetaivamhaasya sarve paapmaanah praduuyante ya etadevam vidvaanagnihotram juhoti || 3 ||
'जैसे अग्नि में रखा हुआ सरकण्डे का रुआँ जल जाता है, वैसे ही उसके सब पाप जल जाते हैं जो इसे इस प्रकार जानकर अग्निहोत्र करता है।
'As a tuft of reed-down laid on fire is burnt up, so are all the evils of one who knows this and offers the fire-offering burnt up.
तस्मादु हैवंविद्यद्यपि चण्डालायोच्छिष्टं प्रयच्छेदात्मनि हैवास्य तद्वैश्वानरे हुतँ स्यादिति तदेष श्लोकः ॥ ४ ॥
tasmādu haivaṃvidyadyapi caṇḍālāyocchiṣṭaṃ prayacchedātmani haivāsya tadvaiśvānare hutaṃ syāditi tadeṣa ślokaḥ || 4 ||
Tasmaadu haivamvidyadyapi chandaalaayochchhishtam prayachchhedaatmani haivaasya tadvaishvaanare hutam syaaditi tadesha shlokah || 4 ||
'इसीलिए ऐसा जानने वाला यदि अपना बचा हुआ अन्न किसी चण्डाल को भी दे दे, तो वह भी उसी वैश्वानर आत्मा में आहुति हो जाती है। इस विषय में यह श्लोक है:
'Therefore, even if one who knows this were to give his leftover food to an outcaste, that too would be an offering made in his own Vaiśvānara self. On this there is this verse:
यथेह क्षुधिता बाला मातरं पर्युपासत एवँ सर्वाणि भूतान्यग्निहोत्रमुपासत इत्यग्निहोत्रमुपासत इति ॥ ५ ॥
yatheha kṣudhitā bālā mātaraṃ paryupāsata evaṃ sarvāṇi bhūtānyagnihotramupāsata ityagnihotramupāsata iti || 5 ||
Yatheha kshudhitaa baalaa maataram paryupaasata evam sarvaani bhuutaanyagnihotramupaasata ityagnihotramupaasata iti || 5 ||
'जैसे यहाँ भूखे बालक माता के चारों ओर बैठ जाते हैं, वैसे ही सब प्राणी अग्निहोत्र के चारों ओर बैठे रहते हैं — अग्निहोत्र के चारों ओर।'
'As hungry children here sit about their mother, so do all beings sit about the fire-offering — sit about the fire-offering.'