←Backवापस

Shri Vishnu (Mukunda)

मुकुन्दमाला

Mukunda Mala

Ascribed to Kulaśekhara, the Cera king and Āḻvār

Continue exploring · आगे पढ़ें

The Mukundamālā is a garland of forty verses to Viṣṇu as Mukunda, ascribed to Kulaśekhara — the Cera king who gave up his throne for Śrīraṅgam, counted among the twelve Āḻvārs of the Tamil country and among the Vaiṣṇava ācāryas of the Sanskrit tradition. Its argument is stated in the fifth verse and never abandoned: the poet has no interest in dharma, none in wealth, none in the enjoyment of desire — let whatever must come come, according to past deeds; what he asks, and reckons the greater gift, is unshaken devotion at those feet, birth after birth. He does not bow, he says, to be spared hell; he bows because he cannot stop. The most quoted verse asks that the swan of the mind enter the cage of Kṛṣṇa's lotus feet now, today — since at the hour of death, when phlegm and wind and bile close the throat, how should remembrance come? The tone throughout is that of a man speaking plainly to someone he knows: jihve kīrtaya keśavam — “tongue, praise Keśava; mind, meditate on him; hands, worship him”, each faculty addressed in turn and given its work. The hymn is recited daily in Śrīvaiṣṇava households and is among the best loved of the shorter Sanskrit stotras.

मुकुन्दमाला विष्णु को मुकुन्द रूप में सम्बोधित चालीस श्लोकों की माला है, जिसके रचयिता कुलशेखर माने जाते हैं — वह चेर नरेश जिन्होंने श्रीरङ्गम् के लिए राज्य त्याग दिया, और जो तमिल परम्परा के बारह आळ्वारों तथा संस्कृत वैष्णव आचार्यों दोनों में गिने जाते हैं। इसका मूल भाव पञ्चम श्लोक में ही स्पष्ट है और अन्त तक अविचल रहता है — न धर्म में आस्था, न धन-संचय में, न कामोपभोग में; जो होना हो सो हो, पूर्वकर्म के अनुरूप; प्रार्थना केवल यह है कि जन्म-जन्मान्तर में उन चरणकमलों में निश्चल भक्ति बनी रहे। कवि कहता है कि वह नरक से बचने के लिए प्रणाम नहीं करता — वह प्रणाम इसलिए करता है कि रुक नहीं सकता। सर्वाधिक उद्धृत श्लोक यही माँगता है कि मन का राजहंस कृष्ण के चरणकमल-पञ्जर में आज ही प्रवेश करे — क्योंकि प्राणप्रयाण के समय जब कफ, वात और पित्त कण्ठ अवरुद्ध कर देंगे, तब स्मरण कहाँ से होगा। पूरे स्तोत्र का स्वर आत्मीय सम्भाषण का है — जिह्वे कीर्तय केशवम् — “हे जिह्वा, केशव का कीर्तन कर; हे मन, उसी का ध्यान कर; हे हाथ, उसी की पूजा कर” — प्रत्येक इन्द्रिय को सम्बोधित कर उसका कार्य सौंपा गया है। श्रीवैष्णव घरों में इसका नित्य पाठ होता है।

Textual source · पाठ-स्रोत

The Sanskrit follows Sanskrit Wikisource, Mukundamālā (मुकुन्दमाला), a public-domain text. The Mukundamālā of Kulaśekhara survives in two versions: a southern version of forty verses, given here, and a shorter version of thirty-four verses printed in the Kāvyamālā series (Bombay, 1886), which opens with वन्दे मुकुन्दमरविन्ददलायताक्षं. The two share a core of verses but are not the same poem, and they have not been mixed together here. The text was checked against the southern edition in the Stotramālā edited by P. B. Anaṅgarācārya (Kanchipuram, 1949) and against the Kāvyamālā edition, both held by GRETIL and used for comparison only; neither is reproduced here. The verse of homage to Kulaśekhara, घुष्यते यस्य नगरे रङ्गयात्रा, belongs to the reciting tradition rather than to the poet and is marked as such. The English and Hindi introductions above are original writing by AdiVeda; they give context and summary, not a translation of the Sanskrit and not a traditional commentary.

Verse meanings · श्लोकार्थ

प्रत्येक श्लोक के नीचे दिया गया हिन्दी और अंग्रेज़ी अर्थ AdiVeda का अपना सम्पादकीय अनुवाद है, जो ऊपर दिए गए संस्कृत पाठ से सीधे इस संस्करण के लिए किया गया है। यह पाठ को समझने में सहायता के लिए है — यह किसी प्रकाशित अनुवाद का उद्धरण या कोई पारम्परिक भाष्य नहीं है। जहाँ विभिन्न परम्पराएँ किसी अंश को अलग ढंग से पढ़ती हैं, वहाँ संक्षेप में यह बताया गया है।

The Hindi and English meaning under each verse is AdiVeda's own editorial translation, made directly from the Sanskrit printed here for this edition. It is meant to help you follow the text — it is not quoted from any published translation and it is not a traditional commentary. Where traditions read a passage differently, the meaning says so briefly.

मङ्गलश्लोकः · The verse of homage to Kulaśekhara, prefixed by the tradition and not by the poet

घुष्यते यस्य नगरे रङ्गयात्रा दिने दिने ।
तम् अहं शिरसा वन्दे राजानं कुलशेखरम् ॥

ghuṣyate yasya nagare raṅgayātrā dine dine |
tam ahaṃ śirasā vande rājānaṃ kulaśekharam ||

Ghushyate yasya nagare rangayaatraa dine dine |
Tam aham shirasaa vande raajaanam kulashekharam ||

जिनके नगर में प्रतिदिन श्रीरंगनाथ की यात्रा की घोषणा होती थी, उन राजा कुलशेखर को मैं सिर झुकाकर प्रणाम करता हूँ।

I bow my head to King Kulaśekhara, in whose city the procession of Lord Raṅga was proclaimed day after day.

मुकुन्दमाला · Mukundamālā — the garland for Mukunda (40 verses)

श्रीवल्लभेति वरदेति दयापरेति भक्तप्रियेति भवलुण्ठनकोविदेति ।
नाथेति नागशयनेति जगन्निवासेत्यालापिनं प्रतिदिनं कुरु मां मुकुन्द ॥ १ ॥

śrīvallabheti varadeti dayāpareti bhaktapriyeti bhavaluṇṭhanakovideti |
nātheti nāgaśayaneti jagannivāsetyālāpinaṃ pratidinaṃ kuru māṃ mukunda || 1 ||

Shriivallabheti varadeti dayaapareti bhaktapriyeti bhavalunthanakovideti |
Naatheti naagashayaneti jagannivaasetyaalaapinam pratidinam kuru maam mukunda || 1 ||

हे मुकुन्द, मुझे ऐसा बना दो कि मैं प्रतिदिन पुकारता रहूँ — 'हे लक्ष्मीपति, हे वरदाता, हे दयासागर, हे भक्तों के प्रिय, हे भव-बन्धन काटने में कुशल, हे नाथ, हे शेषशायी, हे जगन्निवास!'

Mukunda, make me someone who calls out every single day: 'Beloved of Śrī! Giver of boons! Compassionate one! Lover of your devotees! Master at breaking the hold of worldly existence! Lord! You who rest on the serpent! Home of the world!'

जयतु जयतु देवो देवकीनन्दनो ऽयं जयतु जयतु कृष्णो वृष्णिवंशप्रदीपः ।
जयतु जयतु मेघश्यामलः कोमलाङ्गो जयतु जयतु पृथ्वीभारनाशो मुकुन्दः ॥ २ ॥

jayatu jayatu devo devakīnandano 'yaṃ jayatu jayatu kṛṣṇo vṛṣṇivaṃśapradīpaḥ |
jayatu jayatu meghaśyāmalaḥ komalāṅgo jayatu jayatu pṛthvībhāranāśo mukundaḥ || 2 ||

Jayatu jayatu devo devakiinandano 'yam jayatu jayatu krishno vrishnivamshapradiipah |
Jayatu jayatu meghashyaamalah komalaango jayatu jayatu prithviibhaaranaasho mukundah || 2 ||

देवकी के आनन्द इन देव की जय हो, जय हो! वृष्णिवंश के दीपक श्रीकृष्ण की जय हो, जय हो! मेघ-से श्यामल, कोमल अंगों वाले की जय हो, जय हो! पृथ्वी का भार मिटाने वाले मुकुन्द की जय हो, जय हो!

Victory, victory to this god, Devakī's delight! Victory, victory to Kṛṣṇa, the lamp of the Vṛṣṇi line! Victory, victory to the tender-limbed one, dark as a rain cloud! Victory, victory to Mukunda, who takes away the earth's burden!

मुकुन्द मूर्ध्ना प्रणिपत्य याचे भवन्तमेकान्तमियन्तमर्थम् ।
अविस्मृतिस्त्वच्चरणारविन्दे भवे भवे मेऽस्तु भवत्प्रसादात् ॥ ३ ॥

mukunda mūrdhnā praṇipatya yāce bhavantamekāntamiyantamartham |
avismṛtistvaccaraṇāravinde bhave bhave me'stu bhavatprasādāt || 3 ||

Mukunda muurdhnaa pranipatya yaache bhavantamekaantamiyantamartham |
Avismritistvachcharanaaravinde bhave bhave me'stu bhavatprasaadaat || 3 ||

हे मुकुन्द, सिर झुकाकर मैं आपसे केवल इतना ही माँगता हूँ — आपकी कृपा से हर जन्म में आपके चरण-कमल मुझे कभी न भूलें।

Mukunda, with my head bowed low I ask you for this much and nothing more: by your grace, in every birth, may I never forget your lotus feet.

नाहं वन्दे तव चरणयोर्द्वन्द्वम् अद्वन्द्वहेतोः कुम्भीपाकं गुरुम् अपि हरे नारकं नापनेतुम् ।
रम्या रामा मृदुतनुलता नन्दने नापि रन्तुं भावे भावे हृदयभवने भावयेयं भवन्तम् ॥ ४ ॥

nāhaṃ vande tava caraṇayordvandvam advandvahetoḥ kumbhīpākaṃ gurum api hare nārakaṃ nāpanetum |
ramyā rāmā mṛdutanulatā nandane nāpi rantuṃ bhāve bhāve hṛdayabhavane bhāvayeyaṃ bhavantam || 4 ||

Naaham vande tava charanayordvandvam advandvahetoh kumbhiipaakam gurum api hare naarakam naapanetum |
Ramyaa raamaa mridutanulataa nandane naapi rantum bhaave bhaave hridayabhavane bhaavayeyam bhavantam || 4 ||

हे हरि, मैं आपके युगल चरणों की वन्दना न तो द्वन्द्वों से छूटने के लिए करता हूँ, न कुम्भीपाक जैसे भयानक नरक से बचने के लिए, न नन्दन-वन में कोमल लता-सी देह वाली सुन्दरियों के साथ रमण के लिए; मैं तो बस इसलिए वन्दना करता हूँ कि हर भाव में अपने हृदय-भवन में आपका ध्यान करता रहूँ।

Hari, I do not worship your two feet to be free of life's opposites, nor to escape the dreadful hell of Kumbhīpāka, nor to take my pleasure with lovely, vine-slender women in the Nandana garden. I worship so that, in every mood and every birth, I may keep you in mind within the house of my heart.

नास्था धर्मे न वसुनिचये नैव कामोपभोगे यद् भाव्यं तद् भवतु भगवन् पूर्वकर्मानुरूपम् ।
एतत् प्रार्थ्यं मम बहुमतं जन्मजन्मान्तरेऽपि त्वत्पादाम्भोरुहयुगगता निश्चला भक्तिरस्तु ॥ ५ ॥

nāsthā dharme na vasunicaye naiva kāmopabhoge yad bhāvyaṃ tad bhavatu bhagavan pūrvakarmānurūpam |
etat prārthyaṃ mama bahumataṃ janmajanmāntare'pi tvatpādāmbhoruhayugagatā niścalā bhaktirastu || 5 ||

Naasthaa dharme na vasunichaye naiva kaamopabhoge yad bhaavyam tad bhavatu bhagavan puurvakarmaanuruupam |
Etat praarthyam mama bahumatam janmajanmaantare'pi tvatpaadaambhoruhayugagataa nishchalaa bhaktirastu || 5 ||

न धर्म में मेरी आस्था है, न धन-संचय में, न भोगों में; हे भगवन्, पूर्वकर्मों के अनुसार जो होना है, वह हो। मेरी सबसे बड़ी प्रार्थना यही है कि जन्म-जन्मान्तर में आपके युगल चरण-कमलों में मेरी अटल भक्ति बनी रहे।

I set no store by dharma, by piling up wealth, or by enjoying what I desire; Lord, let whatever must happen happen, as my past karma decides. What I ask for and prize above all is this: in this birth and in every other, may my devotion stay fixed and unshaken at your two lotus feet.

दिवि वा भुवि वा ममास्तु वासो नरके वा नरकान्तक प्रकामम् ।
अवधीरितशारदारविन्दौ चरणौ ते मरणेऽपि चिन्तयामि ॥ ६ ॥

divi vā bhuvi vā mamāstu vāso narake vā narakāntaka prakāmam |
avadhīritaśāradāravindau caraṇau te maraṇe'pi cintayāmi || 6 ||

Divi vaa bhuvi vaa mamaastu vaaso narake vaa narakaantaka prakaamam |
Avadhiiritashaaradaaravindau charanau te marane'pi chintayaami || 6 ||

हे नरकासुर का अन्त करने वाले, मेरा निवास चाहे स्वर्ग में हो, पृथ्वी पर हो या नरक में — जैसी आपकी इच्छा; मृत्यु के समय भी मैं शरद ऋतु के कमलों को भी फीका करने वाले आपके चरणों का ही चिन्तन करूँ।

Slayer of Naraka, let me live in heaven, on earth, or even in hell, just as you please; even at the moment of death I will think of your feet, which outshine the lotuses of autumn.

कृष्ण त्वदीयपदपङ्कजपञ्जरान्तर् अद्यैव मे विशतु मानसराजहंसः ।
प्राणप्रयाणसमये कफवातपित्तैः कण्ठावरोधनविधौ स्मरणं कुतस्ते ॥ ७ ॥

kṛṣṇa tvadīyapadapaṅkajapañjarāntar adyaiva me viśatu mānasarājahaṃsaḥ |
prāṇaprayāṇasamaye kaphavātapittaiḥ kaṇṭhāvarodhanavidhau smaraṇaṃ kutaste || 7 ||

Krishna tvadiiyapadapankajapanjaraantar adyaiva me vishatu maanasaraajahamsah |
Praanaprayaanasamaye kaphavaatapittaih kanthaavarodhanavidhau smaranam kutaste || 7 ||

हे कृष्ण, मेरे मन का राजहंस आज ही आपके चरण-कमलों के पिंजरे में प्रवेश कर जाए; प्राण निकलते समय जब बलगम, वायु और पित्त से गला रुँध जाएगा, तब आपका स्मरण कहाँ हो पाएगा?

Kṛṣṇa, let the royal swan of my mind enter the cage of your lotus feet this very day. When life is leaving and phlegm, wind and bile are closing up the throat, where will remembrance of you come from then?

चिन्तयामि हरिमेव सन्ततं मन्दमन्दहासिताननाम्बुजम् ।
नन्दगोपतनयं परात्परं नारदादिमुनिवृन्दवन्दितम् ॥ ८ ॥

cintayāmi harimeva santataṃ mandamandahāsitānanāmbujam |
nandagopatanayaṃ parātparaṃ nāradādimunivṛndavanditam || 8 ||

Chintayaami harimeva santatam mandamandahaasitaananaambujam |
Nandagopatanayam paraatparam naaradaadimunivrindavanditam || 8 ||

मैं निरन्तर उन्हीं हरि का चिन्तन करता हूँ, जिनका मुख-कमल मन्द-मन्द मुस्कान से खिला है, जो नन्दगोप के पुत्र हैं, परात्पर हैं और नारद आदि मुनियों के समूह जिनकी वन्दना करते हैं।

Hari alone is the one I think of without a break — his lotus face lit with a quiet smile, the son of the cowherd Nanda, higher than the highest, honoured by Nārada and hosts of sages.

करचरणसरोजे कान्तिमन्नेत्रमीने श्रममुषि भुजवीचिव्याकुलेऽगाधमार्गे ।
हरिसरसि विगाह्यापीय तेजोजलौघं भवमरुपरिखिन्नः खेदमद्य त्यजामि ॥ ९ ॥

karacaraṇasaroje kāntimannetramīne śramamuṣi bhujavīcivyākule'gādhamārge |
harisarasi vigāhyāpīya tejojalaughaṃ bhavamaruparikhinnaḥ khedamadya tyajāmi || 9 ||

Karacharanasaroje kaantimannetramiine shramamushi bhujaviichivyaakule'gaadhamaarge |
Harisarasi vigaahyaapiiya tejojalaugham bhavamaruparikhinnah khedamadya tyajaami || 9 ||

हरि एक सरोवर हैं — उनके हाथ-पैर कमल हैं, चमकते नेत्र मछलियाँ हैं, वे थकान हर लेते हैं, भुजाओं की लहरों से वह सरोवर लहराता है और उसकी थाह नहीं। संसार-रूपी मरुस्थल से थका हुआ मैं आज उसमें डुबकी लगाकर, तेज-रूपी जल को जी भर पीकर अपनी थकान उतार देता हूँ।

Hari is a lake whose lotuses are his hands and feet, whose fish are his shining eyes, which washes weariness away, which ripples with the waves of his arms and has no bottom. Worn out by the desert of worldly life, today I plunge in, drink my fill of its waters of radiance, and let my exhaustion go.

सरसिजनयने सशङ्खचक्रे मुरभिदि मा विरमस्व चित्त रन्तुम् ।
सुखतरम् अपरं न जातु जाने हरिचरणस्मरणामृतेन तुल्यम् ॥ १० ॥

sarasijanayane saśaṅkhacakre murabhidi mā viramasva citta rantum |
sukhataram aparaṃ na jātu jāne haricaraṇasmaraṇāmṛtena tulyam || 10 ||

Sarasijanayane sashankhachakre murabhidi maa viramasva chitta rantum |
Sukhataram aparam na jaatu jaane haricharanasmaranaamritena tulyam || 10 ||

हे मन, शंख-चक्रधारी, कमलनयन, मुर दैत्य के संहारक में रमण करना कभी मत छोड़ना; हरि-चरणों के स्मरण रूपी अमृत के समान सुखद और कुछ भी मैं नहीं जानता।

Mind, never stop taking delight in the lotus-eyed slayer of Mura, who bears the conch and discus. I know of nothing more joyful, nothing that equals the nectar of remembering Hari's feet.

माभीर् मन्दमनो विचिन्त्य बहुधा यामीश् चिरं यातना नामी नः प्रभवन्ति पापरिपवः स्वामी ननु श्रीधरः ।
आलस्यं व्यपनीय भक्तिसुलभं ध्यायस्व नारायणं लोकस्य व्यसनापनोदनकरो दासस्य किं न क्षमः ॥ ११ ॥

mābhīr mandamano vicintya bahudhā yāmīś ciraṃ yātanā nāmī naḥ prabhavanti pāparipavaḥ svāmī nanu śrīdharaḥ |
ālasyaṃ vyapanīya bhaktisulabhaṃ dhyāyasva nārāyaṇaṃ lokasya vyasanāpanodanakaro dāsasya kiṃ na kṣamaḥ || 11 ||

Maabhiir mandamano vichintya bahudhaa yaamiish chiram yaatanaa naamii nah prabhavanti paaparipavah svaamii nanu shriidharah |
Aalasyam vyapaniiya bhaktisulabham dhyaayasva naaraayanam lokasya vyasanaapanodanakaro daasasya kim na kshamah || 11 ||

हे मन्द बुद्धि मन, यम की लम्बी यातनाओं के बारे में बार-बार सोचकर मत डर; ये पाप-रूपी शत्रु हम पर प्रभाव नहीं डाल सकते, हमारे स्वामी तो लक्ष्मीपति हैं। आलस्य छोड़कर भक्ति से सहज प्राप्त होने वाले नारायण का ध्यान कर; जो सारे संसार के दुःख दूर करते हैं, क्या वे अपने दास का दुःख दूर न कर सकेंगे?

Foolish mind, do not be afraid, turning over and over the long torments of Yama. These enemies, our sins, have no power over us — is not the husband of Śrī our master? Throw off your sloth and meditate on Nārāyaṇa, who is easily reached through bhakti. He clears away the troubles of the whole world; is he not able to help his own servant?

भवजलधिगतानां द्वन्द्ववाताहतानां सुतदुहितृकलत्रत्राणभारार्दितानाम् ।
विषमविषयतोये मज्जताम् अप्लवानां भवतु शरणम् एको विष्णुपोतो नराणाम् ॥ १२ ॥

bhavajaladhigatānāṃ dvandvavātāhatānāṃ sutaduhitṛkalatratrāṇabhārārditānām |
viṣamaviṣayatoye majjatām aplavānāṃ bhavatu śaraṇam eko viṣṇupoto narāṇām || 12 ||

Bhavajaladhigataanaam dvandvavaataahataanaam sutaduhitrikalatratraanabhaaraarditaanaam |
Vishamavishayatoye majjataam aplavaanaam bhavatu sharanam eko vishnupoto naraanaam || 12 ||

जो लोग संसार-सागर में पड़े हैं, सुख-दुःख जैसे द्वन्द्वों की आँधी से थपेड़े खा रहे हैं, पुत्र, पुत्री और पत्नी के पालन के बोझ से दबे हैं और विषयों के विषम जल में बिना सहारे डूब रहे हैं — उन मनुष्यों के लिए एकमात्र विष्णु-रूपी जहाज़ ही शरण बने।

People who have fallen into the ocean of existence, battered by the gales of the opposites, bowed down by the burden of providing for sons, daughters and wife, sinking with nothing to hold on to in the treacherous waters of sense-objects — for them let Viṣṇu alone be the ship that saves.

भवजलधिम् अगाधं दुस्तरं निस्तरेयं कथम् अहम् इति चेतो मा स्म गाः कातरत्वम् ।
सरसिजदृशि देवे तावकी भक्तिर् एका नरकभिदि निषण्णा तारयिष्यत्य् अवश्यम् ॥ १३ ॥

bhavajaladhim agādhaṃ dustaraṃ nistareyaṃ katham aham iti ceto mā sma gāḥ kātaratvam |
sarasijadṛśi deve tāvakī bhaktir ekā narakabhidi niṣaṇṇā tārayiṣyaty avaśyam || 13 ||

Bhavajaladhim agaadham dustaram nistareyam katham aham iti cheto maa sma gaah kaataratvam |
Sarasijadrishi deve taavakii bhaktir ekaa narakabhidi nishannaa taarayishyaty avashyam || 13 ||

हे मन, 'इस अथाह और दुस्तर संसार-सागर को मैं कैसे पार करूँगा' — ऐसा सोचकर घबरा मत। नरकासुर के संहारक कमलनयन देव में लगी तेरी एकमात्र भक्ति तुझे अवश्य पार उतार देगी।

Mind, do not lose heart, asking, 'How shall I ever cross this bottomless, impassable ocean of existence?' Your devotion alone, settled on the lotus-eyed god who destroyed Naraka, will surely carry you across.

तृष्णातोये मदनपवनोद्धूतमोहोर्मिमाले दारावर्ते तनयसहजग्राहसङ्घाकुले च ।
संसाराख्ये महति जलधौ मज्जतां नस् त्रिधामन् पादाम्भोजे वरद भवतो भक्तिनावं प्रयच्छ ॥ १४ ॥

tṛṣṇātoye madanapavanoddhūtamohormimāle dārāvarte tanayasahajagrāhasaṅghākule ca |
saṃsārākhye mahati jaladhau majjatāṃ nas tridhāman pādāmbhoje varada bhavato bhaktināvaṃ prayaccha || 14 ||

Trishnaatoye madanapavanoddhuutamohormimaale daaraavarte tanayasahajagraahasanghaakule cha |
Samsaaraakhye mahati jaladhau majjataam nas tridhaaman paadaambhoje varada bhavato bhaktinaavam prayachchha || 14 ||

हे त्रिधामा, हे वरदाता — संसार नाम के उस महासागर में, जिसका जल तृष्णा है, जिसमें कामदेव की हवा से मोह की लहरें उठती हैं, जिसके भँवर पत्नी हैं और जो पुत्र-भाई रूपी मगरमच्छों से भरा है, हम डूब रहे हैं; हमें अपने चरण-कमलों की भक्ति की नाव दीजिए।

Lord of the three abodes, giver of boons: we are drowning in the great ocean called saṃsāra, whose water is craving, whose waves of delusion are whipped up by the wind of desire, whose whirlpools are our wives, and which teems with crocodiles that are our sons and brothers. Grant us the boat of devotion to your lotus feet.

मा द्राक्षं क्षीणपुण्यान् क्षणम् अपि भवतो भक्तिहीनान् पदाब्जे मा श्रौषं श्राव्यबन्धं तव चरितम् अपास्यान्यद् आख्यानजातम् ।
मा स्मार्षं माधव त्वाम् अपि भुवनपते चेतसापह्नुवानान् मा भूवं त्वत्सपर्याव्यतिकररहितो जन्मजन्मान्तरे ऽपि ॥ १५ ॥

mā drākṣaṃ kṣīṇapuṇyān kṣaṇam api bhavato bhaktihīnān padābje mā śrauṣaṃ śrāvyabandhaṃ tava caritam apāsyānyad ākhyānajātam |
mā smārṣaṃ mādhava tvām api bhuvanapate cetasāpahnuvānān mā bhūvaṃ tvatsaparyāvyatikararahito janmajanmāntare 'pi || 15 ||

Maa draaksham kshiinapunyaan kshanam api bhavato bhaktihiinaan padaabje maa shrausham shraavyabandham tava charitam apaasyaanyad aakhyaanajaatam |
Maa smaarsham maadhava tvaam api bhuvanapate chetasaapahnuvaanaan maa bhuuvam tvatsaparyaavyatikararahito janmajanmaantare 'pi || 15 ||

जिनका पुण्य क्षीण हो गया है और जो आपके चरण-कमलों की भक्ति से रहित हैं, उन्हें मैं क्षण भर भी न देखूँ; सुनने योग्य आपकी कथा छोड़कर दूसरी कोई कहानी न सुनूँ; हे माधव, भुवनपति, जो मन से भी आपको नकारते हैं, उन्हें याद न करूँ; और किसी भी जन्म में आपकी सेवा के अवसर से वंचित न रहूँ।

May I not look even for a moment on those whose merit is used up and who have no devotion to your lotus feet. May I not listen to any other tale, leaving aside your story, which is truly worth hearing. Mādhava, lord of the worlds, may I not dwell on those who deny you even in their hearts. And in no birth, now or hereafter, may I be without the chance to serve you.

जिह्वे कीर्तय केशवं मुररिपुं चेतो भज श्रीधरं पाणिद्वन्द्व समर्चयाच्युतकथाः श्रोत्रद्वय त्वं शृणु ।
कृष्णं लोकय लोचनद्वय हरेर् गच्छाङ्घ्रियुग्मालयं जिघ्र घ्राण मुकुन्दपादतुलसीं मूर्धन् नमाधोक्षजम् ॥ १६ ॥

jihve kīrtaya keśavaṃ muraripuṃ ceto bhaja śrīdharaṃ pāṇidvandva samarcayācyutakathāḥ śrotradvaya tvaṃ śṛṇu |
kṛṣṇaṃ lokaya locanadvaya harer gacchāṅghriyugmālayaṃ jighra ghrāṇa mukundapādatulasīṃ mūrdhan namādhokṣajam || 16 ||

Jihve kiirtaya keshavam muraripum cheto bhaja shriidharam paanidvandva samarchayaachyutakathaah shrotradvaya tvam shrinu |
Krishnam lokaya lochanadvaya harer gachchhaanghriyugmaalayam jighra ghraana mukundapaadatulasiim muurdhan namaadhokshajam || 16 ||

हे जीभ, मुर-शत्रु केशव का कीर्तन कर; हे मन, श्रीधर को भज; हे दोनों हाथो, अच्युत की पूजा करो; हे दोनों कानो, उनकी कथाएँ सुनो; हे दोनों आँखो, कृष्ण को देखो; हे दोनों पैरो, हरि के मन्दिर जाओ; हे नाक, मुकुन्द के चरणों की तुलसी सूँघ; हे सिर, अधोक्षज को प्रणाम कर।

Tongue, sing of Keśava, the foe of Mura. Mind, worship Śrīdhara. Two hands, honour Acyuta. Two ears, listen to his stories. Two eyes, look upon Kṛṣṇa. Two feet, walk to Hari's temple. Nose, breathe the tulasī at Mukunda's feet. Head, bow down to Adhokṣaja.

हे लोकाः शृणुत प्रसूतिमरणव्याधेश् चिकित्साम् इमां योगज्ञाः समुदाहरन्ति मुनयो यां याज्ञवल्क्यादयः ।
अन्तर्ज्योतिर् अमेयम् एकम् अमृतं कृष्णाख्यम् आपीयतां तत् पीतं परमौषधं वितनुते निर्वाणम् आत्यन्तिकम् ॥ १७ ॥

he lokāḥ śṛṇuta prasūtimaraṇavyādheś cikitsām imāṃ yogajñāḥ samudāharanti munayo yāṃ yājñavalkyādayaḥ |
antarjyotir ameyam ekam amṛtaṃ kṛṣṇākhyam āpīyatāṃ tat pītaṃ paramauṣadhaṃ vitanute nirvāṇam ātyantikam || 17 ||

He lokaah shrinuta prasuutimaranavyaadhesh chikitsaam imaam yogajnaah samudaaharanti munayo yaam yaajnavalkyaadayah |
Antarjyotir ameyam ekam amritam krishnaakhyam aapiiyataam tat piitam paramaushadham vitanute nirvaanam aatyantikam || 17 ||

हे लोगो, सुनो — जन्म-मृत्यु के रोग का यह उपचार याज्ञवल्क्य आदि योगवेत्ता मुनि बताते हैं: 'कृष्ण' नाम वाले उस अन्तर्ज्योति, अपरिमेय, एक अमृत को पियो; वह पिया हुआ परम औषध सदा के लिए निर्वाण दे देता है।

Listen, people: here is the cure for the sickness of birth and death, as sages who know yoga, such as Yājñavalkya, declare it. Drink the inner light, measureless and one, the nectar that is called Kṛṣṇa. Once drunk, this supreme medicine brings a nirvāṇa that has no end.

हे मर्त्याः परमं हितं शृणुत वो वक्ष्यामि सङ्क्षेपतः संसारार्णवम् आपदूर्मिबहुलं सम्यक् प्रविश्य स्थिताः ।
नानाज्ञानम् अपास्य चेतसि नमो नारायणायेत्य् अमुं मन्त्रं सप्रणवं प्रणामसहितं प्रावर्तयध्वं मुहुः ॥ १८ ॥

he martyāḥ paramaṃ hitaṃ śṛṇuta vo vakṣyāmi saṅkṣepataḥ saṃsārārṇavam āpadūrmibahulaṃ samyak praviśya sthitāḥ |
nānājñānam apāsya cetasi namo nārāyaṇāyety amuṃ mantraṃ sapraṇavaṃ praṇāmasahitaṃ prāvartayadhvaṃ muhuḥ || 18 ||

He martyaah paramam hitam shrinuta vo vakshyaami sankshepatah samsaaraarnavam aapaduurmibahulam samyak pravishya sthitaah |
Naanaajnaanam apaasya chetasi namo naaraayanaayety amum mantram sapranavam pranaamasahitam praavartayadhvam muhuh || 18 ||

हे मनुष्यो, तुम्हारे परम हित की बात मैं संक्षेप में कहता हूँ, सुनो। विपत्ति की लहरों से भरे संसार-सागर में तुम पूरी तरह उतर चुके हो; तरह-तरह के ज्ञान को छोड़कर मन में प्रणाम सहित ॐ के साथ 'नमो नारायणाय' — इस मन्त्र को बार-बार दोहराओ।

Mortals, hear what is truly good for you; I will say it in few words. You have waded deep into the ocean of saṃsāra, heaving with waves of misfortune. Set aside your many kinds of learning, and within your mind, with a bow and with Oṃ, repeat this mantra again and again: 'namo nārāyaṇāya'.

पृथ्वी रेणुर् अणुः पयांसि कणिकाः फल्गुः स्फुलिङ्गो लघुः तेजो निःश्वसनं मरुत् तनुतरं रन्ध्रं सुसूक्ष्मं नभः ।
क्षुद्रा रुद्रपितामहप्रभृतयः कीटाः समस्ताः सुराः दृष्टे यत्र स तावको विजयते भूमावधूतावधिः ॥ १९ ॥

pṛthvī reṇur aṇuḥ payāṃsi kaṇikāḥ phalguḥ sphuliṅgo laghuḥ tejo niḥśvasanaṃ marut tanutaraṃ randhraṃ susūkṣmaṃ nabhaḥ |
kṣudrā rudrapitāmahaprabhṛtayaḥ kīṭāḥ samastāḥ surāḥ dṛṣṭe yatra sa tāvako vijayate bhūmāvadhūtāvadhiḥ || 19 ||

Prithvii renur anuh payaamsi kanikaah phalguh sphulingo laghuh tejo nihshvasanam marut tanutaram randhram susuukshmam nabhah |
Kshudraa rudrapitaamahaprabhritayah kiitaah samastaah suraah drishte yatra sa taavako vijayate bhuumaavadhuutaavadhih || 19 ||

जिसके दर्शन हो जाने पर पृथ्वी धूल का एक कण, जल कुछ बूँदें, तेज एक छोटी चिनगारी, वायु एक साँस, आकाश एक सूक्ष्म छिद्र, और रुद्र-ब्रह्मा आदि सारे देवता कीड़ों जैसे तुच्छ लगते हैं — आपकी वह अपनी पूर्णता में सब सीमाओं को मिटा देने वाली महिमा विजयी है।

Once he is seen, earth is a speck of dust, the waters a few drops, fire a tiny spark, wind a single breath, space a minute pinhole, and Rudra, Brahmā and all the gods mere insects. That greatness of yours, which in its fullness has thrown off every limit, reigns supreme.

बद्धेनाञ्जलिना नतेन शिरसा गात्रैः सरोमोद्गमैः कण्ठेन स्वरगद्गदेन नयनेनोद्गीर्णबाष्पाम्बुना ।
नित्यं त्वच्चरणारविन्दयुगलध्यानामृतास्वादिनाम् अस्माकं सरसीरुहाक्ष सततं सम्पद्यतां जीवितम् ॥ २० ॥

baddhenāñjalinā natena śirasā gātraiḥ saromodgamaiḥ kaṇṭhena svaragadgadena nayanenodgīrṇabāṣpāmbunā |
nityaṃ tvaccaraṇāravindayugaladhyānāmṛtāsvādinām asmākaṃ sarasīruhākṣa satataṃ sampadyatāṃ jīvitam || 20 ||

Baddhenaanjalinaa natena shirasaa gaatraih saromodgamaih kanthena svaragadgadena nayanenodgiirnabaashpaambunaa |
Nityam tvachcharanaaravindayugaladhyaanaamritaasvaadinaam asmaakam sarasiiruhaaksha satatam sampadyataam jiivitam || 20 ||

हे कमलनयन, जुड़े हुए हाथों, झुके सिर, रोमांचित अंगों, गद्गद कण्ठ और आँसू बहाते नेत्रों के साथ — आपके युगल चरण-कमलों के ध्यान का अमृत चखते हुए हमारा जीवन सदा ऐसे ही बीते।

With hands joined, head bowed, the hair of our limbs on end, voice breaking and eyes pouring tears — lotus-eyed one, may our life always pass like this, tasting the nectar of meditation on your two lotus feet.

हे गोपालक हे कृपाजलनिधे हे सिन्धुकन्यापते हे कंसान्तक हे गजेन्द्रकरुणापारीण हे माधव ।
हे रामानुज हे जगत्त्रयगुरो हे पुण्डरीकाक्ष मां हे गोपीजननाथ पालय परं जानामि न त्वां विना ॥ २१ ॥

he gopālaka he kṛpājalanidhe he sindhukanyāpate he kaṃsāntaka he gajendrakaruṇāpārīṇa he mādhava |
he rāmānuja he jagattrayaguro he puṇḍarīkākṣa māṃ he gopījananātha pālaya paraṃ jānāmi na tvāṃ vinā || 21 ||

He gopaalaka he kripaajalanidhe he sindhukanyaapate he kamsaantaka he gajendrakarunaapaariina he maadhava |
He raamaanuja he jagattrayaguro he pundariikaaksha maam he gopiijananaatha paalaya param jaanaami na tvaam vinaa || 21 ||

हे गोपाल, हे करुणा के सागर, हे समुद्र-पुत्री लक्ष्मी के पति, हे कंस के संहारक, हे गजेन्द्र पर असीम करुणा करने वाले, हे माधव, हे बलराम के अनुज, हे तीनों लोकों के गुरु, हे पुण्डरीकाक्ष, हे गोपियों के नाथ — मेरी रक्षा करो; आपके सिवा मैं किसी को नहीं जानता।

O cowherd, ocean of mercy, husband of the sea's daughter, slayer of Kaṃsa, you whose compassion for Gajendra knew no bounds, Mādhava, younger brother of Rāma, teacher of the three worlds, lotus-eyed one, lord of the gopīs — protect me. I know no one but you.

भक्तापायभुजाङ्गगारुडमणिस् त्रैलोक्यरक्षामणिर् गोपीलोचनचातकाम्बुदमणिः सौन्दर्यमुद्रामणिः ।
यः कान्तामणिरुक्मिणीघनकुचद्वन्द्वैकभूषामणिः श्रेयो देवशिखामणिर् दिशतु नो गोपालचूडामणिः ॥ २२ ॥

bhaktāpāyabhujāṅgagāruḍamaṇis trailokyarakṣāmaṇir gopīlocanacātakāmbudamaṇiḥ saundaryamudrāmaṇiḥ |
yaḥ kāntāmaṇirukmiṇīghanakucadvandvaikabhūṣāmaṇiḥ śreyo devaśikhāmaṇir diśatu no gopālacūḍāmaṇiḥ || 22 ||

Bhaktaapaayabhujaangagaarudamanis trailokyarakshaamanir gopiilochanachaatakaambudamanih saundaryamudraamanih |
Yah kaantaamanirukminiighanakuchadvandvaikabhuushaamanih shreyo devashikhaamanir dishatu no gopaalachuudaamanih || 22 ||

जो भक्तों की विपत्ति-रूपी साँप के लिए गरुड़-मणि हैं, तीनों लोकों की रक्षा-मणि हैं, गोपियों के नयन-रूपी चातकों के लिए मेघ-मणि हैं, सौन्दर्य की मुहर-मणि हैं, पत्नियों में मणि रुक्मिणी के वक्ष का एकमात्र आभूषण हैं और देवताओं के शिरोमणि हैं — वे गोपों के चूड़ामणि हमें कल्याण प्रदान करें।

The Garuḍa-gem against the serpent of his devotees' troubles, the guardian jewel of the three worlds, the jewel-cloud for the cātaka birds that are the gopīs' eyes, the jewel that sets the seal on beauty, the one ornament on the full breast of Rukmiṇī, jewel among wives, the crest-jewel of the gods — may that crown jewel of the cowherds show us the highest good.

शत्रुच्छेदैकमन्त्रं सकलम् उपनिषद्वाक्यसम्पूज्यमन्त्रं संसारोत्तारमन्त्रं समुपचिततमसः सङ्घनिर्याणमन्त्रम् ।
सर्वैश्वर्यैकमन्त्रं व्यसनभुजगसन्दष्टसन्त्राणमन्त्रं जिह्वे श्रीकृष्णमन्त्रं जप जप सततं जन्मसाफल्यमन्त्रम् ॥ २३ ॥

śatrucchedaikamantraṃ sakalam upaniṣadvākyasampūjyamantraṃ saṃsārottāramantraṃ samupacitatamasaḥ saṅghaniryāṇamantram |
sarvaiśvaryaikamantraṃ vyasanabhujagasandaṣṭasantrāṇamantraṃ jihve śrīkṛṣṇamantraṃ japa japa satataṃ janmasāphalyamantram || 23 ||

Shatruchchhedaikamantram sakalam upanishadvaakyasampuujyamantram samsaarottaaramantram samupachitatamasah sanghaniryaanamantram |
Sarvaishvaryaikamantram vyasanabhujagasandashtasantraanamantram jihve shriikrishnamantram japa japa satatam janmasaaphalyamantram || 23 ||

हे जीभ, श्रीकृष्ण के मन्त्र का निरन्तर जप कर — जो शत्रुओं को काटने वाला एकमात्र मन्त्र है, सारे उपनिषद्-वाक्यों से पूजित मन्त्र है, संसार से पार उतारने वाला मन्त्र है, जमे हुए अन्धकार के समूह को भगाने वाला मन्त्र है, समस्त ऐश्वर्य का एकमात्र मन्त्र है, विपत्ति-रूपी साँप के डसे हुए को बचाने वाला मन्त्र है, और जन्म को सफल बनाने वाला मन्त्र है।

Tongue, repeat the mantra of Śrī Kṛṣṇa, repeat it without ceasing: the one mantra that cuts enemies down, the mantra revered in every sentence of the Upaniṣads, the mantra that ferries one out of saṃsāra, the mantra that drives out the thickened mass of darkness, the one mantra of all prosperity, the mantra that saves those bitten by the snake of calamity, the mantra that makes a birth worthwhile.

व्यामोहप्रशमौषधं मुनिमनोवृत्तिप्रवृत्त्यौषधं दैत्येन्द्रार्तिकरौषधं त्रिभुवने सञ्जीवनैकौषधम् ।
भक्तात्यन्तहितौषधं भवभयप्रध्वंसनैकौषधं श्रेयःप्राप्तिकरौषधं पिब मनः श्रीकृष्णदिव्यौषधम् ॥ २४ ॥

vyāmohapraśamauṣadhaṃ munimanovṛttipravṛttyauṣadhaṃ daityendrārtikarauṣadhaṃ tribhuvane sañjīvanaikauṣadham |
bhaktātyantahitauṣadhaṃ bhavabhayapradhvaṃsanaikauṣadhaṃ śreyaḥprāptikarauṣadhaṃ piba manaḥ śrīkṛṣṇadivyauṣadham || 24 ||

Vyaamohaprashamaushadham munimanovrittipravrittyaushadham daityendraartikaraushadham tribhuvane sanjiivanaikaushadham |
Bhaktaatyantahitaushadham bhavabhayapradhvamsanaikaushadham shreyahpraaptikaraushadham piba manah shriikrishnadivyaushadham || 24 ||

हे मन, श्रीकृष्ण रूपी दिव्य औषध को पी — जो मोह को शान्त करने वाली दवा है, मुनियों के मन को ध्यान में लगाने वाली दवा है, दैत्यराजों को पीड़ा देने वाली दवा है, तीनों लोकों को जीवन देने वाली एकमात्र दवा है, भक्तों का परम हित करने वाली दवा है, संसार के भय को मिटाने वाली एकमात्र दवा है, और परम कल्याण दिलाने वाली दवा है।

Mind, drink the divine medicine that is Śrī Kṛṣṇa: medicine that quiets confusion, medicine that sets the sages' minds moving in contemplation, medicine that brings grief to the demon kings, the one medicine that gives life to the three worlds, medicine that does devotees the greatest good, the one medicine that destroys the fear of worldly existence, medicine that leads to the highest good.

आम्नायाभ्यसनान्य् अरण्यरुदितं वेदव्रतान्य् अन्वहं मेदश्छेदफलानि पूर्तविधयः सर्वे हुतं भस्मनि ।
तीर्थानाम् अवगाहनानि च गजस्नानं विना यत्पदद्वन्द्वाम्भोरुहसंस्मृतीर् विजयते देवः स नारायणः ॥ २५ ॥

āmnāyābhyasanāny araṇyaruditaṃ vedavratāny anvahaṃ medaśchedaphalāni pūrtavidhayaḥ sarve hutaṃ bhasmani |
tīrthānām avagāhanāni ca gajasnānaṃ vinā yatpadadvandvāmbhoruhasaṃsmṛtīr vijayate devaḥ sa nārāyaṇaḥ || 25 ||

Aamnaayaabhyasanaany aranyaruditam vedavrataany anvaham medashchhedaphalaani puurtavidhayah sarve hutam bhasmani |
Tiirthaanaam avagaahanaani cha gajasnaanam vinaa yatpadadvandvaambhoruhasamsmritiir vijayate devah sa naaraayanah || 25 ||

जिनके युगल चरण-कमलों के स्मरण के बिना वेदों का अभ्यास वन में रोने जैसा है, प्रतिदिन के वैदिक व्रत केवल शरीर की चर्बी घटाते हैं, सारे परोपकार के कर्म राख में आहुति देने जैसे हैं, और तीर्थों में स्नान हाथी के स्नान जैसा है — उन देव नारायण की जय हो।

Without remembrance of his two lotus feet, reciting the Vedas is crying out in an empty forest, daily Vedic vows do no more than trim the body's fat, all works of public charity are offerings poured onto ashes, and bathing at holy places is an elephant's bath. Glory to that god, Nārāyaṇa.

श्रीमन्नाम प्रोच्य नारायणाख्यं के न प्रापुर् वाञ्छितं पापिनो ऽपि ।
हा नः पूर्वं वाक् प्रवृत्ता न तस्मिंस् तेन प्राप्तं गर्भवासादिदुःखम् ॥ २६ ॥

śrīmannāma procya nārāyaṇākhyaṃ ke na prāpur vāñchitaṃ pāpino 'pi |
hā naḥ pūrvaṃ vāk pravṛttā na tasmiṃs tena prāptaṃ garbhavāsādiduḥkham || 26 ||

Shriimannaama prochya naaraayanaakhyam ke na praapur vaanchhitam paapino 'pi |
Haa nah puurvam vaak pravrittaa na tasmims tena praaptam garbhavaasaadiduhkham || 26 ||

'नारायण' नाम वाले श्रीमान् नाम का उच्चारण करके पापियों में भी किसने अपना इच्छित नहीं पाया? हाय, पहले हमारी वाणी उस नाम की ओर प्रवृत्त नहीं हुई, इसी से हमें गर्भवास आदि के दुःख मिले।

Who, even among sinners, has not obtained what they longed for by speaking the blessed name Nārāyaṇa? Alas, our speech never turned to it before, and so we have suffered the pains of lying in the womb and all the rest.

मज्जन्मनः फलम् इदं मधुकैटभारे मत्प्रार्थनीयमदनुग्रह एष एव ।
त्वद्भृत्यभृत्यपरिचारकभृत्यभृत्यभृत्यस्य भृत्य इति मां स्मर लोकनाथ ॥ २७ ॥

majjanmanaḥ phalam idaṃ madhukaiṭabhāre matprārthanīyamadanugraha eṣa eva |
tvadbhṛtyabhṛtyaparicārakabhṛtyabhṛtyabhṛtyasya bhṛtya iti māṃ smara lokanātha || 27 ||

Majjanmanah phalam idam madhukaitabhaare matpraarthaniiyamadanugraha esha eva |
Tvadbhrityabhrityaparichaarakabhrityabhrityabhrityasya bhritya iti maam smara lokanaatha || 27 ||

हे मधु-कैटभ के शत्रु, यही मेरे जन्म का फल है और यही मेरी माँगी हुई कृपा है — हे लोकनाथ, मुझे अपने दास के दास के परिचारक के दास के दास के दास का दास समझकर याद रखना।

Enemy of Madhu and Kaiṭabha, let this be the fruit of my birth, and this the one favour I ask: Lord of the world, remember me as the servant of the servant of the servant of the servant of the attendant of the servant of your servant.

नाथे नः पुरुषोत्तमे त्रिजगतां एकाधिपे चेतसा सेव्ये स्वस्य पदस्य दातरि सुरे नारायणे तिष्ठति ।
यं कञ्चित् पुरुषाधमं कतिपयग्रामेशम् अल्पार्थदं सेवायै मृगयामहे नरम् अहो मूका वराका वयम् ॥ २८ ॥

nāthe naḥ puruṣottame trijagatāṃ ekādhipe cetasā sevye svasya padasya dātari sure nārāyaṇe tiṣṭhati |
yaṃ kañcit puruṣādhamaṃ katipayagrāmeśam alpārthadaṃ sevāyai mṛgayāmahe naram aho mūkā varākā vayam || 28 ||

Naathe nah purushottame trijagataam ekaadhipe chetasaa sevye svasya padasya daatari sure naaraayane tishthati |
Yam kanchit purushaadhamam katipayagraamesham alpaarthadam sevaayai mrigayaamahe naram aho muukaa varaakaa vayam || 28 ||

तीनों लोकों के एकमात्र स्वामी, पुरुषोत्तम, मन से सेवा करने योग्य और अपना पद तक दे देने वाले देव नारायण के हमारे स्वामी रूप में होते हुए भी हम सेवा के लिए किसी ऐसे अधम मनुष्य को ढूँढते हैं जो कुछ गाँवों का मालिक है और थोड़ा-सा धन देता है। अहो, हम कैसे मूर्ख और दीन हैं!

Our master is Nārāyaṇa, the supreme Person, sole ruler of the three worlds, served simply with the mind, a god who gives away even his own state — and while he is here, we go hunting for some low fellow, lord of a handful of villages who pays a pittance, to serve. Ah, how witless and wretched we are!

मदन परिहर स्थितिं मदीये मनसि मुकुन्दपदारविन्दधाम्नि ।
हरनयनकृशानुना कृशो ऽसि स्मरसि न चक्रपराक्रमं मुरारेः ॥ २९ ॥

madana parihara sthitiṃ madīye manasi mukundapadāravindadhāmni |
haranayanakṛśānunā kṛśo 'si smarasi na cakraparākramaṃ murāreḥ || 29 ||

Madana parihara sthitim madiiye manasi mukundapadaaravindadhaamni |
Haranayanakrishaanunaa krisho 'si smarasi na chakraparaakramam muraareh || 29 ||

हे कामदेव, मुकुन्द के चरण-कमलों के निवास बने मेरे मन में ठहरना छोड़ दे। शिव के नेत्र की अग्नि से तू पहले ही क्षीण हो चुका है; क्या तुझे मुरारि के चक्र का पराक्रम याद नहीं?

Kāma, give up your place in my mind, which is now the home of Mukunda's lotus feet. You have already been wasted away by the fire from Śiva's eye; have you forgotten the might of Murāri's discus?

तत्त्वं ब्रुवाणानि परं परस्तान् मधु क्षरन्तीव सतां फलानि ।
प्रावर्तय प्राञ्जलिर् अस्मि जिह्वे नामानि नारायणगोचराणि ॥ ३० ॥

tattvaṃ bruvāṇāni paraṃ parastān madhu kṣarantīva satāṃ phalāni |
prāvartaya prāñjalir asmi jihve nāmāni nārāyaṇagocarāṇi || 30 ||

Tattvam bruvaanaani param parastaan madhu ksharantiiva sataam phalaani |
Praavartaya praanjalir asmi jihve naamaani naaraayanagocharaani || 30 ||

हे जीभ, मैं हाथ जोड़कर तुझसे विनती करता हूँ — नारायण से सम्बन्धित उन नामों का उच्चारण आरम्भ कर, जो परे से भी परे तत्त्व को बताते हैं और सज्जनों के लिए मानो मधु टपकाते फल हैं।

Tongue, I beg you with folded hands: start speaking the names that belong to Nārāyaṇa — names that declare the truth beyond even the highest, fruits for good people that seem to drip with honey.

इदं शरीरं परिणामपेशलं पतत्य् अवश्यं श्लथसन्धिजर्जरम् ।
किम् औषधैः क्लिश्यसि मूढ दुर्मते निरामयं कृष्णरसायनं पिब ॥ ३१ ॥

idaṃ śarīraṃ pariṇāmapeśalaṃ pataty avaśyaṃ ślathasandhijarjaram |
kim auṣadhaiḥ kliśyasi mūḍha durmate nirāmayaṃ kṛṣṇarasāyanaṃ piba || 31 ||

Idam shariiram parinaamapeshalam pataty avashyam shlathasandhijarjaram |
Kim aushadhaih klishyasi muudha durmate niraamayam krishnarasaayanam piba || 31 ||

यह शरीर केवल बदलते रहने तक ही सुन्दर है; जोड़ ढीले पड़ने पर जर्जर होकर यह अवश्य गिरेगा। हे मूर्ख, दुर्बुद्धि, दवाइयों से क्यों कष्ट उठाता है? सब रोगों को मिटाने वाला कृष्ण-रूपी अमृत पी।

This body is charming only while it is changing, and it will surely fall, its joints slackening, worn to ruin. Why wear yourself out with medicines, you fool, you misguided one? Drink the Kṛṣṇa elixir, which leaves no sickness behind.

दारा वाराकरवरसुता ते तनूजो विरिञ्चः स्तोता वेदस् तव सुरगणो भृत्यवर्गः प्रसादः ।
मुक्तिर् माया जगद् अविकलं तावकी देवकी ते माता मित्रं बलरिपुसुतस् त्वय्य् अतो ऽन्यन् न जाने ॥ ३२ ॥

dārā vārākaravarasutā te tanūjo viriñcaḥ stotā vedas tava suragaṇo bhṛtyavargaḥ prasādaḥ |
muktir māyā jagad avikalaṃ tāvakī devakī te mātā mitraṃ balaripusutas tvayy ato 'nyan na jāne || 32 ||

Daaraa vaaraakaravarasutaa te tanuujo virinchah stotaa vedas tava suragano bhrityavargah prasaadah |
Muktir maayaa jagad avikalam taavakii devakii te maataa mitram balaripusutas tvayy ato 'nyan na jaane || 32 ||

आपकी पत्नी समुद्र की श्रेष्ठ पुत्री लक्ष्मी हैं, पुत्र ब्रह्मा हैं, वेद आपकी स्तुति करने वाले हैं, देवगण आपके सेवक हैं, मुक्ति आपका प्रसाद है, सारा जगत आपकी माया है, देवकी आपकी माता हैं और इन्द्र-पुत्र अर्जुन आपके मित्र हैं — इसलिए आपके सिवा मैं कुछ नहीं जानता।

Your wife is the noble daughter of the ocean; your son is Brahmā; the Veda sings your praises; the gods are your household of servants; liberation is your gift; this entire world is your māyā; Devakī is your mother; your friend is the son of Indra. That is why I know nothing apart from you.

कृष्णो रक्षतु नो जगत्त्रयगुरुः कृष्णं नमस्याम्य् अहं कृष्णेनामरशत्रवो विनिहताः कृष्णाय तस्मै नमः ।
कृष्णाद् एव समुत्थितं जगद् इदं कृष्णस्य दासो ऽस्म्य् अहं कृष्णे तिष्ठति सर्वम् एतद् अखिलं हे कृष्ण संरक्ष माम् ॥ ३३ ॥

kṛṣṇo rakṣatu no jagattrayaguruḥ kṛṣṇaṃ namasyāmy ahaṃ kṛṣṇenāmaraśatravo vinihatāḥ kṛṣṇāya tasmai namaḥ |
kṛṣṇād eva samutthitaṃ jagad idaṃ kṛṣṇasya dāso 'smy ahaṃ kṛṣṇe tiṣṭhati sarvam etad akhilaṃ he kṛṣṇa saṃrakṣa mām || 33 ||

Krishno rakshatu no jagattrayaguruh krishnam namasyaamy aham krishnenaamarashatravo vinihataah krishnaaya tasmai namah |
Krishnaad eva samutthitam jagad idam krishnasya daaso 'smy aham krishne tishthati sarvam etad akhilam he krishna samraksha maam || 33 ||

तीनों लोकों के गुरु कृष्ण हमारी रक्षा करें; मैं कृष्ण को नमस्कार करता हूँ; कृष्ण ने ही देवताओं के शत्रुओं का वध किया; उन कृष्ण को नमस्कार; यह जगत कृष्ण से ही उत्पन्न हुआ; मैं कृष्ण का दास हूँ; यह सारा विश्व कृष्ण में ही स्थित है; हे कृष्ण, मेरी रक्षा करो।

May Kṛṣṇa, teacher of the three worlds, protect us. To Kṛṣṇa I bow. By Kṛṣṇa the enemies of the gods were slain. Homage to that Kṛṣṇa. From Kṛṣṇa alone this world came forth. I am Kṛṣṇa's servant. In Kṛṣṇa all of this, the whole of it, abides. O Kṛṣṇa, protect me.

स त्वं प्रसीद भगवन् कुरु मय्य् अनाथे विष्णो कृपां परमकारुणिकः किल त्वम् ।
संसारसागरनिमग्नम् अनन्त दीनम् उद्धर्तुम् अर्हसि हरे पुरुषोत्तमो ऽसि ॥ ३४ ॥

sa tvaṃ prasīda bhagavan kuru mayy anāthe viṣṇo kṛpāṃ paramakāruṇikaḥ kila tvam |
saṃsārasāgaranimagnam ananta dīnam uddhartum arhasi hare puruṣottamo 'si || 34 ||

Sa tvam prasiida bhagavan kuru mayy anaathe vishno kripaam paramakaarunikah kila tvam |
Samsaarasaagaranimagnam ananta diinam uddhartum arhasi hare purushottamo 'si || 34 ||

हे भगवन्, प्रसन्न होइए; हे विष्णु, मुझ अनाथ पर कृपा कीजिए — आप तो परम करुणामय कहे जाते हैं। हे अनन्त, हे हरि, संसार-सागर में डूबे इस दीन को उबारना आपके योग्य ही है, क्योंकि आप पुरुषोत्तम हैं।

So be gracious, Lord; Viṣṇu, have mercy on me, for I have no protector — and you, surely, are compassion itself. Ananta, Hari, it is fitting that you lift out this helpless one sunk in the ocean of saṃsāra, for you are the Supreme Person.

नमामि नारायणपादपङ्कजं करोमि नारायणपूजनं सदा ।
वदामि नारायणनाम निर्मलं स्मरामि नारायणतत्त्वम् अव्ययम् ॥ ३५ ॥

namāmi nārāyaṇapādapaṅkajaṃ karomi nārāyaṇapūjanaṃ sadā |
vadāmi nārāyaṇanāma nirmalaṃ smarāmi nārāyaṇatattvam avyayam || 35 ||

Namaami naaraayanapaadapankajam karomi naaraayanapuujanam sadaa |
Vadaami naaraayananaama nirmalam smaraami naaraayanatattvam avyayam || 35 ||

मैं नारायण के चरण-कमलों को नमस्कार करता हूँ, सदा नारायण की पूजा करता हूँ, नारायण का निर्मल नाम बोलता हूँ और नारायण के अविनाशी तत्त्व का स्मरण करता हूँ।

I bow to Nārāyaṇa's lotus feet; I worship Nārāyaṇa always; I speak Nārāyaṇa's spotless name; I remember the undying truth that is Nārāyaṇa.

श्रीनाथ नारायण वासुदेव श्रीकृष्ण भक्तप्रिय चक्रपाणे ।
श्रीपद्मनाभाच्युत कैटभारे श्रीराम पद्माक्ष हरे मुरारे ॥ ३६ ॥

śrīnātha nārāyaṇa vāsudeva śrīkṛṣṇa bhaktapriya cakrapāṇe |
śrīpadmanābhācyuta kaiṭabhāre śrīrāma padmākṣa hare murāre || 36 ||

Shriinaatha naaraayana vaasudeva shriikrishna bhaktapriya chakrapaane |
Shriipadmanaabhaachyuta kaitabhaare shriiraama padmaaksha hare muraare || 36 ||

हे श्रीनाथ, नारायण, वासुदेव, श्रीकृष्ण, भक्तप्रिय, चक्रपाणि, श्रीपद्मनाभ, अच्युत, कैटभ के शत्रु, श्रीराम, कमलनयन, हरि, मुरारि!

Lord of Śrī, Nārāyaṇa, Vāsudeva, Śrī Kṛṣṇa, dear to your devotees, discus-bearer, Śrī Padmanābha, Acyuta, foe of Kaiṭabha, Śrī Rāma, lotus-eyed, Hari, Murāri!

अनन्त वैकुण्ठ मुकुन्द कृष्ण गोविन्द दामोदर माधवेति ।
वक्तुं समर्थो ऽपि न वक्ति कश्चिद् अहो जनानां व्यसनाभिमुख्यम् ॥ ३७ ॥

ananta vaikuṇṭha mukunda kṛṣṇa govinda dāmodara mādhaveti |
vaktuṃ samartho 'pi na vakti kaścid aho janānāṃ vyasanābhimukhyam || 37 ||

Ananta vaikuntha mukunda krishna govinda daamodara maadhaveti |
Vaktum samartho 'pi na vakti kashchid aho janaanaam vyasanaabhimukhyam || 37 ||

'अनन्त, वैकुण्ठ, मुकुन्द, कृष्ण, गोविन्द, दामोदर, माधव' — ऐसा कहने में समर्थ होते हुए भी कोई नहीं कहता। अहो, लोगों का विपत्ति की ओर ही झुकाव कैसा है!

'Ananta, Vaikuṇṭha, Mukunda, Kṛṣṇa, Govinda, Dāmodara, Mādhava' — though anyone could say it, hardly anyone does. How strange that people keep facing towards their own misfortune!

ध्यायन्ति ये विष्णुम् अनन्तम् अव्ययं हृत्पद्ममध्ये सततं व्यवस्थितम् ।
समाहितानां सतताभयप्रदं ते यान्ति सिद्धिं परमां तु वैष्णवीम् ॥ ३८ ॥

dhyāyanti ye viṣṇum anantam avyayaṃ hṛtpadmamadhye satataṃ vyavasthitam |
samāhitānāṃ satatābhayapradaṃ te yānti siddhiṃ paramāṃ tu vaiṣṇavīm || 38 ||

Dhyaayanti ye vishnum anantam avyayam hritpadmamadhye satatam vyavasthitam |
Samaahitaanaam satataabhayapradam te yaanti siddhim paramaam tu vaishnaviim || 38 ||

जो लोग हृदय-कमल के मध्य सदा विराजमान, एकाग्रचित्त साधकों को निरन्तर अभय देने वाले, अनन्त और अविनाशी विष्णु का ध्यान करते हैं, वे विष्णु से सम्बन्धित परम सिद्धि को प्राप्त होते हैं।

Those who meditate on Viṣṇu — endless and imperishable, always established at the centre of the heart-lotus, ever granting fearlessness to the collected mind — reach the highest attainment, the one that belongs to Viṣṇu.

क्षीरसागरतरङ्गशीकरासारतारकितचारुमूर्तये ।
भोगिभोगशयनीयशायिने माधवाय मधुविद्विषे नमः ॥ ३९ ॥

kṣīrasāgarataraṅgaśīkarāsāratārakitacārumūrtaye |
bhogibhogaśayanīyaśāyine mādhavāya madhuvidviṣe namaḥ || 39 ||

Kshiirasaagaratarangashiikaraasaarataarakitachaarumuurtaye |
Bhogibhogashayaniiyashaayine maadhavaaya madhuvidvishe namah || 39 ||

जिनका सुन्दर रूप क्षीरसागर की लहरों की फुहारों से तारों जैसा जगमगाता है और जो शेषनाग की कुण्डली की शय्या पर लेटते हैं, उन मधु-शत्रु माधव को नमस्कार।

Homage to Mādhava, the enemy of Madhu, whose lovely form is starred with spray from the waves of the milk ocean, and who lies upon a bed made of the serpent's coils.

यस्य प्रियौ श्रुतिधरौ कविलोकवीरौ मित्रे द्विजन्मवरपद्मशराव् अभूताम् ।
तेनाम्बुजाक्षचरणाम्बुजषट्पदेन राज्ञा कृता कृतिर् इयं कुलशेखरेण ॥ ४० ॥

yasya priyau śrutidharau kavilokavīrau mitre dvijanmavarapadmaśarāv abhūtām |
tenāmbujākṣacaraṇāmbujaṣaṭpadena rājñā kṛtā kṛtir iyaṃ kulaśekhareṇa || 40 ||

Yasya priyau shrutidharau kavilokaviirau mitre dvijanmavarapadmasharaav abhuutaam |
Tenaambujaakshacharanaambujashatpadena raajnaa kritaa kritir iyam kulashekharena || 40 ||

जिनके दो प्रिय मित्र वेदज्ञ, कवियों में वीर और श्रेष्ठ ब्राह्मण थे, उन कमलनयन प्रभु के चरण-कमलों के भ्रमर राजा कुलशेखर ने यह रचना की। ('पद्मशर' शब्द का अर्थ परम्पराओं में अलग-अलग लिया जाता है, सम्भवतः यह मित्रों का नाम है।)

This work was composed by King Kulaśekhara, a bee at the lotus feet of the lotus-eyed Lord, whose two dear friends were learned in the Veda, heroes among poets and the finest of brāhmaṇas. (The word 'padmaśarau' is read in different ways; it may give the friends' names.)

Text source & editorial review

Source of this text
Ascribed to Kulaśekhara, the Cera king and Āḻvār
Last reviewed
What was reviewed
On 13 October 2026 every verse of this text was re-checked: the Devanagari for script and encoding errors, the IAST line letter by letter against the Devanagari, and the pronunciation line and the Hindi and English meanings for completeness. The Hindi and English meanings of every verse were also read against the original, and the errors found were corrected. This text has not been collated line by line against a published edition.

How we source and check these texts

Frequently asked questions

What is the Mukunda Mala?

Mukunda Mala (मुकुन्दमाला) is a stotram dedicated to Vishnu (Mukunda). A Stotram is a hymn of praise in Sanskrit verse that glorifies a deity and is recited to earn merit and the deity's grace.

Which deity is the Mukunda Mala dedicated to?

The Mukunda Mala is dedicated to Vishnu (Mukunda).

Is the Mukunda Mala available in Hindi and English?

Yes. On Adiveda the Mukunda Mala is given verse by verse in Devanagari (the script used for Sanskrit and Hindi) with Roman (IAST) transliteration, simple phonetics, and Hindi and English meanings, so you can read, pronounce and understand every line.

What is the source of the Mukunda Mala?

The Mukunda Mala is drawn from Ascribed to Kulaśekhara, the Cera king and Āḻvār.

Can I read the Mukunda Mala online for free?

Yes - the Mukunda Mala is free to read online at Adiveda, formatted for mobile, for devotees in India and around the world.