Verse meanings · श्लोकार्थप्रत्येक श्लोक के नीचे दिया गया हिन्दी और अंग्रेज़ी अर्थ AdiVeda का अपना सम्पादकीय अनुवाद है, जो ऊपर दिए गए संस्कृत पाठ से सीधे इस संस्करण के लिए किया गया है। यह पाठ को समझने में सहायता के लिए है — यह किसी प्रकाशित अनुवाद का उद्धरण या कोई पारम्परिक भाष्य नहीं है। जहाँ विभिन्न परम्पराएँ किसी अंश को अलग ढंग से पढ़ती हैं, वहाँ संक्षेप में यह बताया गया है।
The Hindi and English meaning under each verse is AdiVeda's own editorial translation, made directly from the Sanskrit printed here for this edition. It is meant to help you follow the text — it is not quoted from any published translation and it is not a traditional commentary. Where traditions read a passage differently, the meaning says so briefly.
प्रथमो निःष्यन्दः — First Niḥṣyanda — Svarūpa-spanda, the Nature of Vibration (25)
यस्योन्मेषनिमेषाभ्यां जगतः प्रलयोदयौ ।
तं शक्तिचक्रविभवप्रभवं शङ्करं स्तुमः ॥
yasyonmeṣanimeṣābhyāṃ jagataḥ pralayodayau |
taṃ śakticakravibhavaprabhavaṃ śaṅkaraṃ stumaḥ ||
Yasyonmeshanimeshaabhyaam jagatah pralayodayau | tam shaktichakravibhavaprabhavam shankaram stumah ||
हम उन शंकर की स्तुति करते हैं जिनके नेत्र खोलने और मूँदने (उन्मेष-निमेष) से जगत् का उदय और प्रलय होता है, और जो शक्ति-चक्र के वैभव के मूल स्रोत हैं।
We praise Śaṅkara, the source of the splendour of the circle of powers, by whose opening and closing of the eyes the world comes forth and dissolves.
यत्र स्थितमिदं सर्वं कार्यं यस्माच्च निर्गतम् ।
तस्यानावृतरूपत्वान्न निरोधोऽस्ति कुत्रचित् ॥
yatra sthitamidaṃ sarvaṃ kāryaṃ yasmācca nirgatam |
tasyānāvṛtarūpatvānna nirodho'sti kutracit ||
Yatra sthitamidam sarvam kaaryam yasmaachcha nirgatam | tasyaanaavritaruupatvaanna nirodho'sti kutrachit ||
जिसमें यह सारा रचित जगत् टिका है और जिससे यह निकला है, उसका स्वरूप किसी आवरण से ढका नहीं है; इसलिए उसे कहीं भी कोई रुकावट नहीं।
That in which this whole created world rests and from which it has come forth is by nature unveiled, so nowhere is there anything that can obstruct it.
जाग्रदादि विभेदेऽपि तदभिन्ने प्रसर्पति ।
निवर्तते निजान्नैव स्वभावादुपलब्धृतः ॥
jāgradādi vibhede'pi tadabhinne prasarpati |
nivartate nijānnaiva svabhāvādupalabdhṛtaḥ ||
Jaagradaadi vibhede'pi tadabhinne prasarpati | nivartate nijaannaiva svabhaavaadupalabdhritah ||
जाग्रत् आदि अवस्थाओं के भेद होने पर भी वह उन अवस्थाओं में, जो उससे अभिन्न हैं, फैला रहता है; और अपने द्रष्टा-स्वभाव से वह कभी हटता नहीं।
Even amid the differences of waking and the other states, it flows through them, since they are not separate from it; it never turns away from its own nature as the perceiver.
अहं सुखी च दुःखी च रक्तश्च इत्यादिसंविदः ।
सुखाद्यवस्थानुस्यूते वर्तन्तेऽन्यत्र ताः स्फुटम् ॥
ahaṃ sukhī ca duḥkhī ca raktaśca ityādisaṃvidaḥ |
sukhādyavasthānusyūte vartante'nyatra tāḥ sphuṭam ||
Aham sukhii cha duhkhii cha raktashcha ityaadisamvidah | sukhaadyavasthaanusyuute vartante'nyatra taah sphutam ||
‘मैं सुखी हूँ’, ‘मैं दुःखी हूँ’, ‘मैं आसक्त हूँ’ — ऐसी अनुभूतियाँ स्पष्ट ही किसी अन्य (द्रष्टा) में रहती हैं, जो सुख आदि सब अवस्थाओं में पिरोया हुआ है।
Awarenesses such as "I am happy," "I am unhappy," "I am attached" plainly reside in something else — the one threaded through all states of pleasure and the rest.
न दुःखं न सुखं यत्र न ग्राह्यं ग्राहकं न च ।
न चास्ति मूढभावोऽपि तदस्ति परमार्थतः ॥
na duḥkhaṃ na sukhaṃ yatra na grāhyaṃ grāhakaṃ na ca |
na cāsti mūḍhabhāvo'pi tadasti paramārthataḥ ||
Na duhkham na sukham yatra na graahyam graahakam na cha | na chaasti muudhabhaavo'pi tadasti paramaarthatah ||
जहाँ न दुःख है न सुख, न ग्राह्य (विषय) है न ग्राहक (विषयी), और न ही जड़ता का भाव — वही परमार्थ रूप में विद्यमान है।
Where there is neither pain nor pleasure, neither object nor subject, nor even a state of dullness — that is what truly exists.
यतः करणवर्गोऽयं विमूढोऽमूढवत्स्वयम् ।
सहान्तरेण चक्रेण प्रवृत्तिस्थितिसंहृतिः ॥
yataḥ karaṇavargo'yaṃ vimūḍho'mūḍhavatsvayam |
sahāntareṇa cakreṇa pravṛttisthitisaṃhṛtiḥ ||
Yatah karanavargo'yam vimuudho'muudhavatsvayam | sahaantarena chakrena pravrittisthitisamhritih ||
जिससे यह इन्द्रिय-समूह, स्वयं जड़ होते हुए भी मानो चेतन की तरह, भीतरी चक्र (मन आदि) के साथ प्रवृत्ति, स्थिति और संहार —
That from which this group of senses, unconscious in itself yet acting as though conscious, together with the inner circle [of mind and the like], [attains] activity, persistence and withdrawal —
लभते तत्प्रयत्नेन परीक्ष्यं तत्त्वमादरात् ।
यतः स्वतन्त्रता तस्य सर्वत्रेयमकृत्रिमा ॥
labhate tatprayatnena parīkṣyaṃ tattvamādarāt |
yataḥ svatantratā tasya sarvatreyamakṛtrimā ||
Labhate tatprayatnena pariikshyam tattvamaadaraat | yatah svatantrataa tasya sarvatreyamakritrimaa ||
— को प्राप्त करता है, उस तत्त्व की यत्न और आदर के साथ परीक्षा करनी चाहिए; क्योंकि उसकी यह स्वतन्त्रता सर्वत्र स्वाभाविक है, बनावटी नहीं।
— that principle should be examined with effort and care, for its freedom is everywhere natural, not contrived.
न हीच्छानोदनस्यायं प्रेरकत्वेन वर्तते ।
अपि त्वात्मबलस्पर्शात्पुरुषस्तत्समो भवेत् ॥
na hīcchānodanasyāyaṃ prerakatvena vartate |
api tvātmabalasparśātpuruṣastatsamo bhavet ||
Na hiichchhaanodanasyaayam prerakatvena vartate | api tvaatmabalasparshaatpurushastatsamo bhavet ||
मनुष्य इच्छा की प्रेरणा को चालक बनाकर कर्म नहीं करता; बल्कि आत्म-शक्ति के स्पर्श से ही वह उस (शक्ति) के समान हो जाता है।
It is not by the push of desire acting as a driver that a person functions; rather, touched by the power of the Self, he becomes equal to it.
निजाशुद्ध्यासमर्थस्य कर्तव्येष्वभिलाषिणः ।
यदा क्षोभः प्रलीयेत तदा स्यात्परमं पदम् ॥
nijāśuddhyāsamarthasya kartavyeṣvabhilāṣiṇaḥ |
yadā kṣobhaḥ pralīyeta tadā syātparamaṃ padam ||
Nijaashuddhyaasamarthasya kartavyeshvabhilaashinah | yadaa kshobhah praliiyeta tadaa syaatparamam padam ||
जो अपनी अशुद्धि के कारण असमर्थ है और कर्तव्यों की लालसा रखता है, उसका क्षोभ जब शान्त हो जाता है, तब परम पद प्रकट होता है।
When the agitation of one who is powerless through his own impurity and who hankers after things to be done subsides, then the supreme state is reached.
तदास्याकृत्रिमो धर्मो ज्ञत्वकर्तृत्वलक्षणः ।
यतस्तदेप्सितं सर्वं जानाति च करोति च ॥
tadāsyākṛtrimo dharmo jñatvakartṛtvalakṣaṇaḥ |
yatastadepsitaṃ sarvaṃ jānāti ca karoti ca ||
Tadaasyaakritrimo dharmo jnatvakartritvalakshanah | yatastadepsitam sarvam jaanaati cha karoti cha ||
तब उसका स्वाभाविक धर्म — ज्ञातृत्व और कर्तृत्व — प्रकट होता है, जिससे वह जो कुछ चाहता है, सब जानता भी है और करता भी है।
Then his innate nature, marked by knowing and doing, [comes forth], by which he knows and does all that he wishes.
तमधिष्ठातृभावेन स्वभावमवलोकयन् ।
स्मयमान इवास्ते यस्तस्येयं कुसृतिः कुतः ॥
tamadhiṣṭhātṛbhāvena svabhāvamavalokayan |
smayamāna ivāste yastasyeyaṃ kusṛtiḥ kutaḥ ||
Tamadhishthaatribhaavena svabhaavamavalokayan | smayamaana ivaaste yastasyeyam kusritih kutah ||
जो उस स्वभाव को अधिष्ठाता (संचालक) के रूप में देखते हुए मानो विस्मय में मुस्कुराता-सा रहता है, उसे यह संसार का कुमार्ग कैसे छू सकता है?
One who beholds that nature as the presiding power, and remains as if smiling in wonder — how could this wretched path [of saṃsāra] be his?
नाभावो भाव्यतामेति न च तत्रास्त्यमूढता ।
यतोऽभियोगसंस्पर्शात्तदासीदिति निश्चयः ॥
nābhāvo bhāvyatāmeti na ca tatrāstyamūḍhatā |
yato'bhiyogasaṃsparśāttadāsīditi niścayaḥ ||
Naabhaavo bhaavyataameti na cha tatraastyamuudhataa | yato'bhiyogasamsparshaattadaasiiditi nishchayah ||
अभाव ध्यान का विषय नहीं बन सकता, और वहाँ (शून्य-अवस्था में) जागरूकता भी नहीं होती; क्योंकि बाद में स्मरण करने पर यह निश्चय होता है कि ‘वह (जड़ अवस्था) थी’।
Mere nothingness cannot become an object of contemplation, nor is there awareness there; for on coming out of it, recollection brings the certainty "that [blank state] was."
अतस्तत्कृत्रिमं ज्ञेयं सौषुप्तपदवत्सदा ।
न त्वेवं स्मर्यमाणत्वं तत्तत्त्वं प्रतिपद्यते ॥
atastatkṛtrimaṃ jñeyaṃ sauṣuptapadavatsadā |
na tvevaṃ smaryamāṇatvaṃ tattattvaṃ pratipadyate ||
Atastatkritrimam jneyam saushuptapadavatsadaa | na tvevam smaryamaanatvam tattattvam pratipadyate ||
इसलिए उस (शून्य) को सदा गाढ़ निद्रा की तरह कृत्रिम समझना चाहिए; परन्तु वह (परम) तत्त्व इस प्रकार स्मरण की वस्तु नहीं बनता।
Hence that [void] should always be known as artificial, like the state of deep sleep; but the true principle never becomes an object of memory in this way.
अवस्थायुगलं चात्र कार्यकर्तृत्वशब्दितम् ।
कार्यता क्षयिणी तत्र कर्तृत्वं पुनरक्षयम् ॥
avasthāyugalaṃ cātra kāryakartṛtvaśabditam |
kāryatā kṣayiṇī tatra kartṛtvaṃ punarakṣayam ||
Avasthaayugalam chaatra kaaryakartritvashabditam | kaaryataa kshayinii tatra kartritvam punarakshayam ||
यहाँ दो अवस्थाएँ कही गई हैं — कार्य और कर्ता। उनमें कार्य-रूपता नश्वर है, पर कर्तृत्व अविनाशी है।
Two conditions are spoken of here, called the effect and the agent. Of these, being an effect is perishable, while agency is imperishable.
कार्योन्मुखः प्रयत्नो यः केवलं सोऽत्र लुप्यते ।
तस्मिन् लुप्ते विलुप्तोऽस्मीत्यबुधः प्रतिपद्यते ॥
kāryonmukhaḥ prayatno yaḥ kevalaṃ so'tra lupyate |
tasmin lupte vilupto'smītyabudhaḥ pratipadyate ||
Kaaryonmukhah prayatno yah kevalam so'tra lupyate | tasmin lupte vilupto'smiityabudhah pratipadyate ||
यहाँ केवल कार्य की ओर उन्मुख प्रयत्न ही लुप्त होता है; उसके लुप्त होने पर अज्ञानी मान बैठता है कि ‘मैं ही मिट गया’।
Only the effort turned toward effects vanishes here; when it vanishes, the unwise person concludes, "I have vanished."
न तु योऽन्तर्मुखो भावः सर्वज्ञत्वगुणास्पदम् ।
तस्य लोपः कदाचित्स्यादन्यस्यानुपलम्भनात् ॥
na tu yo'ntarmukho bhāvaḥ sarvajñatvaguṇāspadam |
tasya lopaḥ kadācitsyādanyasyānupalambhanāt ||
Na tu yo'ntarmukho bhaavah sarvajnatvagunaaspadam | tasya lopah kadaachitsyaadanyasyaanupalambhanaat ||
परन्तु जो अन्तर्मुख भाव सर्वज्ञता रूपी गुण का आधार है, उसका लोप कभी नहीं होता, क्योंकि उसके अतिरिक्त किसी अन्य की उपलब्धि ही नहीं होती।
But the inward-facing reality, the ground of omniscience, can never be lost, since nothing apart from it is ever perceived.
तस्योपलब्धिः सततं त्रिपदाव्यभिचारिणी ।
नित्यं स्यात्सुप्रबुद्धस्य तदाद्यन्ते परस्य तु ॥
tasyopalabdhiḥ satataṃ tripadāvyabhicāriṇī |
nityaṃ syātsuprabuddhasya tadādyante parasya tu ||
Tasyopalabdhih satatam tripadaavyabhichaarinii | nityam syaatsuprabuddhasya tadaadyante parasya tu ||
भली-भाँति जागे हुए साधक को उसकी उपलब्धि निरन्तर, तीनों अवस्थाओं में अविच्छिन्न रूप से होती है; दूसरों को केवल उन अवस्थाओं के आरम्भ और अन्त में।
For the fully awakened, the experience of it is constant and unbroken throughout the three states; for others, only at their beginning and end.
ज्ञानज्ञेयस्वरूपिण्या शक्त्या परमया युतः ।
पदद्वये विभुर्भाति तदन्यत्र तु चिन्मयः ॥
jñānajñeyasvarūpiṇyā śaktyā paramayā yutaḥ |
padadvaye vibhurbhāti tadanyatra tu cinmayaḥ ||
Jnaanajneyasvaruupinyaa shaktyaa paramayaa yutah | padadvaye vibhurbhaati tadanyatra tu chinmayah ||
ज्ञान और ज्ञेय जिसके स्वरूप हैं, उस परम शक्ति से युक्त होकर व्यापक प्रभु दो अवस्थाओं (जाग्रत् और स्वप्न) में प्रकाशित होता है; अन्यत्र (सुषुप्ति में) वह शुद्ध चिन्मय रूप में रहता है।
United with his supreme śakti, whose form is both knowledge and the known, the all-pervading Lord shines in two states [waking and dream]; elsewhere [in deep sleep] he is pure consciousness.
गुणादिस्पन्दनिःष्यन्दाः सामान्यस्पन्दसंश्रयात् ।
लब्धात्मलाभः सततं स्युर्ज्ञस्यापरिपन्थिनः ॥
guṇādispandaniḥṣyandāḥ sāmānyaspandasaṃśrayāt |
labdhātmalābhaḥ satataṃ syurjñasyāparipanthinaḥ ||
Gunaadispandanihshyandaah saamaanyaspandasamshrayaat | labdhaatmalaabhah satatam syurjnasyaaparipanthinah ||
गुण आदि रूप विशेष स्पन्द, जो सामान्य स्पन्द के आश्रय से ही अपना अस्तित्व पाते हैं, ज्ञानी के मार्ग में कभी बाधक नहीं बनते।
The particular vibrations, such as the guṇas, which gain their very being by resting on the universal spanda, never stand in the way of one who knows.
अप्रबुधधियस्त्वेते स्वस्थितिस्थगनोद्यताः ।
पातयन्ति दुरुत्तारे घोरे संसारवर्त्मनि ॥
aprabudhadhiyastvete svasthitisthaganodyatāḥ |
pātayanti duruttāre ghore saṃsāravartmani ||
Aprabudhadhiyastvete svasthitisthaganodyataah | paatayanti duruttaare ghore samsaaravartmani ||
किन्तु जिनकी बुद्धि जागी नहीं, उनके लिए ये ही (स्पन्द) उनकी निज स्थिति को ढकने में लगे रहकर उन्हें संसार के भयानक, दुस्तर मार्ग पर गिरा देते हैं।
But for those whose understanding has not awakened, these same forces, bent on concealing their true state, throw them down onto the dreadful, hard-to-cross road of saṃsāra.
अतः सततमुद्युक्तः स्पन्दतत्त्वविविक्तये ।
जाग्रदेव निजं भावमचिरेणाधिगच्छति ॥
ataḥ satatamudyuktaḥ spandatattvaviviktaye |
jāgradeva nijaṃ bhāvamacireṇādhigacchati ||
Atah satatamudyuktah spandatattvaviviktaye | jaagradeva nijam bhaavamachirenaadhigachchhati ||
इसलिए जो स्पन्द-तत्त्व को पहचानने में निरन्तर लगा रहता है, वह जाग्रत् अवस्था में ही शीघ्र अपने स्वरूप को प्राप्त कर लेता है।
Therefore one who is ever intent on discerning the principle of spanda soon reaches his own nature even while awake.
अतिक्रुद्धः प्रहृष्टो वा किं करोमीति वा मृशन् ।
धावन् वा यत्पदं गच्छेत्तत्र स्पन्दः प्रतिष्ठितः ॥
atikruddhaḥ prahṛṣṭo vā kiṃ karomīti vā mṛśan |
dhāvan vā yatpadaṃ gacchettatra spandaḥ pratiṣṭhitaḥ ||
Atikruddhah prahrishto vaa kim karomiiti vaa mrishan | dhaavan vaa yatpadam gachchhettatra spandah pratishthitah ||
अत्यधिक क्रोध में, अत्यधिक हर्ष में, ‘अब क्या करूँ’ ऐसा सोचते हुए, या दौड़ते हुए — मनुष्य जिस अवस्था में पहुँचता है, वहीं स्पन्द प्रतिष्ठित है।
The state one arrives at when overcome with anger or delight, when pondering "what shall I do?", or when running — there spanda is established.
यामवस्थां समालम्ब्य यदयं मम वक्ष्यति ।
तदवश्यं करिष्येऽहमिति संकल्प्य तिष्ठति ॥
yāmavasthāṃ samālambya yadayaṃ mama vakṣyati |
tadavaśyaṃ kariṣye'hamiti saṃkalpya tiṣṭhati ||
Yaamavasthaam samaalambya yadayam mama vakshyati | tadavashyam karishye'hamiti samkalpya tishthati ||
जिस अवस्था का आश्रय लेकर साधक यह संकल्प करके ठहरता है कि ‘यह (स्पन्द-तत्त्व) मुझे जो बताएगा, वह मैं अवश्य करूँगा’ —
Taking hold of that state, [the seeker] remains resolved: "Whatever this reveals to me, that I will surely do."
तामश्रित्योर्ध्वमार्गेण चन्द्रसूर्यावुभावपि ।
सौषुम्नेऽध्वन्यस्तमितो हित्वा ब्रह्माण्डगोचरम् ॥
tāmaśrityordhvamārgeṇa candrasūryāvubhāvapi |
sauṣumne'dhvanyastamito hitvā brahmāṇḍagocaram ||
Taamashrityordhvamaargena chandrasuuryaavubhaavapi | saushumne'dhvanyastamito hitvaa brahmaandagocharam ||
उसी का आश्रय लेकर चन्द्र और सूर्य (प्राण और अपान) दोनों ऊर्ध्व मार्ग से सुषुम्ना-पथ में, ब्रह्माण्ड के क्षेत्र को छोड़कर, अस्त हो जाते हैं।
Relying on it, both moon and sun [the incoming and outgoing breaths] rise by the upward path and set in the channel of suṣumnā, leaving behind the sphere of the cosmic egg.
तदा तस्मिन्महाव्योम्नि प्रलीनशशिभास्करे ।
सौषुप्तपदवन्मूढः प्रबुद्धः स्यादनावृतः ॥
tadā tasminmahāvyomni pralīnaśaśibhāskare |
sauṣuptapadavanmūḍhaḥ prabuddhaḥ syādanāvṛtaḥ ||
Tadaa tasminmahaavyomni praliinashashibhaaskare | saushuptapadavanmuudhah prabuddhah syaadanaavritah ||
तब उस महाव्योम में, जहाँ चन्द्र और सूर्य विलीन हो चुके हैं, अज्ञानी व्यक्ति गहरी नींद की तरह मूढ़ बना रहता है, जबकि जागा हुआ साधक आवरण-रहित होकर प्रकाशित रहता है।
Then, in that vast space where moon and sun have dissolved, the deluded one is as if in deep sleep, while the awakened one remains unveiled.
द्वितीयो निःष्यन्दः — Second Niḥṣyanda — Sahaja-vidyodaya, the Rise of Innate Knowledge (7)
तदाक्रम्य बलं मन्त्राः सर्वज्ञाबलशालिनः ।
प्रवर्तन्तेऽधिकाराय करणानीव देहिनाम् ॥
tadākramya balaṃ mantrāḥ sarvajñābalaśālinaḥ |
pravartante'dhikārāya karaṇānīva dehinām ||
Tadaakramya balam mantraah sarvajnaabalashaalinah | pravartante'dhikaaraaya karanaaniiva dehinaam ||
उसी शक्ति का आश्रय लेकर, सर्वज्ञ की शक्ति से सम्पन्न मन्त्र अपने-अपने कार्यों में प्रवृत्त होते हैं, जैसे देहधारियों की इन्द्रियाँ।
Drawing on that power, the mantras, endowed with the strength of the all-knowing, set about their tasks, just as the senses of embodied beings do.
तत्रैव सम्प्रलीयन्ते शान्तरूपा निरञ्जनाः ।
सहाराधकचित्तेन तेनैते शिवधर्मिणः ॥
tatraiva sampralīyante śāntarūpā nirañjanāḥ |
sahārādhakacittena tenaite śivadharmiṇaḥ ||
Tatraiva sampraliiyante shaantaruupaa niranjanaah | sahaaraadhakachittena tenaite shivadharminah ||
और वहीं वे शान्त और निर्मल होकर उपासक के चित्त के साथ विलीन हो जाते हैं; इसलिए वे शिव-स्वभाव वाले हैं।
And in that very place, grown calm and stainless, they dissolve together with the worshipper's mind; hence they share the nature of Śiva.
यस्मात्सर्वमयो जीवः सर्वभावसमुद्भवात् ।
तत्संवेदनरूपेण तादात्म्यप्रतिपत्तितः ॥
yasmātsarvamayo jīvaḥ sarvabhāvasamudbhavāt |
tatsaṃvedanarūpeṇa tādātmyapratipattitaḥ ||
Yasmaatsarvamayo jiivah sarvabhaavasamudbhavaat | tatsamvedanaruupena taadaatmyapratipattitah ||
क्योंकि जीव सर्वमय है — सब पदार्थ उसी से उत्पन्न होते हैं, और उन्हें जानने के रूप में वह उनसे तादात्म्य को प्राप्त होता है —
Because the individual being contains all things — since all things arise from it, and in knowing them it becomes identical with them —
तस्माच्छब्दार्थचिन्तासु न सावस्था न या शिवः ।
भोक्तैव भोग्यभावेन सदा सर्वत्र संस्थितः ॥
tasmācchabdārthacintāsu na sāvasthā na yā śivaḥ |
bhoktaiva bhogyabhāvena sadā sarvatra saṃsthitaḥ ||
Tasmaachchhabdaarthachintaasu na saavasthaa na yaa shivah | bhoktaiva bhogyabhaavena sadaa sarvatra samsthitah ||
इसलिए शब्द, अर्थ और विचार में ऐसी कोई अवस्था नहीं जो शिव न हो; भोक्ता ही भोग्य के रूप में सदा सर्वत्र स्थित है।
therefore, whether in words, their meanings or thoughts, there is no state that is not Śiva. The enjoyer himself, in the form of what is enjoyed, abides always and everywhere.
इति वा यस्य संवित्तिः क्रीडात्वेनाखिलं जगत् ।
स पश्यन् सततं युक्तो जीवन्मुक्तो न संशयः ॥
iti vā yasya saṃvittiḥ krīḍātvenākhilaṃ jagat |
sa paśyan satataṃ yukto jīvanmukto na saṃśayaḥ ||
Iti vaa yasya samvittih kriidaatvenaakhilam jagat | sa pashyan satatam yukto jiivanmukto na samshayah ||
जिसकी ऐसी अनुभूति है कि सारा जगत् क्रीड़ा है, वह इसे देखते हुए निरन्तर युक्त रहता है; वह जीवन्मुक्त है, इसमें संशय नहीं।
One who has this awareness, seeing the whole world as play, remains ever united; he is liberated while living, beyond doubt.
अयमेवोदयस्तस्य ध्येयस्य ध्यायिचेतसि ।
तदात्मतासमापत्तिरिच्छतः साधकस्य या ॥
ayamevodayastasya dhyeyasya dhyāyicetasi |
tadātmatāsamāpattiricchataḥ sādhakasya yā ||
Ayamevodayastasya dhyeyasya dhyaayichetasi | tadaatmataasamaapattirichchhatah saadhakasya yaa ||
ध्यान करने वाले साधक के चित्त में ध्येय का उदय यही है — इच्छुक साधक का उस (ध्येय) के साथ तादात्म्य को प्राप्त होना।
This alone is the rising of the object of meditation in the meditator's mind: the practitioner's longed-for attainment of oneness with it.
इयमेवामृतप्राप्तिरयमेवात्मनो ग्रहः ।
इयं निर्वाणदीक्षा च शिवसद्भावदायिनि ॥
iyamevāmṛtaprāptirayamevātmano grahaḥ |
iyaṃ nirvāṇadīkṣā ca śivasadbhāvadāyini ||
Iyamevaamritapraaptirayamevaatmano grahah | iyam nirvaanadiikshaa cha shivasadbhaavadaayini ||
यही अमृत की प्राप्ति है, यही आत्मा का ग्रहण है, और यही शिव के सत्-स्वरूप को देने वाली निर्वाण-दीक्षा है।
This is the attainment of immortality, this the grasping of the Self; this is the initiation into nirvāṇa that bestows the true being of Śiva.
तृतीयो निःष्यन्दः — Third Niḥṣyanda — Vibhūti-spanda, the Powers of Vibration (19)
यथेच्छाभ्यर्थितो धाता जाग्रतोऽर्थान् हृदि स्थितान्
सोमसूर्योदयं कृत्वा सम्पादयति देहिनः ॥
yathecchābhyarthito dhātā jāgrato'rthān hṛdi sthitān
somasūryodayaṃ kṛtvā sampādayati dehinaḥ ||
Yathechchhaabhyarthito dhaataa jaagrato'rthaan hridi sthitaan somasuuryodayam kritvaa sampaadayati dehinah ||
जैसे इच्छा से प्रार्थित होकर विधाता (परम शक्ति) चन्द्र और सूर्य का उदय कराकर जाग्रत् देहधारी के हृदय में स्थित प्रयोजनों को पूरा करता है —
Just as the Creator, entreated by the seeker's wish, causes moon and sun to rise and brings about for the waking embodied person the aims held in his heart —
तथा स्वप्नेऽप्यभीष्टार्थान् प्रणयस्यानतिक्रमात् ।
नित्यं स्फुटतरं मध्ये स्थितोऽवश्यं प्रकाशयेत् ॥
tathā svapne'pyabhīṣṭārthān praṇayasyānatikramāt |
nityaṃ sphuṭataraṃ madhye sthito'vaśyaṃ prakāśayet ||
Tathaa svapne'pyabhiishtaarthaan pranayasyaanatikramaat | nityam sphutataram madhye sthito'vashyam prakaashayet ||
— वैसे ही स्वप्न में भी, मध्य में स्थित वह प्रार्थना का उल्लंघन न करते हुए, वांछित विषयों को सदा और भी स्पष्ट रूप से अवश्य प्रकट करता है।
— so too in dream, abiding in the centre and never ignoring the plea, he surely reveals the desired objects, always more vividly.
अन्यथा तु स्वतन्त्रा स्यात्सृष्टिस्तद्धर्मकत्वतः ।
सततं लौकिकस्येव जाग्रत्स्वप्नपदद्वये ॥
anyathā tu svatantrā syātsṛṣṭistaddharmakatvataḥ |
satataṃ laukikasyeva jāgratsvapnapadadvaye ||
Anyathaa tu svatantraa syaatsrishtistaddharmakatvatah | satatam laukikasyeva jaagratsvapnapadadvaye ||
अन्यथा, सृष्टि का यही स्वभाव होने से, जाग्रत् और स्वप्न दोनों अवस्थाओं में वह साधारण मनुष्य की भाँति निरन्तर स्वतन्त्र (अपने वश से बाहर) चलती रहती।
Otherwise, since that is its nature, creation would run on by itself, beyond one's control, continually in both waking and dream, as it does for an ordinary person.
यथा हि अर्थोऽस्फुटो दृष्टः सावधानेऽपि चेतसि ।
भूयः स्फुटतरो भाति स्वबलोद्योगभावितः ॥
yathā hi artho'sphuṭo dṛṣṭaḥ sāvadhāne'pi cetasi |
bhūyaḥ sphuṭataro bhāti svabalodyogabhāvitaḥ ||
Yathaa hi artho'sphuto drishtah saavadhaane'pi chetasi | bhuuyah sphutataro bhaati svabalodyogabhaavitah ||
जैसे सावधान चित्त से देखने पर भी कोई वस्तु अस्पष्ट दिखती है, पर अपनी शक्ति के प्रयत्न से उभारी जाने पर वह फिर अधिक स्पष्ट प्रतीत होती है —
Just as an object seen indistinctly, even by an attentive mind, appears more clearly when brought into focus by one's own exerted power —
तथा यत्परमार्थेन येन यत्र यथा स्थितम् ।
तत्तथा बलमाक्रम्य न चिरात्सम्प्रवर्तते ॥
tathā yatparamārthena yena yatra yathā sthitam |
tattathā balamākramya na cirātsampravartate ||
Tathaa yatparamaarthena yena yatra yathaa sthitam | tattathaa balamaakramya na chiraatsampravartate ||
— वैसे ही जो कुछ वास्तव में जिस साधन से, जहाँ और जैसे स्थित है, वह उस शक्ति का आश्रय लेने पर शीघ्र ही वैसा ही प्रकट हो जाता है।
— so whatever truly exists, by whatever means, wherever and however it is, comes forth just so before long when one takes hold of that power.
दुर्बलोऽपि तदाक्रम्य यतः कार्ये प्रवर्तते ।
आच्छादयेद्बुभुक्षां च तथा योऽति बुभुक्षितः ॥
durbalo'pi tadākramya yataḥ kārye pravartate |
ācchādayedbubhukṣāṃ ca tathā yo'ti bubhukṣitaḥ ||
Durbalo'pi tadaakramya yatah kaarye pravartate | aachchhaadayedbubhukshaam cha tathaa yo'ti bubhukshitah ||
क्योंकि उसका आश्रय लेकर दुर्बल व्यक्ति भी कार्य में प्रवृत्त हो जाता है, और अत्यन्त भूखा व्यक्ति भी अपनी भूख को दबा लेता है।
For by taking hold of it even a weak person sets about his work, and one who is extremely hungry can keep his hunger at bay.
अनेनाधिष्ठिते देहे यथा सर्वज्ञतादयः ।
तथा स्वात्मन्यधिष्ठानात्सर्वत्रैवं भविष्यति ॥
anenādhiṣṭhite dehe yathā sarvajñatādayaḥ |
tathā svātmanyadhiṣṭhānātsarvatraivaṃ bhaviṣyati ||
Anenaadhishthite dehe yathaa sarvajnataadayah | tathaa svaatmanyadhishthaanaatsarvatraivam bhavishyati ||
जैसे इस (शक्ति) से अधिष्ठित शरीर में सर्वज्ञता आदि गुण प्रकट होते हैं, वैसे ही अपने आत्म-स्वरूप में प्रतिष्ठित होने से सर्वत्र ऐसा ही होगा।
Just as omniscience and similar powers appear in a body governed by this [power], so, by being established in one's own Self, it will be so everywhere.
ग्लानिर्विलुण्ठिका देहे तस्याश्चाज्ञानतः सृतिः ।
तदुन्मेषविलुप्तं चेत्कुतः सा स्यादहेतुका ॥
glānirviluṇṭhikā dehe tasyāścājñānataḥ sṛtiḥ |
tadunmeṣaviluptaṃ cetkutaḥ sā syādahetukā ||
Glaanirvilunthikaa dehe tasyaashchaajnaanatah sritih | tadunmeshaviluptam chetkutah saa syaadahetukaa ||
ग्लानि (शिथिलता) शरीर को लूटने वाली है और वह अज्ञान से उत्पन्न होती है; यदि वह उस उन्मेष से मिट जाए, तो बिना कारण वह फिर कैसे रह सकती है?
Weariness robs the body, and it springs from ignorance; if that [ignorance] is swept away by the unfolding [unmeṣa], how could weariness remain without a cause?
एकचिन्ताप्रसक्तस्य यतः स्यादपरोदयः ।
उन्मेषः स तु विज्ञेयः स्वयं तमुपलक्षयेत् ॥
ekacintāprasaktasya yataḥ syādaparodayaḥ |
unmeṣaḥ sa tu vijñeyaḥ svayaṃ tamupalakṣayet ||
Ekachintaaprasaktasya yatah syaadaparodayah | unmeshah sa tu vijneyah svayam tamupalakshayet ||
एक विचार में लगे हुए व्यक्ति में जिससे दूसरे विचार का उदय होता है, उसे उन्मेष जानना चाहिए; उसे स्वयं ही पहचानना चाहिए।
That from which a second thought arises in one absorbed in a single thought should be known as unmeṣa [the unfolding]; one must notice it for oneself.
अतो बिन्दुरतो नादो रूपमस्मादतो रसः ।
प्रवर्तन्तेऽचिरेणैव क्षोभकत्वेन देहिनः ॥
ato bindurato nādo rūpamasmādato rasaḥ |
pravartante'cireṇaiva kṣobhakatvena dehinaḥ ||
Ato bindurato naado ruupamasmaadato rasah | pravartante'chirenaiva kshobhakatvena dehinah ||
इसी से देहासक्त व्यक्ति के लिए बिन्दु (प्रकाश), नाद, रूप और रस शीघ्र ही विक्षेप के रूप में प्रकट होने लगते हैं।
From this, light-points [bindu], inner sound [nāda], form and taste soon arise for the embodied one, acting as distractions.
दिदृक्षयेव सर्वार्थान् यदा व्याप्यावतिष्ठते ।
तदा किं बहुनोक्तेन स्वयमेव अवभोत्स्यते ॥
didṛkṣayeva sarvārthān yadā vyāpyāvatiṣṭhate |
tadā kiṃ bahunoktena svayameva avabhotsyate ||
Didrikshayeva sarvaarthaan yadaa vyaapyaavatishthate | tadaa kim bahunoktena svayameva avabhotsyate ||
जब वह मानो देखने की इच्छा से सब विषयों में व्याप्त होकर स्थित रहता है, तब अधिक कहने से क्या लाभ? वह स्वयं ही जान लेगा।
When one abides pervading all things as if with the desire to see them — then what need is there to say more? He will realise it for himself.
प्रबुद्धः सर्वदा तिष्ठेज्ज्ञानेनालोक्य गोचरम् ।
एकत्रारोपयेत्सर्वं ततोऽन्येन न पीड्यते ॥
prabuddhaḥ sarvadā tiṣṭhejjñānenālokya gocaram |
ekatrāropayetsarvaṃ tato'nyena na pīḍyate ||
Prabuddhah sarvadaa tishthejjnaanenaalokya gocharam | ekatraaropayetsarvam tato'nyena na piidyate ||
साधक को सदा जागरूक रहना चाहिए और ज्ञान से अनुभव के क्षेत्र को देखते हुए सब कुछ एक (तत्त्व) में स्थापित कर देना चाहिए; तब वह किसी अन्य से पीड़ित नहीं होता।
One should stay ever awake, surveying the field of experience with knowledge, and set everything in the One; then nothing else can afflict him.
शब्दराशिसमुत्थस्य शक्तिवर्गस्य भोग्यताम् ।
कलाविलुप्तविभवो गतः सन् स पशुः स्मृतः ॥
śabdarāśisamutthasya śaktivargasya bhogyatām |
kalāviluptavibhavo gataḥ san sa paśuḥ smṛtaḥ ||
Shabdaraashisamutthasya shaktivargasya bhogyataam | kalaaviluptavibhavo gatah san sa pashuh smritah ||
कलाओं (सीमित करने वाली शक्तियों) से जिसका वैभव छिन गया है और जो शब्द-राशि से उत्पन्न शक्ति-समूह का भोग्य बन गया है, वही पशु (बद्ध जीव) कहलाता है।
One whose glory has been stripped away by the kalās [limiting powers], and who has become the prey of the host of powers arising from the mass of sounds, is called a paśu [a bound being].
परामृतरसापायस्तस्य यः प्रत्ययोद्भवः ।
तेनास्वतन्त्रतामेति स च तन्मात्रगोचरः ॥
parāmṛtarasāpāyastasya yaḥ pratyayodbhavaḥ |
tenāsvatantratāmeti sa ca tanmātragocaraḥ ||
Paraamritarasaapaayastasya yah pratyayodbhavah | tenaasvatantrataameti sa cha tanmaatragocharah ||
उसमें जो प्रतीतियों (विचारों) का उदय होता है, वही परम अमृत-रस से उसका वियोग है; उसी से वह परतन्त्र हो जाता है, और उसका क्षेत्र केवल उतना ही रह जाता है।
The arising of mental notions in him is his loss of the nectar of the supreme; through it he falls into dependence, and his world shrinks to that alone.
स्वरूपावरणे चास्य शक्तयः सततोत्थिताः ।
यतः शब्दानुवेधेन न विना प्रत्ययोद्भवः ॥
svarūpāvaraṇe cāsya śaktayaḥ satatotthitāḥ |
yataḥ śabdānuvedhena na vinā pratyayodbhavaḥ ||
Svaruupaavarane chaasya shaktayah satatotthitaah | yatah shabdaanuvedhena na vinaa pratyayodbhavah ||
उसकी शक्तियाँ उसके स्वरूप को ढकने के लिए सदा तत्पर रहती हैं, क्योंकि शब्द के अनुवेध (मिश्रण) के बिना किसी प्रतीति का उदय नहीं होता।
His powers are ever active in veiling his true nature, for no notion arises without being pierced through by words.
सेयं क्रियात्मिका शक्तिः शिवस्य पशुवर्तिनी ।
बन्धयित्री स्वमार्गस्था ज्ञात सिद्ध्युपपादिका ॥
seyaṃ kriyātmikā śaktiḥ śivasya paśuvartinī |
bandhayitrī svamārgasthā jñāta siddhyupapādikā ||
Seyam kriyaatmikaa shaktih shivasya pashuvartinii | bandhayitrii svamaargasthaa jnaata siddhyupapaadikaa ||
शिव की यह क्रियात्मिका शक्ति पशु में रहकर उसे बाँधती है; पर जब वह जान ली जाती है और अपने मार्ग में स्थित होती है, तब सिद्धि प्रदान करती है।
This śakti of Śiva, whose nature is action, binds when it dwells in the bound being; once known and set on its own path, it brings fulfilment.
तन्मात्रोदयरूपेण मनोऽहंबुद्धिवर्तिना ।
पुर्यष्टकेन संरुद्धस्तदुत्थं प्रत्ययोद्भवम् ॥
tanmātrodayarūpeṇa mano'haṃbuddhivartinā |
puryaṣṭakena saṃruddhastadutthaṃ pratyayodbhavam ||
Tanmaatrodayaruupena mano'hambuddhivartinaa | puryashtakena samruddhastaduttham pratyayodbhavam ||
पाँच तन्मात्राओं (सूक्ष्म विषय-तत्त्वों) के उदय से बने और मन, अहंकार तथा बुद्धि में रहने वाले पुर्यष्टक (सूक्ष्म शरीर) से घिरा हुआ वह, उससे उत्पन्न प्रतीतियों को —
Hemmed in by the puryaṣṭaka [the subtle body of eight], formed from the rising of the subtle elements and operating through mind, ego and intellect, he [experiences] the notions born of it —
भुङ्क्ते परवशो भोगं तद्भावात्संसरेदतः ।
संसृतिप्रलयस्यास्य कारणं सम्प्रचक्ष्महे ॥
bhuṅkte paravaśo bhogaṃ tadbhāvātsaṃsaredataḥ |
saṃsṛtipralayasyāsya kāraṇaṃ sampracakṣmahe ||
Bhunkte paravasho bhogam tadbhaavaatsamsaredatah | samsritipralayasyaasya kaaranam samprachakshmahe ||
— परवश होकर भोगता है; उसके बने रहने से वह संसार में भटकता है। अब हम इस संसार के प्रलय (अन्त) का कारण बताते हैं।
— enjoying them while under another's control; because of its presence he wanders in saṃsāra. We shall now declare the cause that brings this wandering to an end.
यदा त्वेकत्र संरूढस्तदा तस्य लयोदयौ ।
नियच्छन् भोक्तृतामेति ततश्चक्रेश्वरो भवेत् ॥
yadā tvekatra saṃrūḍhastadā tasya layodayau |
niyacchan bhoktṛtāmeti tataścakreśvaro bhavet ||
Yadaa tvekatra samruudhastadaa tasya layodayau | niyachchhan bhoktritaameti tatashchakreshvaro bhavet ||
किन्तु जब वह एक (तत्त्व) में दृढ़ता से स्थित हो जाता है, तब उस (पुर्यष्टक) के लय और उदय को वश में करता हुआ सच्चा भोक्ता बनता है, और फिर चक्रेश्वर (शक्ति-चक्र का स्वामी) हो जाता है।
But when he is firmly rooted in the One, then, governing its dissolution and emergence, he becomes the true enjoyer, and thereafter the lord of the circle [of powers].
चतुर्थो निःष्यन्दः — Fourth Niḥṣyanda — The Conclusion (2)
अगाधसंशयाम्भोधिसमुत्तरणतारिणीम् ।
वन्दे विचित्रार्थपदां चित्रां तां गुरुभारतीम् ॥
agādhasaṃśayāmbhodhisamuttaraṇatāriṇīm |
vande vicitrārthapadāṃ citrāṃ tāṃ gurubhāratīm ||
Agaadhasamshayaambhodhisamuttaranataariniim | vande vichitraarthapadaam chitraam taam gurubhaaratiim ||
मैं उस विचित्र गुरु-वाणी को प्रणाम करता हूँ, जिसके शब्द और अर्थ अद्भुत हैं, और जो संशय के अथाह सागर से पार उतारने वाली नौका है।
I bow to that wondrous speech of the teacher, rich in varied words and meanings, a boat that carries one across the fathomless ocean of doubt.
लब्ध्वाप्यलभ्यमेतज्ज्ञानधनं हृद्गुहान्तकृतनिहितेः ।
वसुगुप्तवच्छिवाय हि भवति सदा सर्वलोकस्य ॥
labdhvāpyalabhyametajjñānadhanaṃ hṛdguhāntakṛtanihiteḥ |
vasuguptavacchivāya hi bhavati sadā sarvalokasya ||
Labdhvaapyalabhyametajjnaanadhanam hridguhaantakritanihiteh | vasuguptavachchhivaaya hi bhavati sadaa sarvalokasya ||
हृदय-गुहा के भीतर निहित इस दुर्लभ ज्ञान-धन को पाकर (साधक) वसुगुप्त की भाँति सदा समस्त लोक के कल्याण का कारण बन जाता है।
This rare treasure of knowledge, laid away in the depths of the heart's cave, once gained, is ever for the good of all the world, as it was with Vasugupta.