Verse meanings · श्लोकार्थप्रत्येक श्लोक के नीचे दिया गया हिन्दी और अंग्रेज़ी अर्थ AdiVeda का अपना सम्पादकीय अनुवाद है, जो ऊपर दिए गए संस्कृत पाठ से सीधे इस संस्करण के लिए किया गया है। यह पाठ को समझने में सहायता के लिए है — यह किसी प्रकाशित अनुवाद का उद्धरण या कोई पारम्परिक भाष्य नहीं है। जहाँ विभिन्न परम्पराएँ किसी अंश को अलग ढंग से पढ़ती हैं, वहाँ संक्षेप में यह बताया गया है।
The Hindi and English meaning under each verse is AdiVeda's own editorial translation, made directly from the Sanskrit printed here for this edition. It is meant to help you follow the text — it is not quoted from any published translation and it is not a traditional commentary. Where traditions read a passage differently, the meaning says so briefly.
अध्यायः १ · Chapter 1 — देवताओं की स्तुति और देवी का प्रादुर्भाव · The gods praise the Goddess, and she appears (देवीभागवत ७.३१)
जनमेजय उवाच
धराधराधीशमौलावाविरासीत्परं महः
यदुक्तं भवता पूर्वं विस्तरात्तद्वदस्व मे ॥ १ ॥
janamejaya uvāca
dharādharādhīśamaulāvāvirāsītparaṃ mahaḥ
yaduktaṃ bhavatā pūrvaṃ vistarāttadvadasva me || 1 ||
Janamejaya uvaacha dharaadharaadhiishamaulaavaaviraasiitparam mahah yaduktam bhavataa puurvam vistaraattadvadasva me
जनमेजय ने कहा — पर्वतराज हिमालय के शिखर पर जो परम तेज प्रकट हुआ था, और जो आपने पहले कहा था, वह मुझे विस्तार से सुनाइए।
Janamejaya said: That supreme radiance which appeared on the summit of Himālaya, lord of mountains — what you told me of it before, tell me now at length.
को विरज्येत मतिमान् पिबञ्छक्तिकथामृतम्
सुधां तु पिबतां मृत्युः स नैतच्छृण्वतो भवेत् ॥ २ ॥
ko virajyeta matimān pibañchaktikathāmṛtam
sudhāṃ tu pibatāṃ mṛtyuḥ sa naitacchṛṇvato bhavet || 2 ||
Ko virajyeta matimaan pibanchhaktikathaamritam sudhaam tu pibataam mrityuh sa naitachchhrinvato bhavet
शक्ति की कथा का अमृत पीता हुआ कौन बुद्धिमान् उससे विरक्त होगा? अमृत पीने वालों की भी मृत्यु होती है, परन्तु इस कथा को सुनने वाले की मृत्यु नहीं होती।
What thinking person, drinking the nectar of the Śakti's story, could ever turn away from it? Even those who drink the nectar of the gods still die; one who listens to this does not.
व्यास उवाच
धन्योऽसि कृतकृत्योऽसि शिक्षितोऽसि महात्मभिः
भाग्यवानसि यद्देव्यां निर्व्याजा भक्तिरस्ति ते ॥ ३ ॥
vyāsa uvāca
dhanyo'si kṛtakṛtyo'si śikṣito'si mahātmabhiḥ
bhāgyavānasi yaddevyāṃ nirvyājā bhaktirasti te || 3 ||
Vyaasa uvaacha dhanyo'si kritakrityo'si shikshito'si mahaatmabhih bhaagyavaanasi yaddevyaam nirvyaajaa bhaktirasti te
व्यास ने कहा — तुम धन्य हो, कृतकृत्य हो, महात्माओं से शिक्षित हो, और भाग्यवान् हो — क्योंकि देवी में तुम्हारी निष्कपट भक्ति है।
Vyāsa said: You are blessed, your purpose is fulfilled, you have been taught by great souls, and you are fortunate — for your devotion to the Goddess is without guile.
शृणु राजन्पुरा वृत्तं सतीदेहेऽग्निभर्जिते
भ्रान्तः शिवस्तु बभ्राम क्वचिद्देशे स्थिरोऽभवत् ॥ ४ ॥
śṛṇu rājanpurā vṛttaṃ satīdehe'gnibharjite
bhrāntaḥ śivastu babhrāma kvaciddeśe sthiro'bhavat || 4 ||
Shrinu raajanpuraa vrittam satiidehe'gnibharjite bhraantah shivastu babhraama kvachiddeshe sthiro'bhavat
हे राजन्, सुनो — पुरानी बात है। सती का शरीर अग्नि में भस्म हो जाने पर शिव व्याकुल होकर भटकते रहे और फिर किसी स्थान पर स्थिर हो गए।
Listen, O king, to what happened long ago. When Satī's body had been consumed by fire, Śiva wandered about distracted, and at last came to rest in one place.
प्रपञ्चभानरहितः समाधिगतमानसः
ध्यायन्देवीस्वरूपं तु कालं निन्ये स आत्मवान् ॥ ५ ॥
prapañcabhānarahitaḥ samādhigatamānasaḥ
dhyāyandevīsvarūpaṃ tu kālaṃ ninye sa ātmavān || 5 ||
Prapanchabhaanarahitah samaadhigatamaanasah dhyaayandeviisvaruupam tu kaalam ninye sa aatmavaan
संसार के भान से रहित, समाधि में लीन मन से देवी के स्वरूप का ध्यान करते हुए उन आत्मवान् ने बहुत समय बिताया।
With no awareness of the world around him and his mind sunk in absorption, that self-possessed one passed the time meditating on the form of the Goddess.
सौभाग्यरहितं जातं त्रैलोक्यं सचराचरम्
शक्तिहीनं जगत्सर्वं साब्धिद्वीपं सपर्वतम् ॥ ६ ॥
saubhāgyarahitaṃ jātaṃ trailokyaṃ sacarācaram
śaktihīnaṃ jagatsarvaṃ sābdhidvīpaṃ saparvatam || 6 ||
Saubhaagyarahitam jaatam trailokyam sacharaacharam shaktihiinam jagatsarvam saabdhidviipam saparvatam
चराचर तीनों लोक सौभाग्य-रहित हो गए; समुद्र, द्वीप और पर्वतों के साथ सारा जगत् शक्ति-हीन हो गया।
The three worlds, with all that moves and does not move, lost their good fortune; the whole world, with its oceans, islands and mountains, was drained of power.
आनन्दः शुष्कतां यातः सर्वेषां हृदयान्तरे
उदासीनाः सर्वलोकाश्चिन्ताजर्जरचेतसः ॥ ७ ॥
ānandaḥ śuṣkatāṃ yātaḥ sarveṣāṃ hṛdayāntare
udāsīnāḥ sarvalokāścintājarjaracetasaḥ || 7 ||
Aanandah shushkataam yaatah sarveshaam hridayaantare udaasiinaah sarvalokaashchintaajarjarachetasah
सबके हृदय में आनन्द सूख गया; सारे लोक उदासीन हो गए, उनके मन चिन्ता से जीर्ण हो गए।
Joy withered in every heart; all the worlds grew listless, their minds worn out with anxiety.
सदा दुःखोदधौ मग्ना रोगग्रस्तास्तदाभवन्
ग्रहाणां देवतानां च वैपरीत्येन वर्तनम् ॥ ८ ॥
sadā duḥkhodadhau magnā rogagrastāstadābhavan
grahāṇāṃ devatānāṃ ca vaiparītyena vartanam || 8 ||
Sadaa duhkhodadhau magnaa rogagrastaastadaabhavan grahaanaam devataanaam cha vaipariityena vartanam
सब सदा दुःख के समुद्र में डूबे और रोगग्रस्त रहने लगे; ग्रहों और देवताओं का चलना भी उलटा हो गया।
All were sunk in an ocean of sorrow and fell sick; even the planets and the gods began to move contrary to their courses.
अधिभूताधिदैवानां सत्यभावान्नृपाभवन्
अथाऽस्मिन्नेव काले तु तारकाख्यो महासुरः ॥ ९ ॥
adhibhūtādhidaivānāṃ satyabhāvānnṛpābhavan
athā'sminneva kāle tu tārakākhyo mahāsuraḥ || 9 ||
Adhibhuutaadhidaivaanaam satyabhaavaannripaabhavan athaa'sminneva kaale tu taarakaakhyo mahaasurah
अधिभूत और अधिदैव के सत्य-भाव न रहने से लोग दुःखी हुए। इसी समय तारक नाम का महान् असुर हुआ।
Because the elemental and divine orders lost their truth, men suffered. At just this time there arose a great demon named Tāraka.
ब्रह्मदत्तवरो दैत्योऽभवत्त्रैलोक्यनायकः
शिवौरसस्तु यः पुत्रः स ते हन्ता भविष्यति ॥ १० ॥
brahmadattavaro daityo'bhavattrailokyanāyakaḥ
śivaurasastu yaḥ putraḥ sa te hantā bhaviṣyati || 10 ||
Brahmadattavaro daityo'bhavattrailokyanaayakah shivaurasastu yah putrah sa te hantaa bhavishyati
ब्रह्मा से वर पाकर वह दैत्य तीनों लोकों का स्वामी बन बैठा; वर यह था कि शिव का जो औरस पुत्र होगा, वही तुम्हारा वध करेगा।
Having received a boon from Brahmā, that demon became lord of the three worlds; the boon was that only a son born of Śiva's own body would be his slayer.
इति कल्पितमृत्युः स देवदेवैर्महासुरः
शिवौरससुताभावाज्जगर्ज च ननन्द च ॥ ११ ॥
iti kalpitamṛtyuḥ sa devadevairmahāsuraḥ
śivaurasasutābhāvājjagarja ca nananda ca || 11 ||
Iti kalpitamrityuh sa devadevairmahaasurah shivaurasasutaabhaavaajjagarja cha nananda cha
देवदेवों ने उसकी मृत्यु ऐसी ही नियत की थी; शिव के औरस पुत्र के न होने से वह महासुर गर्जता और आनन्द मनाता रहा।
The gods of gods had thus fixed his death; and since Śiva had no son of his body, the great demon roared and rejoiced.
तेन चोपद्रुताः सर्वे स्वस्थानात्प्रच्युताः सुराः
शिवौरससुताभावाच्चिन्तामापुर्दुरत्ययाम् ॥ १२ ॥
tena copadrutāḥ sarve svasthānātpracyutāḥ surāḥ
śivaurasasutābhāvāccintāmāpurduratyayām || 12 ||
Tena chopadrutaah sarve svasthaanaatprachyutaah suraah shivaurasasutaabhaavaachchintaamaapurduratyayaam
उससे पीड़ित होकर सब देवता अपने स्थानों से गिरा दिए गए, और शिव-पुत्र के अभाव से वे दुर्लंघ्य चिन्ता में पड़ गए।
Harried by him, all the gods were driven from their stations, and for want of a son of Śiva they fell into inescapable anxiety.
नाङ्गना शङ्करस्यास्ति कथं तत्सुतसम्भवः
अस्माकं भाग्यहीनानां कथं कार्यं भविष्यति ॥ १३ ॥
nāṅganā śaṅkarasyāsti kathaṃ tatsutasambhavaḥ
asmākaṃ bhāgyahīnānāṃ kathaṃ kāryaṃ bhaviṣyati || 13 ||
Naanganaa shankarasyaasti katham tatsutasambhavah asmaakam bhaagyahiinaanaam katham kaaryam bhavishyati
शंकर की तो कोई पत्नी ही नहीं है, फिर उनका पुत्र कैसे हो? हम भाग्यहीनों का काम कैसे सिद्ध होगा?
'Śaṅkara has no wife at all — how then shall a son of his be born? How shall the work of us luckless ones be accomplished?'
इति चिन्तातुराः सर्वे जग्मुर्वैकुण्ठमण्डले
शशंसुर्हरिमेकान्ते स चोपायं जगाद ह ॥ १४ ॥
iti cintāturāḥ sarve jagmurvaikuṇṭhamaṇḍale
śaśaṃsurharimekānte sa copāyaṃ jagāda ha || 14 ||
Iti chintaaturaah sarve jagmurvaikunthamandale shashamsurharimekaante sa chopaayam jagaada ha
इस प्रकार चिन्ता से व्याकुल सब देवता वैकुण्ठ गए और एकान्त में विष्णु से सब कह दिया; उन्होंने उपाय बताया।
So, distraught with worry, all the gods went to Vaikuṇṭha and told Viṣṇu everything in private; and he told them the way.
कुतश्चिन्तातुराः सर्वे कामकल्पद्रुमा शिवा
जागर्ति भुवनेशानी मणिद्वीपाधिवासिनी ॥ १५ ॥
kutaścintāturāḥ sarve kāmakalpadrumā śivā
jāgarti bhuvaneśānī maṇidvīpādhivāsinī || 15 ||
Kutashchintaaturaah sarve kaamakalpadrumaa shivaa jaagarti bhuvaneshaanii manidviipaadhivaasinii
तुम सब क्यों चिन्ता करते हो? कामनाओं के कल्पवृक्ष-रूप कल्याणमयी, मणिद्वीप में निवास करने वाली भुवनेश्वरी जाग्रत् हैं।
'Why are you all so anxious? The auspicious One, the wish-granting tree of every desire, Bhuvaneśvarī who dwells in the Isle of Gems, is awake.'
अस्माकमनया देव तदुपेक्षास्ति नान्यथा
शिक्षैवेयं जगन्मात्रा कृतास्मच्छिक्षणाय च ॥ १६ ॥
asmākamanayā deva tadupekṣāsti nānyathā
śikṣaiveyaṃ jaganmātrā kṛtāsmacchikṣaṇāya ca || 16 ||
Asmaakamanayaa deva tadupekshaasti naanyathaa shikshaiveyam jaganmaatraa kritaasmachchhikshanaaya cha
हे देव! उनकी यह हमारे प्रति उपेक्षा है, और कुछ नहीं; जगन्माता ने यह हमें शिक्षा देने के लिए ही किया है।
'This, O gods, is her overlooking of us and nothing worse; the Mother of the world has done it only to teach us.'
लालने ताडने मातुर्नाकारुण्यं यथार्भके
तद्वदेव जगन्मातुर्नियन्त्र्या गुणदोषयोः ॥ १७ ॥
lālane tāḍane māturnākāruṇyaṃ yathārbhake
tadvadeva jaganmāturniyantryā guṇadoṣayoḥ || 17 ||
Laalane taadane maaturnaakaarunyam yathaarbhake tadvadeva jaganmaaturniyantryaa gunadoshayoh
जैसे माता के दुलार और ताड़न में शिशु के प्रति निर्दयता नहीं होती, वैसे ही गुण-दोष की नियन्त्रिका जगन्माता में भी नहीं।
'As there is no cruelty toward a child in a mother's fondling or her chastising, so there is none in the Mother of the world, who governs our merits and faults.'
अपराधो भवत्येव तनयस्य पदे पदे
कोऽपरः सहते लोके केवलं मातरं विना ॥ १८ ॥
aparādho bhavatyeva tanayasya pade pade
ko'paraḥ sahate loke kevalaṃ mātaraṃ vinā || 18 ||
Aparaadho bhavatyeva tanayasya pade pade ko'parah sahate loke kevalam maataram vinaa
पुत्र का अपराध पद-पद पर होता ही है; संसार में केवल माता के सिवा और कौन उसे सहता है?
'A child offends at every step; in this world who but a mother alone bears with it?'
तस्माद्यूयं पराम्बां तां शरणं यात मा चिरम्
निर्व्याजया चित्तवृत्त्या सा वः कार्यं विधास्यति ॥ १९ ॥
tasmādyūyaṃ parāmbāṃ tāṃ śaraṇaṃ yāta mā ciram
nirvyājayā cittavṛttyā sā vaḥ kāryaṃ vidhāsyati || 19 ||
Tasmaadyuuyam paraambaam taam sharanam yaata maa chiram nirvyaajayaa chittavrittyaa saa vah kaaryam vidhaasyati
इसलिए तुम सब देर न करके उन परम अम्बा की शरण जाओ; निष्कपट चित्तवृत्ति से — वे तुम्हारा कार्य सिद्ध करेंगी।
'Therefore go without delay for refuge to that supreme Mother; go with a heart free of guile, and she will accomplish your purpose.'
इत्यादिश्य सुरान्सर्वान्महाविष्णुः स्वजायया
संयुतो निर्जगामाशु देवैः सह सुराधिपः ॥ २० ॥
ityādiśya surānsarvānmahāviṣṇuḥ svajāyayā
saṃyuto nirjagāmāśu devaiḥ saha surādhipaḥ || 20 ||
Ityaadishya suraansarvaanmahaavishnuh svajaayayaa samyuto nirjagaamaashu devaih saha suraadhipah
ऐसा सब देवताओं को आदेश देकर देवताओं के स्वामी महाविष्णु अपनी पत्नी के साथ और देवताओं को साथ लेकर शीघ्र ही निकल पड़े।
Having so instructed all the gods, great Viṣṇu, lord of the gods, set out at once with his consort and with the gods.
आजगाम महाशैलं हिमवन्तं नगाधिपम्
अभवंश्च सुराः सर्वे पुरश्चरणकर्मिणः ॥ २१ ॥
ājagāma mahāśailaṃ himavantaṃ nagādhipam
abhavaṃśca surāḥ sarve puraścaraṇakarmiṇaḥ || 21 ||
Aajagaama mahaashailam himavantam nagaadhipam abhavamshcha suraah sarve purashcharanakarminah
वे पर्वतराज महान् हिमालय पर आए, और सब देवता वहाँ पुरश्चरण-कर्म में लग गए।
They came to the great mountain Himavat, lord of peaks, and all the gods there began the preparatory observances.
अम्बायज्ञविधानज्ञा अम्बायज्ञं च चक्रिरे
तृतीयादिव्रतान्याशु चक्रुः सर्वे सुरा नृप ॥ २२ ॥
ambāyajñavidhānajñā ambāyajñaṃ ca cakrire
tṛtīyādivratānyāśu cakruḥ sarve surā nṛpa || 22 ||
Ambaayajnavidhaanajnaa ambaayajnam cha chakrire tritiiyaadivrataanyaashu chakruh sarve suraa nripa
अम्बा-यज्ञ की विधि जानने वाले उन देवताओं ने अम्बा-यज्ञ किया, और हे राजन्, तृतीया आदि व्रत भी शीघ्र किए।
Knowing the rule of the Mother's sacrifice, they performed it, and, O king, quickly kept also the fast of the third lunar day and the rest.
केचित्समाधिनिष्णाताः केचिन्नामपरायणाः
केचित्सूक्तपराः केचिन्नामपारायणोत्सुकाः ॥ २३ ॥
kecitsamādhiniṣṇātāḥ kecinnāmaparāyaṇāḥ
kecitsūktaparāḥ kecinnāmapārāyaṇotsukāḥ || 23 ||
Kechitsamaadhinishnaataah kechinnaamaparaayanaah kechitsuuktaparaah kechinnaamapaaraayanotsukaah
कोई समाधि में निष्णात थे, कोई नाम-जप में लगे, कोई सूक्त-पाठ में, और कोई नाम-पारायण के उत्सुक थे।
Some were adept in absorption, some given to repeating her names, some to reciting her hymns, some eager to recite her names through to the end.
मन्त्रपारायणपराः केचित्कृच्छ्रादिकारिणः
अन्तर्यागपराः केचित्केचिन्न्यासपरायणाः ॥ २४ ॥
mantrapārāyaṇaparāḥ kecitkṛcchrādikāriṇaḥ
antaryāgaparāḥ kecitkecinnyāsaparāyaṇāḥ || 24 ||
Mantrapaaraayanaparaah kechitkrichchhraadikaarinah antaryaagaparaah kechitkechinnyaasaparaayanaah
कोई मन्त्र-पारायण में लगे, कोई कृच्छ्र आदि व्रत करते थे; कोई अन्तर्याग में और कोई न्यास में तत्पर थे।
Some were intent on reciting her mantra, some on austerities such as the kṛcchra; some on the inner worship, some on the ritual placing of her syllables.
हृल्लेखया पराशक्तेः पूजां चक्रुरतन्द्रिताः
इत्येवं बहुवर्षाणि कालोऽगाज्जनमेजय ॥ २५ ॥
hṛllekhayā parāśakteḥ pūjāṃ cakruratandritāḥ
ityevaṃ bahuvarṣāṇi kālo'gājjanamejaya || 25 ||
Hrillekhayaa paraashakteh puujaam chakruratandritaah ityevam bahuvarshaani kaalo'gaajjanamejaya
कुछ ने आलस्य छोड़कर हृल्लेखा-मन्त्र से पराशक्ति की पूजा की। हे जनमेजय, इस प्रकार बहुत वर्ष बीत गए।
Some, tireless, worshipped the supreme Śakti with the Hṛllekhā syllable. Thus, O Janamejaya, many years went by.
अकस्माच्चैत्रमासीयनवम्यां च भृगोर्दिने
प्रादुर्बभूव पुरतस्तन्महः श्रुतिबोधितम् ॥ २६ ॥
akasmāccaitramāsīyanavamyāṃ ca bhṛgordine
prādurbabhūva puratastanmahaḥ śrutibodhitam || 26 ||
Akasmaachchaitramaasiiyanavamyaam cha bhrigordine praadurbabhuuva puratastanmahah shrutibodhitam
अकस्मात् चैत्र मास की नवमी को, शुक्रवार के दिन, उनके सामने वह तेज प्रकट हुआ जिसका वर्णन श्रुति करती है।
Suddenly, on the ninth day of the month of Caitra, on a Friday, there appeared before them that radiance of which the Veda speaks.
चतुर्दिक्षु चतुर्वेदैर्मूर्तिमद्भिरभिष्टुतम्
कोटिसूर्यप्रतीकाशं चन्द्रकोटिसुशीतलम् ॥ २७ ॥
caturdikṣu caturvedairmūrtimadbhirabhiṣṭutam
koṭisūryapratīkāśaṃ candrakoṭisuśītalam || 27 ||
Chaturdikshu chaturvedairmuurtimadbhirabhishtutam kotisuuryapratiikaasham chandrakotisushiitalam
चारों दिशाओं में मूर्तिमान् चारों वेद उसकी स्तुति कर रहे थे; वह करोड़ सूर्यों के समान प्रकाशमान और करोड़ चन्द्रमाओं के समान शीतल था।
In the four quarters the four Vedas in bodily form were praising it; it shone like a crore of suns and was cool as a crore of moons.
विद्युत्कोटिसमानाभमरुणं तत्परं महः
नैव चोर्ध्वं न तिर्यक्च न मध्ये परिजग्रभत् ॥ २८ ॥
vidyutkoṭisamānābhamaruṇaṃ tatparaṃ mahaḥ
naiva cordhvaṃ na tiryakca na madhye parijagrabhat || 28 ||
Vidyutkotisamaanaabhamarunam tatparam mahah naiva chordhvam na tiryakcha na madhye parijagrabhat
वह परम तेज करोड़ बिजलियों के समान अरुण था; न ऊपर, न आगल-बगल, न बीच में — कहीं भी वह पकड़ में नहीं आया।
That supreme radiance was red as a crore of lightnings; above, across or in the middle — nowhere could it be grasped.
आद्यन्तरहितं तत्तु न हस्ताद्यङ्गसंयुतम्
न च स्त्रीरूपमथवा न पुंरूपमथोभयम् ॥ २९ ॥
ādyantarahitaṃ tattu na hastādyaṅgasaṃyutam
na ca strīrūpamathavā na puṃrūpamathobhayam || 29 ||
Aadyantarahitam tattu na hastaadyangasamyutam na cha striiruupamathavaa na pumruupamathobhayam
वह आदि-अन्त से रहित था, हाथ आदि अंगों से युक्त नहीं था; न स्त्री-रूप, न पुरुष-रूप, और न दोनों।
It was without beginning or end, and had no hands or other limbs; it was not in the form of a woman, nor of a man, nor of both.
दीप्त्या पिधानं नेत्राणां तेषामासीन्महीपते
पुनश्च धैर्यमालम्ब्य यावत्ते ददृशुः सुराः ॥ ३० ॥
dīptyā pidhānaṃ netrāṇāṃ teṣāmāsīnmahīpate
punaśca dhairyamālambya yāvatte dadṛśuḥ surāḥ || 30 ||
Diiptyaa pidhaanam netraanaam teshaamaasiinmahiipate punashcha dhairyamaalambya yaavatte dadrishuh suraah
हे महीपते! उसकी दीप्ति से उन देवताओं की आँखें बन्द हो गईं; फिर धैर्य धारण करके जब उन्होंने देखा —
O ruler of the earth, its brilliance closed the eyes of those gods; then, gathering courage, when they looked again —
तावत्तदेव स्त्रीरूपेणाभाद्दिव्यं मनोहरम्
अतीव रमणीयाङ्गीं कुमारीं नवयौवनाम् ॥ ३१ ॥
tāvattadeva strīrūpeṇābhāddivyaṃ manoharam
atīva ramaṇīyāṅgīṃ kumārīṃ navayauvanām || 31 ||
Taavattadeva striiruupenaabhaaddivyam manoharam atiiva ramaniiyaangiim kumaariim navayauvanaam
तब वही तेज स्त्री-रूप से दिव्य और मनोहर हो कर प्रकट हुआ — अत्यन्त रमणीय अंगों वाली, नवयौवना कुमारी के रूप में।
that same radiance stood before them as a woman, divine and lovely — a maiden in fresh youth, of most beautiful form.
उद्यत्पीनकुचद्वन्द्वनिन्दिताम्भोजकुड्मलाम्
रणत्किङ्किणिकाजालसिञ्जन्मञ्जीरमेखलाम् ॥ ३२ ॥
udyatpīnakucadvandvaninditāmbhojakuḍmalām
raṇatkiṅkiṇikājālasiñjanmañjīramekhalām || 32 ||
Udyatpiinakuchadvandvaninditaambhojakudmalaam ranatkinkinikaajaalasinjanmanjiiramekhalaam
उन्नत पीन स्तन-युगल कमल-कलियों को भी लज्जित करते थे; किंकिणी-जाल और नूपुर-मेखला बज रही थी।
Her full uplifted breasts put lotus buds to shame; her girdle of little bells and her anklets rang as she moved.
कनकाङ्गदकेयूरग्रैवेयकविभूषिताम्
अनर्घ्यमणिसम्भिन्नगलबन्धविराजिताम् ॥ ३३ ॥
kanakāṅgadakeyūragraiveyakavibhūṣitām
anarghyamaṇisambhinnagalabandhavirājitām || 33 ||
Kanakaangadakeyuuragraiveyakavibhuushitaam anarghyamanisambhinnagalabandhaviraajitaam
वे सोने के अंगद, केयूर और गले के आभूषणों से सजी थीं, और अमूल्य मणियों से जड़े कण्ठहार से सुशोभित थीं।
She was adorned with golden armlets, bracelets and neck ornaments, and shone with a necklace set with priceless gems.
तनुकेतकसंराजन्नीलभ्रमरकुन्तलाम्
नितम्बबिम्बसुभगां रोमराजिविराजिताम् ॥ ३४ ॥
tanuketakasaṃrājannīlabhramarakuntalām
nitambabimbasubhagāṃ romarājivirājitām || 34 ||
Tanuketakasamraajanniilabhramarakuntalaam nitambabimbasubhagaam romaraajiviraajitaam
उनके केश केतकी-पुष्प पर बैठे नीले भ्रमरों के समान थे; नितम्ब-मण्डल सुभग था और रोमराजि शोभित थी।
Her hair was like dark bees on a ketakī flower; her hips were fair, and the fine line of down on her body shone.
कर्पूरशकलोन्मिश्रताम्बूलपूरिताननाम्
कनत्कनकताटङ्कविटङ्कवदनाम्बुजाम् ॥ ३५ ॥
karpūraśakalonmiśratāmbūlapūritānanām
kanatkanakatāṭaṅkaviṭaṅkavadanāmbujām || 35 ||
Karpuurashakalonmishrataambuulapuuritaananaam kanatkanakataatankavitankavadanaambujaam
उनका मुख कपूर के टुकड़ों से मिले ताम्बूल से भरा था, और मुख-कमल चमकते सोने के ताटंकों से सुन्दर था।
Her mouth held betel mixed with flakes of camphor, and her lotus face was set off by gleaming golden earrings.
अष्टमीचन्द्रबिम्बाभललाटामायतभ्रुवम्
रक्तारविन्दनयनामुन्नसां मधुराधराम् ॥ ३६ ॥
aṣṭamīcandrabimbābhalalāṭāmāyatabhruvam
raktāravindanayanāmunnasāṃ madhurādharām || 36 ||
Ashtamiichandrabimbaabhalalaataamaayatabhruvam raktaaravindanayanaamunnasaam madhuraadharaam
उनका ललाट अष्टमी के चन्द्रबिम्ब जैसा था, भौंहें विशाल; नेत्र लाल कमल जैसे, नासिका उठी हुई, अधर मधुर।
Her forehead was like the moon on the eighth night, her brows long; her eyes were red lotuses, her nose high, her lips sweet.
कुन्दकुड्मलदन्ताग्रां मुक्ताहारविराजिताम्
रत्नसम्भिन्नमुकुटां चन्द्ररेखावतंसिनीम् ॥ ३७ ॥
kundakuḍmaladantāgrāṃ muktāhāravirājitām
ratnasambhinnamukuṭāṃ candrarekhāvataṃsinīm || 37 ||
Kundakudmaladantaagraam muktaahaaraviraajitaam ratnasambhinnamukutaam chandrarekhaavatamsiniim
दाँतों के अग्र कुन्द-कलियों जैसे थे; वे मुक्ताहार से सुशोभित थीं, रत्नजड़ित मुकुट पहने थीं और चन्द्र-रेखा को अवतंस बनाया था।
The tips of her teeth were like jasmine buds; she shone with a pearl necklace, wore a jewelled crown, and had the crescent moon as her ornament.
मल्लिकामालतीमालाकेशपाशविराजिताम्
काश्मीरबिन्दुनिटिलां नेत्रत्रयविलासिनीम् ॥ ३८ ॥
mallikāmālatīmālākeśapāśavirājitām
kāśmīrabinduniṭilāṃ netratrayavilāsinīm || 38 ||
Mallikaamaalatiimaalaakeshapaashaviraajitaam kaashmiirabindunitilaam netratrayavilaasiniim
मल्लिका और मालती की माला से उनका केश-पाश सुशोभित था; ललाट पर केसर का बिन्दु था और तीन नेत्र विलास कर रहे थे।
Her braided hair was bright with garlands of jasmine; a dot of saffron marked her brow, and her three eyes played.
पाशाङ्कुशवराभीतिचतुर्बाहुं त्रिलोचनाम्
रक्तवस्त्रपरीधानां दाडिमीकुसुमप्रभाम् ॥ ३९ ॥
pāśāṅkuśavarābhīticaturbāhuṃ trilocanām
raktavastraparīdhānāṃ dāḍimīkusumaprabhām || 39 ||
Paashaankushavaraabhiitichaturbaahum trilochanaam raktavastrapariidhaanaam daadimiikusumaprabhaam
उनकी चार भुजाओं में पाश, अंकुश, वर और अभय-मुद्रा थी; वे त्रिनेत्रा थीं, लाल वस्त्र पहने थीं और अनार के फूल जैसी प्रभा वाली थीं।
In her four arms were the noose, the goad, the boon-giving and the fear-dispelling gestures; three-eyed, clad in red, she glowed like a pomegranate blossom.
सर्वशृङ्गारवेषाढ्यां सर्वदेवनमस्कृताम्
सर्वाशापूरिकां सर्वमातरं सर्वमोहिनीम् ॥ ४० ॥
sarvaśṛṅgāraveṣāḍhyāṃ sarvadevanamaskṛtām
sarvāśāpūrikāṃ sarvamātaraṃ sarvamohinīm || 40 ||
Sarvashringaaraveshaadhyaam sarvadevanamaskritaam sarvaashaapuurikaam sarvamaataram sarvamohiniim
वे सब शृंगार-वेष से युक्त थीं, सब देवताओं से नमस्कृत, सबकी आशा पूर्ण करने वाली, सबकी माता और सबको मोहित करने वाली थीं।
She was adorned in every ornament of beauty, saluted by all the gods, fulfiller of every hope, mother of all and enchantress of all.
प्रसादसुमुखीमम्बां मन्दस्मितमुखाम्बुजाम्
अव्याजकरुणामूर्तिं ददृशुः पुरतः सुराः ॥ ४१ ॥
prasādasumukhīmambāṃ mandasmitamukhāmbujām
avyājakaruṇāmūrtiṃ dadṛśuḥ purataḥ surāḥ || 41 ||
Prasaadasumukhiimambaam mandasmitamukhaambujaam avyaajakarunaamuurtim dadrishuh puratah suraah
देवताओं ने अपने सामने कृपा से प्रसन्न-मुख, मन्द मुसकान वाले मुख-कमल वाली, निष्कपट करुणा की मूर्ति अम्बा को देखा।
The gods beheld before them the Mother, her face gracious with favour, her lotus mouth faintly smiling, compassion itself without pretence.
दृष्ट्वा तां करुणामूर्तिं प्रणेमुः सकलाः सुराः
वक्तुं नाशक्नुवन् किञ्चिद्वाष्पसंरुद्धनिःस्वनाः ॥ ४२ ॥
dṛṣṭvā tāṃ karuṇāmūrtiṃ praṇemuḥ sakalāḥ surāḥ
vaktuṃ nāśaknuvan kiñcidvāṣpasaṃruddhaniḥsvanāḥ || 42 ||
Drishtvaa taam karunaamuurtim pranemuh sakalaah suraah vaktum naashaknuvan kinchidvaashpasamruddhanihsvanaah
उस करुणामूर्ति को देखकर सब देवताओं ने प्रणाम किया; आँसुओं से कण्ठ रुँध जाने से वे कुछ कह न सके।
Seeing that embodiment of compassion all the gods bowed down; their voices choked with tears, they could say nothing.
कथञ्चित्स्थैर्यमालम्ब्य भक्त्या चानतकन्धराः
प्रेमाश्रुपूर्णनयनास्तुष्टुवुर्जगदम्बिकाम् ॥ ४३ ॥
kathañcitsthairyamālambya bhaktyā cānatakandharāḥ
premāśrupūrṇanayanāstuṣṭuvurjagadambikām || 43 ||
Kathanchitsthairyamaalambya bhaktyaa chaanatakandharaah premaashrupuurnanayanaastushtuvurjagadambikaam
किसी प्रकार धैर्य धारण कर, भक्ति से गर्दन झुकाए, प्रेम के आँसुओं से भरी आँखों वाले उन्होंने जगदम्बिका की स्तुति की।
Somehow gathering themselves, their necks bowed in devotion and their eyes full of tears of love, they praised the Mother of the world.
देवा ऊचुः
नमो देव्यै महादेव्यै शिवायै सततं नमः
नमः प्रकृत्यै भद्रायै नियताः प्रणताः स्म ताम् ॥ ४४ ॥
devā ūcuḥ
namo devyai mahādevyai śivāyai satataṃ namaḥ
namaḥ prakṛtyai bhadrāyai niyatāḥ praṇatāḥ sma tām || 44 ||
Devaa uuchuh namo devyai mahaadevyai shivaayai satatam namah namah prakrityai bhadraayai niyataah pranataah sma taam
देवताओं ने कहा — देवी को नमस्कार, महादेवी को नमस्कार, शिवा को सदा नमस्कार; प्रकृति को, भद्रा को नमस्कार — हम नियमपूर्वक उन्हें प्रणाम करते हैं।
The gods said: Salutation to the Goddess, to the great Goddess; salutation always to the auspicious one; salutation to Nature, to the gracious one — to her we bow, holding ourselves in restraint.
तामग्निवर्णां तपसा ज्वलन्तीं
वैरोचनीं कर्मफलेषु जुष्टाम्
दुर्गां देवीं शरणमहं प्रपद्ये
सुतरसि तरसे नमः ॥ ४५ ॥
tāmagnivarṇāṃ tapasā jvalantīṃ
vairocanīṃ karmaphaleṣu juṣṭām
durgāṃ devīṃ śaraṇamahaṃ prapadye
sutarasi tarase namaḥ || 45 ||
Taamagnivarnaam tapasaa jvalantiim vairochaniim karmaphaleshu jushtaam durgaam deviim sharanamaham prapadye sutarasi tarase namah
अग्नि के वर्ण वाली, तपस्या से जलती हुई, विरोचन की पुत्री, कर्मफलों में सेवित उन दुर्गा देवी की मैं शरण लेता हूँ — हे तारने वाली, तुझे नमस्कार।
I take refuge in that Goddess Durgā, fire-hued, blazing with austerity, daughter of the shining one, worshipped for the fruits of works: O ferrier, carry us across; salutation to you.
देवीं वाचमजनयन्त देवा-
स्तां विश्वरूपाः पशवो वदन्ति
सा नो मन्द्रेषमूर्जं दुहाना
धेनुर्वागस्मानुपसुष्टुतैतु ॥ ४६ ॥
devīṃ vācamajanayanta devā-
stāṃ viśvarūpāḥ paśavo vadanti
sā no mandreṣamūrjaṃ duhānā
dhenurvāgasmānupasuṣṭutaitu || 46 ||
Deviim vaachamajanayanta devaa- staam vishvaruupaah pashavo vadanti saa no mandreshamuurjam duhaanaa dhenurvaagasmaanupasushtutaitu
देवताओं ने दिव्य वाणी को उत्पन्न किया; उसे नाना रूपों वाले प्राणी बोलते हैं। मधुर अन्न और बल देने वाली वह वाग्-धेनु स्तुति किए जाने पर हमारे पास आए।
The gods brought forth divine Speech; creatures of every kind speak her. May that cow of speech, yielding us sweet food and strength, come to us when she is praised.
कालरात्रिं ब्रह्मस्तुतां वैष्णवीं स्कन्दमातरम्
सरस्वतीमदितिं दक्षदुहितरं नमामः पावनां शिवाम् ॥ ४७ ॥
kālarātriṃ brahmastutāṃ vaiṣṇavīṃ skandamātaram
sarasvatīmaditiṃ dakṣaduhitaraṃ namāmaḥ pāvanāṃ śivām || 47 ||
Kaalaraatrim brahmastutaam vaishnaviim skandamaataram sarasvatiimaditim dakshaduhitaram namaamah paavanaam shivaam
कालरात्रि को, ब्रह्मा से स्तुत वैष्णवी को, स्कन्द की माता को, सरस्वती को, अदिति को, दक्ष की पुत्री को — उस पावन शिवा को हम नमस्कार करते हैं।
To the Night of Time, to Vaiṣṇavī praised by Brahmā, to the mother of Skanda, to Sarasvatī, to Aditi, to the daughter of Dakṣa — to that purifying, auspicious one we bow.
महालक्ष्म्यै च विद्महे सर्वशक्त्यै च धीमहि
तन्नो देवी प्रचोदयात् ॥ ४८ ॥
mahālakṣmyai ca vidmahe sarvaśaktyai ca dhīmahi
tanno devī pracodayāt || 48 ||
Mahaalakshmyai cha vidmahe sarvashaktyai cha dhiimahi tanno devii prachodayaat
महालक्ष्मी को हम जानते हैं, सर्वशक्ति का ध्यान करते हैं; वह देवी हमें प्रेरित करे।
Of Mahālakṣmī we would know, on the All-Power we meditate: may that Goddess impel us.
नमो विराट्स्वरूपिण्यै नमः सूत्रात्ममूर्तये
नमोऽव्याकृतरूपिण्यै नमः श्रीब्रह्ममूर्तये ॥ ४९ ॥
namo virāṭsvarūpiṇyai namaḥ sūtrātmamūrtaye
namo'vyākṛtarūpiṇyai namaḥ śrībrahmamūrtaye || 49 ||
Namo viraatsvaruupinyai namah suutraatmamuurtaye namo'vyaakritaruupinyai namah shriibrahmamuurtaye
विराट्-स्वरूपिणी को नमस्कार, सूत्रात्म-मूर्ति को नमस्कार, अव्याकृत-रूपिणी को नमस्कार, श्री-ब्रह्म-मूर्ति को नमस्कार।
Salutation to her whose form is the cosmic body, salutation to her who is the thread-soul of all, salutation to her whose form is the unmanifest, salutation to her whose form is Brahman itself.
यदज्ञानाज्जगद्भाति रज्जुसर्पस्रगादिवत्
यज्ज्ञानाल्लयमाप्नोति नुमस्तां भुवनेश्वरीम् ॥ ५० ॥
yadajñānājjagadbhāti rajjusarpasragādivat
yajjñānāllayamāpnoti numastāṃ bhuvaneśvarīm || 50 ||
Yadajnaanaajjagadbhaati rajjusarpasragaadivat yajjnaanaallayamaapnoti numastaam bhuvaneshvariim
जिनके अज्ञान से जगत् रस्सी में सर्प और माला के भ्रम जैसा प्रतीत होता है, और जिनके ज्ञान से वह लीन हो जाता है — उन भुवनेश्वरी को हम नमस्कार करते हैं।
By not knowing her the world appears, as a rope appears a snake or a garland; by knowing her it dissolves: to that Bhuvaneśvarī we bow.
नुमस्तत्पदलक्ष्यार्थां चिदेकरसरूपिणीम्
अखण्डानन्दरूपां तां वेदतात्पर्यभूमिकाम् ॥ ५१ ॥
numastatpadalakṣyārthāṃ cidekarasarūpiṇīm
akhaṇḍānandarūpāṃ tāṃ vedatātparyabhūmikām || 51 ||
Numastatpadalakshyaarthaam chidekarasaruupiniim akhandaanandaruupaam taam vedataatparyabhuumikaam
'तत्' पद के लक्ष्य-अर्थ, चिन्मात्र एक रस-रूपिणी, अखण्ड आनन्द-रूपा, वेदों के तात्पर्य की भूमि — उन्हें हम नमस्कार करते हैं।
To her who is the meaning intended by the word 'That', who is pure consciousness of one taste, whose form is undivided bliss, who is the ground of all that the Vedas intend — to her we bow.
पञ्चकोशातिरिक्तां तामवस्थात्रयसाक्षिणीम्
नुमस्त्वंपदलक्ष्यार्थां प्रत्यगात्मस्वरूपिणीम् ॥ ५२ ॥
pañcakośātiriktāṃ tāmavasthātrayasākṣiṇīm
numastvaṃpadalakṣyārthāṃ pratyagātmasvarūpiṇīm || 52 ||
Panchakoshaatiriktaam taamavasthaatrayasaakshiniim numastvampadalakshyaarthaam pratyagaatmasvaruupiniim
पाँच कोशों से अतिरिक्त, तीनों अवस्थाओं की साक्षिणी, 'त्वम्' पद के लक्ष्य-अर्थ, प्रत्यगात्म-स्वरूपिणी उन्हें हम नमस्कार करते हैं।
To her who is beyond the five sheaths, witness of the three states, the meaning intended by the word 'thou', whose very form is the inmost self — to her we bow.
नमः प्रणवरूपायै नमो ह्रीङ्कारमूर्तये
नानामन्त्रात्मिकायै ते करुणायै नमो नमः ॥ ५३ ॥
namaḥ praṇavarūpāyai namo hrīṅkāramūrtaye
nānāmantrātmikāyai te karuṇāyai namo namaḥ || 53 ||
Namah pranavaruupaayai namo hriinkaaramuurtaye naanaamantraatmikaayai te karunaayai namo namah
प्रणव-रूपा को नमस्कार, ह्रींकार-मूर्ति को नमस्कार; नाना मन्त्रों की आत्मा-स्वरूपा तुझ करुणा को बार-बार नमस्कार।
Salutation to her who is the syllable Om, salutation to her whose form is Hrīṃ; to you, the soul of all the many mantras, to you who are compassion, salutation again and again.
इति स्तुता तदा देवैर्मणिद्वीपाधिवासिनी
प्राह वाचा मधुरया मत्तकोकिलनिःस्वना ॥ ५४ ॥
iti stutā tadā devairmaṇidvīpādhivāsinī
prāha vācā madhurayā mattakokilaniḥsvanā || 54 ||
Iti stutaa tadaa devairmanidviipaadhivaasinii praaha vaachaa madhurayaa mattakokilanihsvanaa
इस प्रकार देवताओं से स्तुत होकर मणिद्वीप में निवास करने वाली उन्होंने मत्त कोकिल जैसे स्वर वाली मधुर वाणी से कहा।
Thus praised by the gods, she who dwells in the Isle of Gems spoke in a sweet voice, like the note of an intoxicated cuckoo.
श्रीदेव्युवाच
वदन्तु विबुधाः कार्यं यदर्थमिह सङ्गताः
वरदाहं सदा भक्तकामकल्पद्रुमास्मि च ॥ ५५ ॥
śrīdevyuvāca
vadantu vibudhāḥ kāryaṃ yadarthamiha saṅgatāḥ
varadāhaṃ sadā bhaktakāmakalpadrumāsmi ca || 55 ||
Shriidevyuvaacha vadantu vibudhaah kaaryam yadarthamiha sangataah varadaaham sadaa bhaktakaamakalpadrumaasmi cha
श्रीदेवी ने कहा — हे देवगण, कहो, किस कार्य के लिए तुम यहाँ एकत्र हुए हो? मैं सदा वरदायिनी और भक्तों के लिए कामनाओं का कल्पवृक्ष हूँ।
The Goddess said: Speak, O gods, for what purpose have you gathered here? I am always the giver of boons, and for my devotees the wish-granting tree.
तिष्ठन्त्यां मयि का चिन्ता युष्माकं भक्तिशालिनाम्
समुद्धरामि मद्भक्तान्दुःखसंसारसागरात् ॥ ५६ ॥
tiṣṭhantyāṃ mayi kā cintā yuṣmākaṃ bhaktiśālinām
samuddharāmi madbhaktānduḥkhasaṃsārasāgarāt || 56 ||
Tishthantyaam mayi kaa chintaa yushmaakam bhaktishaalinaam samuddharaami madbhaktaanduhkhasamsaarasaagaraat
मेरे रहते हुए तुम भक्तिमानों को कौन चिन्ता? मैं अपने भक्तों को दुःख-रूप संसार-सागर से उबार लेती हूँ।
While I stand by you, what anxiety can there be for you who have devotion? I lift my devotees out of this ocean of sorrow which is the world.
इति प्रतिज्ञां मे सत्यां जानीथ विबुधोत्तमाः
इति प्रेमाकुलां वाणीं श्रुत्वा सन्तुष्टमानसाः ॥ ५७ ॥
iti pratijñāṃ me satyāṃ jānītha vibudhottamāḥ
iti premākulāṃ vāṇīṃ śrutvā santuṣṭamānasāḥ || 57 ||
Iti pratijnaam me satyaam jaaniitha vibudhottamaah iti premaakulaam vaaniim shrutvaa santushtamaanasaah
हे श्रेष्ठ देवगण, मेरी इस प्रतिज्ञा को सत्य जानो। प्रेम से भरी यह वाणी सुनकर वे सन्तुष्ट-चित्त हो गए।
Know this promise of mine to be true, O best of gods. Hearing those words full of love, their minds were content.
निर्भया निर्जरा राजन्नूचुर्दुःखं स्वकीयकम्
देवा ऊचुः
नाज्ञातं किञ्चिदप्यत्र भवत्यास्ति जगत्त्रये ॥ ५८ ॥
nirbhayā nirjarā rājannūcurduḥkhaṃ svakīyakam
devā ūcuḥ
nājñātaṃ kiñcidapyatra bhavatyāsti jagattraye || 58 ||
Nirbhayaa nirjaraa raajannuuchurduhkham svakiiyakam devaa uuchuh naajnaatam kinchidapyatra bhavatyaasti jagattraye
हे राजन्, निर्भय होकर देवताओं ने अपना दुःख कहा। देवताओं ने कहा — हे माता, तीनों लोकों में आपसे कुछ भी अज्ञात नहीं है।
Freed of fear, O king, the gods told their trouble. The gods said: In the three worlds there is nothing unknown to you.
सर्वज्ञया सर्वसाक्षिरूपिण्या परमेश्वरि
तारकेणासुरेन्द्रेण पीडिताः स्मो दिवानिशम् ॥ ५९ ॥
sarvajñayā sarvasākṣirūpiṇyā parameśvari
tārakeṇāsurendreṇa pīḍitāḥ smo divāniśam || 59 ||
Sarvajnayaa sarvasaakshiruupinyaa parameshvari taarakenaasurendrena piiditaah smo divaanisham
हे परमेश्वरि, आप सर्वज्ञा और सर्व-साक्षी-स्वरूपा हैं। असुरराज तारक से हम दिन-रात पीड़ित हैं।
O supreme Goddess, you are all-knowing and the witness of all. Day and night we are tormented by Tāraka, lord of the demons.
शिवाङ्गजाद्वधस्तस्य निर्मितो ब्रह्मणा शिवे
शिवाङ्गना तु नैवास्ति जानासि त्वं महेश्वरि ॥ ६० ॥
śivāṅgajādvadhastasya nirmito brahmaṇā śive
śivāṅganā tu naivāsti jānāsi tvaṃ maheśvari || 60 ||
Shivaangajaadvadhastasya nirmito brahmanaa shive shivaanganaa tu naivaasti jaanaasi tvam maheshvari
हे शिवे! ब्रह्मा ने उसका वध शिव के अंगज पुत्र से नियत किया है, परन्तु शिव की पत्नी ही नहीं है — हे महेश्वरि, आप जानती हैं।
O gracious one, Brahmā has decreed his death at the hands of a son born of Śiva's body; but Śiva has no wife at all — this, O great Goddess, you know.
सर्वज्ञपुरतः किं वा वक्तव्यं पामरैर्जनैः
एतदुद्देशतः प्रोक्तमपरं तर्कयाम्बिके ॥ ६१ ॥
sarvajñapurataḥ kiṃ vā vaktavyaṃ pāmarairjanaiḥ
etaduddeśataḥ proktamaparaṃ tarkayāmbike || 61 ||
Sarvajnapuratah kim vaa vaktavyam paamarairjanaih etaduddeshatah proktamaparam tarkayaambike
सर्वज्ञ के सामने हम साधारण जन क्या कहें? यह संक्षेप में कहा गया है; शेष आप स्वयं विचार लें, हे अम्बिके।
What can common folk say before one who knows all? This much we have said in outline; the rest, O Mother, consider yourself.
सर्वदा चरणाम्भोजे भक्तिः स्यात्तव निश्चला
प्रार्थनीयमिदं मुख्यमपरं देहहेतवे ॥ ६२ ॥
sarvadā caraṇāmbhoje bhaktiḥ syāttava niścalā
prārthanīyamidaṃ mukhyamaparaṃ dehahetave || 62 ||
Sarvadaa charanaambhoje bhaktih syaattava nishchalaa praarthaniiyamidam mukhyamaparam dehahetave
सदा आपके चरण-कमलों में हमारी निश्चल भक्ति बनी रहे — यही मुख्य प्रार्थना है; शेष तो शरीर के निर्वाह के लिए है।
May our devotion to your lotus feet be always unshaken — this is our chief prayer; the rest is only for the body's sake.
इति तेषां वचः श्रुत्वा प्रोवाच परमेश्वरी
मम शक्तिस्तु या गौरी भविष्यति हिमालये ॥ ६३ ॥
iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā provāca parameśvarī
mama śaktistu yā gaurī bhaviṣyati himālaye || 63 ||
Iti teshaam vachah shrutvaa provaacha parameshvarii mama shaktistu yaa gaurii bhavishyati himaalaye
उनका यह वचन सुनकर परमेश्वरी ने कहा — मेरी जो शक्ति गौरी है, वह हिमालय के घर में जन्म लेगी।
Hearing their words the supreme Goddess said: That power of mine which is Gaurī shall be born in the house of Himālaya.
शिवाय सा प्रदेया स्यात्सा वः कार्यं विधास्यति
भक्तिर्यच्चरणाम्भोजे भूयाद्युष्माकमादरात् ॥ ६४ ॥
śivāya sā pradeyā syātsā vaḥ kāryaṃ vidhāsyati
bhaktiryaccaraṇāmbhoje bhūyādyuṣmākamādarāt || 64 ||
Shivaaya saa pradeyaa syaatsaa vah kaaryam vidhaasyati bhaktiryachcharanaambhoje bhuuyaadyushmaakamaadaraat
वह शिव को दी जाएगी और तुम्हारा कार्य सिद्ध करेगी; और तुम्हारी आदरपूर्वक भक्ति उन चरण-कमलों में बनी रहे।
She shall be given to Śiva and will accomplish your purpose; and may your devotion to those lotus feet remain, with reverence.
हिमालयो हि मनसा मामुपास्तेऽतिभक्तितः
ततस्तस्य गृहे जन्म मम प्रियकरं मतम् ॥ ६५ ॥
himālayo hi manasā māmupāste'tibhaktitaḥ
tatastasya gṛhe janma mama priyakaraṃ matam || 65 ||
Himaalayo hi manasaa maamupaaste'tibhaktitah tatastasya grihe janma mama priyakaram matam
हिमालय अत्यन्त भक्ति से मन ही मन मेरी उपासना करता है; इसलिए उसके घर में जन्म लेना मुझे प्रिय है।
Himālaya worships me inwardly with great devotion; therefore to be born in his house is dear to me.
व्यास उवाच
हिमालयोऽपि तच्छ्रुत्वात्यनुग्रहकरं वचः
बाष्पैः संरुद्धकण्ठाक्षो महाराज्ञीं वचोऽब्रवीत् ॥ ६६ ॥
vyāsa uvāca
himālayo'pi tacchrutvātyanugrahakaraṃ vacaḥ
bāṣpaiḥ saṃruddhakaṇṭhākṣo mahārājñīṃ vaco'bravīt || 66 ||
Vyaasa uvaacha himaalayo'pi tachchhrutvaatyanugrahakaram vachah baashpaih samruddhakanthaaksho mahaaraajniim vacho'braviit
व्यास ने कहा — यह अत्यन्त अनुग्रहकारी वचन सुनकर हिमालय का कण्ठ और नेत्र आँसुओं से रुँध गए, और उन्होंने महाराज्ञी से कहा।
Vyāsa said: Hearing those words of great favour, Himālaya's throat and eyes filled with tears, and he spoke to the great Queen.
महत्तरं तं कुरुषे यस्यानुग्रहमिच्छसि
नोचेत्क्वाहं जडः स्थाणुः क्व त्वं सच्चित्स्वरूपिणी ॥ ६७ ॥
mahattaraṃ taṃ kuruṣe yasyānugrahamicchasi
nocetkvāhaṃ jaḍaḥ sthāṇuḥ kva tvaṃ saccitsvarūpiṇī || 67 ||
Mahattaram tam kurushe yasyaanugrahamichchhasi nochetkvaaham jadah sthaanuh kva tvam sachchitsvaruupinii
जिस पर आप अनुग्रह करना चाहती हैं, उसे आप महान् बना देती हैं। नहीं तो मैं जड़ पर्वत कहाँ, और आप सत्-चित्-स्वरूपिणी कहाँ!
Whomever you wish to favour, him you make great. Otherwise, what am I, a dull mass of stone, and what are you, whose very being is existence and consciousness!
असम्भाव्यं जन्मशतैस्त्वत्पितृत्वं ममानघे
अश्वमेधादिपुण्यैर्वा पुण्यैर्वा तत्समाधिजैः ॥ ६८ ॥
asambhāvyaṃ janmaśataistvatpitṛtvaṃ mamānaghe
aśvamedhādipuṇyairvā puṇyairvā tatsamādhijaiḥ || 68 ||
Asambhaavyam janmashataistvatpitritvam mamaanaghe ashvamedhaadipunyairvaa punyairvaa tatsamaadhijaih
हे निष्पाप! सौ जन्मों में भी, अश्वमेध आदि के पुण्यों से या समाधि से उपजे पुण्यों से भी, मेरा आपका पिता होना असम्भव था।
O sinless one, that I should be your father was impossible even in a hundred lives, whether by the merit of horse-sacrifices or by the merit born of deep meditation.
अद्य प्रपञ्चे कीर्तिः स्याज्जगन्माता सुताभवत्
अहो हिमालयस्यास्य धन्योऽसौ भाग्यवानिति ॥ ६९ ॥
adya prapañce kīrtiḥ syājjaganmātā sutābhavat
aho himālayasyāsya dhanyo'sau bhāgyavāniti || 69 ||
Adya prapanche kiirtih syaajjaganmaataa sutaabhavat aho himaalayasyaasya dhanyo'sau bhaagyavaaniti
अब संसार में यह कीर्ति होगी कि जगन्माता इसकी पुत्री हुईं — अहो, यह हिमालय धन्य है, भाग्यवान् है।
Now this fame will be mine in the world: the Mother of the universe became his daughter — ah, this Himālaya is blessed and fortunate.
यस्यास्तु जठरे सन्ति ब्रह्माण्डानां च कोटयः
सैव यस्य सुता जाता को वा स्यात्तत्समो भुवि ॥ ७० ॥
yasyāstu jaṭhare santi brahmāṇḍānāṃ ca koṭayaḥ
saiva yasya sutā jātā ko vā syāttatsamo bhuvi || 70 ||
Yasyaastu jathare santi brahmaandaanaam cha kotayah saiva yasya sutaa jaataa ko vaa syaattatsamo bhuvi
जिनके उदर में करोड़ों ब्रह्माण्ड हैं, वही जिसकी पुत्री हो जाएँ — पृथ्वी पर उसके समान कौन होगा?
She in whose womb are crores of universes has become his daughter: who on earth is equal to him?
न जानेऽस्मत्पितॄणां किं स्थानं स्यान्निर्मितं परम्
एतादृशानां वासाय येषां वंशेऽस्ति मादृशः ॥ ७१ ॥
na jāne'smatpitṝṇāṃ kiṃ sthānaṃ syānnirmitaṃ param
etādṛśānāṃ vāsāya yeṣāṃ vaṃśe'sti mādṛśaḥ || 71 ||
Na jaane'smatpitriinaam kim sthaanam syaannirmitam param etaadrishaanaam vaasaaya yeshaam vamshe'sti maadrishah
मैं नहीं जानता कि मेरे पितरों के लिए कौन-सा परम स्थान बनाया गया होगा — उन जैसों के निवास के लिए, जिनके वंश में मुझ जैसा है।
I do not know what supreme abode must have been made for my forefathers — for the dwelling of such as they, in whose line stands one like me.
इदं यथा च दत्तं मे कृपया प्रेमपूर्णया
सर्ववेदान्तसिद्धं च त्वद्रूपं ब्रूहि मे तथा ॥ ७२ ॥
idaṃ yathā ca dattaṃ me kṛpayā premapūrṇayā
sarvavedāntasiddhaṃ ca tvadrūpaṃ brūhi me tathā || 72 ||
Idam yathaa cha dattam me kripayaa premapuurnayaa sarvavedaantasiddham cha tvadruupam bruuhi me tathaa
जैसे आपने प्रेम-पूर्ण कृपा से मुझे यह दिया है, वैसे ही सब वेदान्त से सिद्ध अपना स्वरूप भी मुझे बताइए।
As in your love-filled grace you have given me this, so tell me too that form of yours which all Vedānta establishes.
योगं च भक्तिसहितं ज्ञानं च श्रुतिसम्मतम्
वदस्व परमेशानि त्वमेवाहं यतो भवेः ॥ ७३ ॥
yogaṃ ca bhaktisahitaṃ jñānaṃ ca śrutisammatam
vadasva parameśāni tvamevāhaṃ yato bhaveḥ || 73 ||
Yogam cha bhaktisahitam jnaanam cha shrutisammatam vadasva parameshaani tvamevaaham yato bhaveh
हे परमेशानि! भक्ति के साथ योग और श्रुति-सम्मत ज्ञान भी कहिए, जिससे मैं ही आप हो जाऊँ।
O supreme Lady, tell me too of yoga together with devotion, and of the knowledge the Vedas approve, so that I may become you yourself.
व्यास उवाच
इति तस्य वचः श्रुत्वा प्रसन्नमुखपङ्कजा
वक्तुमारभताम्बा सा रहस्यं श्रुतिगूहितम् ॥ ७४ ॥
vyāsa uvāca
iti tasya vacaḥ śrutvā prasannamukhapaṅkajā
vaktumārabhatāmbā sā rahasyaṃ śrutigūhitam || 74 ||
Vyaasa uvaacha iti tasya vachah shrutvaa prasannamukhapankajaa vaktumaarabhataambaa saa rahasyam shrutiguuhitam
व्यास ने कहा — उनका यह वचन सुनकर प्रसन्न मुख-कमल वाली उन अम्बा ने श्रुति में छिपे रहस्य को कहना आरम्भ किया।
Vyāsa said: Hearing his words, the Mother, her lotus face glad, began to speak the secret hidden in the Veda.
↑ All sectionsअध्यायः २ · Chapter 2 — व्यष्टि और समष्टि रूप · The individual and the universal form (देवीभागवत ७.३२)
श्रीदेव्युवाच
शृण्वन्तु निर्जराः सर्वे व्याहरन्त्या वचो मम
यस्य श्रवणमात्रेण मद्रूपत्वं प्रपद्यते ॥ १ ॥
śrīdevyuvāca
śṛṇvantu nirjarāḥ sarve vyāharantyā vaco mama
yasya śravaṇamātreṇa madrūpatvaṃ prapadyate || 1 ||
Shriidevyuvaacha shrinvantu nirjaraah sarve vyaaharantyaa vacho mama yasya shravanamaatrena madruupatvam prapadyate
श्रीदेवी ने कहा — हे देवगण, सब मेरी कही बात सुनो, जिसके सुनने मात्र से मनुष्य मेरे स्वरूप को प्राप्त कर लेता है।
The Goddess said: Listen, all you gods, to the words I speak; merely by hearing them one comes to be of my own nature.
अहमेवास पूर्वं तु नान्यत्किञ्चिन्नगाधिप
तदात्मरूपं चित्संवित्परब्रह्मैकनामकम् ॥ २ ॥
ahamevāsa pūrvaṃ tu nānyatkiñcinnagādhipa
tadātmarūpaṃ citsaṃvitparabrahmaikanāmakam || 2 ||
Ahamevaasa puurvam tu naanyatkinchinnagaadhipa tadaatmaruupam chitsamvitparabrahmaikanaamakam
हे पर्वतराज! पहले मैं ही थी, और कुछ भी नहीं था। वही आत्मरूप है, जिसे चित्, संवित् और परब्रह्म — इन एक ही नामों से कहा जाता है।
O lord of mountains, in the beginning I alone was, and nothing else at all. That is the very Self, called by the one name consciousness, awareness, the supreme Brahman.
अप्रतर्क्यमनिर्देश्यमनौपम्यमनामयम्
तस्य काचित्स्वतः सिद्धा शक्तिर्मायेति विश्रुता ॥ ३ ॥
apratarkyamanirdeśyamanaupamyamanāmayam
tasya kācitsvataḥ siddhā śaktirmāyeti viśrutā || 3 ||
Apratarkyamanirdeshyamanaupamyamanaamayam tasya kaachitsvatah siddhaa shaktirmaayeti vishrutaa
वह तर्क से परे, अनिर्देश्य, अनुपम और रोग-रहित है। उसकी कोई स्वतःसिद्ध शक्ति है, जो माया नाम से प्रसिद्ध है।
It is beyond reasoning, cannot be pointed out, has no likeness and no blemish. It has a power, self-established, which is known as māyā.
न सती सा नासती सा नोभयात्मा विरोधतः
एतद्विलक्षणा काचिद्वस्तुभूतास्ति सर्वदा ॥ ४ ॥
na satī sā nāsatī sā nobhayātmā virodhataḥ
etadvilakṣaṇā kācidvastubhūtāsti sarvadā || 4 ||
Na satii saa naasatii saa nobhayaatmaa virodhatah etadvilakshanaa kaachidvastubhuutaasti sarvadaa
वह न सत् है, न असत्, और विरोध होने से दोनों भी नहीं; इन सबसे विलक्षण, वस्तु-रूप में वह सदा विद्यमान है।
She is not being, nor non-being, nor, since that would be contradictory, both; something other than all these, she exists always as a fact.
पावकस्योष्णतेवेयमुष्णांशोरिव दीधितिः
चन्द्रस्य चन्द्रिकेवेयं ममेयं सहजा ध्रुवा ॥ ५ ॥
pāvakasyoṣṇateveyamuṣṇāṃśoriva dīdhitiḥ
candrasya candrikeveyaṃ mameyaṃ sahajā dhruvā || 5 ||
Paavakasyoshnateveyamushnaamshoriva diidhitih chandrasya chandrikeveyam mameyam sahajaa dhruvaa
जैसे अग्नि की उष्णता, सूर्य की किरण और चन्द्रमा की चन्द्रिका — वैसे ही यह मेरी सहज और नित्य शक्ति है।
As heat belongs to fire, as rays to the sun, as moonlight to the moon, so is this power mine — innate and unfailing.
तस्यां कर्माणि जीवानां जीवाः कालाश्च सञ्चरे
अभेदेन विलीनाः स्युः सुषुप्तौ व्यवहारवत् ॥ ६ ॥
tasyāṃ karmāṇi jīvānāṃ jīvāḥ kālāśca sañcare
abhedena vilīnāḥ syuḥ suṣuptau vyavahāravat || 6 ||
Tasyaam karmaani jiivaanaam jiivaah kaalaashcha sanchare abhedena viliinaah syuh sushuptau vyavahaaravat
प्रलय-काल में उसमें जीवों के कर्म, जीव और काल — सब अभेद से लीन रहते हैं, जैसे गहरी नींद में सारा व्यवहार लीन रहता है।
At the time of dissolution, in her the works of living beings, the beings themselves and time lie merged without distinction, as all activity lies merged in deep sleep.
स्वशक्तेश्च समायोगादहं बीजात्मतां गता
स्वाधारावरणात्तस्या दोषत्वं च समागतम् ॥ ७ ॥
svaśakteśca samāyogādahaṃ bījātmatāṃ gatā
svādhārāvaraṇāttasyā doṣatvaṃ ca samāgatam || 7 ||
Svashakteshcha samaayogaadaham biijaatmataam gataa svaadhaaraavaranaattasyaa doshatvam cha samaagatam
अपनी शक्ति के संयोग से मैं बीज-रूप हो गई; और अपने आधार को ढक देने के कारण उस शक्ति में दोष-भाव आ गया।
By union with my own power I became the seed of all; and because she veils her own ground, a fault came to be attributed to her.
चैतन्यस्य समायोगान्निमित्तत्वं च कथ्यते
प्रपञ्चपरिणामाच्च समवायित्वमुच्यते ॥ ८ ॥
caitanyasya samāyogānnimittatvaṃ ca kathyate
prapañcapariṇāmācca samavāyitvamucyate || 8 ||
Chaitanyasya samaayogaannimittatvam cha kathyate prapanchaparinaamaachcha samavaayitvamuchyate
चैतन्य के संयोग से उसे निमित्त-कारण कहा जाता है, और प्रपञ्च-रूप में परिणत होने से समवायि-कारण कहा जाता है।
Through union with consciousness she is called the efficient cause; and because she turns into this manifold world, she is called its inherent cause.
केचित्तां तप इत्याहुस्तमः केचिज्जडं परे
ज्ञानं मायां प्रधानं च प्रकृतिं शक्तिमप्यजाम् ॥ ९ ॥
kecittāṃ tapa ityāhustamaḥ kecijjaḍaṃ pare
jñānaṃ māyāṃ pradhānaṃ ca prakṛtiṃ śaktimapyajām || 9 ||
Kechittaam tapa ityaahustamah kechijjadam pare jnaanam maayaam pradhaanam cha prakritim shaktimapyajaam
कुछ उसे तप कहते हैं, कुछ तमस्, कुछ जड़; कुछ ज्ञान, माया, प्रधान, प्रकृति, शक्ति और अजा कहते हैं।
Some call her austerity, some darkness, others inertness; some call her knowledge, illusion, the primal matter, nature, power, and the unborn one.
विमर्श इति तां प्राहुः शैवशास्त्रविशारदाः
अविद्यामितरे प्राहुर्वेदतत्त्वार्थचिन्तकाः ॥ १० ॥
vimarśa iti tāṃ prāhuḥ śaivaśāstraviśāradāḥ
avidyāmitare prāhurvedatattvārthacintakāḥ || 10 ||
Vimarsha iti taam praahuh shaivashaastravishaaradaah avidyaamitare praahurvedatattvaarthachintakaah
शैव-शास्त्र के विद्वान् उसे विमर्श कहते हैं; वेद के तत्त्वार्थ पर विचार करने वाले दूसरे उसे अविद्या कहते हैं।
Those versed in the Śaiva scriptures call her Vimarśa, self-reflection; others who ponder the meaning of the Veda call her ignorance.
एवं नानाविधानि स्युर्नामानि निगमादिषु
तस्या जडत्वं दृश्यत्वाज्ज्ञाननाशात्ततोऽसती ॥ ११ ॥
evaṃ nānāvidhāni syurnāmāni nigamādiṣu
tasyā jaḍatvaṃ dṛśyatvājjñānanāśāttato'satī || 11 ||
Evam naanaavidhaani syurnaamaani nigamaadishu tasyaa jadatvam drishyatvaajjnaananaashaattato'satii
इस प्रकार निगम आदि में उसके नाना नाम हैं। दृश्य होने से वह जड़ है, और ज्ञान से नष्ट हो जाने के कारण असत् है।
So in the scriptures her names are many. Since she is an object seen, she is unconscious; and since knowledge destroys her, she is unreal.
चैतन्यस्य न दृश्यत्वं दृश्यत्वे जडमेव तत्
स्वप्रकाशं च चैतन्यं न परेण प्रकाशितम् ॥ १२ ॥
caitanyasya na dṛśyatvaṃ dṛśyatve jaḍameva tat
svaprakāśaṃ ca caitanyaṃ na pareṇa prakāśitam || 12 ||
Chaitanyasya na drishyatvam drishyatve jadameva tat svaprakaasham cha chaitanyam na parena prakaashitam
चैतन्य दृश्य नहीं है; दृश्य होता तो वह जड़ ही होता। चैतन्य स्वयंप्रकाश है, दूसरे से प्रकाशित नहीं।
Consciousness is not an object seen; were it seen it would be unconscious. Consciousness shines of itself, and is not lit by another.
अनवस्थादोषसत्त्वान्न स्वेनापि प्रकाशितम्
कर्मकर्त्रीविरोधः स्यात्तस्मात्तद्दीपवत्स्वयम् ॥ १३ ॥
anavasthādoṣasattvānna svenāpi prakāśitam
karmakartrīvirodhaḥ syāttasmāttaddīpavatsvayam || 13 ||
Anavasthaadoshasattvaanna svenaapi prakaashitam karmakartriivirodhah syaattasmaattaddiipavatsvayam
अनवस्था-दोष के कारण वह अपने से भी प्रकाशित नहीं होता — कर्म और कर्ता का विरोध होगा; इसलिए वह दीपक की तरह स्वयं प्रकाशमान है।
Nor is it lit by itself, for that would lead to endless regress and would set the doer against the deed; therefore, like a lamp, it shines of itself.
प्रकाशमानमन्येषां भासकं विद्धि पर्वत
अत एव च नित्यत्वं सिद्धसंवित्तनोर्मम ॥ १४ ॥
prakāśamānamanyeṣāṃ bhāsakaṃ viddhi parvata
ata eva ca nityatvaṃ siddhasaṃvittanormama || 14 ||
Prakaashamaanamanyeshaam bhaasakam viddhi parvata ata eva cha nityatvam siddhasamvittanormama
हे पर्वत! वह स्वयं प्रकाशमान होकर दूसरों को प्रकाशित करता है — यही जानो। इसी से मेरे सिद्ध संवित्-स्वरूप की नित्यता है।
Know, O mountain, that shining of itself it lights all else. For this very reason my established form as awareness is eternal.
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यादौ दृश्यस्य व्यभिचारतः
संविदो व्यभिचारश्च नानुभूतोऽस्ति कर्हिचित् ॥ १५ ॥
jāgratsvapnasuṣuptyādau dṛśyasya vyabhicārataḥ
saṃvido vyabhicāraśca nānubhūto'sti karhicit || 15 ||
Jaagratsvapnasushuptyaadau drishyasya vyabhichaaratah samvido vyabhichaarashcha naanubhuuto'sti karhichit
जाग्रत्, स्वप्न, सुषुप्ति आदि में दृश्य बदलता रहता है, परन्तु संवित् का बदलना कभी किसी ने अनुभव नहीं किया।
In waking, dream and deep sleep the object seen varies; but a break in awareness itself has never been experienced by anyone.
यदि तस्याप्यनुभवस्तर्ह्ययं येन साक्षिणा
अनुभूतः स एवात्र शिष्टः संविद्वपुः पुरा ॥ १६ ॥
yadi tasyāpyanubhavastarhyayaṃ yena sākṣiṇā
anubhūtaḥ sa evātra śiṣṭaḥ saṃvidvapuḥ purā || 16 ||
Yadi tasyaapyanubhavastarhyayam yena saakshinaa anubhuutah sa evaatra shishtah samvidvapuh puraa
यदि उस (संवित्) का भी अनुभव हो, तो जिस साक्षी से वह अनुभूत हुआ, वही यहाँ शेष रहने वाला पूर्व संवित्-स्वरूप है।
And if that too were experienced, then the witness by which it was experienced is itself the awareness that remains — the very one spoken of before.
अत एव च नित्यत्वं प्रोक्तं सच्छास्त्रकोविदैः
आनन्दरूपता चास्याः परप्रेमास्पदत्वतः ॥ १७ ॥
ata eva ca nityatvaṃ proktaṃ sacchāstrakovidaiḥ
ānandarūpatā cāsyāḥ parapremāspadatvataḥ || 17 ||
Ata eva cha nityatvam proktam sachchhaastrakovidaih aanandaruupataa chaasyaah parapremaaspadatvatah
इसी से सच्छास्त्र के ज्ञाताओं ने उसकी नित्यता कही है। परम प्रेम का विषय होने से उसका आनन्द-रूप होना भी सिद्ध है।
For this reason those learned in true scripture have called it eternal. And because it is the object of the highest love, its nature as bliss is also established.
मा न भूवं हि भूयासमिति प्रेमात्मनि स्थितम्
सर्वस्यान्यस्य मिथ्यात्वादसङ्गत्वं स्फुटं मम ॥ १८ ॥
mā na bhūvaṃ hi bhūyāsamiti premātmani sthitam
sarvasyānyasya mithyātvādasaṅgatvaṃ sphuṭaṃ mama || 18 ||
Maa na bhuuvam hi bhuuyaasamiti premaatmani sthitam sarvasyaanyasya mithyaatvaadasangatvam sphutam mama
'मैं न रहूँ' नहीं, 'मैं बना रहूँ' — यह प्रेम आत्मा में ही स्थित है। अन्य सब मिथ्या होने से मेरा असंगत्व स्पष्ट है।
'May I not cease to be; may I continue' — that love rests upon the Self alone. Since all else is unreal, my freedom from all attachment is plain.
अपरिच्छिन्नताप्येवमत एव मता मम
तच्च ज्ञानं नात्मधर्मो धर्मत्वे जडताऽऽत्मनः ॥ १९ ॥
aparicchinnatāpyevamata eva matā mama
tacca jñānaṃ nātmadharmo dharmatve jaḍatā''tmanaḥ || 19 ||
Aparichchhinnataapyevamata eva mataa mama tachcha jnaanam naatmadharmo dharmatve jadataa''tmanah
इसी से मेरी अपरिच्छिन्नता भी मानी गई है। वह ज्ञान आत्मा का धर्म नहीं है; धर्म होता तो आत्मा जड़ हो जाती।
For the same reason I am held to be unlimited. That knowledge is not an attribute of the Self; were it an attribute the Self would be unconscious.
ज्ञानस्य जडशेषत्वं न दृष्टं न च संभवि
चिद्धर्मत्वं तथा नास्ति चितश्चिन्न हि भिद्यते ॥ २० ॥
jñānasya jaḍaśeṣatvaṃ na dṛṣṭaṃ na ca saṃbhavi
ciddharmatvaṃ tathā nāsti citaścinna hi bhidyate || 20 ||
Jnaanasya jadasheshatvam na drishtam na cha sambhavi chiddharmatvam tathaa naasti chitashchinna hi bhidyate
ज्ञान का जड़ के अधीन होना न देखा गया है, न सम्भव है; और चित् का धर्म भी वह नहीं, क्योंकि चित् से चित् भिन्न नहीं होता।
Knowledge being subordinate to what is unconscious is neither seen nor possible; nor is it an attribute of consciousness, for consciousness is not different from consciousness.
तस्मादात्मा ज्ञानरूपः सुखरूपश्च सर्वदा
सत्यः पूर्णोऽप्यसङ्गश्च द्वैतजालविवर्जितः ॥ २१ ॥
tasmādātmā jñānarūpaḥ sukharūpaśca sarvadā
satyaḥ pūrṇo'pyasaṅgaśca dvaitajālavivarjitaḥ || 21 ||
Tasmaadaatmaa jnaanaruupah sukharuupashcha sarvadaa satyah puurno'pyasangashcha dvaitajaalavivarjitah
इसलिए आत्मा सदा ज्ञान-रूप और सुख-रूप है; सत्य, पूर्ण, असंग और द्वैत के जाल से रहित है।
Therefore the Self is always of the nature of knowledge and of joy; it is real, full, unattached, and free of the whole net of duality.
स पुनः कामकर्मादियुक्तया स्वीयमायया
पूर्वानुभूतसंस्कारात् कालकर्मविपाकतः ॥ २२ ॥
sa punaḥ kāmakarmādiyuktayā svīyamāyayā
pūrvānubhūtasaṃskārāt kālakarmavipākataḥ || 22 ||
Sa punah kaamakarmaadiyuktayaa sviiyamaayayaa puurvaanubhuutasamskaaraat kaalakarmavipaakatah
वही फिर काम और कर्म आदि से युक्त अपनी माया के द्वारा, पूर्व-अनुभूत संस्कारों से और काल-कर्म के परिपाक से —
That same Self then, through its own māyā charged with desire and action, through the traces of what was experienced before, and through the ripening of time and works —
अविवेकाच्च तत्त्वस्य सिसृक्षावान्प्रजायते
अबुद्धिपूर्वः सर्गोऽयं कथितस्ते नगाधिप ॥ २३ ॥
avivekācca tattvasya sisṛkṣāvānprajāyate
abuddhipūrvaḥ sargo'yaṃ kathitaste nagādhipa || 23 ||
Avivekaachcha tattvasya sisrikshaavaanprajaayate abuddhipuurvah sargo'yam kathitaste nagaadhipa
और तत्त्व के अविवेक से सृष्टि की इच्छा वाला हो जाता है। हे पर्वतराज, यह अबुद्धिपूर्वक होने वाली सृष्टि तुमसे कही गई।
and through not discerning the truth, comes to desire creation. This creation, O lord of mountains, which is not preceded by deliberate thought, I have now told you.
एतद्धि यन्मया प्रोक्तं मम रूपमलौकिकम्
अव्याकृतं तदव्यक्तं मायाशबलमित्यपि ॥ २४ ॥
etaddhi yanmayā proktaṃ mama rūpamalaukikam
avyākṛtaṃ tadavyaktaṃ māyāśabalamityapi || 24 ||
Etaddhi yanmayaa proktam mama ruupamalaukikam avyaakritam tadavyaktam maayaashabalamityapi
मैंने जो अपना अलौकिक रूप कहा, वही अव्याकृत है, अव्यक्त है, और माया से शबल (मिश्रित) भी कहा जाता है।
This form of mine, not of this world, which I have described, is the undeveloped, the unmanifest, and is also called that which is flecked with māyā.
प्रोच्यते सर्वशास्त्रेषु सर्वकारणकारणम्
तत्त्वानामादिभूतं च सच्चिदानन्दविग्रहम् ॥ २५ ॥
procyate sarvaśāstreṣu sarvakāraṇakāraṇam
tattvānāmādibhūtaṃ ca saccidānandavigraham || 25 ||
Prochyate sarvashaastreshu sarvakaaranakaaranam tattvaanaamaadibhuutam cha sachchidaanandavigraham
सब शास्त्रों में वह सब कारणों का कारण, तत्त्वों में आदि, और सच्चिदानन्द-विग्रह कहा जाता है।
In all the scriptures it is called the cause of every cause, the first of all principles, whose body is being, consciousness and bliss.
सर्वकर्मघनीभूतमिच्छाज्ञानक्रियाश्रयम्
ह्रीङ्कारमन्त्रवाच्यं तदादितत्त्वं तदुच्यते ॥ २६ ॥
sarvakarmaghanībhūtamicchājñānakriyāśrayam
hrīṅkāramantravācyaṃ tadāditattvaṃ taducyate || 26 ||
Sarvakarmaghaniibhuutamichchhaajnaanakriyaashrayam hriinkaaramantravaachyam tadaaditattvam taduchyate
वह सब कर्मों का घनीभूत रूप, इच्छा-ज्ञान-क्रिया का आश्रय और ह्रींकार मन्त्र से कहा जाने वाला आदि-तत्त्व कहा जाता है।
It is the condensed whole of all works, the ground of will, knowledge and action, and the first principle denoted by the syllable Hrīṃ.
तस्मादाकाश उत्पन्नः शब्दतन्मात्ररूपकः
भवेत्स्पर्शात्मको वायुस्तेजोरूपात्मकं पुनः ॥ २७ ॥
tasmādākāśa utpannaḥ śabdatanmātrarūpakaḥ
bhavetsparśātmako vāyustejorūpātmakaṃ punaḥ || 27 ||
Tasmaadaakaasha utpannah shabdatanmaatraruupakah bhavetsparshaatmako vaayustejoruupaatmakam punah
उससे शब्द-तन्मात्र-रूप आकाश उत्पन्न हुआ; फिर स्पर्श-स्वरूप वायु, और फिर तेज रूप-स्वरूप हुआ।
From that arose space, whose subtle essence is sound; then air, whose essence is touch; then fire, whose essence is form.
जलं रसात्मकं पश्चात्ततो गन्धात्मिका धरा
शब्दैकगुण आकाशो वायुः स्पर्शरवान्वितः ॥ २८ ॥
jalaṃ rasātmakaṃ paścāttato gandhātmikā dharā
śabdaikaguṇa ākāśo vāyuḥ sparśaravānvitaḥ || 28 ||
Jalam rasaatmakam pashchaattato gandhaatmikaa dharaa shabdaikaguna aakaasho vaayuh sparsharavaanvitah
उसके बाद रस-स्वरूप जल, और फिर गन्ध-स्वरूप पृथ्वी। आकाश का एक ही गुण शब्द है; वायु में स्पर्श और शब्द हैं।
After that water, whose essence is taste, and then earth, whose essence is smell. Space has sound as its single quality; air has touch along with sound.
शब्दस्पर्शरूपगुणं तेज इत्युच्यते बुधैः
शब्दस्पर्शरूपरसैरापो वेदगुणाः स्मृताः ॥ २९ ॥
śabdasparśarūpaguṇaṃ teja ityucyate budhaiḥ
śabdasparśarūparasairāpo vedaguṇāḥ smṛtāḥ || 29 ||
Shabdasparsharuupagunam teja ityuchyate budhaih shabdasparsharuuparasairaapo vedagunaah smritaah
विद्वान् तेज को शब्द, स्पर्श और रूप — इन गुणों वाला कहते हैं; जल के चार गुण शब्द, स्पर्श, रूप और रस माने गए हैं।
The wise say fire has the qualities of sound, touch and form; water is held to have four — sound, touch, form and taste.
शब्दस्पर्शरूपरसगन्धैः पञ्चगुणा धरा
तेभ्योऽभवन्महत्सूत्रं यल्लिङ्गं परिचक्षते ॥ ३० ॥
śabdasparśarūparasagandhaiḥ pañcaguṇā dharā
tebhyo'bhavanmahatsūtraṃ yalliṅgaṃ paricakṣate || 30 ||
Shabdasparsharuuparasagandhaih panchagunaa dharaa tebhyo'bhavanmahatsuutram yallingam parichakshate
पृथ्वी शब्द, स्पर्श, रूप, रस और गन्ध — इन पाँच गुणों वाली है। उनसे महत् सूत्र उत्पन्न हुआ, जिसे लिंग कहते हैं।
Earth has five qualities — sound, touch, form, taste and smell. From these arose the great thread of being, which men call the subtle body of the whole.
सर्वात्मकं तत्सम्प्रोक्तं सूक्ष्मदेहोऽयमात्मनः
अव्यक्तं कारणो देहः स चोक्तः पूर्वमेव हि ॥ ३१ ॥
sarvātmakaṃ tatsamproktaṃ sūkṣmadeho'yamātmanaḥ
avyaktaṃ kāraṇo dehaḥ sa coktaḥ pūrvameva hi || 31 ||
Sarvaatmakam tatsamproktam suukshmadeho'yamaatmanah avyaktam kaarano dehah sa choktah puurvameva hi
वह सर्वात्मक कहा गया है; यह आत्मा का सूक्ष्म देह है। अव्यक्त कारण-देह है, जो पहले ही कहा जा चुका है।
That is said to be the soul of all; it is the subtle body of the Self. The unmanifest is the causal body, which has already been described.
यस्मिञ्जगद्बीजरूपं स्थितं लिङ्गोद्भवो यतः
ततः स्थूलानि भूतानि पञ्चीकरणमार्गतः ॥ ३२ ॥
yasmiñjagadbījarūpaṃ sthitaṃ liṅgodbhavo yataḥ
tataḥ sthūlāni bhūtāni pañcīkaraṇamārgataḥ || 32 ||
Yasminjagadbiijaruupam sthitam lingodbhavo yatah tatah sthuulaani bhuutaani panchiikaranamaargatah
जिसमें जगत् बीज-रूप में स्थित है, और जिससे लिंग-देह का उद्भव होता है — उससे पञ्चीकरण की रीति से स्थूल भूत —
In it the world rests as a seed, and from it the subtle body arises; from that, by the method of fivefold mixing, the gross elements —
पञ्चसंख्यानि जायन्ते तत्प्रकारस्त्वथोच्यते
पूर्वोक्तानि च भूतानि प्रत्येकं विभजेद् द्विधा ॥ ३३ ॥
pañcasaṃkhyāni jāyante tatprakārastvathocyate
pūrvoktāni ca bhūtāni pratyekaṃ vibhajed dvidhā || 33 ||
Panchasamkhyaani jaayante tatprakaarastvathochyate puurvoktaani cha bhuutaani pratyekam vibhajed dvidhaa
पाँच संख्या में उत्पन्न होते हैं। उसका प्रकार अब कहा जाता है: पहले कहे गए भूतों में से प्रत्येक के दो भाग करो।
come to be, five in number. The manner of it is now told: divide each of the elements already named into two parts.
एकैकं भागमेकस्य चतुर्धा विभजेद् गिरे
स्वस्वेतरद्वितीयांशे योजनात्पञ्च पञ्च ते ॥ ३४ ॥
ekaikaṃ bhāgamekasya caturdhā vibhajed gire
svasvetaradvitīyāṃśe yojanātpañca pañca te || 34 ||
Ekaikam bhaagamekasya chaturdhaa vibhajed gire svasvetaradvitiiyaamshe yojanaatpancha pancha te
हे पर्वत! उनमें एक भाग के चार भाग करो; अपने से भिन्न शेष चार के दूसरे अंशों में उन्हें जोड़ने से वे पाँच-पाँच हो जाते हैं।
O mountain, divide one of those halves into four; joining these to the second halves of the other four, each element becomes fivefold.
तत्कार्यं च विराड्देहः स्थूलदेहोऽयमात्मनः
पञ्चभूतस्थसत्त्वांशैः श्रोत्रादीनां समुद्भवः ॥ ३५ ॥
tatkāryaṃ ca virāḍdehaḥ sthūladeho'yamātmanaḥ
pañcabhūtasthasattvāṃśaiḥ śrotrādīnāṃ samudbhavaḥ || 35 ||
Tatkaaryam cha viraaddehah sthuuladeho'yamaatmanah panchabhuutasthasattvaamshaih shrotraadiinaam samudbhavah
उसका कार्य विराट्-देह है, जो आत्मा का यह स्थूल देह है। पाँच भूतों के सत्त्व-अंशों से श्रोत्र आदि की उत्पत्ति होती है।
Its product is the cosmic body, which is the gross body of the Self. From the sattva portions of the five elements arise the ear and the other senses.
ज्ञानेन्द्रियाणां राजेन्द्र प्रत्येकं मिलितैस्तु तैः
अन्तःकरणमेकं स्याद् वृत्तिभेदाच्चतुर्विधम् ॥ ३६ ॥
jñānendriyāṇāṃ rājendra pratyekaṃ militaistu taiḥ
antaḥkaraṇamekaṃ syād vṛttibhedāccaturvidham || 36 ||
Jnaanendriyaanaam raajendra pratyekam militaistu taih antahkaranamekam syaad vrittibhedaachchaturvidham
हे राजेन्द्र! ज्ञानेन्द्रियों के — उन सबके मिले हुए अंशों से एक अन्तःकरण बनता है, जो वृत्ति-भेद से चार प्रकार का होता है।
O best of kings, from the combined portions of all the organs of knowledge arises the one inner instrument, which is of four kinds according to its modes.
यदा तु सङ्कल्पविकल्पकृत्यं
तदा भवेत्तन्मन इत्यभिख्यम्
स्याद् बुद्धिसंज्ञं च यदा प्रवेत्ति
सुनिश्चितं संशयहीनरूपम् ॥ ३७ ॥
yadā tu saṅkalpavikalpakṛtyaṃ
tadā bhavettanmana ityabhikhyam
syād buddhisaṃjñaṃ ca yadā pravetti
suniścitaṃ saṃśayahīnarūpam || 37 ||
Yadaa tu sankalpavikalpakrityam tadaa bhavettanmana ityabhikhyam syaad buddhisamjnam cha yadaa pravetti sunishchitam samshayahiinaruupam
जब उसका कार्य संकल्प-विकल्प होता है, तब वह मन कहलाता है; और जब वह संशय-रहित निश्चय करता है, तब बुद्धि कहलाता है।
When its work is to propose and to doubt, it is called mind; when it knows something settled and free of doubt, it is called intellect.
अनुसन्धानरूपं तच्चित्तं च परिकीर्तितम्
अहङ्कृत्यात्मवृत्त्या तु तदहङ्कारतां गतम् ॥ ३८ ॥
anusandhānarūpaṃ taccittaṃ ca parikīrtitam
ahaṅkṛtyātmavṛttyā tu tadahaṅkāratāṃ gatam || 38 ||
Anusandhaanaruupam tachchittam cha parikiirtitam ahankrityaatmavrittyaa tu tadahankaarataam gatam
अनुसन्धान-रूप होने पर वही चित्त कहा जाता है; और अहंकार-रूप वृत्ति से वह अहंकार हो जाता है।
When its work is to search out and connect, it is called the reflective faculty; and in the mode of saying 'I', it becomes the ego.
तेषां रजोंशैर्जातानि क्रमात्कर्मेन्द्रियाणि च
प्रत्येकं मिलितैस्तैस्तु प्राणो भवति पञ्चधा ॥ ३९ ॥
teṣāṃ rajoṃśairjātāni kramātkarmendriyāṇi ca
pratyekaṃ militaistaistu prāṇo bhavati pañcadhā || 39 ||
Teshaam rajomshairjaataani kramaatkarmendriyaani cha pratyekam militaistaistu praano bhavati panchadhaa
उनके रजोंश से क्रमशः कर्मेन्द्रियाँ उत्पन्न होती हैं; और उन सबके मिले हुए अंशों से प्राण पाँच प्रकार का होता है।
From their rajas portions arise, in order, the organs of action; and from their combined portions the vital breath becomes fivefold.
हृदि प्राणो गुदेऽपानो नाभिस्थस्तु समानकः
कण्ठदेशेऽप्युदानः स्याद् व्यानः सर्वशरीरगः ॥ ४० ॥
hṛdi prāṇo gude'pāno nābhisthastu samānakaḥ
kaṇṭhadeśe'pyudānaḥ syād vyānaḥ sarvaśarīragaḥ || 40 ||
Hridi praano gude'paano naabhisthastu samaanakah kanthadeshe'pyudaanah syaad vyaanah sarvashariiragah
हृदय में प्राण, गुदा में अपान, नाभि में समान, कण्ठ-प्रदेश में उदान, और व्यान सारे शरीर में रहता है।
In the heart is prāṇa, in the lower body apāna, at the navel samāna, in the region of the throat udāna, and vyāna moves through the whole body.
ज्ञानेन्द्रियाणि पञ्चैव पञ्चकर्मेन्द्रियाणि च
प्राणादिपञ्चकं चैव धिया च सहितं मनः ॥ ४१ ॥
jñānendriyāṇi pañcaiva pañcakarmendriyāṇi ca
prāṇādipañcakaṃ caiva dhiyā ca sahitaṃ manaḥ || 41 ||
Jnaanendriyaani panchaiva panchakarmendriyaani cha praanaadipanchakam chaiva dhiyaa cha sahitam manah
पाँच ज्ञानेन्द्रियाँ, पाँच कर्मेन्द्रियाँ, प्राण आदि पाँच, और बुद्धि सहित मन —
The five organs of knowledge, the five of action, the five breaths beginning with prāṇa, and mind together with intellect —
एतत्सूक्ष्मशरीरं स्यान्मम लिङ्गं यदुच्यते
तत्र या प्रकृतिः प्रोक्ता सा राजन्द्विविधा स्मृता ॥ ४२ ॥
etatsūkṣmaśarīraṃ syānmama liṅgaṃ yaducyate
tatra yā prakṛtiḥ proktā sā rājandvividhā smṛtā || 42 ||
Etatsuukshmashariiram syaanmama lingam yaduchyate tatra yaa prakritih proktaa saa raajandvividhaa smritaa
यह सूक्ष्म शरीर है, जिसे मेरा लिंग कहा जाता है। हे राजन्, उसमें जो प्रकृति कही गई है, वह दो प्रकार की मानी गई है।
this is the subtle body, which is called my subtle form. The nature spoken of in it, O king, is held to be of two kinds.
सत्त्वात्मिका तु माया स्यादविद्या गुणमिश्रिता
स्वाश्रयं या तु संरक्षेत्सा मायेति निगद्यते ॥ ४३ ॥
sattvātmikā tu māyā syādavidyā guṇamiśritā
svāśrayaṃ yā tu saṃrakṣetsā māyeti nigadyate || 43 ||
Sattvaatmikaa tu maayaa syaadavidyaa gunamishritaa svaashrayam yaa tu samrakshetsaa maayeti nigadyate
सत्त्व-प्रधान माया है, और गुणों से मिश्रित अविद्या; जो अपने आश्रय की रक्षा करती है, वह माया कही जाती है।
That in which sattva prevails is māyā; that mixed with the other qualities is ignorance. The one that guards its own ground is called māyā.
तस्यां यत्प्रतिबिम्बं स्याद्बिम्बभूतस्य चेशितुः
स ईश्वरः समाख्यातः स्वाश्रयज्ञानवान्परः ॥ ४४ ॥
tasyāṃ yatpratibimbaṃ syādbimbabhūtasya ceśituḥ
sa īśvaraḥ samākhyātaḥ svāśrayajñānavānparaḥ || 44 ||
Tasyaam yatpratibimbam syaadbimbabhuutasya cheshituh sa iishvarah samaakhyaatah svaashrayajnaanavaanparah
उसमें बिम्ब-रूप ईश्वर का जो प्रतिबिम्ब पड़ता है, वही ईश्वर कहा जाता है — अपने आश्रय का ज्ञान रखने वाला, परम।
The reflection cast in her by the Lord who is the original is called Īśvara, the supreme, who knows the ground on which he rests.
सर्वज्ञः सर्वकर्ता च सर्वानुग्रहकारकः
अविद्यायां तु यत्किञ्चित्प्रतिबिम्बं नगाधिप ॥ ४५ ॥
sarvajñaḥ sarvakartā ca sarvānugrahakārakaḥ
avidyāyāṃ tu yatkiñcitpratibimbaṃ nagādhipa || 45 ||
Sarvajnah sarvakartaa cha sarvaanugrahakaarakah avidyaayaam tu yatkinchitpratibimbam nagaadhipa
वह सर्वज्ञ, सर्वकर्ता और सब पर अनुग्रह करने वाला है। हे पर्वतराज, अविद्या में जो कुछ प्रतिबिम्ब पड़ता है —
He is all-knowing, the doer of all, and gracious to all. But that reflection, O lord of mountains, which falls in ignorance —
तदेव जीवसंज्ञं स्यात्सर्वदुःखाश्रयं पुनः
द्वयोरपीह सम्प्रोक्तं देहत्रयमविद्यया ॥ ४६ ॥
tadeva jīvasaṃjñaṃ syātsarvaduḥkhāśrayaṃ punaḥ
dvayorapīha samproktaṃ dehatrayamavidyayā || 46 ||
Tadeva jiivasamjnam syaatsarvaduhkhaashrayam punah dvayorapiiha samproktam dehatrayamavidyayaa
वही जीव कहलाता है, और वही सब दुःखों का आश्रय है। यहाँ दोनों के लिए अविद्या से तीन देह कहे गए हैं।
that is called the individual soul, and it is the seat of every sorrow. For both of them three bodies are said to arise through ignorance.
देहत्रयाभिमानाच्चाप्यभून्नामत्रयं पुनः
प्राज्ञस्तु कारणात्मा स्यात्सूक्ष्मदेही तु तैजसः ॥ ४७ ॥
dehatrayābhimānāccāpyabhūnnāmatrayaṃ punaḥ
prājñastu kāraṇātmā syātsūkṣmadehī tu taijasaḥ || 47 ||
Dehatrayaabhimaanaachchaapyabhuunnaamatrayam punah praajnastu kaaranaatmaa syaatsuukshmadehii tu taijasah
तीनों देहों के अभिमान से तीन नाम भी हुए: कारण-देह वाला प्राज्ञ, सूक्ष्म-देह वाला तैजस —
From identifying with the three bodies three names arose: with the causal body he is the knower in sleep, with the subtle body the shining one —
स्थूलदेही तु विश्वाख्यस्त्रिविधः परिकीर्तितः
एवमीशोऽपि सम्प्रोक्त ईशसूत्रविराट्पदैः ॥ ४८ ॥
sthūladehī tu viśvākhyastrividhaḥ parikīrtitaḥ
evamīśo'pi samprokta īśasūtravirāṭpadaiḥ || 48 ||
Sthuuladehii tu vishvaakhyastrividhah parikiirtitah evamiisho'pi samprokta iishasuutraviraatpadaih
और स्थूल-देह वाला विश्व कहा जाता है — इस प्रकार तीन प्रकार का कहा गया है। इसी तरह ईश्वर भी ईश, सूत्र और विराट् पदों से कहा गया है।
and with the gross body he is called the universal one — thus he is threefold. In the same way the Lord too is spoken of as Īśa, the thread-soul, and the cosmic body.
प्रथमो व्यष्टिरूपस्तु समष्ट्यात्मा परः स्मृतः
स हि सर्वेश्वरः साक्षाज्जीवानुग्रहकाम्यया ॥ ४९ ॥
prathamo vyaṣṭirūpastu samaṣṭyātmā paraḥ smṛtaḥ
sa hi sarveśvaraḥ sākṣājjīvānugrahakāmyayā || 49 ||
Prathamo vyashtiruupastu samashtyaatmaa parah smritah sa hi sarveshvarah saakshaajjiivaanugrahakaamyayaa
पहला व्यष्टि-रूप है और दूसरा समष्टि-आत्मा माना गया है। वही साक्षात् सर्वेश्वर, जीवों पर अनुग्रह की इच्छा से —
The first is the individual form and the second is held to be the collective; and he, the Lord of all, out of the wish to favour living beings —
करोति विविधं विश्वं नानाभोगाश्रयं पुनः
मच्छक्तिप्रेरितो नित्यं मयि राजन्प्रकल्पितः ॥ ५० ॥
karoti vividhaṃ viśvaṃ nānābhogāśrayaṃ punaḥ
macchaktiprerito nityaṃ mayi rājanprakalpitaḥ || 50 ||
Karoti vividham vishvam naanaabhogaashrayam punah machchhaktiprerito nityam mayi raajanprakalpitah
नाना भोगों के आश्रय-रूप विविध विश्व की रचना करता है। हे राजन्, वह मेरी शक्ति से प्रेरित होकर नित्य मुझ में ही कल्पित है।
creates this manifold world as the ground of every kind of enjoyment. Impelled by my power, O king, he is ever imagined within me alone.
↑ All sectionsअध्यायः ३ · Chapter 3 — विराट् रूप का दर्शन · The vision of the cosmic form (देवीभागवत ७.३३)
देव्युवाच
मन्मायाशक्तिसंक्लृप्तं जगत्सर्वं चराचरम्
सापि मत्तः पृथङ्माया नास्त्येव परमार्थतः ॥ १ ॥
devyuvāca
manmāyāśaktisaṃklṛptaṃ jagatsarvaṃ carācaram
sāpi mattaḥ pṛthaṅmāyā nāstyeva paramārthataḥ || 1 ||
Devyuvaacha manmaayaashaktisamklriptam jagatsarvam charaacharam saapi mattah prithanmaayaa naastyeva paramaarthatah
देवी ने कहा — यह सारा चराचर जगत् मेरी माया-शक्ति से रचा गया है; और वह माया भी परमार्थतः मुझसे पृथक् नहीं है।
The Goddess said: This whole world, moving and unmoving, is fashioned by my power of māyā; and that māyā too is in truth not separate from me.
व्यवहारदृशा सेयं विद्या मायेति विश्रुता
तत्त्वदृष्ट्या तु नास्त्येव तत्त्वमेवास्ति केवलम् ॥ २ ॥
vyavahāradṛśā seyaṃ vidyā māyeti viśrutā
tattvadṛṣṭyā tu nāstyeva tattvamevāsti kevalam || 2 ||
Vyavahaaradrishaa seyam vidyaa maayeti vishrutaa tattvadrishtyaa tu naastyeva tattvamevaasti kevalam
व्यवहार की दृष्टि से वही विद्या और माया नाम से प्रसिद्ध है; परन्तु तत्त्व-दृष्टि से वह है ही नहीं — केवल तत्त्व ही है।
Seen from the standpoint of ordinary dealing she is known as knowledge and as māyā; but seen as things are, she is not at all: the Reality alone is.
साहं सर्वं जगत्सृष्ट्वा तदन्तः प्रविशाम्यहम्
मायाकर्मादिसहिता गिरे प्राणपुरःसरा ॥ ३ ॥
sāhaṃ sarvaṃ jagatsṛṣṭvā tadantaḥ praviśāmyaham
māyākarmādisahitā gire prāṇapuraḥsarā || 3 ||
Saaham sarvam jagatsrishtvaa tadantah pravishaamyaham maayaakarmaadisahitaa gire praanapurahsaraa
हे पर्वत! वही मैं सारा जगत् रचकर, माया और कर्म आदि के साथ, प्राण को आगे रखकर उसके भीतर प्रवेश करती हूँ।
Having created the whole world, O mountain, I enter within it, together with māyā and works, with the vital breath going before me.
लोकान्तरगतिर्नोचेत्कथं स्यादिति हेतुना
यथा यथा भवन्त्येव मायाभेदास्तथा तथा ॥ ४ ॥
lokāntaragatirnocetkathaṃ syāditi hetunā
yathā yathā bhavantyeva māyābhedāstathā tathā || 4 ||
Lokaantaragatirnochetkatham syaaditi hetunaa yathaa yathaa bhavantyeva maayaabhedaastathaa tathaa
अन्यथा दूसरे लोकों में गति कैसे होती? — इसी कारण से। जैसे-जैसे माया के भेद होते हैं, वैसे-वैसे —
Otherwise how could there be any passage to other worlds? For that reason. And as the divisions of māyā arise, so —
उपाधिभेदाद्भिन्नाहं घटाकाशादयो यथा
उच्चनीचादिवस्तूनि भासयन्भास्करः सदा ॥ ५ ॥
upādhibhedādbhinnāhaṃ ghaṭākāśādayo yathā
uccanīcādivastūni bhāsayanbhāskaraḥ sadā || 5 ||
Upaadhibhedaadbhinnaaham ghataakaashaadayo yathaa uchchaniichaadivastuuni bhaasayanbhaaskarah sadaa
उपाधि-भेद से मैं भिन्न-भिन्न हो जाती हूँ, जैसे घटाकाश आदि। जैसे सूर्य ऊँची-नीची सब वस्तुओं को प्रकाशित करते हुए —
through difference of limiting adjunct I appear as many, like the space in a jar and the rest. As the sun, lighting things high and low alike,
न दुष्यति तथैवाहं दोषैर्लिप्ता कदापि न
मयि बुद्ध्यादिकर्तृत्वमध्यस्यैवापरे जनाः ॥ ६ ॥
na duṣyati tathaivāhaṃ doṣairliptā kadāpi na
mayi buddhyādikartṛtvamadhyasyaivāpare janāḥ || 6 ||
Na dushyati tathaivaaham doshairliptaa kadaapi na mayi buddhyaadikartritvamadhyasyaivaapare janaah
दोषी नहीं होता, वैसे ही मैं भी दोषों से कभी लिप्त नहीं होती। मुझ में बुद्धि आदि का कर्तृत्व आरोपित करके ही दूसरे लोग —
is not thereby defiled, so I too am never touched by any fault. Others, imposing on me the agency that belongs to intellect and the rest,
वदन्ति चात्मा कर्मेति विमूढा न सुबुद्धयः
अज्ञानभेदतस्तद्वन्मायाया भेदतस्तथा ॥ ७ ॥
vadanti cātmā karmeti vimūḍhā na subuddhayaḥ
ajñānabhedatastadvanmāyāyā bhedatastathā || 7 ||
Vadanti chaatmaa karmeti vimuudhaa na subuddhayah ajnaanabhedatastadvanmaayaayaa bhedatastathaa
कहते हैं कि आत्मा कर्म करता है — वे मूढ़ हैं, सुबुद्धि नहीं। अज्ञान के भेद से, और उसी तरह माया के भेद से —
say that the Self acts. They are deluded, not wise. By difference of ignorance, and likewise by difference of māyā,
जीवेश्वरविभागश्च कल्पितो माययैव तु
घटाकाशमहाकाशविभागः कल्पितो यथा ॥ ८ ॥
jīveśvaravibhāgaśca kalpito māyayaiva tu
ghaṭākāśamahākāśavibhāgaḥ kalpito yathā || 8 ||
Jiiveshvaravibhaagashcha kalpito maayayaiva tu ghataakaashamahaakaashavibhaagah kalpito yathaa
जीव और ईश्वर का विभाग भी माया से ही कल्पित है — जैसे घटाकाश और महाकाश का विभाग कल्पित है।
the division into soul and Lord is also merely imagined by māyā, as the division between the space in a jar and space at large is imagined.
तथैव कल्पितो भेदो जीवात्मपरमात्मनोः
यथा जीवबहूत्वं च माययैव न च स्वतः ॥ ९ ॥
tathaiva kalpito bhedo jīvātmaparamātmanoḥ
yathā jīvabahūtvaṃ ca māyayaiva na ca svataḥ || 9 ||
Tathaiva kalpito bhedo jiivaatmaparamaatmanoh yathaa jiivabahuutvam cha maayayaiva na cha svatah
उसी प्रकार जीवात्मा और परमात्मा का भेद कल्पित है। जैसे जीवों का बहुत्व माया से ही है, स्वतः नहीं —
In just the same way the difference between the individual self and the supreme Self is imagined. As the manyness of souls is due to māyā and not to their own nature,
तथेश्वरबहुत्वं च मायया न स्वभावतः
देहेन्द्रियादिसङ्घातवासनाभेदभेदिता ॥ १० ॥
tatheśvarabahutvaṃ ca māyayā na svabhāvataḥ
dehendriyādisaṅghātavāsanābhedabheditā || 10 ||
Tatheshvarabahutvam cha maayayaa na svabhaavatah dehendriyaadisanghaatavaasanaabhedabheditaa
वैसे ही ईश्वर का बहुत्व भी माया से है, स्वभाव से नहीं। देह-इन्द्रिय आदि के समूह की वासनाओं के भेद से भिन्न हुई —
so too the manyness of the Lord is due to māyā and not to his nature. Ignorance, made various by the differing dispositions of the aggregate of body and senses,
अविद्या जीवभेदस्य हेतुर्नान्यः प्रकीर्तितः
गुणानां वासनाभेदभेदिता या धराधर ॥ ११ ॥
avidyā jīvabhedasya heturnānyaḥ prakīrtitaḥ
guṇānāṃ vāsanābhedabheditā yā dharādhara || 11 ||
Avidyaa jiivabhedasya heturnaanyah prakiirtitah gunaanaam vaasanaabhedabheditaa yaa dharaadhara
अविद्या ही जीव-भेद का कारण कही गई है, और कोई नहीं। हे धराधर! गुणों की वासनाओं के भेद से भिन्न हुई —
is said to be the cause of the difference among souls, and nothing else. And māyā, O upholder of the earth, made various by the differing dispositions of the qualities,
माया सा परभेदस्य हेतुर्नान्यः कदाचन
मयि सर्वमिदं प्रोतमोतं च धरणीधर ॥ १२ ॥
māyā sā parabhedasya heturnānyaḥ kadācana
mayi sarvamidaṃ protamotaṃ ca dharaṇīdhara || 12 ||
Maayaa saa parabhedasya heturnaanyah kadaachana mayi sarvamidam protamotam cha dharaniidhara
वह माया ही परमात्मा के भेद का कारण है, कभी कोई अन्य नहीं। हे धरणीधर! यह सब मुझ में ही ताना-बाना की तरह बुना हुआ है।
is the cause of difference in the supreme, and never anything else. In me, O bearer of the earth, all this is woven warp and weft.
ईश्वरोऽहं च सूत्रात्मा विराडात्माहमस्मि च
ब्रह्माहं विष्णुरुद्रौ च गौरी ब्राह्मी च वैष्णवी ॥ १३ ॥
īśvaro'haṃ ca sūtrātmā virāḍātmāhamasmi ca
brahmāhaṃ viṣṇurudrau ca gaurī brāhmī ca vaiṣṇavī || 13 ||
Iishvaro'ham cha suutraatmaa viraadaatmaahamasmi cha brahmaaham vishnurudrau cha gaurii braahmii cha vaishnavii
ईश्वर मैं हूँ, सूत्रात्मा मैं हूँ, विराट्-आत्मा भी मैं हूँ; ब्रह्मा, विष्णु और रुद्र मैं हूँ; गौरी, ब्राह्मी और वैष्णवी मैं हूँ।
I am the Lord, I am the thread-soul, I am the cosmic body; I am Brahmā, Viṣṇu and Rudra; I am Gaurī, Brāhmī and Vaiṣṇavī.
सूर्योऽहं तारकाश्चाहं तारकेशस्तथास्म्यहम्
पशुपक्षिस्वरूपाहं चाण्डालोऽहं च तस्करः ॥ १४ ॥
sūryo'haṃ tārakāścāhaṃ tārakeśastathāsmyaham
paśupakṣisvarūpāhaṃ cāṇḍālo'haṃ ca taskaraḥ || 14 ||
Suuryo'ham taarakaashchaaham taarakeshastathaasmyaham pashupakshisvaruupaaham chaandaalo'ham cha taskarah
सूर्य मैं हूँ, तारे मैं हूँ, तारों का स्वामी चन्द्र भी मैं हूँ; पशु-पक्षी के रूप में मैं हूँ, चाण्डाल मैं हूँ और चोर भी मैं हूँ।
I am the sun, I am the stars, I am the moon their lord; I am in the form of beasts and birds, I am the outcaste and I am the thief.
व्याधोऽहं क्रूरकर्माहं सत्कर्माहं महाजनः
स्त्रीपुन्नपुंसकाकारोऽप्यहमेव न संशयः ॥ १५ ॥
vyādho'haṃ krūrakarmāhaṃ satkarmāhaṃ mahājanaḥ
strīpunnapuṃsakākāro'pyahameva na saṃśayaḥ || 15 ||
Vyaadho'ham kruurakarmaaham satkarmaaham mahaajanah striipunnapumsakaakaaro'pyahameva na samshayah
व्याध मैं हूँ, क्रूर कर्म करने वाला मैं हूँ, सत्कर्म और महाजन मैं हूँ; स्त्री, पुरुष और नपुंसक आकार भी मैं ही हूँ — इसमें सन्देह नहीं।
I am the hunter, I am the doer of cruel deeds; I am good works and the great-hearted. Female, male and neuter form — all are I; of this there is no doubt.
यच्च किञ्चित्क्वचिद्वस्तु दृश्यते श्रूयतेऽपि वा
अन्तर्बहिश्च तत्सर्वं व्याप्याहं सर्वदा स्थिता ॥ १६ ॥
yacca kiñcitkvacidvastu dṛśyate śrūyate'pi vā
antarbahiśca tatsarvaṃ vyāpyāhaṃ sarvadā sthitā || 16 ||
Yachcha kinchitkvachidvastu drishyate shruuyate'pi vaa antarbahishcha tatsarvam vyaapyaaham sarvadaa sthitaa
जो कुछ भी कहीं वस्तु देखी या सुनी जाती है, उस सबके भीतर और बाहर व्याप्त होकर मैं सदा स्थित हूँ।
Whatever thing is anywhere seen or heard, pervading all of it within and without, I ever abide.
न तदस्ति मया त्यक्तं वस्तु किञ्चिच्चराचरम्
यद्यस्ति चेत्तच्छून्यं स्याद्वन्ध्यापुत्रोपमं हि तत् ॥ १७ ॥
na tadasti mayā tyaktaṃ vastu kiñciccarācaram
yadyasti cettacchūnyaṃ syādvandhyāputropamaṃ hi tat || 17 ||
Na tadasti mayaa tyaktam vastu kinchichcharaacharam yadyasti chettachchhuunyam syaadvandhyaaputropamam hi tat
चराचर में कोई वस्तु नहीं जो मुझसे छोड़ी गई हो; यदि हो, तो वह शून्य होगी — वन्ध्या के पुत्र के समान।
There is no thing, moving or unmoving, that I have left; and if there were, it would be void — like the son of a barren woman.
रज्जुर्यथा सर्पमालाभेदैरेका विभाति हि
तथैवेशादिरूपेण भाम्यहं नात्र संशयः ॥ १८ ॥
rajjuryathā sarpamālābhedairekā vibhāti hi
tathaiveśādirūpeṇa bhāmyahaṃ nātra saṃśayaḥ || 18 ||
Rajjuryathaa sarpamaalaabhedairekaa vibhaati hi tathaiveshaadiruupena bhaamyaham naatra samshayah
जैसे एक ही रस्सी सर्प और माला के भेदों से अनेक प्रतीत होती है, वैसे ही मैं ईश आदि रूपों से प्रतीत होती हूँ — इसमें सन्देह नहीं।
As one and the same rope appears as many through the forms of snake and garland, so do I appear as the Lord and the rest; of this there is no doubt.
अधिष्ठानातिरेकेण कल्पितं तन्न भासते
तस्मान्मत्सत्तयैवैतत्सत्तावान्नान्यथा भवेत् ॥ १९ ॥
adhiṣṭhānātirekeṇa kalpitaṃ tanna bhāsate
tasmānmatsattayaivaitatsattāvānnānyathā bhavet || 19 ||
Adhishthaanaatirekena kalpitam tanna bhaasate tasmaanmatsattayaivaitatsattaavaannaanyathaa bhavet
अधिष्ठान से अलग कल्पित वस्तु प्रतीत नहीं होती; इसलिए यह सब मेरी सत्ता से ही सत्तावान् है, अन्यथा नहीं।
What is imagined does not appear apart from its ground; therefore all this has being only through my being, and in no other way.
हिमालय उवाच
यथा वदसि देवेशि समष्ट्याऽऽत्मवपुस्त्विदम्
तथैव द्रष्टुमिच्छामि यदि देवि कृपा मयि ॥ २० ॥
himālaya uvāca
yathā vadasi deveśi samaṣṭyā''tmavapustvidam
tathaiva draṣṭumicchāmi yadi devi kṛpā mayi || 20 ||
Himaalaya uvaacha yathaa vadasi deveshi samashtyaa''tmavapustvidam tathaiva drashtumichchhaami yadi devi kripaa mayi
हिमालय ने कहा — हे देवेशि! जैसा आप समष्टि-आत्मा का यह शरीर बताती हैं, वैसा ही मैं देखना चाहता हूँ, यदि मुझ पर कृपा हो।
Himālaya said: O Queen of the gods, this body of yours as the whole, of which you speak — that I wish to see, if you have grace toward me.
व्यास उवाच
इति तस्य वचः श्रुत्वा सर्वे देवाः सविष्णवः
ननन्दुर्मुदितात्मानः पूजयन्तश्च तद्वचः ॥ २१ ॥
vyāsa uvāca
iti tasya vacaḥ śrutvā sarve devāḥ saviṣṇavaḥ
nanandurmuditātmānaḥ pūjayantaśca tadvacaḥ || 21 ||
Vyaasa uvaacha iti tasya vachah shrutvaa sarve devaah savishnavah nanandurmuditaatmaanah puujayantashcha tadvachah
व्यास ने कहा — उनका यह वचन सुनकर विष्णु सहित सब देवता प्रसन्न हुए और उस वचन की प्रशंसा करने लगे।
Vyāsa said: Hearing his words, all the gods with Viṣṇu rejoiced, and applauded what he had said.
अथ देवमतं ज्ञात्वा भक्तकामदुघा शिवा
अदर्शयन्निजं रूपं भक्तकामप्रपूरिणी ॥ २२ ॥
atha devamataṃ jñātvā bhaktakāmadughā śivā
adarśayannijaṃ rūpaṃ bhaktakāmaprapūriṇī || 22 ||
Atha devamatam jnaatvaa bhaktakaamadughaa shivaa adarshayannijam ruupam bhaktakaamaprapuurinii
तब देवताओं का अभिप्राय जानकर भक्तों की कामना पूर्ण करने वाली शिवा ने अपना निज रूप दिखाया।
Then, knowing the mind of the gods, the auspicious one who fulfils her devotees' desire showed her own form.
अपश्यंस्ते महादेव्या विराड्रूपं परात्परम्
द्यौर्मस्तकं भवेद्यस्य चन्द्रसूर्यौ च चक्षुषी ॥ २३ ॥
apaśyaṃste mahādevyā virāḍrūpaṃ parātparam
dyaurmastakaṃ bhavedyasya candrasūryau ca cakṣuṣī || 23 ||
Apashyamste mahaadevyaa viraadruupam paraatparam dyaurmastakam bhavedyasya chandrasuuryau cha chakshushii
उन्होंने महादेवी का परात्पर विराट्-रूप देखा, जिसका मस्तक आकाश है और चन्द्र-सूर्य दोनों नेत्र हैं।
They beheld the great Goddess's cosmic form, higher than the highest: heaven was its head, the sun and moon its two eyes.
दिशः श्रोत्रे वचो देवाः प्राणो वायुः प्रकीर्तितः
विश्वं हृदयमित्याहुः पृथिवी जघनं स्मृतम् ॥ २४ ॥
diśaḥ śrotre vaco devāḥ prāṇo vāyuḥ prakīrtitaḥ
viśvaṃ hṛdayamityāhuḥ pṛthivī jaghanaṃ smṛtam || 24 ||
Dishah shrotre vacho devaah praano vaayuh prakiirtitah vishvam hridayamityaahuh prithivii jaghanam smritam
दिशाएँ उसके कान हैं, वाणी देवता हैं, वायु प्राण कहा गया है; विश्व उसका हृदय है और पृथ्वी उसका जघन-प्रदेश माना गया है।
The quarters are its ears, the gods its speech, the wind is called its breath; the universe is said to be its heart, and the earth its loins.
नभस्तलं नाभिसरो ज्योतिश्चक्रमुरःस्थलम्
महर्लोकस्तु ग्रीवा स्याज्जनोलोको मुखं स्मृतम् ॥ २५ ॥
nabhastalaṃ nābhisaro jyotiścakramuraḥsthalam
maharlokastu grīvā syājjanoloko mukhaṃ smṛtam || 25 ||
Nabhastalam naabhisaro jyotishchakramurahsthalam maharlokastu griivaa syaajjanoloko mukham smritam
आकाश-तल नाभि-सरोवर है, ज्योति-चक्र वक्षःस्थल है; महर्लोक ग्रीवा है और जनलोक मुख माना गया है।
The vault of the sky is the pool of its navel, the circle of lights its breast; the Mahar world is its neck and the Jana world is called its mouth.
तपोलोको रराटिस्तु सत्यलोकादधः स्थितः
इन्द्रादयो बाहवः स्युः शब्दः श्रोत्रं महेशितुः ॥ २६ ॥
tapoloko rarāṭistu satyalokādadhaḥ sthitaḥ
indrādayo bāhavaḥ syuḥ śabdaḥ śrotraṃ maheśituḥ || 26 ||
Tapoloko raraatistu satyalokaadadhah sthitah indraadayo baahavah syuh shabdah shrotram maheshituh
सत्यलोक के नीचे स्थित तपोलोक ललाट है; इन्द्र आदि देवता उसकी भुजाएँ हैं, शब्द उस महेश्वरी का श्रवण है।
The Tapas world, set below the world of truth, is its forehead; Indra and the other gods are its arms, and sound is the great Lady's hearing.
नासत्यदस्रौ नासे स्तो गन्धो घ्राणं स्मृतो बुधैः
मुखमग्निः समाख्यातो दिवारात्री च पक्ष्मणी ॥ २७ ॥
nāsatyadasrau nāse sto gandho ghrāṇaṃ smṛto budhaiḥ
mukhamagniḥ samākhyāto divārātrī ca pakṣmaṇī || 27 ||
Naasatyadasrau naase sto gandho ghraanam smrito budhaih mukhamagnih samaakhyaato divaaraatrii cha pakshmanii
विद्वानों ने नासत्य और दस्र (अश्विनी-कुमार) को उसकी नासिका, और गन्ध को घ्राण माना है; अग्नि उसका मुख कहा गया है, और दिन-रात दोनों पलकें हैं।
The wise hold the two Aśvins to be its nostrils and scent its smelling; fire is called its mouth, and day and night its two eyelids.
ब्रह्मस्थानं भ्रूविजृम्भोऽप्यापस्तालुः प्रकीर्तिताः
रसो जिह्वा समाख्याता यमो दंष्ट्राः प्रकीर्तिताः ॥ २८ ॥
brahmasthānaṃ bhrūvijṛmbho'pyāpastāluḥ prakīrtitāḥ
raso jihvā samākhyātā yamo daṃṣṭrāḥ prakīrtitāḥ || 28 ||
Brahmasthaanam bhruuvijrimbho'pyaapastaaluh prakiirtitaah raso jihvaa samaakhyaataa yamo damshtraah prakiirtitaah
भ्रुओं का विस्तार ब्रह्मस्थान है, जल तालु कहे गए हैं; रस जिह्वा कही गई है और यम दाढ़ें कही गई हैं।
The arching of its brows is the abode of Brahmā, the waters its palate; taste is called its tongue, and Yama its fangs.
दन्ताः स्नेहकला यस्य हासो माया प्रकीर्तिता
सर्गस्त्वपाङ्गमोक्षः स्याद् व्रीडोर्ध्वोष्ठो महेशितुः ॥ २९ ॥
dantāḥ snehakalā yasya hāso māyā prakīrtitā
sargastvapāṅgamokṣaḥ syād vrīḍordhvoṣṭho maheśituḥ || 29 ||
Dantaah snehakalaa yasya haaso maayaa prakiirtitaa sargastvapaangamokshah syaad vriidordhvoshtho maheshituh
स्नेह की कलाएँ उसके दाँत हैं, माया उसका हास कहा गया है; सृष्टि उसकी तिरछी दृष्टि का छूटना है, और लज्जा उस महेश्वरी का ऊपरी होठ है।
Its teeth are the phases of affection, its laughter is called māyā; creation is the glance it lets fall sideways, and modesty is the great Lady's upper lip.
लोभः स्यादधरोष्ठोऽस्याधर्ममार्गस्तु पृष्ठभूः
प्रजापतिश्च मेढ्रं स्याद्यः स्रष्टा जगतीतले ॥ ३० ॥
lobhaḥ syādadharoṣṭho'syādharmamārgastu pṛṣṭhabhūḥ
prajāpatiśca meḍhraṃ syādyaḥ sraṣṭā jagatītale || 30 ||
Lobhah syaadadharoshtho'syaadharmamaargastu prishthabhuuh prajaapatishcha medhram syaadyah srashtaa jagatiitale
लोभ उसका निचला होठ है, अधर्म का मार्ग उसकी पीठ है; जगत् का सृष्टा प्रजापति उसका जननेन्द्रिय है।
Greed is its lower lip, the path of unrighteousness its back; Prajāpati, who creates upon the face of the earth, is its organ of generation.
कुक्षिः समुद्रा गिरयोऽस्थीनि देव्या महेशितुः
नद्यो नाड्यः समाख्याता वृक्षाः केशाः प्रकीर्तिताः ॥ ३१ ॥
kukṣiḥ samudrā girayo'sthīni devyā maheśituḥ
nadyo nāḍyaḥ samākhyātā vṛkṣāḥ keśāḥ prakīrtitāḥ || 31 ||
Kukshih samudraa girayo'sthiini devyaa maheshituh nadyo naadyah samaakhyaataa vrikshaah keshaah prakiirtitaah
समुद्र उस महेश्वरी देवी की कुक्षि हैं, पर्वत उसकी अस्थियाँ; नदियाँ नाड़ियाँ कही गई हैं और वृक्ष उसके केश कहे गए हैं।
The oceans are the great Goddess's belly, the mountains her bones; the rivers are called her veins and the trees her hair.
कौमारयौवनजरा वयोऽस्य गतिरुत्तमा
बलाहकास्तु केशाः स्युः सन्ध्ये ते वाससी विभो ॥ ३२ ॥
kaumārayauvanajarā vayo'sya gatiruttamā
balāhakāstu keśāḥ syuḥ sandhye te vāsasī vibho || 32 ||
Kaumaarayauvanajaraa vayo'sya gatiruttamaa balaahakaastu keshaah syuh sandhye te vaasasii vibho
बाल्य, यौवन और वृद्धावस्था उसकी अवस्थाएँ हैं, और उत्तम गति उसकी चाल है; बादल उसके केश हैं, हे विभो, और दोनों सन्ध्याएँ उसके वस्त्र हैं।
Childhood, youth and old age are its ages, and the highest course its gait; the clouds are its hair, O lord, and the two twilights its garments.
राजञ्छ्रीजगदम्बायाश्चन्द्रमास्तु मनः स्मृतः
विज्ञानशक्तिस्तु हरी रुद्रोऽन्तःकरणं स्मृतम् ॥ ३३ ॥
rājañchrījagadambāyāścandramāstu manaḥ smṛtaḥ
vijñānaśaktistu harī rudro'ntaḥkaraṇaṃ smṛtam || 33 ||
Raajanchhriijagadambaayaashchandramaastu manah smritah vijnaanashaktistu harii rudro'ntahkaranam smritam
हे राजन्, श्रीजगदम्बा का मन चन्द्रमा माना गया है; विज्ञान-शक्ति विष्णु हैं और अन्तःकरण रुद्र कहा गया है।
O king, the moon is called the mind of the Mother of the world; the power of knowing is Viṣṇu, and Rudra is called her inner instrument.
अश्वा हि जातयः सर्वाः श्रोणिदेशे स्थिता विभोः
अतलादिमहालोकाः कट्यधोभागतां गताः ॥ ३४ ॥
aśvā hi jātayaḥ sarvāḥ śroṇideśe sthitā vibhoḥ
atalādimahālokāḥ kaṭyadhobhāgatāṃ gatāḥ || 34 ||
Ashvaa hi jaatayah sarvaah shronideshe sthitaa vibhoh atalaadimahaalokaah katyadhobhaagataam gataah
सारी जातियाँ अश्व-रूप में उस विभु के श्रोणि-प्रदेश में स्थित हैं; अतल आदि महालोक कटि के नीचे के भाग हैं।
All the species, as horses, stand in the loins of that mighty one; the great worlds beginning with Atala are the parts below her hips.
एतादृशं महारूपं ददृशुः सुरपुङ्गवाः
ज्वालामालासहस्राढ्यं लेलिहानं च जिह्वया ॥ ३५ ॥
etādṛśaṃ mahārūpaṃ dadṛśuḥ surapuṅgavāḥ
jvālāmālāsahasrāḍhyaṃ lelihānaṃ ca jihvayā || 35 ||
Etaadrisham mahaaruupam dadrishuh surapungavaah jvaalaamaalaasahasraadhyam lelihaanam cha jihvayaa
देवश्रेष्ठों ने ऐसा महान् रूप देखा — हज़ारों ज्वालाओं की मालाओं से युक्त, जिह्वा से चाटता हुआ।
Such was the mighty form the foremost gods beheld — wreathed in a thousand flames, licking with its tongue.
दंष्ट्राकटकटारावं वमन्तं वह्निमक्षिभिः
नानायुधधरं वीरं ब्रह्मक्षत्रौदनं च यत् ॥ ३६ ॥
daṃṣṭrākaṭakaṭārāvaṃ vamantaṃ vahnimakṣibhiḥ
nānāyudhadharaṃ vīraṃ brahmakṣatraudanaṃ ca yat || 36 ||
Damshtraakatakataaraavam vamantam vahnimakshibhih naanaayudhadharam viiram brahmakshatraudanam cha yat
दाढ़ों की कटकट ध्वनि करता, आँखों से अग्नि उगलता, नाना आयुध धारण करता वीर रूप, जिसके लिए ब्राह्मण और क्षत्रिय अन्न हैं।
Its fangs grinding, vomiting fire from its eyes, holding many weapons, a hero for whom priest and warrior are food.
सहस्रशीर्षनयनं सहस्रचरणं तथा
कोटिसूर्यप्रतीकाशं विद्युत्कोटिसमप्रभम् ॥ ३७ ॥
sahasraśīrṣanayanaṃ sahasracaraṇaṃ tathā
koṭisūryapratīkāśaṃ vidyutkoṭisamaprabham || 37 ||
Sahasrashiirshanayanam sahasracharanam tathaa kotisuuryapratiikaasham vidyutkotisamaprabham
सहस्र सिर और नेत्र वाला, सहस्र चरणों वाला, करोड़ सूर्यों के समान और करोड़ बिजलियों जैसी प्रभा वाला।
Thousand-headed and thousand-eyed, thousand-footed, like a crore of suns and bright as a crore of lightnings.
भयङ्करं महाघोरं हृदक्ष्णोस्त्रासकारकम्
ददृशुस्ते सुराः सर्वे हाहाकारं च चक्रिरे ॥ ३८ ॥
bhayaṅkaraṃ mahāghoraṃ hṛdakṣṇostrāsakārakam
dadṛśuste surāḥ sarve hāhākāraṃ ca cakrire || 38 ||
Bhayankaram mahaaghoram hridakshnostraasakaarakam dadrishuste suraah sarve haahaakaaram cha chakrire
भयंकर, महाघोर, हृदय और नेत्रों को त्रास देने वाला — उसे सब देवताओं ने देखा और हाहाकार किया।
Fearful, most terrible, striking terror into heart and eye — all the gods saw it and cried out in dismay.
विकम्पमानहृदया मूर्च्छामापुर्दुरत्ययाम्
स्मरणं च गतं तेषां जगदम्बेयमित्यपि ॥ ३९ ॥
vikampamānahṛdayā mūrcchāmāpurduratyayām
smaraṇaṃ ca gataṃ teṣāṃ jagadambeyamityapi || 39 ||
Vikampamaanahridayaa muurchchhaamaapurduratyayaam smaranam cha gatam teshaam jagadambeyamityapi
हृदय काँपने लगा, वे दुर्लंघ्य मूर्च्छा में पड़ गए, और उन्हें यह स्मरण भी न रहा कि ये जगदम्बा हैं।
Their hearts trembling, they fell into a swoon they could not shake off, and even the memory that this was the Mother of the world left them.
अथ ते ये स्थिता वेदाश्चतुर्दिक्षु महाविभोः
बोधयामासुरत्युग्रं मूर्छातो मूर्च्छितान्सुरान् ॥ ४० ॥
atha te ye sthitā vedāścaturdikṣu mahāvibhoḥ
bodhayāmāsuratyugraṃ mūrchāto mūrcchitānsurān || 40 ||
Atha te ye sthitaa vedaashchaturdikshu mahaavibhoh bodhayaamaasuratyugram muurchhaato muurchchhitaansuraan
तब उस महाविभु के चारों दिशाओं में स्थित वेदों ने उस अत्युग्र मूर्च्छा से मूर्च्छित देवताओं को सचेत किया।
Then the Vedas, standing in the four quarters of that mighty one, brought the gods back from that overpowering swoon.
अथ ते धैर्यमालम्ब्य लब्ध्वा च श्रुतिमुत्तमाम्
प्रेमाश्रुपूर्णनयना रुद्धकण्ठास्तु निर्जराः ॥ ४१ ॥
atha te dhairyamālambya labdhvā ca śrutimuttamām
premāśrupūrṇanayanā ruddhakaṇṭhāstu nirjarāḥ || 41 ||
Atha te dhairyamaalambya labdhvaa cha shrutimuttamaam premaashrupuurnanayanaa ruddhakanthaastu nirjaraah
तब धैर्य धारण कर और उत्तम श्रुति प्राप्त कर, प्रेम के आँसुओं से भरी आँखों और रुँधे कण्ठ वाले देवताओं ने —
Then, taking courage and having received that highest teaching, the gods, their eyes full of tears of love and their throats choked,
बाष्पगद्गदया वाचा स्तोतुं समुपचक्रिरे
देवा ऊचुः
अपराधं क्षमस्वाम्ब पाहि दीनांस्त्वदुद्भवान् ॥ ४२ ॥
bāṣpagadgadayā vācā stotuṃ samupacakrire
devā ūcuḥ
aparādhaṃ kṣamasvāmba pāhi dīnāṃstvadudbhavān || 42 ||
Baashpagadgadayaa vaachaa stotum samupachakrire devaa uuchuh aparaadham kshamasvaamba paahi diinaamstvadudbhavaan
आँसुओं से गद्गद वाणी से स्तुति आरम्भ की। देवताओं ने कहा — हे माता, अपराध क्षमा करो; अपने से उत्पन्न हम दीनों की रक्षा करो।
began to praise her in voices broken with weeping. The gods said: Forgive our fault, Mother; protect us, poor creatures sprung from you.
कोपं संहर देवेशि सभया रूपदर्शनात्
का ते स्तुतिः प्रकर्तव्या पामरैर्निर्जरैरिह ॥ ४३ ॥
kopaṃ saṃhara deveśi sabhayā rūpadarśanāt
kā te stutiḥ prakartavyā pāmarairnirjarairiha || 43 ||
Kopam samhara deveshi sabhayaa ruupadarshanaat kaa te stutih prakartavyaa paamarairnirjarairiha
हे देवेशि, कोप शान्त करो; इस रूप के दर्शन से हम भयभीत हैं। हम साधारण देवता यहाँ आपकी क्या स्तुति कर सकते हैं!
Withdraw your anger, Queen of the gods; we are afraid at the sight of this form. What praise can we poor gods offer here?
स्वस्याप्यज्ञेय एवासौ यावान्यश्च स्वविक्रमः
तदर्वाग्जायमानानां कथं स विषयो भवेत् ॥ ४४ ॥
svasyāpyajñeya evāsau yāvānyaśca svavikramaḥ
tadarvāgjāyamānānāṃ kathaṃ sa viṣayo bhavet || 44 ||
Svasyaapyajneya evaasau yaavaanyashcha svavikramah tadarvaagjaayamaanaanaam katham sa vishayo bhavet
आपका पराक्रम कितना और कैसा है, यह आपको भी अज्ञेय है; तो आपसे पीछे उत्पन्न हुओं का वह विषय कैसे हो सकता है?
How great your might is, and of what kind, is unknown even to you; how then could it be within the reach of those born after you?
नमस्ते भुवनेशानि नमस्ते प्रणवात्मिके
सर्ववेदान्तसंसिद्धे नमो ह्रीङ्कारमूर्तये ॥ ४५ ॥
namaste bhuvaneśāni namaste praṇavātmike
sarvavedāntasaṃsiddhe namo hrīṅkāramūrtaye || 45 ||
Namaste bhuvaneshaani namaste pranavaatmike sarvavedaantasamsiddhe namo hriinkaaramuurtaye
हे भुवनेशानि, नमस्कार; हे प्रणव-स्वरूपिणी, नमस्कार; सब वेदान्तों से सिद्ध, ह्रींकार-मूर्ति को नमस्कार।
Salutation to you, Queen of the worlds; salutation to you whose form is the syllable Om; salutation to her whose form is Hrīṃ, established by all Vedānta.
यस्मादग्निः समुत्पन्नो यस्मात्सूर्यश्च चन्द्रमाः
यस्मादोषधयः सर्वास्तस्मै सर्वात्मने नमः ॥ ४६ ॥
yasmādagniḥ samutpanno yasmātsūryaśca candramāḥ
yasmādoṣadhayaḥ sarvāstasmai sarvātmane namaḥ || 46 ||
Yasmaadagnih samutpanno yasmaatsuuryashcha chandramaah yasmaadoshadhayah sarvaastasmai sarvaatmane namah
जिससे अग्नि उत्पन्न हुआ, जिससे सूर्य और चन्द्रमा, जिससे सारी ओषधियाँ — उस सर्वात्मा को नमस्कार।
From whom fire arose, from whom the sun and the moon, from whom all healing plants — to her, the soul of all, salutation.
यस्माच्च देवाः सम्भूताः साध्याः पक्षिण एव च
पशवश्च मनुष्याश्च तस्मै सर्वात्मने नमः ॥ ४७ ॥
yasmācca devāḥ sambhūtāḥ sādhyāḥ pakṣiṇa eva ca
paśavaśca manuṣyāśca tasmai sarvātmane namaḥ || 47 ||
Yasmaachcha devaah sambhuutaah saadhyaah pakshina eva cha pashavashcha manushyaashcha tasmai sarvaatmane namah
जिससे देवता, साध्य, पक्षी, पशु और मनुष्य उत्पन्न हुए — उस सर्वात्मा को नमस्कार।
From whom the gods came to be, and the Sādhyas, the birds, the beasts and men — to her, the soul of all, salutation.
प्राणापानौ व्रीहियवौ तपः श्रद्धा ऋतं तथा
ब्रह्मचर्यं विधिश्चैव यस्मात्तस्मै नमो नमः ॥ ४८ ॥
prāṇāpānau vrīhiyavau tapaḥ śraddhā ṛtaṃ tathā
brahmacaryaṃ vidhiścaiva yasmāttasmai namo namaḥ || 48 ||
Praanaapaanau vriihiyavau tapah shraddhaa ritam tathaa brahmacharyam vidhishchaiva yasmaattasmai namo namah
जिससे प्राण और अपान, व्रीहि और यव, तप, श्रद्धा, ऋत, ब्रह्मचर्य और विधि हुए — उसे बार-बार नमस्कार।
From whom came the in-breath and the out-breath, rice and barley, austerity, faith, truth, chastity and rule — to her, salutation again and again.
सप्त प्राणार्चिषो यस्मात्समिधः सप्त एव च
होमाः सप्त तथा लोकास्तस्मै सर्वात्मने नमः ॥ ४९ ॥
sapta prāṇārciṣo yasmātsamidhaḥ sapta eva ca
homāḥ sapta tathā lokāstasmai sarvātmane namaḥ || 49 ||
Sapta praanaarchisho yasmaatsamidhah sapta eva cha homaah sapta tathaa lokaastasmai sarvaatmane namah
जिससे सात प्राण-अर्चियाँ, सात समिधाएँ, सात होम और सात लोक हुए — उस सर्वात्मा को नमस्कार।
From whom came the seven flames of breath, the seven kindling sticks, the seven oblations and the seven worlds — to her, the soul of all, salutation.
यस्मात्समुद्रा गिरयः सिन्धवः प्रचरन्ति च
यस्मादोषधयः सर्वा रसास्तस्मै नमो नमः ॥ ५० ॥
yasmātsamudrā girayaḥ sindhavaḥ pracaranti ca
yasmādoṣadhayaḥ sarvā rasāstasmai namo namaḥ || 50 ||
Yasmaatsamudraa girayah sindhavah pracharanti cha yasmaadoshadhayah sarvaa rasaastasmai namo namah
जिससे समुद्र, पर्वत और बहती नदियाँ हुईं, जिससे सारी ओषधियाँ और रस हुए — उसे बार-बार नमस्कार।
From whom came the seas, the mountains and the flowing rivers, from whom all plants and their saps — to her, salutation again and again.
यस्माद्यज्ञः समुद्भूतो दीक्षा यूपश्च दक्षिणाः
ऋचो यजूंषि सामानि तस्मै सर्वात्मने नमः ॥ ५१ ॥
yasmādyajñaḥ samudbhūto dīkṣā yūpaśca dakṣiṇāḥ
ṛco yajūṃṣi sāmāni tasmai sarvātmane namaḥ || 51 ||
Yasmaadyajnah samudbhuuto diikshaa yuupashcha dakshinaah richo yajuumshi saamaani tasmai sarvaatmane namah
जिससे यज्ञ, दीक्षा, यूप और दक्षिणाएँ उत्पन्न हुईं, तथा ऋचाएँ, यजुस् और सामन् — उस सर्वात्मा को नमस्कार।
From whom arose sacrifice, consecration, the sacrificial post and the priests' fees, and the verses of Ṛk, Yajus and Sāman — to her, the soul of all, salutation.
नमः पुरस्तात्पृष्ठे च नमस्ते पार्श्वयोर्द्वयोः
अध ऊर्ध्वं चतुर्दिक्षु मातर्भूयो नमो नमः ॥ ५२ ॥
namaḥ purastātpṛṣṭhe ca namaste pārśvayordvayoḥ
adha ūrdhvaṃ caturdikṣu mātarbhūyo namo namaḥ || 52 ||
Namah purastaatprishthe cha namaste paarshvayordvayoh adha uurdhvam chaturdikshu maatarbhuuyo namo namah
आगे और पीछे नमस्कार, दोनों पार्श्वों में नमस्कार; नीचे, ऊपर और चारों दिशाओं में — हे माता, फिर-फिर नमस्कार।
Salutation before you and behind you, salutation on both your sides; below, above and in the four quarters — Mother, salutation again and again.
उपसंहर देवेशि रूपमेतदलौकिकम्
तदेव दर्शयास्माकं रूपं सुन्दरसुन्दरम् ॥ ५३ ॥
upasaṃhara deveśi rūpametadalaukikam
tadeva darśayāsmākaṃ rūpaṃ sundarasundaram || 53 ||
Upasamhara deveshi ruupametadalaukikam tadeva darshayaasmaakam ruupam sundarasundaram
हे देवेशि, इस अलौकिक रूप को समेट लो; हमें वही सुन्दर से भी सुन्दर रूप दिखाओ।
Withdraw this form not of this world, Queen of the gods; show us again that form which is lovelier than lovely.
व्यास उवाच
इति भीतान्सुरान्दृष्ट्वा जगदम्बा कृपार्णवा
संहृत्य रूपं घोरं तद्दर्शयामास सुन्दरम् ॥ ५४ ॥
vyāsa uvāca
iti bhītānsurāndṛṣṭvā jagadambā kṛpārṇavā
saṃhṛtya rūpaṃ ghoraṃ taddarśayāmāsa sundaram || 54 ||
Vyaasa uvaacha iti bhiitaansuraandrishtvaa jagadambaa kripaarnavaa samhritya ruupam ghoram taddarshayaamaasa sundaram
व्यास ने कहा — देवताओं को भयभीत देखकर करुणा के समुद्र जगदम्बा ने उस घोर रूप को समेटकर सुन्दर रूप दिखाया।
Vyāsa said: Seeing the gods afraid, the Mother of the world, an ocean of compassion, withdrew that terrible form and showed the beautiful one.
पाशाङ्कुशवराभीतिधरं सर्वाङ्गकोमलम्
करुणापूर्णनयनं मन्दस्मितमुखाम्बुजम् ॥ ५५ ॥
pāśāṅkuśavarābhītidharaṃ sarvāṅgakomalam
karuṇāpūrṇanayanaṃ mandasmitamukhāmbujam || 55 ||
Paashaankushavaraabhiitidharam sarvaangakomalam karunaapuurnanayanam mandasmitamukhaambujam
पाश, अंकुश, वर और अभय धारण करने वाला, सब अंगों में कोमल, करुणा से भरे नेत्रों वाला, मन्द मुसकान वाले मुख-कमल वाला।
Holding noose and goad, the boon and the sign of safety, tender in every limb, her eyes full of compassion, her lotus face faintly smiling.
दृष्ट्वा तत्सुन्दरं रूपं तदा भीतिविवर्जिताः
शान्तचित्ताः प्रणेमुस्ते हर्षगद्गदनिःस्वनाः ॥ ५६ ॥
dṛṣṭvā tatsundaraṃ rūpaṃ tadā bhītivivarjitāḥ
śāntacittāḥ praṇemuste harṣagadgadaniḥsvanāḥ || 56 ||
Drishtvaa tatsundaram ruupam tadaa bhiitivivarjitaah shaantachittaah pranemuste harshagadgadanihsvanaah
उस सुन्दर रूप को देखकर वे भय से रहित और शान्तचित्त हो गए, और हर्ष से गद्गद स्वर में उन्होंने प्रणाम किया।
Seeing that beautiful form they were freed of fear and their minds grew calm, and with voices choked with joy they bowed down.
↑ All sectionsअध्यायः ४ · Chapter 4 — ज्ञान ही मोक्ष का कारण · Knowledge alone is the cause of liberation (देवीभागवत ७.३४)
श्री देव्युवाच
क्व यूयं मन्दभाग्या वै क्वेदं रूपं महाद्भुतम्
तथापि भक्तवात्सल्यादीदृशं दर्शितं मया ॥ १ ॥
śrī devyuvāca
kva yūyaṃ mandabhāgyā vai kvedaṃ rūpaṃ mahādbhutam
tathāpi bhaktavātsalyādīdṛśaṃ darśitaṃ mayā || 1 ||
Shrii devyuvaacha kva yuuyam mandabhaagyaa vai kvedam ruupam mahaadbhutam tathaapi bhaktavaatsalyaadiidrisham darshitam mayaa
श्रीदेवी ने कहा — कहाँ तुम मन्दभाग्य, और कहाँ यह अत्यन्त अद्भुत रूप! फिर भी भक्तवत्सलता से मैंने ऐसा रूप दिखा दिया।
The Goddess said: What are you, of slender fortune, and what is this most wondrous form! Yet out of love for my devotees I have shown it.
न वेदाध्ययनैर्योगैर्न दानैस्तपसेज्यया
रूपं द्रष्टुमिदं शक्यं केवलं मत्कृपां विना ॥ २ ॥
na vedādhyayanairyogairna dānaistapasejyayā
rūpaṃ draṣṭumidaṃ śakyaṃ kevalaṃ matkṛpāṃ vinā || 2 ||
Na vedaadhyayanairyogairna daanaistapasejyayaa ruupam drashtumidam shakyam kevalam matkripaam vinaa
वेदों के अध्ययन से, योग से, दान, तप या यज्ञ से — केवल मेरी कृपा के बिना यह रूप देखा नहीं जा सकता।
Not by study of the Vedas, nor by yoga, nor by gifts, austerity or sacrifice can this form be seen — not without my grace alone.
प्रकृतं शृणु राजेन्द्र परमात्मात्र जीवताम्
उपाधियोगात्सम्प्राप्तः कर्तृत्वादिकमप्युत ॥ ३ ॥
prakṛtaṃ śṛṇu rājendra paramātmātra jīvatām
upādhiyogātsamprāptaḥ kartṛtvādikamapyuta || 3 ||
Prakritam shrinu raajendra paramaatmaatra jiivataam upaadhiyogaatsampraaptah kartritvaadikamapyuta
हे राजेन्द्र, प्रकृत विषय सुनो। यहाँ परमात्मा उपाधि के योग से जीव-भाव और कर्तृत्व आदि को भी प्राप्त हो जाता है।
Hear now the matter in hand, O best of kings. Here the supreme Self, through its connection with limiting adjuncts, comes to be a living creature and even to be an agent.
क्रियाः करोति विविधा धर्माधर्मैकहेतवः
नाना योनीस्ततः प्राप्य सुखदुःखैश्च युज्यते ॥ ४ ॥
kriyāḥ karoti vividhā dharmādharmaikahetavaḥ
nānā yonīstataḥ prāpya sukhaduḥkhaiśca yujyate || 4 ||
Kriyaah karoti vividhaa dharmaadharmaikahetavah naanaa yoniistatah praapya sukhaduhkhaishcha yujyate
वह धर्म और अधर्म के एक-एक कारण बनने वाली विविध क्रियाएँ करता है; फिर नाना योनियों को पाकर सुख-दुःख से जुड़ता है।
It performs various acts, each of them a cause of merit or demerit; then, passing into many kinds of birth, it is joined to pleasure and pain.
पुनस्तत्संस्कृतिवशान्नानाकर्मरतः सदा
नानादेहान्समाप्नोति सुखदुःखैश्च युज्यते ॥ ५ ॥
punastatsaṃskṛtivaśānnānākarmarataḥ sadā
nānādehānsamāpnoti sukhaduḥkhaiśca yujyate || 5 ||
Punastatsamskritivashaannaanaakarmaratah sadaa naanaadehaansamaapnoti sukhaduhkhaishcha yujyate
फिर उन संस्कारों के वश सदा नाना कर्मों में लगा रहकर नाना देहों को प्राप्त करता है और सुख-दुःख भोगता है।
Then, under the sway of those impressions, ever busy with many works, it takes many bodies and is joined to pleasure and pain.
घटीयन्त्रवदेतस्य न विरामः कदापि हि
अज्ञानमेव मूलं स्यात्ततः कामः क्रियास्ततः ॥ ६ ॥
ghaṭīyantravadetasya na virāmaḥ kadāpi hi
ajñānameva mūlaṃ syāttataḥ kāmaḥ kriyāstataḥ || 6 ||
Ghatiiyantravadetasya na viraamah kadaapi hi ajnaanameva muulam syaattatah kaamah kriyaastatah
घटीयन्त्र (रहट) की तरह इसका कभी विराम नहीं होता। मूल अज्ञान ही है; उससे काम, और काम से क्रियाएँ होती हैं।
Like the wheel of a water-lift this never comes to rest. Ignorance alone is its root; from that comes desire, and from desire, action.
तस्मादज्ञाननाशाय यतेत नियतं नरः
एतद्धि जन्मसाफल्यं यदज्ञानस्य नाशनम् ॥ ७ ॥
tasmādajñānanāśāya yateta niyataṃ naraḥ
etaddhi janmasāphalyaṃ yadajñānasya nāśanam || 7 ||
Tasmaadajnaananaashaaya yateta niyatam narah etaddhi janmasaaphalyam yadajnaanasya naashanam
इसलिए मनुष्य नियम से अज्ञान के नाश के लिए यत्न करे। जन्म की सफलता यही है कि अज्ञान का नाश हो जाए।
Therefore let a man strive steadily for the destruction of ignorance. This is the fruitfulness of birth — that ignorance be destroyed.
पुरुषार्थसमाप्तिश्च जीवन्मुक्तदशापि च
अज्ञाननाशने शक्ता विद्यैव तु पटीयसी ॥ ८ ॥
puruṣārthasamāptiśca jīvanmuktadaśāpi ca
ajñānanāśane śaktā vidyaiva tu paṭīyasī || 8 ||
Purushaarthasamaaptishcha jiivanmuktadashaapi cha ajnaananaashane shaktaa vidyaiva tu patiiyasii
पुरुषार्थ की समाप्ति और जीवन्मुक्त-दशा भी इसी में है। अज्ञान के नाश में विद्या ही समर्थ और सबसे कुशल है।
In this too lies the completion of all human aims and the state of one liberated while living. For destroying ignorance, knowledge alone is capable and most effective.
न कर्म तज्जं नोपास्तिर्विरोधाभावतो गिरे
प्रत्युताशाज्ञाननाशे कर्मणा नैव भाव्यताम् ॥ ९ ॥
na karma tajjaṃ nopāstirvirodhābhāvato gire
pratyutāśājñānanāśe karmaṇā naiva bhāvyatām || 9 ||
Na karma tajjam nopaastirvirodhaabhaavato gire pratyutaashaajnaananaashe karmanaa naiva bhaavyataam
हे पर्वत! कर्म और उससे उत्पन्न फल, तथा उपासना, अज्ञान के विरोधी नहीं हैं — इसलिए अज्ञान के नाश में कर्म से आशा न रखो।
Neither action nor its fruit nor worship destroys it, O mountain, for they do not oppose it; rather, let no hope be placed in action for the destruction of ignorance.
अनर्थदानि कर्माणि पुनः पुनरुशन्ति हि
ततो रागस्ततो दोषस्ततोऽनर्थो महान्भवेत् ॥ १० ॥
anarthadāni karmāṇi punaḥ punaruśanti hi
tato rāgastato doṣastato'nartho mahānbhavet || 10 ||
Anarthadaani karmaani punah punarushanti hi tato raagastato doshastato'nartho mahaanbhavet
कर्म बार-बार अनर्थ ही देते हैं; उनसे राग, राग से दोष, और दोष से महान् अनर्थ होता है।
Works bring harm again and again; from them comes attachment, from attachment fault, and from fault great harm.
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ज्ञानं सम्पादयेन्नरः
कुर्वन्नेवेह कर्माणीत्यतः कर्माप्यवश्यकम् ॥ ११ ॥
tasmātsarvaprayatnena jñānaṃ sampādayennaraḥ
kurvanneveha karmāṇītyataḥ karmāpyavaśyakam || 11 ||
Tasmaatsarvaprayatnena jnaanam sampaadayennarah kurvanneveha karmaaniityatah karmaapyavashyakam
इसलिए मनुष्य सब प्रयत्न से ज्ञान प्राप्त करे। "कर्म करते हुए ही" — इस श्रुति से कर्म भी आवश्यक है।
Therefore let a man win knowledge by every effort. Yet since scripture says 'performing works here', works too are necessary.
ज्ञानादेव हि कैवल्यमतः स्यात्तत्समुच्चयः
सहायतां व्रजेत्कर्म ज्ञानस्य हितकारि च ॥ १२ ॥
jñānādeva hi kaivalyamataḥ syāttatsamuccayaḥ
sahāyatāṃ vrajetkarma jñānasya hitakāri ca || 12 ||
Jnaanaadeva hi kaivalyamatah syaattatsamuchchayah sahaayataam vrajetkarma jnaanasya hitakaari cha
ज्ञान से ही कैवल्य होता है; इसलिए दोनों का समुच्चय हो — कर्म ज्ञान का सहायक और हितकारी होता है।
Liberation comes from knowledge alone; so, some say, let the two be combined, action becoming knowledge's helper and benefactor.
इति केचिद्वदन्त्यत्र तद्विरोधान्न सम्भवेत्
ज्ञानाद्धृद्ग्रन्थिभेदः स्याद्धृद्ग्रन्थौ कर्मसम्भवः ॥ १३ ॥
iti kecidvadantyatra tadvirodhānna sambhavet
jñānāddhṛdgranthibhedaḥ syāddhṛdgranthau karmasambhavaḥ || 13 ||
Iti kechidvadantyatra tadvirodhaanna sambhavet jnaanaaddhridgranthibhedah syaaddhridgranthau karmasambhavah
कुछ लोग ऐसा कहते हैं, परन्तु विरोध होने से यह सम्भव नहीं। ज्ञान से हृदय की गाँठ खुलती है, और गाँठ रहते ही कर्म सम्भव होता है।
So some say here; but because the two are opposed it cannot be. Knowledge unties the knot of the heart, while action is possible only while the knot holds.
यौगपद्यं न सम्भाव्यं विरोधात्तु ततस्तयोः
तमः प्रकाशयोर्यद्वद्यौगपद्यं न सम्भवि ॥ १४ ॥
yaugapadyaṃ na sambhāvyaṃ virodhāttu tatastayoḥ
tamaḥ prakāśayoryadvadyaugapadyaṃ na sambhavi || 14 ||
Yaugapadyam na sambhaavyam virodhaattu tatastayoh tamah prakaashayoryadvadyaugapadyam na sambhavi
विरोध होने से उन दोनों का साथ होना सम्भव नहीं — जैसे अन्धकार और प्रकाश का साथ होना सम्भव नहीं।
Being opposed, they cannot occur together, just as darkness and light cannot occur together.
तस्मात् सर्वाणि कर्माणि वैदिकानि महामते
चित्तशुद्ध्यन्तमेव स्युस्तानि कुर्यात्प्रयत्नतः ॥ १५ ॥
tasmāt sarvāṇi karmāṇi vaidikāni mahāmate
cittaśuddhyantameva syustāni kuryātprayatnataḥ || 15 ||
Tasmaat sarvaani karmaani vaidikaani mahaamate chittashuddhyantameva syustaani kuryaatprayatnatah
इसलिए हे महामते, सब वैदिक कर्म चित्त की शुद्धि तक ही हैं; उन्हें प्रयत्न से करे।
Therefore, O large-minded one, all the works the Veda enjoins reach only as far as purity of mind; let him perform them with effort.
शमो दमस्तितिक्षा च वैराग्यं सत्त्वसम्भवः
तावत्पर्यन्तमेव स्युः कर्माणि न ततः परम् ॥ १६ ॥
śamo damastitikṣā ca vairāgyaṃ sattvasambhavaḥ
tāvatparyantameva syuḥ karmāṇi na tataḥ param || 16 ||
Shamo damastitikshaa cha vairaagyam sattvasambhavah taavatparyantameva syuh karmaani na tatah param
शम, दम, तितिक्षा, वैराग्य और सत्त्व की उत्पत्ति — कर्म वहीं तक हैं, उससे आगे नहीं।
Calm, self-control, endurance, dispassion and the rise of sattva — only up to that point are works; not beyond.
तदन्ते चैव संन्यस्य संश्रयेद् गुरुमात्मवान्
श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठं च भक्त्या निर्व्याजया पुनः ॥ १७ ॥
tadante caiva saṃnyasya saṃśrayed gurumātmavān
śrotriyaṃ brahmaniṣṭhaṃ ca bhaktyā nirvyājayā punaḥ || 17 ||
Tadante chaiva samnyasya samshrayed gurumaatmavaan shrotriyam brahmanishtham cha bhaktyaa nirvyaajayaa punah
उसके अन्त में संन्यास लेकर आत्मवान् पुरुष श्रोत्रिय और ब्रह्मनिष्ठ गुरु की निष्कपट भक्ति से शरण ले।
At the end of that let the self-possessed man renounce and take refuge, with devotion free of guile, in a teacher learned in scripture and established in Brahman.
वेदान्तश्रवणं कुर्यान्नित्यमेवमतन्द्रितः
तत्त्वमस्यादिवाक्यस्य नित्यमर्थं विचारयेत् ॥ १८ ॥
vedāntaśravaṇaṃ kuryānnityamevamatandritaḥ
tattvamasyādivākyasya nityamarthaṃ vicārayet || 18 ||
Vedaantashravanam kuryaannityamevamatandritah tattvamasyaadivaakyasya nityamartham vichaarayet
आलस्य छोड़कर नित्य वेदान्त का श्रवण करे, और "तत्त्वमसि" आदि वाक्य के अर्थ का नित्य विचार करे।
Let him listen daily to Vedānta without slackness, and daily ponder the meaning of such sentences as 'That thou art'.
तत्त्वमस्यादि वाक्यं तु जीवब्रह्मैक्यबोधकम्
ऐक्ये ज्ञाते निर्भयस्तु मद्रूपो हि प्रजायते ॥ १९ ॥
tattvamasyādi vākyaṃ tu jīvabrahmaikyabodhakam
aikye jñāte nirbhayastu madrūpo hi prajāyate || 19 ||
Tattvamasyaadi vaakyam tu jiivabrahmaikyabodhakam aikye jnaate nirbhayastu madruupo hi prajaayate
"तत्त्वमसि" आदि वाक्य जीव और ब्रह्म की एकता का बोध कराता है; एकता जान लेने पर वह निर्भय और मेरे स्वरूप वाला हो जाता है।
The sentence 'That thou art' teaches the oneness of the individual and Brahman; when that oneness is known, a man becomes fearless and of my own nature.
पदार्थावगतिः पूर्वं वाक्यार्थावगतिस्ततः
तत्पदस्य च वाक्यार्थो गिरेऽहं परिकीर्तितः ॥ २० ॥
padārthāvagatiḥ pūrvaṃ vākyārthāvagatistataḥ
tatpadasya ca vākyārtho gire'haṃ parikīrtitaḥ || 20 ||
Padaarthaavagatih puurvam vaakyaarthaavagatistatah tatpadasya cha vaakyaartho gire'ham parikiirtitah
पहले पदों का अर्थ जाना जाता है, फिर वाक्य का अर्थ। हे पर्वत, "तत्" पद का वाच्य अर्थ मैं ही कही गई हूँ।
First the meanings of the words are grasped, then the meaning of the sentence. The word 'That', O mountain, is said to denote me.
त्वं पदस्य च वाच्यार्थो जीव एव न संशयः
उभयोरैक्यमसिना पदेन प्रोच्यते बुधैः ॥ २१ ॥
tvaṃ padasya ca vācyārtho jīva eva na saṃśayaḥ
ubhayoraikyamasinā padena procyate budhaiḥ || 21 ||
Tvam padasya cha vaachyaartho jiiva eva na samshayah ubhayoraikyamasinaa padena prochyate budhaih
"त्वम्" पद का वाच्य अर्थ जीव ही है — इसमें सन्देह नहीं। विद्वान् "असि" पद से दोनों की एकता कहते हैं।
The word 'thou' denotes the individual soul; of this there is no doubt. The wise say that the word 'art' declares the oneness of the two.
वाच्यार्थयोर्विरुद्धत्वादैक्यं नैव घटेत ह
लक्षणातः प्रकर्तव्या तत्त्वमोः श्रुतिसंस्थयोः ॥ २२ ॥
vācyārthayorviruddhatvādaikyaṃ naiva ghaṭeta ha
lakṣaṇātaḥ prakartavyā tattvamoḥ śrutisaṃsthayoḥ || 22 ||
Vaachyaarthayorviruddhatvaadaikyam naiva ghateta ha lakshanaatah prakartavyaa tattvamoh shrutisamsthayoh
वाच्य अर्थ विरुद्ध होने से एकता नहीं बनती; इसलिए श्रुति में स्थित "तत्" और "त्वम्" की लक्षणा करनी चाहिए।
Since their direct meanings are opposed, oneness will not hold; therefore the words 'That' and 'thou' as they stand in scripture must be taken in an implied sense.
चिन्मात्रं तु तयोर्लक्ष्यं तयोरैक्यस्य सम्भवः
तयोरैक्यं तथा ज्ञात्वा स्वाभेदेनाद्वयो भवेत् ॥ २३ ॥
cinmātraṃ tu tayorlakṣyaṃ tayoraikyasya sambhavaḥ
tayoraikyaṃ tathā jñātvā svābhedenādvayo bhavet || 23 ||
Chinmaatram tu tayorlakshyam tayoraikyasya sambhavah tayoraikyam tathaa jnaatvaa svaabhedenaadvayo bhavet
उनका लक्ष्य चिन्मात्र है, और उसी में उनकी एकता सम्भव है। उनकी एकता जानकर अपने अभेद से मनुष्य अद्वय हो जाए।
What they imply is pure consciousness, and in that their oneness is possible. Knowing their oneness, a man, undivided from it, becomes one without a second.
देवदत्तः स एवायमितिवल्लक्षणा स्मृता
स्थूलादि देहरहितो ब्रह्म सम्पद्यते नरः ॥ २४ ॥
devadattaḥ sa evāyamitivallakṣaṇā smṛtā
sthūlādi deharahito brahma sampadyate naraḥ || 24 ||
Devadattah sa evaayamitivallakshanaa smritaa sthuulaadi deharahito brahma sampadyate narah
"वह देवदत्त यही है" — इसी प्रकार की लक्षणा मानी गई है। स्थूल आदि देहों से रहित होकर मनुष्य ब्रह्म हो जाता है।
The implication is of the kind in 'This is that same Devadatta'. Freed of the gross and the other bodies, a man becomes Brahman.
पञ्चीकृतमहाभूतसम्भूतः स्थूलदेहकः
भोगालयो जराव्याधिसंयुतः सर्वकर्मणाम् ॥ २५ ॥
pañcīkṛtamahābhūtasambhūtaḥ sthūladehakaḥ
bhogālayo jarāvyādhisaṃyutaḥ sarvakarmaṇām || 25 ||
Panchiikritamahaabhuutasambhuutah sthuuladehakah bhogaalayo jaraavyaadhisamyutah sarvakarmanaam
पञ्चीकृत महाभूतों से बना स्थूल देह भोगों का घर है, जरा और व्याधि से युक्त, सब कर्मों का आश्रय है।
The gross body, made of the five elements fivefold mixed, is the house of enjoyment, subject to age and sickness, the ground of all works.
मिथ्याभूतोऽयमाभाति स्फुटं मायामयत्वतः
सोऽयं स्थूल उपाधिः स्यादात्मनो मे नगेश्वर ॥ २६ ॥
mithyābhūto'yamābhāti sphuṭaṃ māyāmayatvataḥ
so'yaṃ sthūla upādhiḥ syādātmano me nageśvara || 26 ||
Mithyaabhuuto'yamaabhaati sphutam maayaamayatvatah so'yam sthuula upaadhih syaadaatmano me nageshvara
माया-मय होने से यह स्पष्टतः मिथ्या प्रतीत होता है। हे नगेश्वर, यही मेरे आत्मा का स्थूल उपाधि है।
Being of the stuff of māyā it plainly appears as unreal. This, O lord of mountains, is the gross limiting adjunct of my Self.
ज्ञानकर्मेन्द्रिययुतं प्राणपञ्चकसंयुतम्
मनोबुद्धियुतं चैतत्सूक्ष्मं तत्कवयो विदुः ॥ २७ ॥
jñānakarmendriyayutaṃ prāṇapañcakasaṃyutam
manobuddhiyutaṃ caitatsūkṣmaṃ tatkavayo viduḥ || 27 ||
Jnaanakarmendriyayutam praanapanchakasamyutam manobuddhiyutam chaitatsuukshmam tatkavayo viduh
ज्ञान और कर्म की इन्द्रियों से युक्त, पाँच प्राणों से युक्त, मन और बुद्धि से युक्त — इसे कवि सूक्ष्म देह जानते हैं।
With the organs of knowledge and action, with the five breaths, with mind and intellect — this the seers know as the subtle body.
अपञ्चीकृतभूतोत्थं सूक्ष्मदेहोऽयमात्मनः
द्वितीयोऽयमुपाधिः स्यात्सुखादेरवबोधकः ॥ २८ ॥
apañcīkṛtabhūtotthaṃ sūkṣmadeho'yamātmanaḥ
dvitīyo'yamupādhiḥ syātsukhāderavabodhakaḥ || 28 ||
Apanchiikritabhuutottham suukshmadeho'yamaatmanah dvitiiyo'yamupaadhih syaatsukhaaderavabodhakah
अपञ्चीकृत भूतों से उत्पन्न यह आत्मा का सूक्ष्म देह है; यह दूसरा उपाधि है, जो सुख आदि का बोध कराता है।
Arising from the elements not fivefold mixed, this is the subtle body of the Self; it is the second adjunct, that by which pleasure and the rest are known.
अनाद्यनिर्वाच्यमिदमज्ञानं तु तृतीयकः
देहोऽयमात्मनो भाति कारणात्मा नगेश्वर ॥ २९ ॥
anādyanirvācyamidamajñānaṃ tu tṛtīyakaḥ
deho'yamātmano bhāti kāraṇātmā nageśvara || 29 ||
Anaadyanirvaachyamidamajnaanam tu tritiiyakah deho'yamaatmano bhaati kaaranaatmaa nageshvara
यह अनादि और अनिर्वाच्य अज्ञान तीसरा देह है; हे नगेश्वर, आत्मा का यह कारण-रूप देह प्रतीत होता है।
This ignorance, beginningless and not to be described, is the third body; it appears, O lord of mountains, as the causal body of the Self.
उपाधिविलये जाते केवलात्मावशिष्यते
देहत्रये पञ्चकोशा अन्तःस्थाः सन्ति सर्वदा ॥ ३० ॥
upādhivilaye jāte kevalātmāvaśiṣyate
dehatraye pañcakośā antaḥsthāḥ santi sarvadā || 30 ||
Upaadhivilaye jaate kevalaatmaavashishyate dehatraye panchakoshaa antahsthaah santi sarvadaa
उपाधियों का विलय होने पर केवल आत्मा शेष रह जाता है। तीनों देहों के भीतर पाँच कोश सदा स्थित रहते हैं।
When the adjuncts dissolve, the Self alone remains. Within the three bodies the five sheaths abide always.
पञ्चकोशपरित्यागे ब्रह्म पुच्छं हि लभ्यते
नेतिनेतीत्यादिवाक्यैर्मम रूपं यदुच्यते ॥ ३१ ॥
pañcakośaparityāge brahma pucchaṃ hi labhyate
netinetītyādivākyairmama rūpaṃ yaducyate || 31 ||
Panchakoshaparityaage brahma puchchham hi labhyate netinetiityaadivaakyairmama ruupam yaduchyate
पाँच कोशों के त्याग से ब्रह्म-रूप पुच्छ (आधार) प्राप्त होता है। "नेति नेति" आदि वाक्यों से जो मेरा रूप कहा जाता है —
By giving up the five sheaths, Brahman, the abiding support, is reached. That form of mine which is declared by the words 'not this, not this' —
न जायते म्रियते तत्कदाचि-
न्नायं भूत्वा न बभूव कश्चित्
अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो
न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥ ३२ ॥
na jāyate mriyate tatkadāci-
nnāyaṃ bhūtvā na babhūva kaścit
ajo nityaḥ śāśvato'yaṃ purāṇo
na hanyate hanyamāne śarīre || 32 ||
Na jaayate mriyate tatkadaachi- nnaayam bhuutvaa na babhuuva kashchit ajo nityah shaashvato'yam puraano na hanyate hanyamaane shariire
वह कभी न जन्म लेता है, न मरता है; यह कोई होकर फिर नहीं हुआ; यह अजन्मा, नित्य, शाश्वत और पुराण है; शरीर के मारे जाने पर भी यह नहीं मारा जाता।
It is never born and never dies; it did not come to be and then cease; unborn, eternal, everlasting and ancient, it is not slain when the body is slain.
हतं चेन्मन्यते हन्तुं हतश्चेन्मन्यते हतम्
उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥ ३३ ॥
hataṃ cenmanyate hantuṃ hataścenmanyate hatam
ubhau tau na vijānīto nāyaṃ hanti na hanyate || 33 ||
Hatam chenmanyate hantum hatashchenmanyate hatam ubhau tau na vijaaniito naayam hanti na hanyate
जो मारने वाला अपने को हन्ता मानता है और जो मारा गया अपने को मरा मानता है — वे दोनों नहीं जानते; यह न मारता है, न मारा जाता है।
If the slayer thinks he slays and the slain thinks he is slain, neither of them knows: this neither slays nor is slain.
अणोरणीयान्महतो महीया-
नात्मास्य जन्तोर्निहितो गुहायाम्
तमक्रतुः पश्यति वीतशोको
धातुः प्रसादान्महिमानमस्य ॥ ३४ ॥
aṇoraṇīyānmahato mahīyā-
nātmāsya jantornihito guhāyām
tamakratuḥ paśyati vītaśoko
dhātuḥ prasādānmahimānamasya || 34 ||
Anoraniiyaanmahato mahiiyaa- naatmaasya jantornihito guhaayaam tamakratuh pashyati viitashoko dhaatuh prasaadaanmahimaanamasya
यह आत्मा सूक्ष्म से सूक्ष्मतर और महान् से महत्तर है; प्राणी की गुहा में निहित है। निष्काम और शोक-रहित पुरुष धातु की कृपा से इसकी महिमा देखता है।
Smaller than the small and greater than the great, this Self lies hidden in the cave of the creature. Free of desire and of grief, one sees its greatness by the grace of the Ordainer.
आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु
बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च ॥ ३५ ॥
ātmānaṃ rathinaṃ viddhi śarīraṃ rathameva tu
buddhiṃ tu sārathiṃ viddhi manaḥ pragrahameva ca || 35 ||
Aatmaanam rathinam viddhi shariiram rathameva tu buddhim tu saarathim viddhi manah pragrahameva cha
आत्मा को रथी जानो, शरीर को ही रथ; बुद्धि को सारथि जानो और मन को लगाम।
Know the Self to be the rider, the body the chariot; know the intellect the charioteer and the mind the reins.
इन्द्रियाणि हयानाहुर्विषयांस्तेषु गोचरान्
आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः ॥ ३६ ॥
indriyāṇi hayānāhurviṣayāṃsteṣu gocarān
ātmendriyamanoyuktaṃ bhoktetyāhurmanīṣiṇaḥ || 36 ||
Indriyaani hayaanaahurvishayaamsteshu gocharaan aatmendriyamanoyuktam bhoktetyaahurmaniishinah
इन्द्रियों को घोड़े कहते हैं और विषयों को उनके मार्ग; इन्द्रिय और मन से युक्त आत्मा को मनीषी भोक्ता कहते हैं।
The senses, they say, are the horses and the objects their roads; the Self joined to senses and mind the wise call the enjoyer.
यस्त्वविद्वान्भवति चामनस्कश्च सदाशुचिः
न तत्पदमवाप्नोति संसारं चाधिगच्छति ॥ ३७ ॥
yastvavidvānbhavati cāmanaskaśca sadāśuciḥ
na tatpadamavāpnoti saṃsāraṃ cādhigacchati || 37 ||
Yastvavidvaanbhavati chaamanaskashcha sadaashuchih na tatpadamavaapnoti samsaaram chaadhigachchhati
जो अविद्वान् है, मन को वश में नहीं रखता और सदा अशुचि रहता है, वह उस पद को नहीं पाता और संसार में भटकता है।
He who is without knowledge, whose mind is unruly and who is always impure, does not reach that state but comes again to this round of birth.
यस्तु विज्ञानवान्भवति समनस्कः सदा शुचिः
स तु तत्पदमाप्नोति यस्माद्भूयो न जायते ॥ ३८ ॥
yastu vijñānavānbhavati samanaskaḥ sadā śuciḥ
sa tu tatpadamāpnoti yasmādbhūyo na jāyate || 38 ||
Yastu vijnaanavaanbhavati samanaskah sadaa shuchih sa tu tatpadamaapnoti yasmaadbhuuyo na jaayate
जो विज्ञानवान् है, मन को साथ रखता है और सदा शुचि है, वह उस पद को पाता है जहाँ से फिर जन्म नहीं होता।
He who has knowledge, whose mind is with him and who is always pure, reaches that state from which there is no rebirth.
विज्ञानसारथिर्यस्तु मनः प्रग्रहवान्नरः
सोऽध्वनः पारमाप्नोति मदीयं यत्परं पदम् ॥ ३९ ॥
vijñānasārathiryastu manaḥ pragrahavānnaraḥ
so'dhvanaḥ pāramāpnoti madīyaṃ yatparaṃ padam || 39 ||
Vijnaanasaarathiryastu manah pragrahavaannarah so'dhvanah paaramaapnoti madiiyam yatparam padam
जिसका सारथि विज्ञान है और जो मन की लगाम थामे है, वह मनुष्य इस मार्ग के पार — मेरे परम पद को — प्राप्त करता है।
The man whose charioteer is knowledge and who holds the reins of the mind reaches the far end of the road, that supreme state which is mine.
इत्थं श्रुत्या च मत्या च निश्चित्यात्मानमात्मना
भावयेन्मामात्मरूपां निदिध्यासनतोऽपि च ॥ ४० ॥
itthaṃ śrutyā ca matyā ca niścityātmānamātmanā
bhāvayenmāmātmarūpāṃ nididhyāsanato'pi ca || 40 ||
Ittham shrutyaa cha matyaa cha nishchityaatmaanamaatmanaa bhaavayenmaamaatmaruupaam nididhyaasanato'pi cha
इस प्रकार श्रुति और मनन से आत्मा को आत्मा के द्वारा निश्चित कर, निदिध्यासन से भी मुझ आत्म-रूपा की भावना करे।
Thus having determined the Self by the Self through hearing and reflection, let him also, by deep meditation, contemplate me as that Self.
योगवृत्तेः पुरा स्वस्मिन्भावयेदक्षरत्रयम्
देवीप्रणवसञ्ज्ञस्य ध्यानार्थं मन्त्रवाच्ययोः ॥ ४१ ॥
yogavṛtteḥ purā svasminbhāvayedakṣaratrayam
devīpraṇavasañjñasya dhyānārthaṃ mantravācyayoḥ || 41 ||
Yogavritteh puraa svasminbhaavayedaksharatrayam deviipranavasanjnasya dhyaanaartham mantravaachyayoh
योग-वृत्ति से पहले अपने में तीन अक्षरों की भावना करे — देवी-प्रणव नामक मन्त्र और उसके वाच्य के ध्यान के लिए।
Before the practice of yoga let him contemplate within himself the three syllables — for meditation on what is called the Goddess's Om and on what it denotes.
हकारः स्थूलदेहः स्याद्रकारः सूक्ष्मदेहकः
ईकारः कारणात्मासौ ह्रीङ्कारोऽहं तुरीयकम् ॥ ४२ ॥
hakāraḥ sthūladehaḥ syādrakāraḥ sūkṣmadehakaḥ
īkāraḥ kāraṇātmāsau hrīṅkāro'haṃ turīyakam || 42 ||
Hakaarah sthuuladehah syaadrakaarah suukshmadehakah iikaarah kaaranaatmaasau hriinkaaro'ham turiiyakam
हकार स्थूल देह है, रकार सूक्ष्म देह, ईकार कारण-आत्मा; और ह्रींकार मैं — तुरीय हूँ।
The letter Ha is the gross body, Ra the subtle body, Ī the causal self; and Hrīṃ as a whole is I, the fourth.
एवं समष्टिदेहेऽपि ज्ञात्वा बीजत्रयं क्रमात्
समष्टिव्यष्ट्योरेकत्वं भावयेन्मतिमान्नरः ॥ ४३ ॥
evaṃ samaṣṭidehe'pi jñātvā bījatrayaṃ kramāt
samaṣṭivyaṣṭyorekatvaṃ bhāvayenmatimānnaraḥ || 43 ||
Evam samashtidehe'pi jnaatvaa biijatrayam kramaat samashtivyashtyorekatvam bhaavayenmatimaannarah
इसी प्रकार समष्टि-देह में भी क्रमशः तीन बीजों को जानकर बुद्धिमान् मनुष्य समष्टि और व्यष्टि की एकता की भावना करे।
Knowing likewise the three seed-syllables in order in the collective body, let the thoughtful man contemplate the oneness of the collective and the individual.
समाधिकालात्पूर्वं तु भावयित्वैवमादृतः
ततो ध्यायेन्निलीनाक्षो देवीं मां जगदीश्वरीम् ॥ ४४ ॥
samādhikālātpūrvaṃ tu bhāvayitvaivamādṛtaḥ
tato dhyāyennilīnākṣo devīṃ māṃ jagadīśvarīm || 44 ||
Samaadhikaalaatpuurvam tu bhaavayitvaivamaadritah tato dhyaayenniliinaaksho deviim maam jagadiishvariim
समाधि के समय से पहले आदरपूर्वक इस प्रकार भावना करके, फिर नेत्र मूँदकर मुझ जगदीश्वरी देवी का ध्यान करे।
Having reverently made this contemplation before the time of absorption, let him then, with eyes closed, meditate on me, the Goddess, Lady of the world.
प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ
निवृत्तविषयाकाङ्क्षो वीतदोषो विमत्सरः ॥ ४५ ॥
prāṇāpānau samau kṛtvā nāsābhyantaracāriṇau
nivṛttaviṣayākāṅkṣo vītadoṣo vimatsaraḥ || 45 ||
Praanaapaanau samau kritvaa naasaabhyantarachaarinau nivrittavishayaakaanksho viitadosho vimatsarah
नासिका के भीतर चलने वाले प्राण और अपान को सम करके, विषयों की आकांक्षा से हटकर, दोष और मत्सर से रहित होकर —
Making even the in-breath and out-breath that move within the nostrils, his longing for objects withdrawn, free of fault and of envy —
भक्त्या निर्व्याजया युक्तो गुहायां निःस्वने स्थले
हकारं विश्वमात्मानं रकारे प्रविलापयेत् ॥ ४६ ॥
bhaktyā nirvyājayā yukto guhāyāṃ niḥsvane sthale
hakāraṃ viśvamātmānaṃ rakāre pravilāpayet || 46 ||
Bhaktyaa nirvyaajayaa yukto guhaayaam nihsvane sthale hakaaram vishvamaatmaanam rakaare pravilaapayet
निष्कपट भक्ति से युक्त होकर, गुहा में या निःशब्द स्थान में, हकार-रूप विश्व-आत्मा को रकार में विलीन करे।
joined to devotion free of guile, in a cave or a silent place, let him dissolve the letter Ha, the waking self of the universe, into the letter Ra.
रकारं तैजसं देवमीकारे प्रविलापयेत्
ईकारं प्राज्ञमात्मानं ह्रीङ्कारे प्रविलापयेत् ॥ ४७ ॥
rakāraṃ taijasaṃ devamīkāre pravilāpayet
īkāraṃ prājñamātmānaṃ hrīṅkāre pravilāpayet || 47 ||
Rakaaram taijasam devamiikaare pravilaapayet iikaaram praajnamaatmaanam hriinkaare pravilaapayet
रकार-रूप तैजस देव को ईकार में विलीन करे; ईकार-रूप प्राज्ञ आत्मा को ह्रींकार में विलीन करे।
Let him dissolve Ra, the shining god of dream, into Ī; and Ī, the knowing self of deep sleep, into Hrīṃ.
वाच्यवाचकताहीनं द्वैतभावविवर्जितम्
अखण्डं सच्चिदानन्दं भावयेत्तच्छिखान्तरे ॥ ४८ ॥
vācyavācakatāhīnaṃ dvaitabhāvavivarjitam
akhaṇḍaṃ saccidānandaṃ bhāvayettacchikhāntare || 48 ||
Vaachyavaachakataahiinam dvaitabhaavavivarjitam akhandam sachchidaanandam bhaavayettachchhikhaantare
वाच्य-वाचक भाव से रहित, द्वैत-भाव से रहित, अखण्ड सच्चिदानन्द की भावना उस (मन्त्र की) शिखा के भीतर करे।
Within the crest of that syllable let him contemplate the undivided being, consciousness and bliss, free of the relation of word and thing and free of all duality.
इति ध्यानेन मां राजन् साक्षात्कृत्य नरोत्तमः
मद्रूप एव भवति द्वयोरप्येकता यतः ॥ ४९ ॥
iti dhyānena māṃ rājan sākṣātkṛtya narottamaḥ
madrūpa eva bhavati dvayorapyekatā yataḥ || 49 ||
Iti dhyaanena maam raajan saakshaatkritya narottamah madruupa eva bhavati dvayorapyekataa yatah
हे राजन्, इस ध्यान से मेरा साक्षात्कार करके नरश्रेष्ठ मेरे स्वरूप वाला ही हो जाता है, क्योंकि दोनों की एकता है।
By such meditation, O king, the best of men realises me directly and becomes of my very nature, for the two are one.
योगयुक्त्यानया दृष्ट्वा मामात्मानं परात्परम्
अज्ञानस्य सकार्यस्य तत्क्षणे नाशको भवेत् ॥ ५० ॥
yogayuktyānayā dṛṣṭvā māmātmānaṃ parātparam
ajñānasya sakāryasya tatkṣaṇe nāśako bhavet || 50 ||
Yogayuktyaanayaa drishtvaa maamaatmaanam paraatparam ajnaanasya sakaaryasya tatkshane naashako bhavet
इस योग-युक्ति से मुझ परात्पर आत्मा को देखकर वह उसी क्षण अपने कार्यों सहित अज्ञान का नाश कर देता है।
Seeing me, the Self higher than the highest, by this method of yoga, he destroys in that very moment ignorance together with all its effects.
↑ All sectionsअध्यायः ५ · Chapter 5 — योग और मन्त्र-साधन · Yoga and the practice of the mantra (देवीभागवत ७.३५)
हिमालय उवाच
योगं वद महेशानि साङ्गं संवित्प्रदायकम्
कृतेन येन योग्योऽहं भवेयं तत्त्वदर्शने ॥ १ ॥
himālaya uvāca
yogaṃ vada maheśāni sāṅgaṃ saṃvitpradāyakam
kṛtena yena yogyo'haṃ bhaveyaṃ tattvadarśane || 1 ||
Himaalaya uvaacha yogam vada maheshaani saangam samvitpradaayakam kritena yena yogyo'ham bhaveyam tattvadarshane
हिमालय ने कहा — हे महेशानि! अंगों सहित वह योग बताइए जो संवित् (आत्म-ज्ञान) देता है, जिसे करके मैं तत्त्व-दर्शन के योग्य हो जाऊँ।
Himālaya said: O great Lady, tell me that yoga with all its limbs which gives awareness of the Self, by which I may become fit to see the truth.
श्रीदेव्युवाच
न योगो नभसः पृष्ठे न भूमौ न रसातले
ऐक्यं जीवात्मनोराहुर्योगं योगविशारदाः ॥ २ ॥
śrīdevyuvāca
na yogo nabhasaḥ pṛṣṭhe na bhūmau na rasātale
aikyaṃ jīvātmanorāhuryogaṃ yogaviśāradāḥ || 2 ||
Shriidevyuvaacha na yogo nabhasah prishthe na bhuumau na rasaatale aikyam jiivaatmanoraahuryogam yogavishaaradaah
श्रीदेवी ने कहा — योग आकाश में नहीं है, न पृथ्वी पर, न रसातल में; योग के जानने वाले जीव और आत्मा की एकता को योग कहते हैं।
The Goddess said: Yoga is not in the sky, nor on the earth, nor in the nether world; those skilled in yoga call the oneness of the individual and the Self yoga.
तत्प्रत्यूहाः षडाख्याता योगविघ्नकरानघ
कामक्रोधौ लोभमोहौ मदमात्सर्यसञ्ज्ञकौ ॥ ३ ॥
tatpratyūhāḥ ṣaḍākhyātā yogavighnakarānagha
kāmakrodhau lobhamohau madamātsaryasañjñakau || 3 ||
Tatpratyuuhaah shadaakhyaataa yogavighnakaraanagha kaamakrodhau lobhamohau madamaatsaryasanjnakau
हे निष्पाप! योग में विघ्न करने वाले छह शत्रु कहे गए हैं — काम और क्रोध, लोभ और मोह, मद और मात्सर्य।
Six obstacles, O sinless one, are said to hinder yoga: desire and anger, greed and delusion, pride and envy.
योगाङ्गैरेव भित्त्वा तान्योगिनो योगमाप्नुयुः
यमं नियममासनप्राणायामौ ततः परम् ॥ ४ ॥
yogāṅgaireva bhittvā tānyogino yogamāpnuyuḥ
yamaṃ niyamamāsanaprāṇāyāmau tataḥ param || 4 ||
Yogaangaireva bhittvaa taanyogino yogamaapnuyuh yamam niyamamaasanapraanaayaamau tatah param
योगी योग के अंगों से ही उन्हें भेदकर योग प्राप्त करें। यम, नियम, आसन, प्राणायाम, और उसके बाद —
Let yogins break through them by the limbs of yoga itself and so attain it: restraint, observance, posture, breath-control, and after that —
प्रत्याहारं धारणाख्यं ध्यानं सार्धं समाधिना
अष्टाङ्गान्याहुरेतानि योगिनां योगसाधने ॥ ५ ॥
pratyāhāraṃ dhāraṇākhyaṃ dhyānaṃ sārdhaṃ samādhinā
aṣṭāṅgānyāhuretāni yogināṃ yogasādhane || 5 ||
Pratyaahaaram dhaaranaakhyam dhyaanam saardham samaadhinaa ashtaangaanyaahuretaani yoginaam yogasaadhane
प्रत्याहार, धारणा, ध्यान और समाधि — योगियों की योग-साधना में ये आठ अंग कहे गए हैं।
withdrawal, concentration, meditation and absorption: these eight are called the limbs in the yogins' practice of yoga.
अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यं दयाऽऽर्जवम्
क्षमा धृतिर्मिताहारः शौचं चेति यमा दश ॥ ६ ॥
ahiṃsā satyamasteyaṃ brahmacaryaṃ dayā''rjavam
kṣamā dhṛtirmitāhāraḥ śaucaṃ ceti yamā daśa || 6 ||
Ahimsaa satyamasteyam brahmacharyam dayaa''rjavam kshamaa dhritirmitaahaarah shaucham cheti yamaa dasha
अहिंसा, सत्य, अचौर्य, ब्रह्मचर्य, दया, सरलता, क्षमा, धृति, मिताहार और शौच — ये दस यम हैं।
Non-injury, truth, not stealing, chastity, compassion, straightness, patience, steadiness, moderate eating and cleanliness — these are the ten restraints.
तपः सन्तोष आस्तिक्यं दानं देवस्य पूजनम्
सिद्धान्तश्रवणं चैव ह्रीर्मतिश्च जपो हुतम् ॥ ७ ॥
tapaḥ santoṣa āstikyaṃ dānaṃ devasya pūjanam
siddhāntaśravaṇaṃ caiva hrīrmatiśca japo hutam || 7 ||
Tapah santosha aastikyam daanam devasya puujanam siddhaantashravanam chaiva hriirmatishcha japo hutam
तप, सन्तोष, आस्तिक्य, दान, देव-पूजन, सिद्धान्त-श्रवण, लज्जा, मति, जप और हवन —
Austerity, contentment, faith in the divine, giving, worship of God, hearing the established teaching, modesty, discernment, repetition of the mantra and oblation —
दशैते नियमाः प्रोक्ता मया पर्वतनायक
पद्मासनं स्वस्तिकं च भद्रं वज्रासनं तथा ॥ ८ ॥
daśaite niyamāḥ proktā mayā parvatanāyaka
padmāsanaṃ svastikaṃ ca bhadraṃ vajrāsanaṃ tathā || 8 ||
Dashaite niyamaah proktaa mayaa parvatanaayaka padmaasanam svastikam cha bhadram vajraasanam tathaa
हे पर्वतराज! मैंने ये दस नियम कहे। पद्मासन, स्वस्तिक, भद्र, वज्रासन —
these ten observances, O lord of mountains, I have declared. The lotus posture, the auspicious one, the blessed one, the adamant one —
वीरासनमिति प्रोक्तं क्रमादासनपञ्चकम्
ऊर्वोरुपरि विन्यस्य सम्यक्पादतले शुभे ॥ ९ ॥
vīrāsanamiti proktaṃ kramādāsanapañcakam
ūrvorupari vinyasya samyakpādatale śubhe || 9 ||
Viiraasanamiti proktam kramaadaasanapanchakam uurvorupari vinyasya samyakpaadatale shubhe
और वीरासन — इस प्रकार क्रम से पाँच आसन कहे गए। दोनों जाँघों के ऊपर दोनों शुभ चरण-तल अच्छी तरह रखकर —
and the hero's posture: thus five postures in order. Placing both soles well upon the thighs —
अङ्गुष्ठौ च निबध्नीयाद्धस्ताभ्यां व्युत्क्रमात्ततः
पद्मासनमिति प्रोक्तं योगिनां हृदयङ्गमम् ॥ १० ॥
aṅguṣṭhau ca nibadhnīyāddhastābhyāṃ vyutkramāttataḥ
padmāsanamiti proktaṃ yogināṃ hṛdayaṅgamam || 10 ||
Angushthau cha nibadhniiyaaddhastaabhyaam vyutkramaattatah padmaasanamiti proktam yoginaam hridayangamam
दोनों हाथों से विपरीत क्रम से अंगूठों को बाँध ले — यह योगियों को प्रिय पद्मासन कहा गया है।
and holding the two big toes with the hands crosswise: this is called the lotus posture, dear to the hearts of yogins.
जानूर्वोरन्तरे सम्यक्कृत्वा पादतले शुभे
ऋजुकायो विशेद्योगी स्वस्तिकं तत्प्रचक्षते ॥ ११ ॥
jānūrvorantare samyakkṛtvā pādatale śubhe
ṛjukāyo viśedyogī svastikaṃ tatpracakṣate || 11 ||
Jaanuurvorantare samyakkritvaa paadatale shubhe rijukaayo vishedyogii svastikam tatprachakshate
घुटनों और जाँघों के बीच शुभ चरण-तल ठीक से रखकर योगी सीधी काया से बैठे — उसे स्वस्तिक कहते हैं।
Placing the soles well between knees and thighs, let the yogin sit with body erect: that they call the auspicious posture.
सीवन्याः पार्श्वयोर्न्यस्य गुल्फयुग्मं सुनिश्चितम्
वृषणाधः पादपार्ष्णी पार्ष्णिभ्यां परिबन्धयेत् ॥ १२ ॥
sīvanyāḥ pārśvayornyasya gulphayugmaṃ suniścitam
vṛṣaṇādhaḥ pādapārṣṇī pārṣṇibhyāṃ paribandhayet || 12 ||
Siivanyaah paarshvayornyasya gulphayugmam sunishchitam vrishanaadhah paadapaarshnii paarshnibhyaam paribandhayet
सीवनी के दोनों पार्श्वों में दोनों गुल्फ दृढ़ता से रखकर, वृषण के नीचे एड़ियों को एड़ियों से बाँध ले —
Setting both ankles firmly on either side of the perineum, and binding heel with heel below the scrotum —
भद्रासनमिति प्रोक्तं योगिभिः परिपूजितम्
उर्वोः पादौ क्रमान्न्यस्य जान्वोः प्रत्यङ्मुखाङ्गुली ॥ १३ ॥
bhadrāsanamiti proktaṃ yogibhiḥ paripūjitam
urvoḥ pādau kramānnyasya jānvoḥ pratyaṅmukhāṅgulī || 13 ||
Bhadraasanamiti proktam yogibhih paripuujitam urvoh paadau kramaannyasya jaanvoh pratyanmukhaangulii
यह योगियों से पूजित भद्रासन कहा गया है। जाँघों पर क्रम से दोनों पैर रखकर, घुटनों पर उलटी उँगलियों से —
this is called the blessed posture, honoured by yogins. Setting the feet in order upon the thighs, with the fingers turned back upon the knees —
करौ विदध्यादाख्यातं वज्रासनमनुत्तमम्
एकं पादमधः कृत्वा विन्यस्योरुं तथोत्तरे ॥ १४ ॥
karau vidadhyādākhyātaṃ vajrāsanamanuttamam
ekaṃ pādamadhaḥ kṛtvā vinyasyoruṃ tathottare || 14 ||
Karau vidadhyaadaakhyaatam vajraasanamanuttamam ekam paadamadhah kritvaa vinyasyorum tathottare
हाथ रखे — यह सर्वोत्तम वज्रासन कहा गया है। एक पैर नीचे करके दूसरे को जाँघ पर रखकर —
let him place the hands: this is called the excellent adamant posture. Putting one foot below and setting the other on the thigh —
ऋजुकायो विशेद्योगी वीरासनमितीरितम्
इडयाऽऽकर्षयेद्वायुं बाह्यं षोडशमात्रया ॥ १५ ॥
ṛjukāyo viśedyogī vīrāsanamitīritam
iḍayā''karṣayedvāyuṃ bāhyaṃ ṣoḍaśamātrayā || 15 ||
Rijukaayo vishedyogii viiraasanamitiiritam idayaa''karshayedvaayum baahyam shodashamaatrayaa
योगी सीधी काया से बैठे — यह वीरासन कहा गया है। इडा से सोलह मात्राओं में बाहर की वायु खींचे;
let the yogin sit with body erect: this is called the hero's posture. By the left channel let him draw in the outer air for sixteen counts;
धारयेत्पूरितं योगी चतुःषष्ट्या तु मात्रया
सुषुम्नामध्यगं सम्यग्द्वात्रिंशन्मात्रया शनैः ॥ १६ ॥
dhārayetpūritaṃ yogī catuḥṣaṣṭyā tu mātrayā
suṣumnāmadhyagaṃ samyagdvātriṃśanmātrayā śanaiḥ || 16 ||
Dhaarayetpuuritam yogii chatuhshashtyaa tu maatrayaa sushumnaamadhyagam samyagdvaatrimshanmaatrayaa shanaih
भरी हुई वायु को चौंसठ मात्राओं तक धारण करे — सुषुम्ना के मध्य में ठीक से; और बत्तीस मात्राओं में धीरे-धीरे —
let him hold the in-drawn breath for sixty-four counts, well within the middle channel; and then, slowly, for thirty-two counts —
नाड्या पिङ्गलया चैव रेचयेद्योगवित्तमः
प्राणायाममिमं प्राहूर्योगशास्त्रविशारदाः ॥ १७ ॥
nāḍyā piṅgalayā caiva recayedyogavittamaḥ
prāṇāyāmamimaṃ prāhūryogaśāstraviśāradāḥ || 17 ||
Naadyaa pingalayaa chaiva rechayedyogavittamah praanaayaamamimam praahuuryogashaastravishaaradaah
पिंगला नाड़ी से योगवेत्ता उसे छोड़े। योगशास्त्र के जानने वाले इसी को प्राणायाम कहते हैं।
let the knower of yoga send it out by the right channel. This those versed in the science of yoga call breath-control.
भूयो भूयः क्रमात्तस्य बाह्यमेवं समाचरेत्
मात्रावृद्धिः क्रमेणैव सम्यग्द्वादश षोडश ॥ १८ ॥
bhūyo bhūyaḥ kramāttasya bāhyamevaṃ samācaret
mātrāvṛddhiḥ krameṇaiva samyagdvādaśa ṣoḍaśa || 18 ||
Bhuuyo bhuuyah kramaattasya baahyamevam samaacharet maatraavriddhih kramenaiva samyagdvaadasha shodasha
क्रम से बार-बार इसी प्रकार बाहरी कुम्भक भी करे; मात्राओं की वृद्धि क्रम से बारह और सोलह तक ठीक हो।
Let him practise the outer holding too, again and again in order; and let the counts increase by degrees, twelve and sixteen.
जपध्यानादिभिः सार्धं सगर्भं तं विदुर्बुधाः
तदपेतं विगर्भं च प्राणायामं परे विदुः ॥ १९ ॥
japadhyānādibhiḥ sārdhaṃ sagarbhaṃ taṃ vidurbudhāḥ
tadapetaṃ vigarbhaṃ ca prāṇāyāmaṃ pare viduḥ || 19 ||
Japadhyaanaadibhih saardham sagarbham tam vidurbudhaah tadapetam vigarbham cha praanaayaamam pare viduh
जप, ध्यान आदि के साथ उसे विद्वान् सगर्भ कहते हैं; उनसे रहित प्राणायाम को दूसरे विगर्भ कहते हैं।
With repetition of the mantra and meditation the wise call it 'with seed'; without these, others call the breath-control 'seedless'.
क्रमादभ्यस्यतः पुंसो देहे स्वेदोद्गमोऽधमः
मध्यमः कम्पसंयुक्तो भूमित्यागः परो मतः ॥ २० ॥
kramādabhyasyataḥ puṃso dehe svedodgamo'dhamaḥ
madhyamaḥ kampasaṃyukto bhūmityāgaḥ paro mataḥ || 20 ||
Kramaadabhyasyatah pumso dehe svedodgamo'dhamah madhyamah kampasamyukto bhuumityaagah paro matah
क्रम से अभ्यास करने वाले पुरुष के शरीर में पसीना आना अधम चिह्न है, कम्प के साथ होना मध्यम, और भूमि छोड़ना उत्तम माना गया है।
In one who practises by degrees, sweating of the body is the lowest sign, trembling the middling, and rising from the ground is held the highest.
उत्तमस्य गुणावाप्तिर्यावच्छीलनमिष्यते
इन्द्रियाणां विचरतां विषयेषु निरर्गलम् ॥ २१ ॥
uttamasya guṇāvāptiryāvacchīlanamiṣyate
indriyāṇāṃ vicaratāṃ viṣayeṣu nirargalam || 21 ||
Uttamasya gunaavaaptiryaavachchhiilanamishyate indriyaanaam vicharataam vishayeshu nirargalam
उत्तम को गुण की प्राप्ति होती है; तब तक अभ्यास अपेक्षित है। विषयों में निरंकुश विचरती इन्द्रियों को —
To the highest comes the attainment of that quality; until then practice is required. The senses, roaming unchecked among objects —
बलादाहरणं तेभ्यः प्रत्याहारोऽभिधीयते
अङ्गुष्ठगुल्फजानूरुमूलाधोलिङ्गनाभिषु ॥ २२ ॥
balādāharaṇaṃ tebhyaḥ pratyāhāro'bhidhīyate
aṅguṣṭhagulphajānūrumūlādholiṅganābhiṣu || 22 ||
Balaadaaharanam tebhyah pratyaahaaro'bhidhiiyate angushthagulphajaanuurumuulaadholinganaabhishu
बलपूर्वक उनसे हटा लेना प्रत्याहार कहा जाता है। अंगूठे, गुल्फ, जानु, ऊरु-मूल, लिंग के नीचे, नाभि,
to draw them back by force from those objects is called withdrawal. At the big toes, ankles, knees, root of the thighs, below the generative organ, the navel,
हृद्ग्रीवाकण्ठदेशेषु लम्बिकायां ततो नसि
भ्रूमध्ये मस्तके मूर्ध्नि द्वादशान्ते यथाविधि ॥ २३ ॥
hṛdgrīvākaṇṭhadeśeṣu lambikāyāṃ tato nasi
bhrūmadhye mastake mūrdhni dvādaśānte yathāvidhi || 23 ||
Hridgriivaakanthadesheshu lambikaayaam tato nasi bhruumadhye mastake muurdhni dvaadashaante yathaavidhi
हृदय, ग्रीवा, कण्ठ-प्रदेश, तालु, नासिका, भ्रू-मध्य, मस्तक, मूर्धा और द्वादशान्त में विधिपूर्वक —
the heart, the neck, the throat, the soft palate, the nose, between the brows, the head, the crown and the point twelve fingers above it, duly —
धारणं प्राणमरुतो धारणेति निगद्यते
समाहितेन मनसा चैतन्यान्तरवर्तिना ॥ २४ ॥
dhāraṇaṃ prāṇamaruto dhāraṇeti nigadyate
samāhitena manasā caitanyāntaravartinā || 24 ||
Dhaaranam praanamaruto dhaaraneti nigadyate samaahitena manasaa chaitanyaantaravartinaa
प्राण-वायु को धारण करना धारणा कहा जाता है। चैतन्य के भीतर स्थित समाहित मन से —
to hold the breath is called concentration. With the mind gathered and resting within consciousness —
आत्मन्यभीष्टदेवानां ध्यानं ध्यानमिहोच्यते
समत्वभावना नित्यं जीवात्मपरमात्मनोः ॥ २५ ॥
ātmanyabhīṣṭadevānāṃ dhyānaṃ dhyānamihocyate
samatvabhāvanā nityaṃ jīvātmaparamātmanoḥ || 25 ||
Aatmanyabhiishtadevaanaam dhyaanam dhyaanamihochyate samatvabhaavanaa nityam jiivaatmaparamaatmanoh
आत्मा में अभीष्ट देवताओं का ध्यान करना यहाँ ध्यान कहा जाता है। जीवात्मा और परमात्मा की नित्य समता की भावना —
to meditate on one's chosen deity in the Self is here called meditation. The constant contemplation of the sameness of the individual and the supreme Self —
समाधिमाहुर्मुनयः प्रोक्तमष्टाङ्गलक्षणम्
इदानीं कथये तेऽहं मन्त्रयोगमनुत्तमम् ॥ २६ ॥
samādhimāhurmunayaḥ proktamaṣṭāṅgalakṣaṇam
idānīṃ kathaye te'haṃ mantrayogamanuttamam || 26 ||
Samaadhimaahurmunayah proktamashtaangalakshanam idaaniim kathaye te'ham mantrayogamanuttamam
मुनि समाधि कहते हैं। यह आठ अंगों का लक्षण कहा गया। अब मैं तुमसे सर्वोत्तम मन्त्र-योग कहती हूँ।
the sages call absorption. Thus the mark of the eight limbs has been told. Now I shall tell you the highest yoga of mantra.
विश्वं शरीरमित्युक्तं पञ्चभूतात्मकं नग
चन्द्रसूर्याग्नितेजोभिर्जीवब्रह्मैक्यरूपकम् ॥ २७ ॥
viśvaṃ śarīramityuktaṃ pañcabhūtātmakaṃ naga
candrasūryāgnitejobhirjīvabrahmaikyarūpakam || 27 ||
Vishvam shariiramityuktam panchabhuutaatmakam naga chandrasuuryaagnitejobhirjiivabrahmaikyaruupakam
हे पर्वत! विश्व को शरीर कहा गया है, जो पाँच भूतों से बना है; चन्द्र, सूर्य और अग्नि के तेजों से यह जीव-ब्रह्म की एकता का रूप है।
The universe, O mountain, is called a body made of the five elements; through the light of moon, sun and fire it is the very form of the oneness of soul and Brahman.
तिस्रः कोट्यस्तदर्धेन शरीरे नाडयो मताः
तासु मुख्या दश प्रोक्तास्ताभ्यस्तिस्रो व्यवस्थिताः ॥ २८ ॥
tisraḥ koṭyastadardhena śarīre nāḍayo matāḥ
tāsu mukhyā daśa proktāstābhyastisro vyavasthitāḥ || 28 ||
Tisrah kotyastadardhena shariire naadayo mataah taasu mukhyaa dasha proktaastaabhyastisro vyavasthitaah
शरीर में साढ़े तीन करोड़ नाड़ियाँ मानी गई हैं; उनमें दस मुख्य कही गई हैं, और उनमें तीन प्रधान स्थित हैं।
Three and a half crore channels are held to be in the body; of these ten are called chief, and among them three are principal.
प्रधाना मेरुदण्डेऽत्र चन्द्रसूर्याग्ररूपिणी
इडा वामे स्थिता नाडी शुभ्रा तु चन्द्ररूपिणी ॥ २९ ॥
pradhānā merudaṇḍe'tra candrasūryāgrarūpiṇī
iḍā vāme sthitā nāḍī śubhrā tu candrarūpiṇī || 29 ||
Pradhaanaa merudande'tra chandrasuuryaagraruupinii idaa vaame sthitaa naadii shubhraa tu chandraruupinii
यहाँ मेरुदण्ड में चन्द्र-सूर्य के अग्र-रूप वाली प्रधान नाड़ियाँ हैं; बाईं ओर स्थित इडा नाड़ी शुभ्र और चन्द्र-रूपा है।
Here in the spinal column are the principal channels, of the nature of moon and sun; on the left is the channel Iḍā, white and of the nature of the moon.
शक्तिरूपा तु सा नाडी साक्षादमृतविग्रहा
दक्षिणे या पिङ्गलाख्या पुंरूपा सूर्यविग्रहा ॥ ३० ॥
śaktirūpā tu sā nāḍī sākṣādamṛtavigrahā
dakṣiṇe yā piṅgalākhyā puṃrūpā sūryavigrahā || 30 ||
Shaktiruupaa tu saa naadii saakshaadamritavigrahaa dakshine yaa pingalaakhyaa pumruupaa suuryavigrahaa
वह नाड़ी शक्ति-रूपा और साक्षात् अमृत-विग्रह है। दाहिनी ओर जो पिंगला नाम की है, वह पुरुष-रूपा और सूर्य-विग्रह है।
That channel is of the nature of Śakti, nectar itself in form. On the right is the one called Piṅgalā, of the nature of the male, the sun in form.
सर्वतेजोमयी सा तु सुषुम्ना वह्निरूपिणी
तस्या मध्ये विचित्राख्ये इच्छाज्ञानक्रियात्मकम् ॥ ३१ ॥
sarvatejomayī sā tu suṣumnā vahnirūpiṇī
tasyā madhye vicitrākhye icchājñānakriyātmakam || 31 ||
Sarvatejomayii saa tu sushumnaa vahniruupinii tasyaa madhye vichitraakhye ichchhaajnaanakriyaatmakam
सुषुम्ना सर्वतेजोमयी और अग्नि-रूपा है। उसके मध्य में विचित्रा नामक इच्छा-ज्ञान-क्रिया-स्वरूप —
Suṣumṇā is made of all light and is of the nature of fire. Within it is the one called Vicitrā, of the nature of will, knowledge and action —
मध्ये स्वयंभूलिङ्गं तु कोटिसूर्यसमप्रभम्
तदूर्ध्वं मायाबीजं तु हरात्माबिन्दुनादकम् ॥ ३२ ॥
madhye svayaṃbhūliṅgaṃ tu koṭisūryasamaprabham
tadūrdhvaṃ māyābījaṃ tu harātmābindunādakam || 32 ||
Madhye svayambhuulingam tu kotisuuryasamaprabham taduurdhvam maayaabiijam tu haraatmaabindunaadakam
उसके मध्य में करोड़ सूर्यों के समान प्रभा वाला स्वयम्भू-लिंग है; उसके ऊपर बिन्दु-नाद-रूप हर-आत्मक माया-बीज है।
and in its centre the self-born liṅga, bright as a crore of suns; above it the seed-syllable of māyā, of the nature of Śiva, with its point and its sound.
तदूर्ध्वं तु शिखाकारा कुण्डली रक्तविग्रहा
देव्यात्मिका तु सा प्रोक्ता मदभिन्ना नगाधिप ॥ ३३ ॥
tadūrdhvaṃ tu śikhākārā kuṇḍalī raktavigrahā
devyātmikā tu sā proktā madabhinnā nagādhipa || 33 ||
Taduurdhvam tu shikhaakaaraa kundalii raktavigrahaa devyaatmikaa tu saa proktaa madabhinnaa nagaadhipa
उसके ऊपर शिखा के आकार वाली, लाल वर्ण की कुण्डलिनी है। हे नगाधिप, वह देवी-स्वरूपा और मुझसे अभिन्न कही गई है।
Above that is the coiled power, shaped like a flame and red of hue. She is declared to be of the nature of the Goddess and not different from me, O lord of mountains.
तद्बाह्ये हेमरूपाभं वादिसान्तचतुर्दलम्
द्रुतहेमसमप्रख्यं पद्मं तत्र विचिन्तयेत् ॥ ३४ ॥
tadbāhye hemarūpābhaṃ vādisāntacaturdalam
drutahemasamaprakhyaṃ padmaṃ tatra vicintayet || 34 ||
Tadbaahye hemaruupaabham vaadisaantachaturdalam drutahemasamaprakhyam padmam tatra vichintayet
उसके बाहर सोने जैसी प्रभा वाला, व से स तक चार दलों वाला, पिघले सोने के समान कमल — उसका चिन्तन करे।
Outside that let him think on a lotus of golden hue with four petals, from Va to Sa, bright as molten gold.
तदूर्ध्वं त्वनलप्रख्यं षड्दलं हीरकप्रभम्
बादिलान्तषड्वर्णेन स्वाधिष्ठानमनुत्तमम् ॥ ३५ ॥
tadūrdhvaṃ tvanalaprakhyaṃ ṣaḍdalaṃ hīrakaprabham
bādilāntaṣaḍvarṇena svādhiṣṭhānamanuttamam || 35 ||
Taduurdhvam tvanalaprakhyam shaddalam hiirakaprabham baadilaantashadvarnena svaadhishthaanamanuttamam
उसके ऊपर अग्नि जैसा, छह दलों वाला, हीरे की प्रभा वाला, ब से ल तक छह वर्णों वाला सर्वोत्तम स्वाधिष्ठान है।
Above it is the excellent Svādhiṣṭhāna, like fire, with six petals bright as diamond, bearing the six letters from Ba to La.
मूलमाधारषट्कोणं मूलाधारं ततो विदुः
स्वशब्देन परं लिङ्गं स्वाधिष्ठानं ततो विदुः ॥ ३६ ॥
mūlamādhāraṣaṭkoṇaṃ mūlādhāraṃ tato viduḥ
svaśabdena paraṃ liṅgaṃ svādhiṣṭhānaṃ tato viduḥ || 36 ||
Muulamaadhaarashatkonam muulaadhaaram tato viduh svashabdena param lingam svaadhishthaanam tato viduh
मूल आधार छह कोणों वाला है, इसलिए उसे मूलाधार जानते हैं; "स्व" शब्द से परम लिंग कहा जाता है, इसलिए उसे स्वाधिष्ठान जानते हैं।
The root support has six angles, and so is known as Mūlādhāra; by the word 'sva' the supreme liṅga is meant, and so that centre is known as Svādhiṣṭhāna.
तदूर्ध्वं नाभिदेशे तु मणिपूरं महाप्रभम्
मेघाभं विद्युदाभं च बहुतेजोमयं ततः ॥ ३७ ॥
tadūrdhvaṃ nābhideśe tu maṇipūraṃ mahāprabham
meghābhaṃ vidyudābhaṃ ca bahutejomayaṃ tataḥ || 37 ||
Taduurdhvam naabhideshe tu manipuuram mahaaprabham meghaabham vidyudaabham cha bahutejomayam tatah
उसके ऊपर नाभि-प्रदेश में महाप्रभ मणिपूर है — मेघ जैसा, बिजली जैसा और बहुत तेजोमय।
Above it, at the navel, is the greatly shining Maṇipūra — like a cloud, like lightning, and full of light.
मणिवद्भिन्नं तत्पद्मं मणिपद्मं तथोच्यते
दशभिश्च दलैर्युक्तं डादिफान्ताक्षरान्वितम् ॥ ३८ ॥
maṇivadbhinnaṃ tatpadmaṃ maṇipadmaṃ tathocyate
daśabhiśca dalairyuktaṃ ḍādiphāntākṣarānvitam || 38 ||
Manivadbhinnam tatpadmam manipadmam tathochyate dashabhishcha dalairyuktam daadiphaantaaksharaanvitam
वह कमल मणि की तरह भिन्न-भिन्न है, इसलिए मणि-पद्म कहा जाता है; दस दलों वाला और ड से फ तक के अक्षरों से युक्त है।
That lotus is many-faceted like a gem, and so is called the gem-lotus; it has ten petals bearing the letters from Ḍa to Pha.
विष्णुनाधिष्ठितं पद्मं विष्ण्वालोकनकारणम्
तदूर्ध्वेऽनाहतं पद्ममुद्यदादित्यसन्निभम् ॥ ३९ ॥
viṣṇunādhiṣṭhitaṃ padmaṃ viṣṇvālokanakāraṇam
tadūrdhve'nāhataṃ padmamudyadādityasannibham || 39 ||
Vishnunaadhishthitam padmam vishnvaalokanakaaranam taduurdhve'naahatam padmamudyadaadityasannibham
वह कमल विष्णु से अधिष्ठित है और विष्णु के दर्शन का कारण है। उसके ऊपर उदय होते सूर्य जैसा अनाहत कमल है।
That lotus is presided over by Viṣṇu and is the means of seeing him. Above it is the Anāhata lotus, like the rising sun.
कादिठान्तदलैरर्कपत्रैश्च समधिष्ठितम्
तन्मध्ये बाणलिङ्गं तु सूर्यायुतसमप्रभम् ॥ ४० ॥
kādiṭhāntadalairarkapatraiśca samadhiṣṭhitam
tanmadhye bāṇaliṅgaṃ tu sūryāyutasamaprabham || 40 ||
Kaadithaantadalairarkapatraishcha samadhishthitam tanmadhye baanalingam tu suuryaayutasamaprabham
क से ठ तक के अक्षरों वाले बारह (अर्क-संख्यक) दलों से युक्त; उसके मध्य में अयुत सूर्यों के समान प्रभा वाला बाण-लिंग है।
It is set with twelve petals bearing the letters from Ka to Ṭha; in its centre is the arrow-liṅga, bright as ten thousand suns.
शब्दब्रह्ममयं शब्दानाहतं तत्र दृश्यते
अनाहताख्यं तत्पद्मं मुनिभिः परिकीर्तितम् ॥ ४१ ॥
śabdabrahmamayaṃ śabdānāhataṃ tatra dṛśyate
anāhatākhyaṃ tatpadmaṃ munibhiḥ parikīrtitam || 41 ||
Shabdabrahmamayam shabdaanaahatam tatra drishyate anaahataakhyam tatpadmam munibhih parikiirtitam
वहाँ शब्द-ब्रह्म-रूप अनाहत शब्द सुनाई देता है; इसी से मुनियों ने उस कमल को अनाहत कहा है।
There the unstruck sound, which is Brahman as sound, is heard; for this the sages have called that lotus Anāhata.
आनन्दसदनं तत्तु पुरुषाधिष्ठितं परम्
तदूर्ध्वं तु विशुद्धाख्यं दलं षोडशपङ्कजम् ॥ ४२ ॥
ānandasadanaṃ tattu puruṣādhiṣṭhitaṃ param
tadūrdhvaṃ tu viśuddhākhyaṃ dalaṃ ṣoḍaśapaṅkajam || 42 ||
Aanandasadanam tattu purushaadhishthitam param taduurdhvam tu vishuddhaakhyam dalam shodashapankajam
वह आनन्द का स्थान और परम पुरुष से अधिष्ठित है। उसके ऊपर विशुद्ध नामक सोलह दलों वाला कमल है।
It is the seat of bliss, presided over by the supreme Person. Above it is the lotus called Viśuddha, with sixteen petals.
स्वरैः षोडशभिर्युक्तं धूम्रवर्णं महाप्रभम्
विशुद्धं तनुते यस्माज्जीवस्य हंसलोकनात् ॥ ४३ ॥
svaraiḥ ṣoḍaśabhiryuktaṃ dhūmravarṇaṃ mahāprabham
viśuddhaṃ tanute yasmājjīvasya haṃsalokanāt || 43 ||
Svaraih shodashabhiryuktam dhuumravarnam mahaaprabham vishuddham tanute yasmaajjiivasya hamsalokanaat
सोलह स्वरों से युक्त, धूम्र वर्ण और महाप्रभ; जीव के हंस-दर्शन से जो विशुद्धि फैलाता है —
It bears the sixteen vowels, is smoke-coloured and greatly shining; since by the soul's beholding of the Swan it spreads purity —
विशुद्धं पद्ममाख्यातमाकाशाख्यं महाद्भुतम्
आज्ञाचक्रं तदूर्ध्वं तु आत्मनाधिष्ठितं परम् ॥ ४४ ॥
viśuddhaṃ padmamākhyātamākāśākhyaṃ mahādbhutam
ājñācakraṃ tadūrdhvaṃ tu ātmanādhiṣṭhitaṃ param || 44 ||
Vishuddham padmamaakhyaatamaakaashaakhyam mahaadbhutam aajnaachakram taduurdhvam tu aatmanaadhishthitam param
इसलिए उसे विशुद्ध कमल कहा गया है, जो आकाश-नामक और महान् अद्भुत है। उसके ऊपर आत्मा से अधिष्ठित परम आज्ञा-चक्र है।
it is called the lotus of purity, named after space, and most wonderful. Above it is the supreme Ājñā centre, presided over by the Self.
आज्ञासंक्रमणं तत्र तेनाज्ञेति प्रकीर्तितम्
द्विदलं हक्षसंयुक्तं पद्मं तत्सुमनोहरम् ॥ ४५ ॥
ājñāsaṃkramaṇaṃ tatra tenājñeti prakīrtitam
dvidalaṃ hakṣasaṃyuktaṃ padmaṃ tatsumanoharam || 45 ||
Aajnaasamkramanam tatra tenaajneti prakiirtitam dvidalam hakshasamyuktam padmam tatsumanoharam
वहाँ आज्ञा का संक्रमण होता है, इसलिए उसे आज्ञा कहा गया; वह दो दलों वाला, ह और क्ष से युक्त अत्यन्त मनोहर कमल है।
There command passes, and so it is called Ājñā; it is a most lovely lotus of two petals, bearing Ha and Kṣa.
कैलासाख्यं तदूर्ध्वं तु रोधिनी तु तदूर्ध्वतः
एवं त्वाधारचक्राणि प्रोक्तानि तव सुव्रत ॥ ४६ ॥
kailāsākhyaṃ tadūrdhvaṃ tu rodhinī tu tadūrdhvataḥ
evaṃ tvādhāracakrāṇi proktāni tava suvrata || 46 ||
Kailaasaakhyam taduurdhvam tu rodhinii tu taduurdhvatah evam tvaadhaarachakraani proktaani tava suvrata
उसके ऊपर कैलास नामक और उसके ऊपर रोधिनी है। हे सुव्रत, इस प्रकार आधार-चक्र तुमसे कहे गए।
Above it is the one called Kailāsa, and above that Rodhinī. Thus, O keeper of good vows, the supporting centres have been told to you.
सहस्रारयुतं बिन्दुस्थानं तदूर्ध्वमीरितम्
इत्येतत्कथितं सर्वं योगमार्गमनुत्तमम् ॥ ४७ ॥
sahasrārayutaṃ bindusthānaṃ tadūrdhvamīritam
ityetatkathitaṃ sarvaṃ yogamārgamanuttamam || 47 ||
Sahasraarayutam bindusthaanam taduurdhvamiiritam ityetatkathitam sarvam yogamaargamanuttamam
उसके ऊपर सहस्रदल से युक्त बिन्दु-स्थान कहा गया है। इस प्रकार यह सारा सर्वोत्तम योग-मार्ग कहा गया।
Above that, joined to the thousand-petalled lotus, is said to be the place of the point. Thus the whole excellent path of yoga has been told.
आदौ पूरकयोगेनाप्याधारे योजयेन्मनः
गुदमेढ्रान्तरे शक्तिस्तामाकुञ्च्य प्रबोधयेत् ॥ ४८ ॥
ādau pūrakayogenāpyādhāre yojayenmanaḥ
gudameḍhrāntare śaktistāmākuñcya prabodhayet || 48 ||
Aadau puurakayogenaapyaadhaare yojayenmanah gudamedhraantare shaktistaamaakunchya prabodhayet
पहले पूरक-योग से मन को आधार में लगाए; गुदा और मेढ्र के बीच जो शक्ति है, उसे संकुचित करके जगाए।
First, by the practice of in-breathing, let him fix the mind on the root centre; contracting the power that lies between the lower openings, let him awaken her.
लिङ्गभेदक्रमेणैव बिन्दुचक्रं च प्रापयेत्
शम्भुना तां परां शक्तिमेकीभूतां विचिन्तयेत् ॥ ४९ ॥
liṅgabhedakrameṇaiva binducakraṃ ca prāpayet
śambhunā tāṃ parāṃ śaktimekībhūtāṃ vicintayet || 49 ||
Lingabhedakramenaiva binduchakram cha praapayet shambhunaa taam paraam shaktimekiibhuutaam vichintayet
लिंग-भेद के क्रम से ही उसे बिन्दु-चक्र तक पहुँचाए, और उस परा शक्ति का शम्भु के साथ एकीभूत रूप में चिन्तन करे।
Let him lead her by the successive piercing of the liṅgas up to the centre of the point, and think of that supreme power as become one with Śiva.
तत्रोत्थितामृतं यत्तु द्रुतलाक्षारसोपमम्
पाययित्वा तु तां शक्तिं मायाख्यां योगसिद्धिदाम् ॥ ५० ॥
tatrotthitāmṛtaṃ yattu drutalākṣārasopamam
pāyayitvā tu tāṃ śaktiṃ māyākhyāṃ yogasiddhidām || 50 ||
Tatrotthitaamritam yattu drutalaakshaarasopamam paayayitvaa tu taam shaktim maayaakhyaam yogasiddhidaam
वहाँ से उठे हुए अमृत को, जो पिघली लाख के रस जैसा है, उस योग-सिद्धि देने वाली माया नामक शक्ति को पिलाकर —
Having made that power called māyā, giver of success in yoga, drink the nectar that rises there, like the juice of molten lac —
षड्चक्रदेवतास्तत्र सन्तर्प्यामृतधारया
आनयेत्तेन मार्गेण मूलाधारं ततः सुधीः ॥ ५१ ॥
ṣaḍcakradevatāstatra santarpyāmṛtadhārayā
ānayettena mārgeṇa mūlādhāraṃ tataḥ sudhīḥ || 51 ||
Shadchakradevataastatra santarpyaamritadhaarayaa aanayettena maargena muulaadhaaram tatah sudhiih
वहाँ छह चक्रों के देवताओं को अमृत-धारा से तृप्त करके, बुद्धिमान् उसी मार्ग से उसे फिर मूलाधार में लाए।
and having satisfied the deities of the six centres there with that stream of nectar, let the wise man bring her back by the same path to the root centre.
एवमभ्यस्यमानस्याप्यहन्यहनि निश्चितम्
पूर्वोक्तदूषिता मन्त्राः सर्वे सिध्यन्ति नान्यथा ॥ ५२ ॥
evamabhyasyamānasyāpyahanyahani niścitam
pūrvoktadūṣitā mantrāḥ sarve sidhyanti nānyathā || 52 ||
Evamabhyasyamaanasyaapyahanyahani nishchitam puurvoktaduushitaa mantraah sarve sidhyanti naanyathaa
इस प्रकार प्रतिदिन अभ्यास करने वाले के पहले कहे गए दूषित मन्त्र भी निश्चित रूप से सिद्ध हो जाते हैं — अन्यथा नहीं।
For one who practises thus day after day, even those mantras earlier called defective are surely fulfilled — and not otherwise.
जरामरणदुःखाद्यैर्मुच्यते भवबन्धनात्
ये गुणाः सन्ति देव्या मे जगन्मातुर्यथा तथा ॥ ५३ ॥
jarāmaraṇaduḥkhādyairmucyate bhavabandhanāt
ye guṇāḥ santi devyā me jaganmāturyathā tathā || 53 ||
Jaraamaranaduhkhaadyairmuchyate bhavabandhanaat ye gunaah santi devyaa me jaganmaaturyathaa tathaa
वह जरा, मरण और दुःख आदि से तथा संसार-बन्धन से छूट जाता है। जगन्माता मुझ देवी में जैसे गुण हैं —
He is freed from age, death and sorrow, and from the bondage of this world. And whatever qualities are in me, the Goddess, Mother of the world —
ते गुणाः साधकवरे भवन्त्येव न चान्यथा
इत्येवं कथितं तात वायुधारणमुत्तमम् ॥ ५४ ॥
te guṇāḥ sādhakavare bhavantyeva na cānyathā
ityevaṃ kathitaṃ tāta vāyudhāraṇamuttamam || 54 ||
Te gunaah saadhakavare bhavantyeva na chaanyathaa ityevam kathitam taata vaayudhaaranamuttamam
वे गुण श्रेष्ठ साधक में आ ही जाते हैं, अन्यथा नहीं। हे तात, इस प्रकार उत्तम वायु-धारण कहा गया।
those very qualities come to be in the best of seekers, and not otherwise. Thus, dear one, the excellent holding of the breath has been told.
इदानीं धारणाख्यं तु शृणुष्वावहितो मम
दिक्कालाद्यनवच्छिन्नदेव्यां चेतो विधाय च ॥ ५५ ॥
idānīṃ dhāraṇākhyaṃ tu śṛṇuṣvāvahito mama
dikkālādyanavacchinnadevyāṃ ceto vidhāya ca || 55 ||
Idaaniim dhaaranaakhyam tu shrinushvaavahito mama dikkaalaadyanavachchhinnadevyaam cheto vidhaaya cha
अब धारणा नामक अंग मुझसे ध्यानपूर्वक सुनो। दिशा और काल आदि से अपरिच्छिन्न देवी में चित्त लगाकर —
Now hear from me attentively of what is called concentration. Fixing the mind on the Goddess, unbounded by space and time —
तन्मयो भवति क्षिप्रं जीवब्रह्मैक्ययोजनात्
अथवा समलं चेतो यदि क्षिप्रं न सिद्ध्यति ॥ ५६ ॥
tanmayo bhavati kṣipraṃ jīvabrahmaikyayojanāt
athavā samalaṃ ceto yadi kṣipraṃ na siddhyati || 56 ||
Tanmayo bhavati kshipram jiivabrahmaikyayojanaat athavaa samalam cheto yadi kshipram na siddhyati
जीव और ब्रह्म की एकता के योग से वह शीघ्र तन्मय हो जाता है। अथवा यदि चित्त मलिन होने से शीघ्र सिद्धि न हो —
by the union of soul and Brahman he quickly becomes one with her. Or, if his mind is impure and success does not come quickly —
तदावयवयोगेन योगी योगान्समभ्यसेत्
मदीयहस्तपादादावङ्गे तु मधुरे नग ॥ ५७ ॥
tadāvayavayogena yogī yogānsamabhyaset
madīyahastapādādāvaṅge tu madhure naga || 57 ||
Tadaavayavayogena yogii yogaansamabhyaset madiiyahastapaadaadaavange tu madhure naga
तो योगी अवयव-योग से योगों का अभ्यास करे। हे पर्वत, मेरे हाथ, पैर आदि किसी मधुर अंग में —
then let the yogin practise by taking the parts one by one. Upon some sweet limb of mine, O mountain — a hand, a foot —
चित्तं संस्थापयेन्मन्त्री स्थानस्थानजयात्पुनः
विशुद्धचित्तः सर्वस्मिन्रूपे संस्थापयेन्मनः ॥ ५८ ॥
cittaṃ saṃsthāpayenmantrī sthānasthānajayātpunaḥ
viśuddhacittaḥ sarvasminrūpe saṃsthāpayenmanaḥ || 58 ||
Chittam samsthaapayenmantrii sthaanasthaanajayaatpunah vishuddhachittah sarvasminruupe samsthaapayenmanah
मन्त्री चित्त को स्थापित करे; और एक-एक स्थान को जीतते हुए, विशुद्ध चित्त होकर सम्पूर्ण रूप में मन लगाए।
let the reciter fix his mind; and mastering place after place, with mind made pure, let him fix it on the whole form.
यावन्मनो लयं याति देव्यां संविदि पर्वत
तावदिष्टमनुं मन्त्री जपहोमैः समभ्यसेत् ॥ ५९ ॥
yāvanmano layaṃ yāti devyāṃ saṃvidi parvata
tāvadiṣṭamanuṃ mantrī japahomaiḥ samabhyaset || 59 ||
Yaavanmano layam yaati devyaam samvidi parvata taavadishtamanum mantrii japahomaih samabhyaset
हे पर्वत! जब तक मन देवी-रूप संवित् में लीन न हो जाए, तब तक मन्त्री जप और होम से अपने इष्ट मन्त्र का अभ्यास करे।
Until the mind is dissolved in the Goddess, who is awareness itself, O mountain, let the reciter practise his chosen mantra with repetition and oblation.
मन्त्राभ्यासेन योगेन ज्ञेयज्ञानाय कल्पते
न योगेन विना मन्त्रो न मन्त्रेण विना हि सः ॥ ६० ॥
mantrābhyāsena yogena jñeyajñānāya kalpate
na yogena vinā mantro na mantreṇa vinā hi saḥ || 60 ||
Mantraabhyaasena yogena jneyajnaanaaya kalpate na yogena vinaa mantro na mantrena vinaa hi sah
मन्त्र के अभ्यास और योग से साधक ज्ञेय के ज्ञान के योग्य होता है। योग के बिना मन्त्र नहीं, और मन्त्र के बिना योग नहीं।
By practice of the mantra and by yoga one becomes fit for knowing what is to be known. There is no mantra without yoga, nor yoga without mantra.
द्वयोरभ्यासयोगो हि ब्रह्मसंसिद्धिकारणम्
तमः परिवृते गेहे घटो दीपेन दृश्यते ॥ ६१ ॥
dvayorabhyāsayogo hi brahmasaṃsiddhikāraṇam
tamaḥ parivṛte gehe ghaṭo dīpena dṛśyate || 61 ||
Dvayorabhyaasayogo hi brahmasamsiddhikaaranam tamah parivrite gehe ghato diipena drishyate
दोनों का अभ्यास-योग ही ब्रह्म-सिद्धि का कारण है। अन्धकार से भरे घर में घड़ा दीपक से दिखाई देता है —
The practice of both together is the cause of full attainment of Brahman. In a house filled with darkness a jar is seen by a lamp —
एवं मायावृतो ह्यात्मा मनुना गोचरीकृतः
इति योगविधिः कृत्स्नः साङ्गः प्रोक्तो मयाऽधुना ॥ ६२ ॥
evaṃ māyāvṛto hyātmā manunā gocarīkṛtaḥ
iti yogavidhiḥ kṛtsnaḥ sāṅgaḥ prokto mayā'dhunā || 62 ||
Evam maayaavrito hyaatmaa manunaa gochariikritah iti yogavidhih kritsnah saangah prokto mayaa'dhunaa
इसी प्रकार माया से ढका आत्मा मन्त्र के द्वारा प्रकट होता है। इस प्रकार अंगों सहित सारी योग-विधि मैंने अब कह दी।
just so the Self, veiled by māyā, is brought to view by the mantra. Thus the whole rule of yoga with its limbs has now been told by me.
गुरूपदेशतो ज्ञेयो नान्यथा शास्त्रकोटिभिः ॥ ६३ ॥
gurūpadeśato jñeyo nānyathā śāstrakoṭibhiḥ || 63 ||
Guruupadeshato jneyo naanyathaa shaastrakotibhih
यह गुरु के उपदेश से ही जानने योग्य है; करोड़ शास्त्रों से भी अन्यथा नहीं जाना जाता।
It is to be learnt only from a teacher's instruction; not otherwise, though one had a crore of books.
↑ All sectionsअध्यायः ६ · Chapter 6 — ब्रह्मविद्या का उपदेश · The teaching of the knowledge of Brahman (देवीभागवत ७.३६)
देव्युवाच
इत्यादियोगयुक्तात्मा ध्यायेन्मां ब्रह्मरूपिणीम्
भक्त्या निर्व्याजया राजन्नासने समुपस्थितः ॥ १ ॥
devyuvāca
ityādiyogayuktātmā dhyāyenmāṃ brahmarūpiṇīm
bhaktyā nirvyājayā rājannāsane samupasthitaḥ || 1 ||
Devyuvaacha ityaadiyogayuktaatmaa dhyaayenmaam brahmaruupiniim bhaktyaa nirvyaajayaa raajannaasane samupasthitah
देवी ने कहा — हे राजन्, इस प्रकार योग से युक्त चित्त वाला साधक आसन पर बैठकर, निष्कपट भक्ति से मुझ ब्रह्म-स्वरूपिणी का ध्यान करे।
The Goddess said: With mind thus joined to yoga, O king, seated on his seat, let him meditate with devotion free of guile on me whose form is Brahman.
आविः सन्निहितं गुहाचरं नाम महत्पदम्
अत्रैतत्सर्वमर्पितमेजत्प्राणमिषच्च यत् ॥ २ ॥
āviḥ sannihitaṃ guhācaraṃ nāma mahatpadam
atraitatsarvamarpitamejatprāṇamiṣacca yat || 2 ||
Aavih sannihitam guhaacharam naama mahatpadam atraitatsarvamarpitamejatpraanamishachcha yat
वह प्रकट है, समीप में स्थित है, गुहा में विचरता है — वही महत् पद है। जो कुछ चलता, श्वास लेता और पलक झपकता है, वह सब यहीं अर्पित है।
It is manifest, it is close at hand, it moves in the cave of the heart — that is the great abode. In it is set all that moves and breathes and blinks.
एतज्जानथ सदसद्वरेण्यं
परं विज्ञानाद्यद्वरिष्ठं प्रजानाम्
यदर्चिमद्यदणुभ्योऽणु च
यस्मिंल्लोका निहिता लोकिनश्च ॥ ३ ॥
etajjānatha sadasadvareṇyaṃ
paraṃ vijñānādyadvariṣṭhaṃ prajānām
yadarcimadyadaṇubhyo'ṇu ca
yasmiṃllokā nihitā lokinaśca || 3 ||
Etajjaanatha sadasadvarenyam param vijnaanaadyadvarishtham prajaanaam yadarchimadyadanubhyo'nu cha yasmimllokaa nihitaa lokinashcha
इसे जानो — सत् और असत् से श्रेष्ठ, प्रजाओं के विज्ञान से भी वरिष्ठ; जो ज्योतिर्मय है, अणुओं से भी सूक्ष्म, जिसमें लोक और लोकवासी निहित हैं।
Know this: choicest of being and non-being, higher than the understanding of creatures; it is radiant, subtler than the subtlest, and in it the worlds and their dwellers rest.
तदेतदक्षरं ब्रह्म स प्राणस्तदु वाङ्मनः
तदेतत्सत्यममृतं तद्वेद्धव्यं सौम्य विद्धि ॥ ४ ॥
tadetadakṣaraṃ brahma sa prāṇastadu vāṅmanaḥ
tadetatsatyamamṛtaṃ tadveddhavyaṃ saumya viddhi || 4 ||
Tadetadaksharam brahma sa praanastadu vaanmanah tadetatsatyamamritam tadveddhavyam saumya viddhi
वही यह अक्षर ब्रह्म है, वही प्राण है, वही वाणी और मन है; वही सत्य और अमृत है — हे सौम्य, उसी को बेधने योग्य जान।
That is the imperishable Brahman; that is the breath, that is speech and mind; that is the real and the immortal — that, gentle one, is to be pierced; know it.
धनुर्गृहीत्वौपनिषदं महास्त्रं
शरं ह्युपासानिशितं सन्धयीत
आयम्य तद्भावगतेन चेतसा
लक्ष्यं तदेवाक्षरं सौम्य विद्धि ॥ ५ ॥
dhanurgṛhītvaupaniṣadaṃ mahāstraṃ
śaraṃ hyupāsāniśitaṃ sandhayīta
āyamya tadbhāvagatena cetasā
lakṣyaṃ tadevākṣaraṃ saumya viddhi || 5 ||
Dhanurgrihiitvaupanishadam mahaastram sharam hyupaasaanishitam sandhayiita aayamya tadbhaavagatena chetasaa lakshyam tadevaaksharam saumya viddhi
उपनिषद् रूपी धनुष लेकर उपासना से तीक्ष्ण किए बाण को जोड़; उस भाव में लगे चित्त से खींचकर, हे सौम्य, उसी अक्षर को लक्ष्य जान।
Taking the great weapon, the bow of the Upaniṣads, fit to it an arrow sharpened by worship; drawing it with a mind absorbed in that being, know, gentle one, that the imperishable is the target.
प्रणवो धनुः शरो ह्यात्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते
अप्रमत्तेन वेद्धव्यं शरवत्तन्मयो भवेत् ॥ ६ ॥
praṇavo dhanuḥ śaro hyātmā brahma tallakṣyamucyate
apramattena veddhavyaṃ śaravattanmayo bhavet || 6 ||
Pranavo dhanuh sharo hyaatmaa brahma tallakshyamuchyate apramattena veddhavyam sharavattanmayo bhavet
प्रणव धनुष है, आत्मा बाण है, और ब्रह्म उसका लक्ष्य कहा जाता है; अप्रमत्त होकर उसे बेधना चाहिए — बाण की तरह उसमें तन्मय हो जाना चाहिए।
Om is the bow, the self is the arrow, and Brahman is called the target; it must be pierced by one undistracted, and like the arrow he must become one with it.
यस्मिन् द्यौश्च पृथिवी चान्तरिक्ष-
मोतं मनः सह प्राणैश्च सर्वैः
तमेवैकं जानथात्मानं
अन्या वाचो विमुञ्चथामृतस्यैष सेतुः ॥ ७ ॥
yasmin dyauśca pṛthivī cāntarikṣa-
motaṃ manaḥ saha prāṇaiśca sarvaiḥ
tamevaikaṃ jānathātmānaṃ
anyā vāco vimuñcathāmṛtasyaiṣa setuḥ || 7 ||
Yasmin dyaushcha prithivii chaantariksha- motam manah saha praanaishcha sarvaih tamevaikam jaanathaatmaanam anyaa vaacho vimunchathaamritasyaisha setuh
जिसमें आकाश, पृथ्वी और अन्तरिक्ष, और मन सब प्राणों के साथ बुना हुआ है — उसी एक आत्मा को जानो; दूसरी वाणी छोड़ दो — यही अमृत का सेतु है।
In whom heaven, earth and the middle air, and mind with all the breaths, are woven — know that Self alone; let other speech go: this is the bridge to the immortal.
अरा इव रथनाभौ संहता यत्र नाड्यः
स एषोऽन्तश्चरते बहुधा जायमानः ॥ ८ ॥
arā iva rathanābhau saṃhatā yatra nāḍyaḥ
sa eṣo'ntaścarate bahudhā jāyamānaḥ || 8 ||
Araa iva rathanaabhau samhataa yatra naadyah sa esho'ntashcharate bahudhaa jaayamaanah
जैसे रथ की नाभि में अरे मिले रहते हैं, वैसे ही जहाँ नाड़ियाँ मिलती हैं — वही यह भीतर विचरता है, बहुत रूपों में जन्म लेता हुआ।
Where the channels meet as spokes meet in the hub of a wheel — there this one moves within, coming to birth in many ways.
ओमित्येवं ध्यायथात्मानं
स्वस्ति वः पाराय तमसः परस्तात्
दिव्ये ब्रह्मपुरे व्योम्नि आत्मा सम्प्रतिष्ठितः ॥ ९ ॥
omityevaṃ dhyāyathātmānaṃ
svasti vaḥ pārāya tamasaḥ parastāt
divye brahmapure vyomni ātmā sampratiṣṭhitaḥ || 9 ||
Omityevam dhyaayathaatmaanam svasti vah paaraaya tamasah parastaat divye brahmapure vyomni aatmaa sampratishthitah
"ॐ" — इस प्रकार आत्मा का ध्यान करो; तुम्हारा कल्याण हो, अन्धकार के पार जाने के लिए। दिव्य ब्रह्मपुर के आकाश में आत्मा सम्प्रतिष्ठित है।
Meditate on the Self as Om; may it be well with you in crossing beyond the darkness. In the sky of the divine city of Brahman the Self is firmly set.
मनोमयः प्राणशरीरनेता
प्रतिष्ठितोऽन्ने हृदयं सन्निधाय
तद्विज्ञानेन परिपश्यन्ति धीरा
आनन्दरूपममृतं यद्विभाति ॥ १० ॥
manomayaḥ prāṇaśarīranetā
pratiṣṭhito'nne hṛdayaṃ sannidhāya
tadvijñānena paripaśyanti dhīrā
ānandarūpamamṛtaṃ yadvibhāti || 10 ||
Manomayah praanashariiranetaa pratishthito'nne hridayam sannidhaaya tadvijnaanena paripashyanti dhiiraa aanandaruupamamritam yadvibhaati
मनोमय, प्राण और शरीर का नेता, अन्न में प्रतिष्ठित, हृदय में स्थित; उसके विज्ञान से धीर पुरुष उस आनन्द-रूप अमृत को देखते हैं जो प्रकाशित होता है।
Made of mind, leader of breath and body, established in food, seated in the heart — by knowing it the steadfast see the immortal that shines as bliss.
भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः
क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे ॥ ११ ॥
bhidyate hṛdayagranthiśchidyante sarvasaṃśayāḥ
kṣīyante cāsya karmāṇi tasmindṛṣṭe parāvare || 11 ||
Bhidyate hridayagranthishchhidyante sarvasamshayaah kshiiyante chaasya karmaani tasmindrishte paraavare
उस परावर के देख लिए जाने पर हृदय की गाँठ खुल जाती है, सब सन्देह कट जाते हैं, और उसके कर्म क्षीण हो जाते हैं।
When that higher-and-lower one is seen, the knot of the heart is loosed, all doubts are cut away, and his works wear out.
हिरण्मये परे कोशे विराजं ब्रह्म निष्कलम्
तच्छुभ्रं ज्योतिषां ज्योतिस्तद्यदात्मविदो विदुः ॥ १२ ॥
hiraṇmaye pare kośe virājaṃ brahma niṣkalam
tacchubhraṃ jyotiṣāṃ jyotistadyadātmavido viduḥ || 12 ||
Hiranmaye pare koshe viraajam brahma nishkalam tachchhubhram jyotishaam jyotistadyadaatmavido viduh
हिरण्मय परम कोश में विराजमान निष्कल ब्रह्म है; वही शुभ्र, ज्योतियों की ज्योति है — जिसे आत्मवेत्ता जानते हैं।
In the golden highest sheath shines the partless Brahman; that is the pure light of lights, which the knowers of the Self know.
न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं
नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः
तमेव भान्तमनुभाति सर्वं
तस्य भासा सर्वमिदं विभाति ॥ १३ ॥
na tatra sūryo bhāti na candratārakaṃ
nemā vidyuto bhānti kuto'yamagniḥ
tameva bhāntamanubhāti sarvaṃ
tasya bhāsā sarvamidaṃ vibhāti || 13 ||
Na tatra suuryo bhaati na chandrataarakam nemaa vidyuto bhaanti kuto'yamagnih tameva bhaantamanubhaati sarvam tasya bhaasaa sarvamidam vibhaati
वहाँ सूर्य नहीं चमकता, न चन्द्र-तारे, न बिजलियाँ — फिर यह अग्नि कहाँ! उसी के चमकने पर सब चमकता है; उसकी भा से यह सब प्रकाशित होता है।
There the sun does not shine, nor moon nor stars, nor do these lightnings shine — how then this fire! All shines only after it shines; by its light all this is lit.
ब्रह्मैवेदममृतं पुरस्ताद्ब्रह्म
पश्चाद्ब्रह्म दक्षिणतश्चोत्तरेण
अधश्चोर्ध्वं च प्रसृतं ब्रह्मैवेदं विश्वं वरिष्ठम् ॥ १४ ॥
brahmaivedamamṛtaṃ purastādbrahma
paścādbrahma dakṣiṇataścottareṇa
adhaścordhvaṃ ca prasṛtaṃ brahmaivedaṃ viśvaṃ variṣṭham || 14 ||
Brahmaivedamamritam purastaadbrahma pashchaadbrahma dakshinatashchottarena adhashchordhvam cha prasritam brahmaivedam vishvam varishtham
यह अमृत ब्रह्म ही आगे है, ब्रह्म ही पीछे, दक्षिण और उत्तर में; नीचे और ऊपर फैला हुआ — यह श्रेष्ठ विश्व ब्रह्म ही है।
This immortal Brahman is before, Brahman behind, to the south and to the north; spread below and above — this universe, most excellent, is Brahman alone.
एतादृगनुभवो यस्य स कृतार्थो नरोत्तमः
ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति ॥ १५ ॥
etādṛganubhavo yasya sa kṛtārtho narottamaḥ
brahmabhūtaḥ prasannātmā na śocati na kāṅkṣati || 15 ||
Etaadriganubhavo yasya sa kritaartho narottamah brahmabhuutah prasannaatmaa na shochati na kaankshati
जिसे ऐसा अनुभव हो, वही नरश्रेष्ठ कृतार्थ है; ब्रह्म-भूत और प्रसन्न-आत्मा होकर वह न शोक करता है, न कामना।
The best of men who has such experience has fulfilled his purpose; having become Brahman, serene in himself, he neither grieves nor desires.
द्वितीयाद्वै भयं राजंस्तदभावाद् बिभेति न
न तद्वियोगो मेऽप्यस्ति मद्वियोगोऽपि तस्य न ॥ १६ ॥
dvitīyādvai bhayaṃ rājaṃstadabhāvād bibheti na
na tadviyogo me'pyasti madviyogo'pi tasya na || 16 ||
Dvitiiyaadvai bhayam raajamstadabhaavaad bibheti na na tadviyogo me'pyasti madviyogo'pi tasya na
हे राजन्! भय दूसरे से होता है; दूसरे का अभाव होने से वह डरता नहीं। न उसका मुझसे वियोग है, न मेरा उससे।
Fear, O king, comes from a second; since for him there is no second, he does not fear. There is no parting of him from me, nor of me from him.
अहमेव स सोऽहं वै निश्चितं विद्धि पर्वत
मद्दर्शनं तु तत्र स्याद्यत्र ज्ञानी स्थितो मम ॥ १७ ॥
ahameva sa so'haṃ vai niścitaṃ viddhi parvata
maddarśanaṃ tu tatra syādyatra jñānī sthito mama || 17 ||
Ahameva sa so'ham vai nishchitam viddhi parvata maddarshanam tu tatra syaadyatra jnaanii sthito mama
मैं ही वह हूँ और वह मैं हूँ — हे पर्वत, यह निश्चित जानो। मेरा दर्शन वहीं होता है जहाँ मेरा ज्ञानी स्थित है।
I am he and he is I — know this for certain, O mountain. I am seen there where one who knows me abides.
नाहं तीर्थे न कैलासे वैकुण्ठे वा न कर्हिचित्
वसामि किन्तु मज्ज्ञानिहृदयाम्भोजमध्यमे ॥ १८ ॥
nāhaṃ tīrthe na kailāse vaikuṇṭhe vā na karhicit
vasāmi kintu majjñānihṛdayāmbhojamadhyame || 18 ||
Naaham tiirthe na kailaase vaikunthe vaa na karhichit vasaami kintu majjnaanihridayaambhojamadhyame
मैं न तीर्थ में, न कैलास में, न वैकुण्ठ में कभी रहती हूँ; किन्तु अपने ज्ञानी के हृदय-कमल के मध्य में रहती हूँ।
I do not dwell in places of pilgrimage, nor on Kailāsa, nor in Vaikuṇṭha at any time; I dwell in the heart-lotus of one who knows me.
मत्पूजाकोटिफलदं सकृन्मज्ज्ञानिनोऽर्चनम्
कुलं पवित्रं तस्यास्ति जननी कृतकृत्यका ॥ १९ ॥
matpūjākoṭiphaladaṃ sakṛnmajjñānino'rcanam
kulaṃ pavitraṃ tasyāsti jananī kṛtakṛtyakā || 19 ||
Matpuujaakotiphaladam sakrinmajjnaanino'rchanam kulam pavitram tasyaasti jananii kritakrityakaa
मेरे ज्ञानी की एक बार की पूजा करोड़ बार मेरी पूजा का फल देती है। उसका कुल पवित्र है और उसकी माता कृतकृत्य है।
One worship of a knower of mine gives the fruit of a crore of worships of me. His family is purified and his mother's life fulfilled.
विश्वम्भरा पुण्यवती चिल्लयो यस्य चेतसः
ब्रह्मज्ञानं तु यत्पृष्टं त्वया पर्वतसत्तम ॥ २० ॥
viśvambharā puṇyavatī cillayo yasya cetasaḥ
brahmajñānaṃ tu yatpṛṣṭaṃ tvayā parvatasattama || 20 ||
Vishvambharaa punyavatii chillayo yasya chetasah brahmajnaanam tu yatprishtam tvayaa parvatasattama
जिसका चित्त चिति में लीन है, उसके लिए यह पृथ्वी पुण्यवती हो जाती है। हे पर्वतश्रेष्ठ, जो ब्रह्म-ज्ञान तुमने पूछा —
The earth that bears one whose mind is dissolved in consciousness becomes holy. That knowledge of Brahman which you asked of me, O best of mountains —
कथितं तन्मया सर्वं नातो वक्तव्यमस्ति हि
इदं ज्येष्ठाय पुत्राय भक्तियुक्ताय शीलिने ॥ २१ ॥
kathitaṃ tanmayā sarvaṃ nāto vaktavyamasti hi
idaṃ jyeṣṭhāya putrāya bhaktiyuktāya śīline || 21 ||
Kathitam tanmayaa sarvam naato vaktavyamasti hi idam jyeshthaaya putraaya bhaktiyuktaaya shiiline
वह सब मैंने कह दिया; इससे अधिक कहने योग्य कुछ नहीं है। यह ज्येष्ठ पुत्र को, भक्तियुक्त और शीलवान् को —
all of it I have told; there is nothing further to be said. This is to be told to an eldest son who has devotion and good conduct —
शिष्याय च यथोक्ताय वक्तव्यं नान्यथा क्वचित्
यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ ॥ २२ ॥
śiṣyāya ca yathoktāya vaktavyaṃ nānyathā kvacit
yasya deve parā bhaktiryathā deve tathā gurau || 22 ||
Shishyaaya cha yathoktaaya vaktavyam naanyathaa kvachit yasya deve paraa bhaktiryathaa deve tathaa gurau
और यथोक्त शिष्य को ही कहना चाहिए, अन्यथा कभी नहीं। जिसकी देव में परा भक्ति है, और जैसी देव में वैसी गुरु में —
and to a disciple such as has been described, and never otherwise. He whose devotion to God is supreme, and who has for his teacher what he has for God —
तस्यैते कथिता ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः
येनोपदिष्टा विद्येयं स एव परमेश्वरः ॥ २३ ॥
tasyaite kathitā hyarthāḥ prakāśante mahātmanaḥ
yenopadiṣṭā vidyeyaṃ sa eva parameśvaraḥ || 23 ||
Tasyaite kathitaa hyarthaah prakaashante mahaatmanah yenopadishtaa vidyeyam sa eva parameshvarah
उस महात्मा के लिए ये कहे हुए अर्थ प्रकाशित हो जाते हैं। जिसने यह विद्या दी, वही परमेश्वर है।
to that great soul these truths, once told, become clear. He who has taught this knowledge is himself the supreme Lord.
यस्यायं सुकृतं कर्तुमसमर्थस्ततो ऋणी
पित्रोरप्यधिकः प्रोक्तो ब्रह्मजन्मप्रदायकः ॥ २४ ॥
yasyāyaṃ sukṛtaṃ kartumasamarthastato ṛṇī
pitrorapyadhikaḥ prokto brahmajanmapradāyakaḥ || 24 ||
Yasyaayam sukritam kartumasamarthastato rinii pitrorapyadhikah prokto brahmajanmapradaayakah
जिसके उपकार का बदला चुकाने में मनुष्य असमर्थ रहता है, वह उसका ऋणी है; ब्रह्म-जन्म देने वाला माता-पिता से भी बड़ा कहा गया है।
He whose kindness one is powerless to repay — of him one remains a debtor; the giver of birth into Brahman is said to be greater even than father and mother.
पितृजातं जन्म नष्टं नेत्थं जातं कदाचन
तस्मै न द्रुह्येदित्यादि निगमोऽप्यवदन्नग ॥ २५ ॥
pitṛjātaṃ janma naṣṭaṃ netthaṃ jātaṃ kadācana
tasmai na druhyedityādi nigamo'pyavadannaga || 25 ||
Pitrijaatam janma nashtam nettham jaatam kadaachana tasmai na druhyedityaadi nigamo'pyavadannaga
पिता से हुआ जन्म नष्ट हो जाता है, परन्तु इस प्रकार हुआ जन्म कभी नष्ट नहीं होता; "उससे द्रोह न करे" — हे पर्वत, ऐसा वेद ने भी कहा है।
The birth from a father perishes; a birth of this kind never perishes. 'Let him not be false to him' — so, O mountain, the Veda too has said.
तस्माच्छास्त्रस्य सिद्धान्तो ब्रह्मदाता गुरुः परः
शिवे रुष्टे गुरुस्त्राता गुरौ रुष्टे न शङ्करः ॥ २६ ॥
tasmācchāstrasya siddhānto brahmadātā guruḥ paraḥ
śive ruṣṭe gurustrātā gurau ruṣṭe na śaṅkaraḥ || 26 ||
Tasmaachchhaastrasya siddhaanto brahmadaataa guruh parah shive rushte gurustraataa gurau rushte na shankarah
इसलिए शास्त्र का सिद्धान्त है कि ब्रह्म देने वाला गुरु परम है। शिव के रुष्ट होने पर गुरु रक्षा करते हैं, परन्तु गुरु के रुष्ट होने पर शंकर नहीं।
Therefore the settled teaching of scripture is that the teacher who gives Brahman is supreme. If Śiva is angry the teacher saves; if the teacher is angry, Śaṅkara does not.
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन श्रीगुरुं तोषयेन्नग
कायेन मनसा वाचा सर्वदा तत्परो भवेत् ॥ २७ ॥
tasmātsarvaprayatnena śrīguruṃ toṣayennaga
kāyena manasā vācā sarvadā tatparo bhavet || 27 ||
Tasmaatsarvaprayatnena shriigurum toshayennaga kaayena manasaa vaachaa sarvadaa tatparo bhavet
इसलिए हे पर्वत, सब प्रयत्न से श्रीगुरु को प्रसन्न करे; शरीर, मन और वाणी से सदा उनके प्रति तत्पर रहे।
Therefore, O mountain, let him please the teacher by every effort; in body, mind and speech let him be devoted to him always.
अन्यथा तु कृतघ्नः स्यात्कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः
इन्द्रेणाथर्वणायोक्ता शिरश्छेदप्रतिज्ञया ॥ २८ ॥
anyathā tu kṛtaghnaḥ syātkṛtaghne nāsti niṣkṛtiḥ
indreṇātharvaṇāyoktā śiraśchedapratijñayā || 28 ||
Anyathaa tu kritaghnah syaatkritaghne naasti nishkritih indrenaatharvanaayoktaa shirashchhedapratijnayaa
अन्यथा वह कृतघ्न होगा, और कृतघ्न का कोई प्रायश्चित्त नहीं है। इन्द्र ने अथर्वण को शिर-छेद की प्रतिज्ञा के साथ यह विद्या दी थी।
Otherwise he becomes ungrateful, and for the ungrateful there is no expiation. Indra taught this to Atharvaṇa on the pledge that his head would be cut off.
अश्विभ्यां कथने तस्य शिरश्छिन्नं च वज्रिणा
अश्वीयं तच्छिरो नष्टं दृष्ट्वा वैद्यौ सुरोत्तमौ ॥ २९ ॥
aśvibhyāṃ kathane tasya śiraśchinnaṃ ca vajriṇā
aśvīyaṃ tacchiro naṣṭaṃ dṛṣṭvā vaidyau surottamau || 29 ||
Ashvibhyaam kathane tasya shirashchhinnam cha vajrinaa ashviiyam tachchhiro nashtam drishtvaa vaidyau surottamau
अश्विनीकुमारों को उसके कहने पर वज्रधारी ने उसका सिर काट दिया; तब उस घोड़े के सिर को नष्ट देखकर उन दोनों श्रेष्ठ देव-वैद्यों ने —
When he told it to the Aśvins, the wielder of the thunderbolt cut off his head; and those two best of gods, the physicians, seeing the horse's head destroyed —
पुनः संयोजितं स्वीयं ताभ्यां मुनिशिरस्तदा
इति सङ्कटसम्पाद्या ब्रह्मविद्या नगाधिप
लब्धा येन स धन्यः स्यात्कृतकृत्यश्च भूधर ॥ ३० ॥
punaḥ saṃyojitaṃ svīyaṃ tābhyāṃ muniśirastadā
iti saṅkaṭasampādyā brahmavidyā nagādhipa
labdhā yena sa dhanyaḥ syātkṛtakṛtyaśca bhūdhara || 30 ||
Punah samyojitam sviiyam taabhyaam munishirastadaa iti sankatasampaadyaa brahmavidyaa nagaadhipa labdhaa yena sa dhanyah syaatkritakrityashcha bhuudhara
मुनि का अपना सिर फिर जोड़ दिया। हे नगाधिप! इस प्रकार ब्रह्म-विद्या संकट से प्राप्त होने योग्य है। हे भूधर, जिसने इसे पा लिया वह धन्य और कृतकृत्य है।
joined back the sage's own head. Thus, O lord of mountains, the knowledge of Brahman is won only through peril; and he who has won it, O bearer of the earth, is blessed and his purpose fulfilled.
↑ All sectionsअध्यायः ७ · Chapter 7 — भक्ति की महिमा · The greatness of devotion (देवीभागवत ७.३७)
हिमालय उवाच
स्वीयां भक्तिं वदस्वाम्ब येन ज्ञानं सुखेन हि
जायेत मनुजस्यास्य मध्यमस्याविरागिणः ॥ १ ॥
himālaya uvāca
svīyāṃ bhaktiṃ vadasvāmba yena jñānaṃ sukhena hi
jāyeta manujasyāsya madhyamasyāvirāgiṇaḥ || 1 ||
Himaalaya uvaacha sviiyaam bhaktim vadasvaamba yena jnaanam sukhena hi jaayeta manujasyaasya madhyamasyaaviraaginah
हिमालय ने कहा — हे माता, अपनी भक्ति बताइए, जिससे इस मध्यम श्रेणी के, वैराग्य-रहित मनुष्य को भी सुख से ज्ञान हो जाए।
Himālaya said: Tell me, Mother, of devotion to you, by which knowledge may come easily even to a man of middling sort who has no dispassion.
देव्युवाच
मार्गास्त्रयो मे विख्याता मोक्षप्राप्तौ नगाधिप
कर्मयोगो ज्ञानयोगो भक्तियोगश्च सत्तम ॥ २ ॥
devyuvāca
mārgāstrayo me vikhyātā mokṣaprāptau nagādhipa
karmayogo jñānayogo bhaktiyogaśca sattama || 2 ||
Devyuvaacha maargaastrayo me vikhyaataa mokshapraaptau nagaadhipa karmayogo jnaanayogo bhaktiyogashcha sattama
देवी ने कहा — हे नगाधिप! मोक्ष-प्राप्ति के मेरे तीन मार्ग प्रसिद्ध हैं — कर्मयोग, ज्ञानयोग और भक्तियोग।
The Goddess said: Three paths of mine to liberation are well known, O lord of mountains — the way of works, the way of knowledge and the way of devotion.
त्रयाणामप्ययं योग्यः कर्तुं शक्योऽस्ति सर्वथा
सुलभत्वान्मानसत्वात्कायचित्ताद्यपीडनात् ॥ ३ ॥
trayāṇāmapyayaṃ yogyaḥ kartuṃ śakyo'sti sarvathā
sulabhatvānmānasatvātkāyacittādyapīḍanāt || 3 ||
Trayaanaamapyayam yogyah kartum shakyo'sti sarvathaa sulabhatvaanmaanasatvaatkaayachittaadyapiidanaat
तीनों में यह (भक्ति) सब प्रकार से करने योग्य और शक्य है — क्योंकि सुलभ है, मानसिक है, और शरीर-चित्त आदि को पीड़ा नहीं देती।
Of the three this one can be practised by anyone in every way — for it is easy, it is of the mind, and it does not torment body or thought.
गुणभेदान्मनुष्याणां सा भक्तिस्त्रिविधा मता
परपीडां समुद्दिश्य दम्भं कृत्वा पुरःसरम् ॥ ४ ॥
guṇabhedānmanuṣyāṇāṃ sā bhaktistrividhā matā
parapīḍāṃ samuddiśya dambhaṃ kṛtvā puraḥsaram || 4 ||
Gunabhedaanmanushyaanaam saa bhaktistrividhaa mataa parapiidaam samuddishya dambham kritvaa purahsaram
मनुष्यों के गुण-भेद से वह भक्ति तीन प्रकार की मानी गई है। दूसरे को पीड़ा देने के उद्देश्य से, दम्भ को आगे रखकर —
By difference of quality in men that devotion is held to be of three kinds. He who, meaning to hurt another, puts hypocrisy first,
मात्सर्यक्रोधयुक्तो यस्तस्य भक्तिस्तु तामसी
परपीडादिरहितः स्वकल्याणार्थमेव च ॥ ५ ॥
mātsaryakrodhayukto yastasya bhaktistu tāmasī
parapīḍādirahitaḥ svakalyāṇārthameva ca || 5 ||
Maatsaryakrodhayukto yastasya bhaktistu taamasii parapiidaadirahitah svakalyaanaarthameva cha
जो मात्सर्य और क्रोध से युक्त है — उसकी भक्ति तामसी है। जो दूसरों को पीड़ा देने आदि से रहित है और अपने कल्याण के लिए ही —
and is full of envy and anger — his devotion is of darkness. He who is free of harming others and acts only for his own good,
नित्यं सकामो हृदयं यशोऽर्थी भोगलोलुपः
तत्तत्फलसमावाप्त्यै मामुपास्तेऽतिभक्तितः ॥ ६ ॥
nityaṃ sakāmo hṛdayaṃ yaśo'rthī bhogalolupaḥ
tattatphalasamāvāptyai māmupāste'tibhaktitaḥ || 6 ||
Nityam sakaamo hridayam yasho'rthii bhogalolupah tattatphalasamaavaaptyai maamupaaste'tibhaktitah
सदा सकाम, यश चाहने वाला, भोगों का लोभी — उन-उन फलों की प्राप्ति के लिए अत्यन्त भक्ति से मेरी उपासना करता है,
yet is always full of desire, seeking fame and greedy for enjoyments, and worships me with great devotion to gain those fruits,
भेदबुद्ध्या तु मां स्वस्मादन्यां जानाति पामरः
तस्य भक्तिः समाख्याता नगाधिप तु राजसी ॥ ७ ॥
bhedabuddhyā tu māṃ svasmādanyāṃ jānāti pāmaraḥ
tasya bhaktiḥ samākhyātā nagādhipa tu rājasī || 7 ||
Bhedabuddhyaa tu maam svasmaadanyaam jaanaati paamarah tasya bhaktih samaakhyaataa nagaadhipa tu raajasii
और भेद-बुद्धि से मुझे अपने से अन्य जानता है — हे नगाधिप, उस साधारण जन की भक्ति राजसी कही गई है।
and who in his ignorance thinks me other than himself — that common man's devotion, O lord of mountains, is called of passion.
परमेशार्पणं कर्म पापसङ्क्षालनाय च
वेदोक्तत्वादवश्यं तत्कर्तव्यं तु मयानिशम् ॥ ८ ॥
parameśārpaṇaṃ karma pāpasaṅkṣālanāya ca
vedoktatvādavaśyaṃ tatkartavyaṃ tu mayāniśam || 8 ||
Parameshaarpanam karma paapasankshaalanaaya cha vedoktatvaadavashyam tatkartavyam tu mayaanisham
परमेश्वर को कर्म अर्पित करना, पाप धोने के लिए, और वेद में कहे होने से वह अवश्य करना है — ऐसा मानकर —
'Works are to be offered to the supreme Lord, and for the washing away of sin; since the Veda enjoins them they must be done' — so thinking,
इति निश्चितबुद्धिस्तु भेदबुद्धिमुपाश्रितः
करोति प्रीतये कर्म भक्तिः सा नग सत्त्विकी ॥ ९ ॥
iti niścitabuddhistu bhedabuddhimupāśritaḥ
karoti prītaye karma bhaktiḥ sā naga sattvikī || 9 ||
Iti nishchitabuddhistu bhedabuddhimupaashritah karoti priitaye karma bhaktih saa naga sattvikii
निश्चित बुद्धि वाला, फिर भी भेद-बुद्धि का आश्रय लेकर, मेरी प्रीति के लिए कर्म करता है — हे पर्वत, वह भक्ति सात्त्विकी है।
a man of settled mind, still resting on the sense of difference, performs works for my pleasure — that devotion, O mountain, is of purity.
परभक्तेः प्रापिकेयं भेदबुद्ध्यवलम्बनात्
पूर्वप्रोक्ते ह्युभे भक्ती न परप्रापिके मते ॥ १० ॥
parabhakteḥ prāpikeyaṃ bhedabuddhyavalambanāt
pūrvaprokte hyubhe bhaktī na paraprāpike mate || 10 ||
Parabhakteh praapikeyam bhedabuddhyavalambanaat puurvaprokte hyubhe bhaktii na parapraapike mate
भेद-बुद्धि का आश्रय होने पर भी यह परा भक्ति तक पहुँचाने वाली है; पहले कही गई दोनों भक्तियाँ परा तक पहुँचाने वाली नहीं मानी गईं।
Though it rests on the sense of difference, this one leads to supreme devotion; the two described before are not held to lead there.
अधुना परभक्तिं तु प्रोच्यमानां निबोध मे
मद्गुणश्रवणं नित्यं मम नामानुकीर्तनम् ॥ ११ ॥
adhunā parabhaktiṃ tu procyamānāṃ nibodha me
madguṇaśravaṇaṃ nityaṃ mama nāmānukīrtanam || 11 ||
Adhunaa parabhaktim tu prochyamaanaam nibodha me madgunashravanam nityam mama naamaanukiirtanam
अब जो परा भक्ति कही जा रही है, उसे मुझसे सुनो — मेरे गुणों का नित्य श्रवण, मेरे नाम का कीर्तन;
Now hear from me of supreme devotion as I declare it: hearing of my qualities daily, and singing my names;
कल्याणगुणरत्नानामाकरायां मयि स्थिरम्
चेतसो वर्तनं चैव तैलधारासमं सदा ॥ १२ ॥
kalyāṇaguṇaratnānāmākarāyāṃ mayi sthiram
cetaso vartanaṃ caiva tailadhārāsamaṃ sadā || 12 ||
Kalyaanagunaratnaanaamaakaraayaam mayi sthiram chetaso vartanam chaiva tailadhaaraasamam sadaa
कल्याणकारी गुण-रत्नों की खान मुझ में चित्त का स्थिर रहना — सदा तेल की धारा की तरह अखण्ड;
the mind resting steadily on me, the mine of the jewels of every auspicious quality — always unbroken, like a thread of oil;
हेतुस्तु तत्र को वापि न कदाचिद्भवेदपि
सामीप्यसार्ष्टिसायुज्यसालोक्यानां न चैषणा ॥ १३ ॥
hetustu tatra ko vāpi na kadācidbhavedapi
sāmīpyasārṣṭisāyujyasālokyānāṃ na caiṣaṇā || 13 ||
Hetustu tatra ko vaapi na kadaachidbhavedapi saamiipyasaarshtisaayujyasaalokyaanaam na chaishanaa
और उसमें कोई हेतु कभी न हो; सामीप्य, सार्ष्टि, सायुज्य और सालोक्य की भी इच्छा न हो;
and in that there is never any motive at all; there is no longing even for nearness to me, for equal power, for union or for my world;
मत्सेवातोऽधिकं किञ्चिन्नैव जानाति कर्हिचित्
सेव्यसेवकताभावात्तत्र मोक्षं न वाञ्छति ॥ १४ ॥
matsevāto'dhikaṃ kiñcinnaiva jānāti karhicit
sevyasevakatābhāvāttatra mokṣaṃ na vāñchati || 14 ||
Matsevaato'dhikam kinchinnaiva jaanaati karhichit sevyasevakataabhaavaattatra moksham na vaanchhati
मेरी सेवा से बढ़कर वह कभी कुछ नहीं जानता; सेव्य-सेवक भाव के कारण वह वहाँ मोक्ष भी नहीं चाहता।
he knows nothing higher than service of me at any time; and because the relation of served and servant is dear to him, he does not even wish for release.
परानुरक्त्या मामेव चिन्तयेद्यो ह्यतन्द्रितः
स्वाभेदेनैव मां नित्यं जानाति न विभेदतः ॥ १५ ॥
parānuraktyā māmeva cintayedyo hyatandritaḥ
svābhedenaiva māṃ nityaṃ jānāti na vibhedataḥ || 15 ||
Paraanuraktyaa maameva chintayedyo hyatandritah svaabhedenaiva maam nityam jaanaati na vibhedatah
जो आलस्य छोड़कर परम अनुराग से मुझ ही का चिन्तन करता है, और अपने अभेद से ही मुझे नित्य जानता है, भेद से नहीं;
He who, unslackening, thinks of me alone with the highest love, and knows me always as not different from himself, not as other;
मद्रूपत्वेन जीवानां चिन्तनं कुरुते तु यः
यथा स्वस्यात्मनि प्रीतिस्तथैव च परात्मनि ॥ १६ ॥
madrūpatvena jīvānāṃ cintanaṃ kurute tu yaḥ
yathā svasyātmani prītistathaiva ca parātmani || 16 ||
Madruupatvena jiivaanaam chintanam kurute tu yah yathaa svasyaatmani priitistathaiva cha paraatmani
जो जीवों का चिन्तन मेरे रूप के रूप में करता है; जैसी अपने आत्मा में प्रीति है, वैसी ही दूसरे के आत्मा में;
who thinks of living beings as forms of me; who has for the self of another the same love he has for his own;
चैतन्यस्य समानत्वान्न भेदं कुरुते तु यः
सर्वत्र वर्तमानानां सर्वरूपां च सर्वदा ॥ १७ ॥
caitanyasya samānatvānna bhedaṃ kurute tu yaḥ
sarvatra vartamānānāṃ sarvarūpāṃ ca sarvadā || 17 ||
Chaitanyasya samaanatvaanna bhedam kurute tu yah sarvatra vartamaanaanaam sarvaruupaam cha sarvadaa
जो चैतन्य की समानता के कारण भेद नहीं करता; सर्वत्र विद्यमान, सब रूपों वाली मुझे सदा —
who, because consciousness is the same in all, makes no difference; and who to me, present everywhere and in every form, always —
नमते यजते चैवाप्याचाण्डालान्तमीश्वर
न कुत्रापि द्रोहबुद्धिं कुरुते भेदवर्जनात् ॥ १८ ॥
namate yajate caivāpyācāṇḍālāntamīśvara
na kutrāpi drohabuddhiṃ kurute bhedavarjanāt || 18 ||
Namate yajate chaivaapyaachaandaalaantamiishvara na kutraapi drohabuddhim kurute bhedavarjanaat
हे ईश्वर, चाण्डाल तक को नमस्कार और पूजन करता है; भेद छोड़ देने से कहीं भी द्रोह-बुद्धि नहीं करता;
bows and offers worship, down to the outcaste, O lord; and who, having given up difference, bears ill will to none;
मत्स्थानदर्शने श्रद्धा मद्भक्तदर्शने तथा
मच्छास्त्रश्रवणे श्रद्धा मन्त्रतन्त्रादिषु प्रभो ॥ १९ ॥
matsthānadarśane śraddhā madbhaktadarśane tathā
macchāstraśravaṇe śraddhā mantratantrādiṣu prabho || 19 ||
Matsthaanadarshane shraddhaa madbhaktadarshane tathaa machchhaastrashravane shraddhaa mantratantraadishu prabho
हे प्रभो, मेरे स्थानों के दर्शन में श्रद्धा, मेरे भक्तों के दर्शन में श्रद्धा, मेरे शास्त्र के श्रवण में और मन्त्र-तन्त्र आदि में श्रद्धा;
who has faith in seeing my holy places, faith in seeing my devotees, faith in hearing my scripture and in my mantras and rites, O lord;
मायि प्रेमाकुलमती रोमाञ्चिततनुः सदा
प्रेमाश्रुजलपूर्णाक्षः कण्ठगद्गदनिस्वनः ॥ २० ॥
māyi premākulamatī romāñcitatanuḥ sadā
premāśrujalapūrṇākṣaḥ kaṇṭhagadgadanisvanaḥ || 20 ||
Maayi premaakulamatii romaanchitatanuh sadaa premaashrujalapuurnaakshah kanthagadgadanisvanah
मुझ में प्रेम से व्याकुल मन, सदा रोमांचित शरीर, प्रेम के आँसुओं से भरी आँखें, कण्ठ में गद्गद स्वर;
whose mind is overcome with love for me, whose body thrills, whose eyes are full of tears of love and whose throat is choked;
अनन्येनैव भावेन पूजयेद्यो नगाधिप
मामीश्वरीं जगद्योनिं सर्वकारणकारणम् ॥ २१ ॥
ananyenaiva bhāvena pūjayedyo nagādhipa
māmīśvarīṃ jagadyoniṃ sarvakāraṇakāraṇam || 21 ||
Ananyenaiva bhaavena puujayedyo nagaadhipa maamiishvariim jagadyonim sarvakaaranakaaranam
हे नगाधिप, जो अनन्य भाव से ही मुझ ईश्वरी, जगत् की योनि, सब कारणों के कारण की पूजा करता है;
who worships me with a heart turned nowhere else, O lord of mountains — me, the Ruler, the womb of the world, the cause of every cause;
व्रतानि मम दिव्यानि नित्यनैमित्तिकान्यपि
नित्यं यः कुरुते भक्त्या वित्तशाठ्यविवर्जितः ॥ २२ ॥
vratāni mama divyāni nityanaimittikānyapi
nityaṃ yaḥ kurute bhaktyā vittaśāṭhyavivarjitaḥ || 22 ||
Vrataani mama divyaani nityanaimittikaanyapi nityam yah kurute bhaktyaa vittashaathyavivarjitah
जो धन के लोभ से रहित होकर मेरे दिव्य नित्य और नैमित्तिक व्रतों को नित्य भक्ति से करता है;
who, free of stinginess with his wealth, keeps my divine observances, the regular and the occasional, daily and with devotion;
मदुत्सवदिदृक्षा च मदुत्सवकृतिस्तथा
जायते यस्य नियतं स्वभावादेव भूधर ॥ २३ ॥
madutsavadidṛkṣā ca madutsavakṛtistathā
jāyate yasya niyataṃ svabhāvādeva bhūdhara || 23 ||
Madutsavadidrikshaa cha madutsavakritistathaa jaayate yasya niyatam svabhaavaadeva bhuudhara
हे भूधर, जिसे मेरे उत्सव देखने की और उत्सव करने की इच्छा स्वभाव से ही नियत रूप से होती है;
in whom, O bearer of the earth, the wish to see my festivals and to hold them arises of its own nature and without fail;
उच्चैर्गायंश्च नामानि ममैव खलु नृत्यति
अहङ्कारादिरहितो देहतादात्म्यवर्जितः ॥ २४ ॥
uccairgāyaṃśca nāmāni mamaiva khalu nṛtyati
ahaṅkārādirahito dehatādātmyavarjitaḥ || 24 ||
Uchchairgaayamshcha naamaani mamaiva khalu nrityati ahankaaraadirahito dehataadaatmyavarjitah
जो ऊँचे स्वर से मेरे ही नाम गाता हुआ नाचता है, अहंकार आदि से रहित और देह के तादात्म्य से मुक्त;
who sings my names aloud and dances, free of pride and free of identifying himself with the body;
प्रारब्धेन यथा यच्च क्रियते तत्तथा भवेत्
न मे चिन्तास्ति तत्रापि देहसंरक्षणादिषु ॥ २५ ॥
prārabdhena yathā yacca kriyate tattathā bhavet
na me cintāsti tatrāpi dehasaṃrakṣaṇādiṣu || 25 ||
Praarabdhena yathaa yachcha kriyate tattathaa bhavet na me chintaasti tatraapi dehasamrakshanaadishu
प्रारब्ध से जो जैसा किया जाता है, वह वैसा ही होगा — देह की रक्षा आदि में भी मुझे कोई चिन्ता नहीं;
who thinks, 'whatever is done by my past deeds will be as it will be', and has no anxiety even about keeping his body;
इति भक्तिस्तु या प्रोक्ता परभक्तिस्तु सा स्मृता
यस्यां देव्यतिरिक्तं तु न किञ्चिदपि भाव्यते ॥ २६ ॥
iti bhaktistu yā proktā parabhaktistu sā smṛtā
yasyāṃ devyatiriktaṃ tu na kiñcidapi bhāvyate || 26 ||
Iti bhaktistu yaa proktaa parabhaktistu saa smritaa yasyaam devyatiriktam tu na kinchidapi bhaavyate
इस प्रकार जो भक्ति कही गई, वही परा भक्ति मानी गई है, जिसमें देवी से अतिरिक्त कुछ भी भावित नहीं होता।
the devotion thus described is held to be supreme devotion, in which nothing whatever is thought of apart from the Goddess.
इत्थं जाता परा भक्तिर्यस्य भूधर तत्त्वतः
तदैव तस्य चिन्मात्रे मद्रूपे विलयो भवेत् ॥ २७ ॥
itthaṃ jātā parā bhaktiryasya bhūdhara tattvataḥ
tadaiva tasya cinmātre madrūpe vilayo bhavet || 27 ||
Ittham jaataa paraa bhaktiryasya bhuudhara tattvatah tadaiva tasya chinmaatre madruupe vilayo bhavet
हे भूधर! जिसे यथार्थ में इस प्रकार परा भक्ति उत्पन्न हो जाती है, उसका तत्काल ही चिन्मात्र मेरे रूप में विलय हो जाता है।
He in whom supreme devotion has thus truly arisen, O bearer of the earth, is that very moment dissolved in me, who am pure consciousness.
भक्तेस्तु या परा काष्ठा सैव ज्ञानं प्रकीर्तितम्
वैराग्यस्य च सीमा सा ज्ञाने तदुभयं यतः ॥ २८ ॥
bhaktestu yā parā kāṣṭhā saiva jñānaṃ prakīrtitam
vairāgyasya ca sīmā sā jñāne tadubhayaṃ yataḥ || 28 ||
Bhaktestu yaa paraa kaashthaa saiva jnaanam prakiirtitam vairaagyasya cha siimaa saa jnaane tadubhayam yatah
भक्ति की जो परम काष्ठा है, उसे ही ज्ञान कहा गया है; वही वैराग्य की भी सीमा है, क्योंकि ज्ञान में वे दोनों हैं।
That highest reach of devotion is itself called knowledge; it is also the limit of dispassion, for in knowledge both of these are contained.
भक्तौ कृतायां यस्यापि प्रारब्धवशतो नग
न जायते मम ज्ञानं मणिद्वीपं स गच्छति ॥ २९ ॥
bhaktau kṛtāyāṃ yasyāpi prārabdhavaśato naga
na jāyate mama jñānaṃ maṇidvīpaṃ sa gacchati || 29 ||
Bhaktau kritaayaam yasyaapi praarabdhavashato naga na jaayate mama jnaanam manidviipam sa gachchhati
हे पर्वत! भक्ति करने पर भी जिसे प्रारब्ध के वश मेरा ज्ञान नहीं होता, वह मणिद्वीप को जाता है।
He who, though he has practised devotion, does not by reason of his past deeds attain knowledge of me, goes to the Isle of Gems.
तत्र गत्वाखिलान्भोगाननिच्छन्नपि चर्च्छति
तदन्ते मम चिद्रूपज्ञानं सम्यग्भवेन्नग ॥ ३० ॥
tatra gatvākhilānbhogānanicchannapi carcchati
tadante mama cidrūpajñānaṃ samyagbhavennaga || 30 ||
Tatra gatvaakhilaanbhogaananichchhannapi charchchhati tadante mama chidruupajnaanam samyagbhavennaga
वहाँ जाकर वह न चाहते हुए भी सब भोग पाता है; हे पर्वत, उसके अन्त में मुझ चिद्रूप का सम्यक् ज्ञान हो जाता है।
Going there he obtains all enjoyments even without wishing them; and at the end of that, O mountain, right knowledge of me as consciousness arises.
तेन मुक्तः सदैव स्याज्ज्ञानान्मुक्तिर्न चान्यथा
इहैव यस्य ज्ञानं स्याद्धृद्गतप्रत्यगात्मनः ॥ ३१ ॥
tena muktaḥ sadaiva syājjñānānmuktirna cānyathā
ihaiva yasya jñānaṃ syāddhṛdgatapratyagātmanaḥ || 31 ||
Tena muktah sadaiva syaajjnaanaanmuktirna chaanyathaa ihaiva yasya jnaanam syaaddhridgatapratyagaatmanah
उससे वह सदा के लिए मुक्त हो जाता है; ज्ञान से ही मुक्ति है, अन्यथा नहीं। जिसे यहीं हृदय-स्थित प्रत्यगात्मा का ज्ञान हो जाए —
By that he is liberated for ever; liberation is by knowledge and not otherwise. He who here and now knows the inmost Self seated in the heart —
मम संवित्परतनोस्तस्य प्राणा व्रजन्ति न
ब्रह्मैव संस्तदाप्नोति ब्रह्मैव ब्रह्म वेद यः ॥ ३२ ॥
mama saṃvitparatanostasya prāṇā vrajanti na
brahmaiva saṃstadāpnoti brahmaiva brahma veda yaḥ || 32 ||
Mama samvitparatanostasya praanaa vrajanti na brahmaiva samstadaapnoti brahmaiva brahma veda yah
उस परम संवित्-स्वरूप मुझ में स्थित के प्राण नहीं जाते; वह ब्रह्म ही होकर ब्रह्म को प्राप्त करता है — जो ब्रह्म को जानता है, वह ब्रह्म ही है।
his breaths do not depart, for he rests in me whose body is supreme awareness; having become Brahman he attains Brahman — he who knows Brahman is Brahman.
कण्ठचामीकरसममज्ञानात्तु तिरोहितम्
ज्ञानादज्ञाननाशेन लब्धमेव हि लभ्यते ॥ ३३ ॥
kaṇṭhacāmīkarasamamajñānāttu tirohitam
jñānādajñānanāśena labdhameva hi labhyate || 33 ||
Kanthachaamiikarasamamajnaanaattu tirohitam jnaanaadajnaananaashena labdhameva hi labhyate
गले में पड़े सोने की तरह वह अज्ञान से ढका हुआ था; ज्ञान से अज्ञान के नाश होने पर जो प्राप्त ही था, वही प्राप्त होता है।
Like gold hanging at one's own throat it was hidden by ignorance; when knowledge destroys ignorance, what was already attained is attained.
विदिताविदितादन्यन्नगोत्तम वपुर्मम
यथादर्शे तथात्मनि यथा जले तथा पितृलोके ॥ ३४ ॥
viditāviditādanyannagottama vapurmama
yathādarśe tathātmani yathā jale tathā pitṛloke || 34 ||
Viditaaviditaadanyannagottama vapurmama yathaadarshe tathaatmani yathaa jale tathaa pitriloke
हे नगोत्तम! मेरा स्वरूप ज्ञात और अज्ञात से अन्य है। जैसा दर्पण में, वैसा आत्मा में; जैसा जल में, वैसा पितृलोक में;
My form, O best of mountains, is other than the known and the unknown. As in a mirror, so in the Self; as in water, so in the world of the fathers;
छायातपौ यथा स्वच्छौ विविक्तौ तद्वदेव हि
मम लोके भवेज्ज्ञानं द्वैतभावविवर्जितम् ॥ ३५ ॥
chāyātapau yathā svacchau viviktau tadvadeva hi
mama loke bhavejjñānaṃ dvaitabhāvavivarjitam || 35 ||
Chhaayaatapau yathaa svachchhau viviktau tadvadeva hi mama loke bhavejjnaanam dvaitabhaavavivarjitam
और जैसे छाया और धूप स्वच्छ रूप से पृथक् दिखते हैं, वैसे ही मेरे लोक में द्वैत-भाव से रहित ज्ञान होता है।
and as light and shade are seen clear and distinct, so in my world knowledge arises free of all duality.
यस्तु वैराग्यवानेव ज्ञानहीनो म्रियेत चेत्
ब्रह्मलोके वसेन्नित्यं यावत्कल्पं ततः परम् ॥ ३६ ॥
yastu vairāgyavāneva jñānahīno mriyeta cet
brahmaloke vasennityaṃ yāvatkalpaṃ tataḥ param || 36 ||
Yastu vairaagyavaaneva jnaanahiino mriyeta chet brahmaloke vasennityam yaavatkalpam tatah param
जो केवल वैरागी है परन्तु ज्ञान-रहित मर जाए, वह कल्प के अन्त तक ब्रह्मलोक में रहता है; उसके बाद —
He who has dispassion only, but dies without knowledge, dwells in the world of Brahmā to the end of the aeon; and after that —
शुचीनां श्रीमतां गेहे भवेत्तस्य जनिः पुनः
करोति साधनं पश्चात्ततो ज्ञानं हि जायते ॥ ३७ ॥
śucīnāṃ śrīmatāṃ gehe bhavettasya janiḥ punaḥ
karoti sādhanaṃ paścāttato jñānaṃ hi jāyate || 37 ||
Shuchiinaam shriimataam gehe bhavettasya janih punah karoti saadhanam pashchaattato jnaanam hi jaayate
उसका जन्म पवित्र और श्रीमान् के घर में फिर होता है; तब वह साधन करता है और उससे ज्ञान होता है।
he is born again in the house of the pure and the prosperous; then he practises, and from that knowledge comes.
अनेकजन्मभी राजञ्ज्ञानं स्यान्नैकजन्मना
ततः सर्वप्रयत्नेन ज्ञानार्थं यत्नमाश्रयेत् ॥ ३८ ॥
anekajanmabhī rājañjñānaṃ syānnaikajanmanā
tataḥ sarvaprayatnena jñānārthaṃ yatnamāśrayet || 38 ||
Anekajanmabhii raajanjnaanam syaannaikajanmanaa tatah sarvaprayatnena jnaanaartham yatnamaashrayet
हे राजन्! ज्ञान अनेक जन्मों से होता है, एक जन्म से नहीं। इसलिए सब प्रयत्न से ज्ञान के लिए यत्न करना चाहिए।
Knowledge comes, O king, through many births, not through one. Therefore one should strive for knowledge with every effort.
नोचेन्महान् विनाशः स्याज्जन्मैतद्दुर्लभं पुनः
तत्रापि प्रथमे वर्णे वेदप्राप्तिश्च दुर्लभा ॥ ३९ ॥
nocenmahān vināśaḥ syājjanmaitaddurlabhaṃ punaḥ
tatrāpi prathame varṇe vedaprāptiśca durlabhā || 39 ||
Nochenmahaan vinaashah syaajjanmaitaddurlabham punah tatraapi prathame varne vedapraaptishcha durlabhaa
अन्यथा महान् विनाश होगा, और यह जन्म फिर दुर्लभ है; उसमें भी प्रथम वर्ण में जन्म और वेद की प्राप्ति दुर्लभ है।
Otherwise there is great loss, for such a birth is hard to get again; and even in it, birth in the first class and the gaining of the Veda are hard.
शमादिषट्कसम्पत्तिर्योगसिद्धिस्तथैव च
तथोत्तमगुरुप्राप्तिः सर्वमेवात्र दुर्लभम् ॥ ४० ॥
śamādiṣaṭkasampattiryogasiddhistathaiva ca
tathottamaguruprāptiḥ sarvamevātra durlabham || 40 ||
Shamaadishatkasampattiryogasiddhistathaiva cha tathottamagurupraaptih sarvamevaatra durlabham
शम आदि छह सम्पत्तियाँ, योग की सिद्धि, और उत्तम गुरु की प्राप्ति — यहाँ सब कुछ दुर्लभ ही है।
The six treasures beginning with calm, success in yoga, and the finding of a good teacher — here everything is hard to get.
तथेन्द्रियाणां पटुता संस्कृतत्वं तनोस्तथा
अनेकजन्मपुण्यैस्तु मोक्षेच्छा जायते ततः ॥ ४१ ॥
tathendriyāṇāṃ paṭutā saṃskṛtatvaṃ tanostathā
anekajanmapuṇyaistu mokṣecchā jāyate tataḥ || 41 ||
Tathendriyaanaam patutaa samskritatvam tanostathaa anekajanmapunyaistu mokshechchhaa jaayate tatah
इसी प्रकार इन्द्रियों की पटुता और शरीर का संस्कार भी; अनेक जन्मों के पुण्यों से ही मोक्ष की इच्छा उत्पन्न होती है।
So too keenness of the senses and a body well prepared; and only through the merit of many births does the wish for release arise.
साधने सफलेऽप्येवं जायमानेऽपि यो नरः
ज्ञानार्थं नैव यतते तस्य जन्म निरर्थकम् ॥ ४२ ॥
sādhane saphale'pyevaṃ jāyamāne'pi yo naraḥ
jñānārthaṃ naiva yatate tasya janma nirarthakam || 42 ||
Saadhane saphale'pyevam jaayamaane'pi yo narah jnaanaartham naiva yatate tasya janma nirarthakam
इस प्रकार साधन सफल होते हुए भी जो मनुष्य ज्ञान के लिए यत्न नहीं करता, उसका जन्म व्यर्थ है।
Though the means thus come to hand, the birth of the man who does not strive for knowledge is in vain.
तस्माद्राजन्यथाशक्त्या ज्ञानार्थं यत्नमाश्रयेत्
पदे पदेऽश्वमेधस्य फलमाप्नोति निश्चितम् ॥ ४३ ॥
tasmādrājanyathāśaktyā jñānārthaṃ yatnamāśrayet
pade pade'śvamedhasya phalamāpnoti niścitam || 43 ||
Tasmaadraajanyathaashaktyaa jnaanaartham yatnamaashrayet pade pade'shvamedhasya phalamaapnoti nishchitam
इसलिए हे राजन्, यथाशक्ति ज्ञान के लिए यत्न करे; पद-पद पर वह निश्चित रूप से अश्वमेध का फल पाता है।
Therefore, O king, let him strive for knowledge as he is able; at every step he surely gains the fruit of a horse-sacrifice.
घृतमिव पयसि निगूढं
भूते भूते च वसति विज्ञानम्
सततं मन्थयितव्यं
मनसा मन्थानभूतेन ॥ ४४ ॥
ghṛtamiva payasi nigūḍhaṃ
bhūte bhūte ca vasati vijñānam
satataṃ manthayitavyaṃ
manasā manthānabhūtena || 44 ||
Ghritamiva payasi niguudham bhuute bhuute cha vasati vijnaanam satatam manthayitavyam manasaa manthaanabhuutena
जैसे दूध में घी छिपा रहता है, वैसे ही प्रत्येक प्राणी में विज्ञान बसता है; मन को मथानी बनाकर उसे निरन्तर मथना चाहिए।
As butter lies hidden in milk, so knowledge dwells in every being; with the mind for a churning stick it must be churned without ceasing.
ज्ञानं लब्ध्वा कृतार्थः स्यादिति वेदान्तडिण्डिमः
सर्वमुक्तं समासेन किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ ४५ ॥
jñānaṃ labdhvā kṛtārthaḥ syāditi vedāntaḍiṇḍimaḥ
sarvamuktaṃ samāsena kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi || 45 ||
Jnaanam labdhvaa kritaarthah syaaditi vedaantadindimah sarvamuktam samaasena kim bhuuyah shrotumichchhasi
"ज्ञान पाकर मनुष्य कृतार्थ हो जाता है" — यही वेदान्त का डंका है। सब संक्षेप में कहा गया; अब और क्या सुनना चाहते हो?
'Having won knowledge a man's purpose is fulfilled' — this is the drumbeat of Vedānta. All has been told in brief; what more do you wish to hear?
↑ All sectionsअध्यायः ८ · Chapter 8 — देवी के स्थान, व्रत और उत्सव · Her holy places, observances and festivals (देवीभागवत ७.३८)
हिमालय उवाच
कति स्थानानि देवेशि द्रष्टव्यानि महीतले
मुख्यानि च पवित्राणि देवीप्रियतमानि च ॥ १ ॥
himālaya uvāca
kati sthānāni deveśi draṣṭavyāni mahītale
mukhyāni ca pavitrāṇi devīpriyatamāni ca || 1 ||
Himaalaya uvaacha kati sthaanaani deveshi drashtavyaani mahiitale mukhyaani cha pavitraani deviipriyatamaani cha
हिमालय ने कहा — हे देवेशि! पृथ्वी पर कितने स्थान दर्शन योग्य हैं, कौन मुख्य और पवित्र हैं, और देवी को सबसे प्रिय हैं?
Himālaya said: O Queen of the gods, how many places on earth are worth seeing, which are chief and holy, and which are dearest to the Goddess?
व्रतान्यपि तथा यानि तुष्टिदान्युत्सवा अपि
तत्सर्वं वद मे मातः कृतकृत्यो यतो नरः ॥ २ ॥
vratānyapi tathā yāni tuṣṭidānyutsavā api
tatsarvaṃ vada me mātaḥ kṛtakṛtyo yato naraḥ || 2 ||
Vrataanyapi tathaa yaani tushtidaanyutsavaa api tatsarvam vada me maatah kritakrityo yato narah
और कौन व्रत तथा उत्सव तुष्टि देने वाले हैं? हे माता, वह सब मुझे बताइए, जिससे मनुष्य कृतकृत्य हो जाए।
And which observances and festivals give you pleasure? Tell me all that, Mother, so that a man's purpose may be fulfilled.
श्रीदेव्युवाच
सर्वं दृश्यं मम स्थानं सर्वे काला व्रतात्मकाः
उत्सवाः सर्वकालेषु यतोऽहं सर्वरूपिणी ॥ ३ ॥
śrīdevyuvāca
sarvaṃ dṛśyaṃ mama sthānaṃ sarve kālā vratātmakāḥ
utsavāḥ sarvakāleṣu yato'haṃ sarvarūpiṇī || 3 ||
Shriidevyuvaacha sarvam drishyam mama sthaanam sarve kaalaa vrataatmakaah utsavaah sarvakaaleshu yato'ham sarvaruupinii
श्रीदेवी ने कहा — जो कुछ दिखाई देता है वह सब मेरा स्थान है; सब काल व्रत-रूप हैं; सब समय उत्सव हैं — क्योंकि मैं सर्वरूपिणी हूँ।
The Goddess said: All that is seen is my place; all times are times of observance; festivals are at every season — for I am in every form.
तथापि भक्तवात्सल्यात्किञ्चित्किञ्चिदथोच्यते
शृणुष्वावहितो भूत्वा नगराज वचो मम ॥ ४ ॥
tathāpi bhaktavātsalyātkiñcitkiñcidathocyate
śṛṇuṣvāvahito bhūtvā nagarāja vaco mama || 4 ||
Tathaapi bhaktavaatsalyaatkinchitkinchidathochyate shrinushvaavahito bhuutvaa nagaraaja vacho mama
फिर भी भक्तवत्सलता से थोड़ा-थोड़ा कहा जाता है। हे नगराज, ध्यान देकर मेरी बात सुनो।
Yet out of love for my devotees a little is told. Listen attentively, O king of mountains, to my words.
कोलापुरं महास्थानं यत्र लक्ष्मीः सदा स्थिता
मातुः पुरं द्वितीयं च रेणुकाधिष्ठितं परम् ॥ ५ ॥
kolāpuraṃ mahāsthānaṃ yatra lakṣmīḥ sadā sthitā
mātuḥ puraṃ dvitīyaṃ ca reṇukādhiṣṭhitaṃ param || 5 ||
Kolaapuram mahaasthaanam yatra lakshmiih sadaa sthitaa maatuh puram dvitiiyam cha renukaadhishthitam param
कोलापुर महास्थान है, जहाँ लक्ष्मी सदा स्थित हैं; दूसरा मातृपुर है, जो रेणुका से अधिष्ठित परम स्थान है।
Kolhāpur is a great seat, where Lakṣmī ever abides; the second is Mātṛpura, the supreme seat where Reṇukā dwells.
तुलजापुरं तृतीयं स्यात्सप्तशृङ्गं तथैव च
हिङ्गुलाया महास्थानं ज्वालामुख्यास्तथैव च ॥ ६ ॥
tulajāpuraṃ tṛtīyaṃ syātsaptaśṛṅgaṃ tathaiva ca
hiṅgulāyā mahāsthānaṃ jvālāmukhyāstathaiva ca || 6 ||
Tulajaapuram tritiiyam syaatsaptashringam tathaiva cha hingulaayaa mahaasthaanam jvaalaamukhyaastathaiva cha
तीसरा तुलजापुर है, और वैसे ही सप्तशृंग; हिंगुला का महास्थान और ज्वालामुखी का भी।
The third is Tuljāpur, and likewise Saptaśṛṅga; the great seat of Hiṅgulā, and that of Jvālāmukhī too.
शाकम्भर्याः परं स्थानं भ्रामर्याः स्थानमुत्तमम्
श्रीरक्तदन्तिकास्थानं दुर्गास्थानं तथैव च ॥ ७ ॥
śākambharyāḥ paraṃ sthānaṃ bhrāmaryāḥ sthānamuttamam
śrīraktadantikāsthānaṃ durgāsthānaṃ tathaiva ca || 7 ||
Shaakambharyaah param sthaanam bhraamaryaah sthaanamuttamam shriiraktadantikaasthaanam durgaasthaanam tathaiva cha
शाकम्भरी का परम स्थान, भ्रामरी का उत्तम स्थान, श्री रक्तदन्तिका का स्थान और दुर्गा का स्थान भी।
The supreme seat of Śākambharī, the excellent seat of Bhrāmarī, the seat of Raktadantikā, and the seat of Durgā.
विन्ध्याचलनिवासिन्याः स्थानं सर्वोत्तमोत्तमम्
अन्नपूर्णामहास्थानं काञ्चीपुरमनुत्तमम् ॥ ८ ॥
vindhyācalanivāsinyāḥ sthānaṃ sarvottamottamam
annapūrṇāmahāsthānaṃ kāñcīpuramanuttamam || 8 ||
Vindhyaachalanivaasinyaah sthaanam sarvottamottamam annapuurnaamahaasthaanam kaanchiipuramanuttamam
विन्ध्याचल-निवासिनी का स्थान सबमें उत्तम है; अन्नपूर्णा का महास्थान और अनुत्तम काञ्चीपुर।
The seat of her who dwells on the Vindhya hills is the best of all; the great seat of Annapūrṇā, and Kāñcīpura, than which none is higher.
भीमादेव्याः परं स्थानं विमलास्थानमेव च
श्रीचन्द्रलामहास्थानं कौशिकीस्थानमेव ॥ ९ ॥
bhīmādevyāḥ paraṃ sthānaṃ vimalāsthānameva ca
śrīcandralāmahāsthānaṃ kauśikīsthānameva || 9 ||
Bhiimaadevyaah param sthaanam vimalaasthaanameva cha shriichandralaamahaasthaanam kaushikiisthaanameva
भीमादेवी का परम स्थान और विमला का स्थान; श्री चन्द्रला का महास्थान और कौशिकी का स्थान।
The supreme seat of Bhīmādevī and the seat of Vimalā; the great seat of Candralā and the seat of Kauśikī.
नीलाम्बायाः परं स्थानं नीलपर्वतमस्तके
जाम्बूनदेश्वरीस्थानं तथा श्रीनगरं शुभम् ॥ १० ॥
nīlāmbāyāḥ paraṃ sthānaṃ nīlaparvatamastake
jāmbūnadeśvarīsthānaṃ tathā śrīnagaraṃ śubham || 10 ||
Niilaambaayaah param sthaanam niilaparvatamastake jaambuunadeshvariisthaanam tathaa shriinagaram shubham
नील पर्वत के शिखर पर नीलाम्बा का परम स्थान; जाम्बूनदेश्वरी का स्थान और शुभ श्रीनगर।
On the crest of the Blue Mountain the supreme seat of Nīlāmbā; the seat of Jāmbūnadeśvarī, and auspicious Śrīnagara.
गुह्यकाल्या महास्थानं नेपाले यत्प्रतिष्ठितम्
मीनाक्ष्याः परमं स्थानं यच्च प्रोक्तं चिदम्बरे ॥ ११ ॥
guhyakālyā mahāsthānaṃ nepāle yatpratiṣṭhitam
mīnākṣyāḥ paramaṃ sthānaṃ yacca proktaṃ cidambare || 11 ||
Guhyakaalyaa mahaasthaanam nepaale yatpratishthitam miinaakshyaah paramam sthaanam yachcha proktam chidambare
गुह्यकाली का महास्थान, जो नेपाल में प्रतिष्ठित है; और मीनाक्षी का परम स्थान, जो चिदम्बर में कहा गया है।
The great seat of Guhyakālī, established in Nepal; and the supreme seat of Mīnākṣī, which is said to be at Cidambara.
वेदारण्यं महास्थानं सुन्दर्याः समधिष्ठितम्
एकाम्बरं महास्थानं परशक्त्या प्रतिष्ठितम् ॥ १२ ॥
vedāraṇyaṃ mahāsthānaṃ sundaryāḥ samadhiṣṭhitam
ekāmbaraṃ mahāsthānaṃ paraśaktyā pratiṣṭhitam || 12 ||
Vedaaranyam mahaasthaanam sundaryaah samadhishthitam ekaambaram mahaasthaanam parashaktyaa pratishthitam
वेदारण्य महास्थान है, जो सुन्दरी से अधिष्ठित है; एकाम्बर महास्थान है, जो परा शक्ति से प्रतिष्ठित है।
Vedāraṇya is a great seat where Sundarī dwells; Ekāmbara is a great seat established by the supreme Power.
महालसा परं स्थानं योगेश्वर्यास्तथैव च
तथा नीलसरस्वत्याः स्थानं चीनेषु विश्रुतम् ॥ १३ ॥
mahālasā paraṃ sthānaṃ yogeśvaryāstathaiva ca
tathā nīlasarasvatyāḥ sthānaṃ cīneṣu viśrutam || 13 ||
Mahaalasaa param sthaanam yogeshvaryaastathaiva cha tathaa niilasarasvatyaah sthaanam chiineshu vishrutam
महालसा का परम स्थान और योगेश्वरी का भी; तथा नीलसरस्वती का स्थान, जो चीन देश में प्रसिद्ध है।
The supreme seat of Mahālasā and that of Yogeśvarī; and the seat of Nīlasarasvatī, famed in the land of Cīna.
वैद्यनाथे तु बगलास्थानं सर्वोत्तमं मतम्
श्रीमच्छ्रीभुवनेश्वर्या मणिद्वीपं मम स्मृतम् ॥ १४ ॥
vaidyanāthe tu bagalāsthānaṃ sarvottamaṃ matam
śrīmacchrībhuvaneśvaryā maṇidvīpaṃ mama smṛtam || 14 ||
Vaidyanaathe tu bagalaasthaanam sarvottamam matam shriimachchhriibhuvaneshvaryaa manidviipam mama smritam
वैद्यनाथ में बगला का स्थान सर्वोत्तम माना गया है; और श्रीमती श्रीभुवनेश्वरी का मणिद्वीप मेरा स्थान कहा गया है।
At Vaidyanātha the seat of Bagalā is held best of all; and the Isle of Gems is said to be mine, the seat of Śrī Bhuvaneśvarī.
श्रीमत्त्रिपुरभैरव्याः कामाख्यायोनिमण्डलम्
भूमण्डले क्षेत्ररत्नं महामायाधिवासितम् ॥ १५ ॥
śrīmattripurabhairavyāḥ kāmākhyāyonimaṇḍalam
bhūmaṇḍale kṣetraratnaṃ mahāmāyādhivāsitam || 15 ||
Shriimattripurabhairavyaah kaamaakhyaayonimandalam bhuumandale kshetraratnam mahaamaayaadhivaasitam
श्रीमती त्रिपुरभैरवी का कामाख्या का योनि-मण्डल — भूमण्डल का क्षेत्र-रत्न है, जहाँ महामाया निवास करती हैं।
The yoni-circle of Kāmākhyā, seat of Tripurabhairavī, is the jewel among all the earth's holy places, where the great Māyā dwells.
नातः परतरं स्थानं क्वचिदस्ति धरातले
प्रतिमासं भवेद्देवी यत्र साक्षाद्रजस्वला ॥ १६ ॥
nātaḥ parataraṃ sthānaṃ kvacidasti dharātale
pratimāsaṃ bhaveddevī yatra sākṣādrajasvalā || 16 ||
Naatah parataram sthaanam kvachidasti dharaatale pratimaasam bhaveddevii yatra saakshaadrajasvalaa
इससे बढ़कर कोई स्थान पृथ्वी पर कहीं नहीं है, जहाँ देवी प्रतिमास साक्षात् रजस्वला होती हैं।
There is no place on earth higher than this, where the Goddess herself becomes menstruant every month.
तत्रत्या देवताः सर्वाः पर्वतात्मकतां गताः
पर्वतेषु वसन्त्येव महत्यो देवता अपि ॥ १७ ॥
tatratyā devatāḥ sarvāḥ parvatātmakatāṃ gatāḥ
parvateṣu vasantyeva mahatyo devatā api || 17 ||
Tatratyaa devataah sarvaah parvataatmakataam gataah parvateshu vasantyeva mahatyo devataa api
वहाँ के सब देवता पर्वत-रूप हो गए हैं; बड़ी देवियाँ भी पर्वतों में ही निवास करती हैं।
All the deities there have taken the form of mountains; even the great goddesses dwell in those hills.
तत्रत्या पृथिवी सर्वा देवीरूपा स्मृता बुधैः
नातः परतरं स्थानं कामाख्यायोनिमण्डलात् ॥ १८ ॥
tatratyā pṛthivī sarvā devīrūpā smṛtā budhaiḥ
nātaḥ parataraṃ sthānaṃ kāmākhyāyonimaṇḍalāt || 18 ||
Tatratyaa prithivii sarvaa deviiruupaa smritaa budhaih naatah parataram sthaanam kaamaakhyaayonimandalaat
विद्वानों ने वहाँ की सारी पृथ्वी को देवी-रूप माना है; कामाख्या के योनि-मण्डल से बढ़कर कोई स्थान नहीं।
The wise hold all that land to be the Goddess herself; there is no place higher than the yoni-circle of Kāmākhyā.
गायत्र्याश्च परं स्थानं श्रीमत्पुष्करमीरितम्
अमरेशे चण्डिका स्यात्प्रभासे पुष्करेक्षिणी ॥ १९ ॥
gāyatryāśca paraṃ sthānaṃ śrīmatpuṣkaramīritam
amareśe caṇḍikā syātprabhāse puṣkarekṣiṇī || 19 ||
Gaayatryaashcha param sthaanam shriimatpushkaramiiritam amareshe chandikaa syaatprabhaase pushkarekshinii
गायत्री का परम स्थान श्रीमान् पुष्कर कहा गया है; अमरेश में चण्डिका, प्रभास में पुष्करेक्षिणी।
The supreme seat of Gāyatrī is said to be holy Puṣkara; at Amareśa she is Caṇḍikā, at Prabhāsa Puṣkarekṣiṇī.
नैमिषे तु महास्थाने देवी सा लिङ्गधारिणी
पुरुहूता पुष्कराक्षे आषाढौ च रतिस्तथा ॥ २० ॥
naimiṣe tu mahāsthāne devī sā liṅgadhāriṇī
puruhūtā puṣkarākṣe āṣāḍhau ca ratistathā || 20 ||
Naimishe tu mahaasthaane devii saa lingadhaarinii puruhuutaa pushkaraakshe aashaadhau cha ratistathaa
नैमिष महास्थान में वह देवी लिंगधारिणी हैं; पुष्कराक्ष में पुरुहूता और आषाढ़ में रति।
At the great seat of Naimiṣa the Goddess is Liṅgadhāriṇī; at Puṣkarākṣa she is Puruhūtā, and at Āṣāḍha, Rati.
चण्डमुण्डीमहास्थाने दण्डिनी परमेश्वरी
भारभूतौ भवेद्भूतिर्नाकुले नकुलेश्वरी ॥ २१ ॥
caṇḍamuṇḍīmahāsthāne daṇḍinī parameśvarī
bhārabhūtau bhavedbhūtirnākule nakuleśvarī || 21 ||
Chandamundiimahaasthaane dandinii parameshvarii bhaarabhuutau bhavedbhuutirnaakule nakuleshvarii
चण्डमुण्डी महास्थान में दण्डिनी परमेश्वरी; भारभूति में भूति और नाकुल में नकुलेश्वरी।
At the great seat of Caṇḍamuṇḍī she is Daṇḍinī the supreme Lady; at Bhārabhūti she is Bhūti, and at Nākula, Nakuleśvarī.
चन्द्रिका तु हरिश्चन्द्रे श्रीगिरौ शाङ्करी स्मृता
जप्येश्वरे त्रिशूला स्यात्सूक्ष्मा चाम्रातकेश्वरे ॥ २२ ॥
candrikā tu hariścandre śrīgirau śāṅkarī smṛtā
japyeśvare triśūlā syātsūkṣmā cāmrātakeśvare || 22 ||
Chandrikaa tu harishchandre shriigirau shaankarii smritaa japyeshvare trishuulaa syaatsuukshmaa chaamraatakeshvare
हरिश्चन्द्र में चन्द्रिका, श्रीगिरि में शांकरी मानी गई हैं; जप्येश्वर में त्रिशूला और आम्रातकेश्वर में सूक्ष्मा।
At Hariścandra she is Candrikā, at Śrīgiri Śāṅkarī; at Japyeśvara Triśūlā, and at Āmrātakeśvara, Sūkṣmā.
शाङ्करी तु महाकाले शर्वाणी मध्यमाभिधे
केदाराख्ये महाक्षेत्रे देवी सा मार्गदायिनी ॥ २३ ॥
śāṅkarī tu mahākāle śarvāṇī madhyamābhidhe
kedārākhye mahākṣetre devī sā mārgadāyinī || 23 ||
Shaankarii tu mahaakaale sharvaanii madhyamaabhidhe kedaaraakhye mahaakshetre devii saa maargadaayinii
महाकाल में शांकरी, मध्यमा नामक स्थान में शर्वाणी; केदार नामक महाक्षेत्र में वह देवी मार्गदायिनी हैं।
At Mahākāla she is Śāṅkarī, at the place called Madhyamā, Śarvāṇī; at the great field named Kedāra the Goddess is Mārgadāyinī.
भैरवाख्ये भैरवी सा गयायां मङ्गला स्मृता
स्थाणुप्रिया कुरुक्षेत्रे स्वायम्भुव्यपि नाकुले ॥ २४ ॥
bhairavākhye bhairavī sā gayāyāṃ maṅgalā smṛtā
sthāṇupriyā kurukṣetre svāyambhuvyapi nākule || 24 ||
Bhairavaakhye bhairavii saa gayaayaam mangalaa smritaa sthaanupriyaa kurukshetre svaayambhuvyapi naakule
भैरव नामक स्थान में भैरवी, गया में मंगला मानी गई हैं; कुरुक्षेत्र में स्थाणुप्रिया और नाकुल में स्वायम्भुवी।
At the place called Bhairava she is Bhairavī, at Gayā Maṅgalā; at Kurukṣetra Sthāṇupriyā, and at Nākula, Svāyambhuvī.
कनखले भवेदुग्रा विश्वेशा विमलेश्वरे
अट्टहासे महानन्दा महेन्द्रे तु महान्तका ॥ २५ ॥
kanakhale bhavedugrā viśveśā vimaleśvare
aṭṭahāse mahānandā mahendre tu mahāntakā || 25 ||
Kanakhale bhavedugraa vishveshaa vimaleshvare attahaase mahaanandaa mahendre tu mahaantakaa
कनखल में उग्रा, विमलेश्वर में विश्वेशा; अट्टहास में महानन्दा और महेन्द्र में महान्तका।
At Kanakhala she is Ugrā, at Vimaleśvara Viśveśā; at Aṭṭahāsa Mahānandā, and at Mahendra, Mahāntakā.
भीमे भीमेश्वरी प्रोक्ता स्थाने वस्त्रापथे पुनः
भवानी शाङ्करी प्रोक्ता रुद्राणी त्वर्धकोटिके ॥ २६ ॥
bhīme bhīmeśvarī proktā sthāne vastrāpathe punaḥ
bhavānī śāṅkarī proktā rudrāṇī tvardhakoṭike || 26 ||
Bhiime bhiimeshvarii proktaa sthaane vastraapathe punah bhavaanii shaankarii proktaa rudraanii tvardhakotike
भीम में भीमेश्वरी कही गई हैं; वस्त्रापथ नामक स्थान में भवानी शांकरी, और अर्धकोटि में रुद्राणी।
At Bhīma she is called Bhīmeśvarī; at the place Vastrāpatha, Bhavānī Śāṅkarī, and at Ardhakoṭi, Rudrāṇī.
अविमुक्ते विशालाक्षी महाभागा महालये
गोकर्णे भद्रकर्णी स्याद्भद्रा स्याद्भद्रकर्णके ॥ २७ ॥
avimukte viśālākṣī mahābhāgā mahālaye
gokarṇe bhadrakarṇī syādbhadrā syādbhadrakarṇake || 27 ||
Avimukte vishaalaakshii mahaabhaagaa mahaalaye gokarne bhadrakarnii syaadbhadraa syaadbhadrakarnake
अविमुक्त में विशालाक्षी, महालय में महाभागा; गोकर्ण में भद्रकर्णी और भद्रकर्णक में भद्रा।
At Avimukta she is Viśālākṣī, at Mahālaya Mahābhāgā; at Gokarṇa Bhadrakarṇī, and at Bhadrakarṇaka, Bhadrā.
उत्पलाक्षी सुवर्णाक्षे स्थाण्वीशा स्थाणुसञ्ज्ञके
कमलालये तु कमला प्रचण्डा छगलण्डके ॥ २८ ॥
utpalākṣī suvarṇākṣe sthāṇvīśā sthāṇusañjñake
kamalālaye tu kamalā pracaṇḍā chagalaṇḍake || 28 ||
Utpalaakshii suvarnaakshe sthaanviishaa sthaanusanjnake kamalaalaye tu kamalaa prachandaa chhagalandake
सुवर्णाक्ष में उत्पलाक्षी, स्थाणु नामक स्थान में स्थाण्वीशा; कमलालय में कमला और छगलण्डक में प्रचण्डा।
At Suvarṇākṣa she is Utpalākṣī, at the place named Sthāṇu, Sthāṇvīśā; at Kamalālaya, Kamalā, and at Chagalaṇḍaka, Pracaṇḍā.
कुरण्डले त्रिसन्ध्या स्यान्माकोटे मुकुटेश्वरी
मण्डलेशे शाण्डकी स्यात्काली कालञ्जरे पुनः ॥ २९ ॥
kuraṇḍale trisandhyā syānmākoṭe mukuṭeśvarī
maṇḍaleśe śāṇḍakī syātkālī kālañjare punaḥ || 29 ||
Kurandale trisandhyaa syaanmaakote mukuteshvarii mandaleshe shaandakii syaatkaalii kaalanjare punah
कुरण्डल में त्रिसन्ध्या, माकोट में मुकुटेश्वरी; मण्डलेश में शाण्डकी और कालञ्जर में काली।
At Kuraṇḍala she is Trisandhyā, at Mākoṭa Mukuṭeśvarī; at Maṇḍaleśa, Śāṇḍakī, and at Kālañjara, Kālī.
शङ्कुकर्णे ध्वनिः प्रोक्ता स्थूला स्यात्स्थूलकेश्वरे
ज्ञानिनां हृदयाम्भोजे हृल्लेखा परमेश्वरी ॥ ३० ॥
śaṅkukarṇe dhvaniḥ proktā sthūlā syātsthūlakeśvare
jñānināṃ hṛdayāmbhoje hṛllekhā parameśvarī || 30 ||
Shankukarne dhvanih proktaa sthuulaa syaatsthuulakeshvare jnaaninaam hridayaambhoje hrillekhaa parameshvarii
शंकुकर्ण में ध्वनि कही गई हैं, स्थूलकेश्वर में स्थूला; और ज्ञानियों के हृदय-कमल में वे हृल्लेखा परमेश्वरी हैं।
At Śaṅkukarṇa she is called Dhvani, at Sthūlakeśvara Sthūlā; and in the heart-lotus of the knowers she is Hṛllekhā, the supreme Lady.
प्रोक्तानीमानि स्थानानि देव्याः प्रियतमानि च
तत्तत्क्षेत्रस्य माहात्म्यं श्रुत्वा पूर्वं नगोत्तम ॥ ३१ ॥
proktānīmāni sthānāni devyāḥ priyatamāni ca
tattatkṣetrasya māhātmyaṃ śrutvā pūrvaṃ nagottama || 31 ||
Proktaaniimaani sthaanaani devyaah priyatamaani cha tattatkshetrasya maahaatmyam shrutvaa puurvam nagottama
हे नगोत्तम! ये देवी के प्रियतम स्थान कहे गए। पहले उस-उस क्षेत्र का माहात्म्य सुनकर —
These, O best of mountains, are the seats dearest to the Goddess. Having first heard the greatness of each such place —
तदुक्तेन विधानेन पश्चाद्देवीं प्रपूजयेत्
अथवा सर्वक्षेत्राणि काश्यां सन्ति नगोत्तम ॥ ३२ ॥
taduktena vidhānena paścāddevīṃ prapūjayet
athavā sarvakṣetrāṇi kāśyāṃ santi nagottama || 32 ||
Taduktena vidhaanena pashchaaddeviim prapuujayet athavaa sarvakshetraani kaashyaam santi nagottama
उसमें कही गई विधि से बाद में देवी की पूजा करे। अथवा, हे नगोत्तम, सब क्षेत्र काशी में हैं।
let him then worship the Goddess by the rule laid down there. Or else, O best of mountains, all these places are in Kāśī.
अतस्तत्र वसेन्नित्यं देवीभक्तिपरायणः
तानि स्थानानि सम्पश्यञ्जपन्देवीं निरन्तरम् ॥ ३३ ॥
atastatra vasennityaṃ devībhaktiparāyaṇaḥ
tāni sthānāni sampaśyañjapandevīṃ nirantaram || 33 ||
Atastatra vasennityam deviibhaktiparaayanah taani sthaanaani sampashyanjapandeviim nirantaram
इसलिए देवी-भक्ति में लगा हुआ सदा वहीं निवास करे; उन स्थानों को देखते हुए, निरन्तर देवी का जप करते हुए —
Therefore let one devoted to the Goddess dwell there always; beholding those seats and repeating her name without ceasing —
ध्यायंस्तच्चरणाम्भोजं मुक्तो भवति बन्धनात्
इमानि देवीनामानि प्रातरुत्थाय यः पठेत् ॥ ३४ ॥
dhyāyaṃstaccaraṇāmbhojaṃ mukto bhavati bandhanāt
imāni devīnāmāni prātarutthāya yaḥ paṭhet || 34 ||
Dhyaayamstachcharanaambhojam mukto bhavati bandhanaat imaani deviinaamaani praatarutthaaya yah pathet
और उनके चरण-कमलों का ध्यान करते हुए वह बन्धन से मुक्त हो जाता है। जो प्रातः उठकर देवी के इन नामों को पढ़ता है —
and meditating on her lotus feet, he is freed from bondage. He who rises at dawn and recites these names of the Goddess —
भस्मीभवन्ति पापानि तत्क्षणान्नग सत्वरम्
श्राद्धकाले पठेदेतान्यमलानि द्विजाग्रतः ॥ ३५ ॥
bhasmībhavanti pāpāni tatkṣaṇānnaga satvaram
śrāddhakāle paṭhedetānyamalāni dvijāgrataḥ || 35 ||
Bhasmiibhavanti paapaani tatkshanaannaga satvaram shraaddhakaale pathedetaanyamalaani dvijaagratah
हे पर्वत, उसके पाप उसी क्षण शीघ्र भस्म हो जाते हैं। श्राद्ध के समय ब्राह्मणों के सामने इन निर्मल नामों को पढ़े —
his sins, O mountain, are at that very moment burnt to ash. Let him recite these pure names before the brāhmaṇas at the time of the ancestral rite —
मुक्तास्तत्पितरः सर्वे प्रयान्ति परमां गतिम्
अधुना कथयिष्यामि व्रतानि तव सुव्रत ॥ ३६ ॥
muktāstatpitaraḥ sarve prayānti paramāṃ gatim
adhunā kathayiṣyāmi vratāni tava suvrata || 36 ||
Muktaastatpitarah sarve prayaanti paramaam gatim adhunaa kathayishyaami vrataani tava suvrata
तो उसके सब पितर मुक्त होकर परम गति को जाते हैं। हे सुव्रत, अब मैं तुम्हें व्रत बताऊँगी।
and all his forefathers, set free, go to the highest state. Now, O keeper of good vows, I shall tell you the observances.
नारीभिश्च नरैश्चैव कर्तव्यानि प्रयत्नतः
व्रतमनन्ततृतीयाख्यं रसकल्याणिनीव्रतम् ॥ ३७ ॥
nārībhiśca naraiścaiva kartavyāni prayatnataḥ
vratamanantatṛtīyākhyaṃ rasakalyāṇinīvratam || 37 ||
Naariibhishcha naraishchaiva kartavyaani prayatnatah vratamanantatritiiyaakhyam rasakalyaaniniivratam
स्त्रियों और पुरुषों — दोनों को प्रयत्न से करने योग्य: अनन्ततृतीया नामक व्रत, रसकल्याणिनी व्रत,
They are to be kept with care by women and men alike: the observance called Anantatṛtīyā, the Rasakalyāṇinī observance,
आर्द्रानन्दकरं नाम्ना तृतीयाया व्रतं च यत्
शुक्रवारव्रतं चैव तथा कृष्णचतुर्दशी ॥ ३८ ॥
ārdrānandakaraṃ nāmnā tṛtīyāyā vrataṃ ca yat
śukravāravrataṃ caiva tathā kṛṣṇacaturdaśī || 38 ||
Aardraanandakaram naamnaa tritiiyaayaa vratam cha yat shukravaaravratam chaiva tathaa krishnachaturdashii
आर्द्रानन्दकर नाम का व्रत, तृतीया का व्रत, शुक्रवार का व्रत, तथा कृष्ण चतुर्दशी;
the observance called Ārdrānandakara, the observance of the third lunar day, the Friday observance, and the dark fourteenth;
भौमवारव्रतं चैव प्रदोषव्रतमेव च
यत्र देवो महादेवो देवीं संस्थाप्य विष्टरे ॥ ३९ ॥
bhaumavāravrataṃ caiva pradoṣavratameva ca
yatra devo mahādevo devīṃ saṃsthāpya viṣṭare || 39 ||
Bhaumavaaravratam chaiva pradoshavratameva cha yatra devo mahaadevo deviim samsthaapya vishtare
मंगलवार का व्रत और प्रदोष व्रत भी — जिसमें महादेव देवी को आसन पर स्थापित कर,
the Tuesday observance and the Pradoṣa observance too — in which the great God, having set the Goddess upon her seat,
नृत्यं करोति पुरतः सार्धं देवैर्निशामुखे
तत्रोपोष्य रजन्यादौ प्रदोषे पूजयेच्छिवाम् ॥ ४० ॥
nṛtyaṃ karoti purataḥ sārdhaṃ devairniśāmukhe
tatropoṣya rajanyādau pradoṣe pūjayecchivām || 40 ||
Nrityam karoti puratah saardham devairnishaamukhe tatroposhya rajanyaadau pradoshe puujayechchhivaam
रात्रि के आरम्भ में देवताओं के साथ उनके सामने नृत्य करते हैं। वहाँ रात्रि के आदि में उपवास कर प्रदोष-काल में शिवा की पूजा करे।
dances before her with the gods at nightfall. There, fasting at the beginning of the night, let him worship the auspicious one at dusk.
प्रतिपक्षं विशेषेण तद्देवीप्रीतिकारकम्
सोमवारव्रतं चैव ममातिप्रियकृन्नग ॥ ४१ ॥
pratipakṣaṃ viśeṣeṇa taddevīprītikārakam
somavāravrataṃ caiva mamātipriyakṛnnaga || 41 ||
Pratipaksham visheshena taddeviipriitikaarakam somavaaravratam chaiva mamaatipriyakrinnaga
प्रत्येक पक्ष में विशेष रूप से वह देवी को प्रिय है। हे पर्वत, सोमवार का व्रत भी मुझे अत्यन्त प्रिय है।
In every fortnight it is especially dear to the Goddess. The Monday observance too, O mountain, is very dear to me.
तत्रापि देवीं सम्पूज्य रात्रौ भोजनमाचरेत्
नवरात्रद्वयं चैव व्रतं प्रीतिकरं मम ॥ ४२ ॥
tatrāpi devīṃ sampūjya rātrau bhojanamācaret
navarātradvayaṃ caiva vrataṃ prītikaraṃ mama || 42 ||
Tatraapi deviim sampuujya raatrau bhojanamaacharet navaraatradvayam chaiva vratam priitikaram mama
उसमें भी देवी की पूजा करके रात में भोजन करे। दोनों नवरात्र का व्रत भी मुझे प्रिय है।
In that too let him worship the Goddess and eat at night. The observance of both the Nine Nights is also dear to me.
एवमन्यान्यपि विभो नित्यनैमित्तिकानि च
व्रतानि कुरुते यो वै मत्प्रीत्यर्थं विमत्सरः ॥ ४३ ॥
evamanyānyapi vibho nityanaimittikāni ca
vratāni kurute yo vai matprītyarthaṃ vimatsaraḥ || 43 ||
Evamanyaanyapi vibho nityanaimittikaani cha vrataani kurute yo vai matpriityartham vimatsarah
हे विभो! इसी प्रकार और भी नित्य और नैमित्तिक व्रत जो मत्सर-रहित होकर मेरी प्रीति के लिए करता है —
So too, O lord, whoever without envy keeps other observances, regular and occasional, for my pleasure —
प्राप्नोति मम सायुज्यं स मे भक्तः स मे प्रियः
उत्सवानपि कुर्वीत दोलोत्सवसुखान्विभो ॥ ४४ ॥
prāpnoti mama sāyujyaṃ sa me bhaktaḥ sa me priyaḥ
utsavānapi kurvīta dolotsavasukhānvibho || 44 ||
Praapnoti mama saayujyam sa me bhaktah sa me priyah utsavaanapi kurviita dolotsavasukhaanvibho
वह मेरा सायुज्य पाता है; वही मेरा भक्त है, वही मुझे प्रिय है। हे विभो, उत्सव भी करे — दोलोत्सव के सुख सहित।
attains union with me; he is my devotee, he is dear to me. Let him hold festivals too, O lord, with the joy of the swing festival.
शयनोत्सवं यथा कुर्यात्तथा जागरणोत्सवम्
रथोत्सवं च मे कुर्याद्दमनोत्सवमेव च ॥ ४५ ॥
śayanotsavaṃ yathā kuryāttathā jāgaraṇotsavam
rathotsavaṃ ca me kuryāddamanotsavameva ca || 45 ||
Shayanotsavam yathaa kuryaattathaa jaagaranotsavam rathotsavam cha me kuryaaddamanotsavameva cha
शयन-उत्सव करे, वैसे ही जागरण-उत्सव; मेरा रथ-उत्सव करे और दमन-उत्सव भी।
Let him hold the festival of my resting and likewise the festival of waking; let him hold my chariot festival and the festival of the damana leaf.
पवित्रोत्सवमेवापि श्रावणे प्रीतिकारकम्
मम भक्तः सदा कुर्यादेवमन्यान्महोत्सवान् ॥ ४६ ॥
pavitrotsavamevāpi śrāvaṇe prītikārakam
mama bhaktaḥ sadā kuryādevamanyānmahotsavān || 46 ||
Pavitrotsavamevaapi shraavane priitikaarakam mama bhaktah sadaa kuryaadevamanyaanmahotsavaan
श्रावण में प्रीति देने वाला पवित्रोत्सव भी मेरा भक्त सदा करे, और इसी प्रकार अन्य महोत्सव भी।
Let my devotee always hold in the month of Śrāvaṇa the pavitra festival, which pleases me, and other great festivals likewise.
मद्भक्तान्भोजयेत्प्रीत्या तथा चैव सुवासिनीः
कुमारीर्बटुकांश्चापि मद्बुद्ध्या तद्गतान्तरः ॥ ४७ ॥
madbhaktānbhojayetprītyā tathā caiva suvāsinīḥ
kumārīrbaṭukāṃścāpi madbuddhyā tadgatāntaraḥ || 47 ||
Madbhaktaanbhojayetpriityaa tathaa chaiva suvaasiniih kumaariirbatukaamshchaapi madbuddhyaa tadgataantarah
मेरे भक्तों को प्रेम से भोजन कराए, वैसे ही सुवासिनियों को; कुमारियों और बटुकों को भी — मुझ में बुद्धि रखकर, अन्तःकरण उसी में लगाकर।
Let him feed my devotees with love, and married women too; also maidens and young boys — seeing me in them, his mind fixed on me.
वित्तशाठ्येन रहितो यजेदेतान्सुमादिभिः
य एवं कुरुते भक्त्या प्रतिवर्षमतन्द्रितः ॥ ४८ ॥
vittaśāṭhyena rahito yajedetānsumādibhiḥ
ya evaṃ kurute bhaktyā prativarṣamatandritaḥ || 48 ||
Vittashaathyena rahito yajedetaansumaadibhih ya evam kurute bhaktyaa prativarshamatandritah
धन के लोभ से रहित होकर इन्हें फूल आदि से पूजे। जो इस प्रकार प्रतिवर्ष आलस्य छोड़कर भक्ति से करता है —
Free of stinginess, let him honour them with flowers and the rest. He who does this every year with devotion and without slackness —
स धन्यः कृतकृत्योऽसौ मत्प्रीतेः पात्रमञ्जसा
सर्वमुक्तं समासेन मम प्रीतिप्रदायकम्
नाशिष्याय प्रदातव्यं नाभक्ताय कदाचन ॥ ४९ ॥
sa dhanyaḥ kṛtakṛtyo'sau matprīteḥ pātramañjasā
sarvamuktaṃ samāsena mama prītipradāyakam
nāśiṣyāya pradātavyaṃ nābhaktāya kadācana || 49 ||
Sa dhanyah kritakrityo'sau matpriiteh paatramanjasaa sarvamuktam samaasena mama priitipradaayakam naashishyaaya pradaatavyam naabhaktaaya kadaachana
वह धन्य है, कृतकृत्य है, और सचमुच मेरी प्रीति का पात्र है। मेरी प्रीति देने वाला सब संक्षेप में कह दिया; यह अशिष्य को और अभक्त को कभी न दिया जाए।
he is blessed, his purpose is fulfilled, and he is truly worthy of my love. All that gives me pleasure has been told in brief; it must never be given to one who is not a disciple, nor to one without devotion.
↑ All sectionsअध्यायः ९ · Chapter 9 — पूजा-विधि · The rule of worship (देवीभागवत ७.३९)
हिमालय उवाच
देवदेवि महेशानि करुणासागरेऽम्बिके
ब्रूहि पूजाविधिं सम्यग्यथावदधुना निजम् ॥ १ ॥
himālaya uvāca
devadevi maheśāni karuṇāsāgare'mbike
brūhi pūjāvidhiṃ samyagyathāvadadhunā nijam || 1 ||
Himaalaya uvaacha devadevi maheshaani karunaasaagare'mbike bruuhi puujaavidhim samyagyathaavadadhunaa nijam
हिमालय ने कहा — हे देवदेवि, महेशानि, करुणा के सागर अम्बिके! अब अपनी पूजा की विधि मुझे ठीक-ठीक बताइए।
Himālaya said: Goddess of gods, great Lady, Mother, ocean of compassion — tell me now, exactly as it is, the rule of your own worship.
श्रीदेव्युवाच
वक्ष्ये पूजाविधिं राजन्नम्बिकाया यथा प्रियम्
अत्यन्तश्रद्धया सार्धं शृणु पर्वतपुङ्गव ॥ २ ॥
śrīdevyuvāca
vakṣye pūjāvidhiṃ rājannambikāyā yathā priyam
atyantaśraddhayā sārdhaṃ śṛṇu parvatapuṅgava || 2 ||
Shriidevyuvaacha vakshye puujaavidhim raajannambikaayaa yathaa priyam atyantashraddhayaa saardham shrinu parvatapungava
श्रीदेवी ने कहा — हे राजन्, हे पर्वतश्रेष्ठ! अम्बिका को जैसा प्रिय है, वह पूजा-विधि कहती हूँ; अत्यन्त श्रद्धा से सुनो।
The Goddess said: I shall tell you, O king, best of mountains, the rule of worship as it pleases the Mother; listen with the fullest faith.
द्विविधा मम पूजा स्याद् बाह्या चाभ्यन्तरापि च
बाह्यापि द्विविधा प्रोक्ता वैदिकी तान्त्रिकी तथा ॥ ३ ॥
dvividhā mama pūjā syād bāhyā cābhyantarāpi ca
bāhyāpi dvividhā proktā vaidikī tāntrikī tathā || 3 ||
Dvividhaa mama puujaa syaad baahyaa chaabhyantaraapi cha baahyaapi dvividhaa proktaa vaidikii taantrikii tathaa
मेरी पूजा दो प्रकार की है — बाह्य और आन्तर। बाह्य भी दो प्रकार की कही गई है — वैदिकी और तान्त्रिकी।
My worship is of two kinds, outer and inner. The outer too is said to be of two kinds, that of the Veda and that of the Tantra.
वैदिक्यर्चापि द्विविधा मूर्तिभेदेन भूधर
वैदिकी वैदिकैः कार्या वेददीक्षासमन्वितैः ॥ ४ ॥
vaidikyarcāpi dvividhā mūrtibhedena bhūdhara
vaidikī vaidikaiḥ kāryā vedadīkṣāsamanvitaiḥ || 4 ||
Vaidikyarchaapi dvividhaa muurtibhedena bhuudhara vaidikii vaidikaih kaaryaa vedadiikshaasamanvitaih
हे भूधर! मूर्ति-भेद से वैदिकी पूजा भी दो प्रकार की है। वैदिकी पूजा वेद-दीक्षा वालों को ही करनी चाहिए।
By difference of image, O bearer of the earth, the Vedic worship too is twofold. Vedic worship is to be performed only by those initiated in the Veda.
तन्त्रोक्तदीक्षावद्भिस्तु तान्त्रिकी संश्रिता भवेत्
इत्थं पूजारहस्यं च न ज्ञात्वा विपरीतकम् ॥ ५ ॥
tantroktadīkṣāvadbhistu tāntrikī saṃśritā bhavet
itthaṃ pūjārahasyaṃ ca na jñātvā viparītakam || 5 ||
Tantroktadiikshaavadbhistu taantrikii samshritaa bhavet ittham puujaarahasyam cha na jnaatvaa vipariitakam
तन्त्र में कही गई दीक्षा वालों के लिए तान्त्रिकी पूजा उपयुक्त है। इस पूजा-रहस्य को न जानकर उलटा —
For those who have the initiation the Tantra prescribes, Tantric worship is fitting. Not knowing this secret of worship and doing the contrary —
करोति यो नरो मूढः स पतत्येव सर्वथा
तत्र या वैदिकी प्रोक्ता प्रथमा तां वदाम्यहम् ॥ ६ ॥
karoti yo naro mūḍhaḥ sa patatyeva sarvathā
tatra yā vaidikī proktā prathamā tāṃ vadāmyaham || 6 ||
Karoti yo naro muudhah sa patatyeva sarvathaa tatra yaa vaidikii proktaa prathamaa taam vadaamyaham
जो मूढ़ मनुष्य करता है, वह सर्वथा गिर ही जाता है। उनमें जो पहली वैदिकी कही गई, उसे मैं कहती हूँ।
the deluded man who does so certainly falls. Of these I shall now tell the first, the Vedic worship.
यन्मे साक्षात्परं रूपं दृष्ट्वानसि भूधर
अनन्तशीर्षनयनमनन्तचरणं महत् ॥ ७ ॥
yanme sākṣātparaṃ rūpaṃ dṛṣṭvānasi bhūdhara
anantaśīrṣanayanamanantacaraṇaṃ mahat || 7 ||
Yanme saakshaatparam ruupam drishtvaanasi bhuudhara anantashiirshanayanamanantacharanam mahat
हे भूधर! मेरा जो साक्षात् परम रूप तुमने देखा है — अनन्त सिर और नेत्रों वाला, अनन्त चरणों वाला, महान्,
That supreme form of mine which you have seen, O bearer of the earth — with endless heads and eyes and endless feet, vast,
सर्वशक्तिसमायुक्तं प्रेरकं यत्परात्परम्
तदेव पूजयेन्नित्यं नमेद् ध्यायेत्स्मरेदपि ॥ ८ ॥
sarvaśaktisamāyuktaṃ prerakaṃ yatparātparam
tadeva pūjayennityaṃ named dhyāyetsmaredapi || 8 ||
Sarvashaktisamaayuktam prerakam yatparaatparam tadeva puujayennityam named dhyaayetsmaredapi
सब शक्तियों से युक्त, प्रेरक, परात्पर — उसी की नित्य पूजा करे, नमस्कार करे, ध्यान और स्मरण भी करे।
joined to every power, the mover of all, higher than the highest — let him worship that daily, bow to it, meditate on it and remember it.
इत्येतत्प्रथमार्चायाः स्वरूपं कथितं नग
शान्तः समाहितमना दम्भाहङ्कारवर्जितः ॥ ९ ॥
ityetatprathamārcāyāḥ svarūpaṃ kathitaṃ naga
śāntaḥ samāhitamanā dambhāhaṅkāravarjitaḥ || 9 ||
Ityetatprathamaarchaayaah svaruupam kathitam naga shaantah samaahitamanaa dambhaahankaaravarjitah
हे पर्वत, यह पहली पूजा का स्वरूप कहा गया। शान्त, समाहित मन वाला, दम्भ और अहंकार से रहित होकर —
This, O mountain, is the nature of the first worship. Calm, with mind collected, free of hypocrisy and pride —
तत्परो भव तद्याजी तदेव शरणं व्रज
तदेव चेतसा पश्य जप ध्यायस्व सर्वदा ॥ १० ॥
tatparo bhava tadyājī tadeva śaraṇaṃ vraja
tadeva cetasā paśya japa dhyāyasva sarvadā || 10 ||
Tatparo bhava tadyaajii tadeva sharanam vraja tadeva chetasaa pashya japa dhyaayasva sarvadaa
उसी में तत्पर हो, उसी का यजन करने वाला हो, उसी की शरण जा; उसी को चित्त से देख, जप और सदा ध्यान कर।
be devoted to that, be its worshipper, go to it for refuge; see it with your mind, repeat it and meditate on it always.
अनन्यया प्रेमयुक्तभक्त्या मद्भावमाश्रितः
यज्ञैर्यज तपोदानैर्मामेव परितोषय ॥ ११ ॥
ananyayā premayuktabhaktyā madbhāvamāśritaḥ
yajñairyaja tapodānairmāmeva paritoṣaya || 11 ||
Ananyayaa premayuktabhaktyaa madbhaavamaashritah yajnairyaja tapodaanairmaameva paritoshaya
अनन्य प्रेमयुक्त भक्ति से मेरे भाव का आश्रय लेकर यज्ञों से, तप और दान से मुझे ही प्रसन्न कर।
With undivided, loving devotion, resting in the thought of me, satisfy me alone with sacrifices, austerity and gifts.
इत्थं ममानुग्रहतो मोक्ष्यसे भवबन्धनात्
मत्परा ये मदासक्तचित्ता भक्तवरा मताः ॥ १२ ॥
itthaṃ mamānugrahato mokṣyase bhavabandhanāt
matparā ye madāsaktacittā bhaktavarā matāḥ || 12 ||
Ittham mamaanugrahato mokshyase bhavabandhanaat matparaa ye madaasaktachittaa bhaktavaraa mataah
इस प्रकार मेरे अनुग्रह से तू संसार-बन्धन से छूट जाएगा। जो मेरे परायण हैं और जिनका चित्त मुझ में आसक्त है, वे श्रेष्ठ भक्त माने गए हैं।
So by my grace you will be freed from the bondage of the world. Those given over to me, whose minds cling to me, are held to be the best of devotees.
प्रतिजाने भवादस्मादुद्धराम्यचिरेण तु
ध्यानेन कर्मयुक्तेन भक्तिज्ञानेन वा पुनः ॥ १३ ॥
pratijāne bhavādasmāduddharāmyacireṇa tu
dhyānena karmayuktena bhaktijñānena vā punaḥ || 13 ||
Pratijaane bhavaadasmaaduddharaamyachirena tu dhyaanena karmayuktena bhaktijnaanena vaa punah
मैं प्रतिज्ञा करती हूँ — इस संसार से उन्हें शीघ्र ही उबार लेती हूँ। कर्म से युक्त ध्यान से, अथवा भक्ति और ज्ञान से —
I promise it: from this world I lift them up before long. By meditation joined to works, or again by devotion and knowledge —
प्राप्याहं सर्वथा राजन्न तु केवलकर्मभिः
धर्मात्सञ्जायते भक्तिर्भक्त्या सञ्जायते परम् ॥ १४ ॥
prāpyāhaṃ sarvathā rājanna tu kevalakarmabhiḥ
dharmātsañjāyate bhaktirbhaktyā sañjāyate param || 14 ||
Praapyaaham sarvathaa raajanna tu kevalakarmabhih dharmaatsanjaayate bhaktirbhaktyaa sanjaayate param
हे राजन्, मैं सब प्रकार से प्राप्य हूँ, परन्तु केवल कर्मों से नहीं। धर्म से भक्ति उत्पन्न होती है, और भक्ति से परम प्राप्त होता है।
I am attainable in every way, O king, but not by works alone. From righteousness devotion is born, and by devotion the supreme is gained.
श्रुतिस्मृतिभ्यामुदितं यत्स धर्मः प्रकीर्तितः
अन्यशास्त्रेण यः प्रोक्तो धर्माभासः स उच्यते ॥ १५ ॥
śrutismṛtibhyāmuditaṃ yatsa dharmaḥ prakīrtitaḥ
anyaśāstreṇa yaḥ prokto dharmābhāsaḥ sa ucyate || 15 ||
Shrutismritibhyaamuditam yatsa dharmah prakiirtitah anyashaastrena yah prokto dharmaabhaasah sa uchyate
श्रुति और स्मृति में जो कहा गया है, वही धर्म कहा गया है; अन्य शास्त्र से जो कहा गया, वह धर्म का आभास कहा जाता है।
What is declared by scripture and by tradition is called righteousness; what some other book declares is called a semblance of it.
सर्वज्ञात्सर्वशक्तेश्च मत्तो वेदः समुत्थितः
अज्ञानस्य ममाभावादप्रमाणा न च श्रुतिः ॥ १६ ॥
sarvajñātsarvaśakteśca matto vedaḥ samutthitaḥ
ajñānasya mamābhāvādapramāṇā na ca śrutiḥ || 16 ||
Sarvajnaatsarvashakteshcha matto vedah samutthitah ajnaanasya mamaabhaavaadapramaanaa na cha shrutih
सर्वज्ञ और सर्वशक्तिमती मुझ से वेद उत्पन्न हुआ है; मुझ में अज्ञान का अभाव होने से श्रुति अप्रमाण नहीं है।
From me, who am all-knowing and all-powerful, the Veda arose; and since in me there is no ignorance, scripture is not without authority.
स्मृतयश्च श्रुतेरर्थं गृहीत्वैव च निर्गताः
मन्वादीनां श्रुतीनां च ततः प्रामाण्यमिष्यते ॥ १७ ॥
smṛtayaśca śruterarthaṃ gṛhītvaiva ca nirgatāḥ
manvādīnāṃ śrutīnāṃ ca tataḥ prāmāṇyamiṣyate || 17 ||
Smritayashcha shruterartham grihiitvaiva cha nirgataah manvaadiinaam shrutiinaam cha tatah praamaanyamishyate
स्मृतियाँ भी श्रुति का अर्थ लेकर ही निकली हैं; इसलिए मनु आदि की और श्रुतियों की प्रामाणिकता मानी जाती है।
The books of tradition too came forth only by taking the meaning of scripture; hence the authority both of Manu and the rest and of the Vedas.
क्वचित्कदाचित्तन्त्रार्थकटाक्षेण परोदितम्
धर्मं वदन्ति सोंऽशस्तु नैव ग्राह्योऽस्ति वैदिकैः ॥ १८ ॥
kvacitkadācittantrārthakaṭākṣeṇa paroditam
dharmaṃ vadanti soṃ'śastu naiva grāhyo'sti vaidikaiḥ || 18 ||
Kvachitkadaachittantraarthakataakshena paroditam dharmam vadanti som'shastu naiva graahyo'sti vaidikaih
कहीं-कभी तन्त्र के अर्थ की ओर देखते हुए दूसरों ने जो धर्म कहा है, वह अंश वैदिकों को ग्रहण करने योग्य नहीं है।
Where, now and then, others have declared a righteousness with an eye to the sense of the Tantras, that portion is not to be accepted by followers of the Veda.
अन्येषां शास्त्रकर्तॄणामज्ञानप्रभवत्वतः
अज्ञानदोषदुष्टत्वात्तदुक्तेर्न प्रमाणता ॥ १९ ॥
anyeṣāṃ śāstrakartṝṇāmajñānaprabhavatvataḥ
ajñānadoṣaduṣṭatvāttadukterna pramāṇatā || 19 ||
Anyeshaam shaastrakartriinaamajnaanaprabhavatvatah ajnaanadoshadushtatvaattadukterna pramaanataa
अन्य शास्त्र-कर्ताओं के अज्ञान से उत्पन्न होने के कारण, और अज्ञान के दोष से दूषित होने के कारण, उनके कथन की प्रामाणिकता नहीं है।
Since other authors of books arise from ignorance and their words are spoilt by the fault of ignorance, what they say has no authority.
तस्मान्मुमुक्षुर्धर्मार्थं सर्वथा वेदमाश्रयेत्
राजाज्ञा च यथा लोके हन्यते न कदाचन ॥ २० ॥
tasmānmumukṣurdharmārthaṃ sarvathā vedamāśrayet
rājājñā ca yathā loke hanyate na kadācana || 20 ||
Tasmaanmumukshurdharmaartham sarvathaa vedamaashrayet raajaajnaa cha yathaa loke hanyate na kadaachana
इसलिए मुमुक्षु धर्म के लिए सर्वथा वेद का आश्रय ले। जैसे लोक में राजा की आज्ञा कभी नहीं तोड़ी जाती —
Therefore let one who seeks release rely wholly on the Veda for what is right. As in the world a king's command is never broken —
सर्वेशान्या ममाज्ञा सा श्रुतिस्त्याज्या कथं नृभिः
मदाज्ञारक्षणार्थं तु ब्रह्मक्षत्रियजातयः ॥ २१ ॥
sarveśānyā mamājñā sā śrutistyājyā kathaṃ nṛbhiḥ
madājñārakṣaṇārthaṃ tu brahmakṣatriyajātayaḥ || 21 ||
Sarveshaanyaa mamaajnaa saa shrutistyaajyaa katham nribhih madaajnaarakshanaartham tu brahmakshatriyajaatayah
वैसे ही सर्वेश्वरी मेरी आज्ञा वह श्रुति है; मनुष्य उसे कैसे छोड़ें? मेरी आज्ञा की रक्षा के लिए ही ब्राह्मण और क्षत्रिय जातियाँ —
so that scripture is my command, the command of the Lady of all; how can men forsake it? For the guarding of my command the priestly and warrior orders —
मया सृष्टास्ततो ज्ञेयं रहस्यं मे श्रुतेर्वचः
यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भूधर ॥ २२ ॥
mayā sṛṣṭāstato jñeyaṃ rahasyaṃ me śrutervacaḥ
yadā yadā hi dharmasya glānirbhavati bhūdhara || 22 ||
Mayaa srishtaastato jneyam rahasyam me shrutervachah yadaa yadaa hi dharmasya glaanirbhavati bhuudhara
मैंने रची हैं; इसलिए मेरी श्रुति का वचन रहस्य जानना चाहिए। हे भूधर, जब-जब धर्म की ग्लानि होती है —
were created by me; so the word of my scripture is to be known as a mystery. Whenever righteousness declines, O bearer of the earth —
अभ्युत्थानमधर्मस्य तदा वेषान्बिभर्म्यहम्
देवदैत्यविभागश्चाप्यत एवाभवन्नृप ॥ २३ ॥
abhyutthānamadharmasya tadā veṣānbibharmyaham
devadaityavibhāgaścāpyata evābhavannṛpa || 23 ||
Abhyutthaanamadharmasya tadaa veshaanbibharmyaham devadaityavibhaagashchaapyata evaabhavannripa
और अधर्म का उत्थान होता है, तब मैं वेष धारण करती हूँ। हे राजन्, देव और दैत्य का विभाग भी इसी से हुआ।
and unrighteousness rises, then I take on forms. From this too, O king, arose the division into gods and demons.
ये न कुर्वन्ति तद्धर्मं तच्छिक्षार्थं मया सदा
सम्पादितास्तु नरकास्त्रासो यच्छ्रवणाद्भवेत् ॥ २४ ॥
ye na kurvanti taddharmaṃ tacchikṣārthaṃ mayā sadā
sampāditāstu narakāstrāso yacchravaṇādbhavet || 24 ||
Ye na kurvanti taddharmam tachchhikshaartham mayaa sadaa sampaaditaastu narakaastraaso yachchhravanaadbhavet
जो उस धर्म का पालन नहीं करते, उनकी शिक्षा के लिए मैंने सदा नरक बनाए हैं, जिनके सुनने से ही त्रास होता है।
For the schooling of those who do not keep that righteousness I have ever appointed the hells, at the mere hearing of which fear arises.
यो वेदधर्ममुज्झित्य धर्ममन्यं समाश्रयेत्
राजा प्रवासयेद्देशान्निजादेतानधर्मिणः ॥ २५ ॥
yo vedadharmamujjhitya dharmamanyaṃ samāśrayet
rājā pravāsayeddeśānnijādetānadharmiṇaḥ || 25 ||
Yo vedadharmamujjhitya dharmamanyam samaashrayet raajaa pravaasayeddeshaannijaadetaanadharminah
जो वेद-धर्म छोड़कर अन्य धर्म का आश्रय ले, राजा इन अधर्मियों को अपने देश से निकाल दे।
Whoever abandons the righteousness of the Veda and takes to another, such unrighteous men let the king banish from his land.
ब्राह्मणैर्न च सम्भाष्याः पङ्क्तिग्राह्या न च द्विजैः
अन्यानि यानि शास्त्राणि लोकेऽस्मिन्विविधानि च ॥ २६ ॥
brāhmaṇairna ca sambhāṣyāḥ paṅktigrāhyā na ca dvijaiḥ
anyāni yāni śāstrāṇi loke'sminvividhāni ca || 26 ||
Braahmanairna cha sambhaashyaah panktigraahyaa na cha dvijaih anyaani yaani shaastraani loke'sminvividhaani cha
ब्राह्मणों को उनसे बात नहीं करनी चाहिए, न द्विजों के साथ पंक्ति में बैठाना चाहिए। इस लोक में जो और नाना शास्त्र हैं —
Brāhmaṇas should not speak with them, nor seat them in the row with the twice-born. And the various other books in this world —
श्रुतिस्मृतिविरुद्धानि तामसान्येव सर्वशः
वामं कापालकं चैव कौलकं भैरवागमः ॥ २७ ॥
śrutismṛtiviruddhāni tāmasānyeva sarvaśaḥ
vāmaṃ kāpālakaṃ caiva kaulakaṃ bhairavāgamaḥ || 27 ||
Shrutismritiviruddhaani taamasaanyeva sarvashah vaamam kaapaalakam chaiva kaulakam bhairavaagamah
जो श्रुति-स्मृति के विरुद्ध हैं, वे सर्वथा तामस ही हैं। वाम, कापालक, कौल और भैरव-आगम —
those opposed to scripture and tradition are wholly of darkness. The Vāma, the Kāpālika, the Kaula and the Bhairava scriptures —
शिवेन मोहनार्थाय प्रणीतो नान्यहेतुकः
दक्षशापाद् भृगोः शापाद्दधीचस्य च शापतः ॥ २८ ॥
śivena mohanārthāya praṇīto nānyahetukaḥ
dakṣaśāpād bhṛgoḥ śāpāddadhīcasya ca śāpataḥ || 28 ||
Shivena mohanaarthaaya praniito naanyahetukah dakshashaapaad bhrigoh shaapaaddadhiichasya cha shaapatah
शिव ने मोहित करने के लिए ही रचे हैं, किसी अन्य कारण से नहीं। दक्ष के शाप से, भृगु के शाप से और दधीच के शाप से —
were composed by Śiva only to bewilder, for no other cause. By the curse of Dakṣa, of Bhṛgu and of Dadhīca —
दग्धा ये ब्राह्मणवरा वेदमार्गबहिष्कृताः
तेषामुद्धरणार्थाय सोपानक्रमतः सदा ॥ २९ ॥
dagdhā ye brāhmaṇavarā vedamārgabahiṣkṛtāḥ
teṣāmuddharaṇārthāya sopānakramataḥ sadā || 29 ||
Dagdhaa ye braahmanavaraa vedamaargabahishkritaah teshaamuddharanaarthaaya sopaanakramatah sadaa
जो श्रेष्ठ ब्राह्मण दग्ध होकर वेद-मार्ग से बहिष्कृत हो गए, उनके उद्धार के लिए सीढ़ी-दर-सीढ़ी क्रम से —
those best of brāhmaṇas who were burnt and cast out of the Vedic path — for their raising up, step by step —
शैवाश्च वैष्णवाश्चैव सौराः शाक्तास्तथैव च
गाणपत्या आगमाश्च प्रणीताः शङ्करेण तु ॥ ३० ॥
śaivāśca vaiṣṇavāścaiva saurāḥ śāktāstathaiva ca
gāṇapatyā āgamāśca praṇītāḥ śaṅkareṇa tu || 30 ||
Shaivaashcha vaishnavaashchaiva sauraah shaaktaastathaiva cha gaanapatyaa aagamaashcha praniitaah shankarena tu
शैव, वैष्णव, सौर, शाक्त और गाणपत्य आगम शंकर ने रचे।
Śaṅkara composed the Śaiva, Vaiṣṇava, Saura, Śākta and Gāṇapatya scriptures.
तत्र वेदाविरुद्धांशोऽप्युक्त एव क्वचित्क्वचित्
वैदिकैस्तद्ग्रहे दोषो न भवत्येव कर्हिचित् ॥ ३१ ॥
tatra vedāviruddhāṃśo'pyukta eva kvacitkvacit
vaidikaistadgrahe doṣo na bhavatyeva karhicit || 31 ||
Tatra vedaaviruddhaamsho'pyukta eva kvachitkvachit vaidikaistadgrahe dosho na bhavatyeva karhichit
उनमें कहीं-कहीं वेद के अविरुद्ध अंश भी कहा गया है; उसे ग्रहण करने में वैदिकों को कभी दोष नहीं होता।
In them there is, here and there, a portion not opposed to the Veda; in accepting that, followers of the Veda incur no fault at all.
सर्वथा वेदभिन्नार्थे नाधिकारी द्विजो भवेत्
वेदाधिकारहीनस्तु भवेत्तत्राधिकारवान् ॥ ३२ ॥
sarvathā vedabhinnārthe nādhikārī dvijo bhavet
vedādhikārahīnastu bhavettatrādhikāravān || 32 ||
Sarvathaa vedabhinnaarthe naadhikaarii dvijo bhavet vedaadhikaarahiinastu bhavettatraadhikaaravaan
सर्वथा वेद से भिन्न अर्थ में द्विज अधिकारी न हो; वेद के अधिकार से रहित पुरुष ही उसमें अधिकारी होता है।
In a sense wholly at variance with the Veda the twice-born has no competence; only one who lacks the right to the Veda has competence there.
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन वैदिको वेदमाश्रयेत्
धर्मेण सहितं ज्ञानं परं ब्रह्म प्रकाशयेत् ॥ ३३ ॥
tasmātsarvaprayatnena vaidiko vedamāśrayet
dharmeṇa sahitaṃ jñānaṃ paraṃ brahma prakāśayet || 33 ||
Tasmaatsarvaprayatnena vaidiko vedamaashrayet dharmena sahitam jnaanam param brahma prakaashayet
इसलिए वैदिक पुरुष सब प्रयत्न से वेद का आश्रय ले; धर्म-सहित ज्ञान परम ब्रह्म को प्रकाशित करता है।
Therefore let the man of the Veda rely on the Veda with all his effort; knowledge joined to righteousness reveals the supreme Brahman.
सर्वैषणाः परित्यज्य मामेव शरणं गताः
सर्वभूतदयावन्तो मानाहङ्कारवर्जिताः ॥ ३४ ॥
sarvaiṣaṇāḥ parityajya māmeva śaraṇaṃ gatāḥ
sarvabhūtadayāvanto mānāhaṅkāravarjitāḥ || 34 ||
Sarvaishanaah parityajya maameva sharanam gataah sarvabhuutadayaavanto maanaahankaaravarjitaah
सब कामनाएँ छोड़कर मुझ ही की शरण गए, सब प्राणियों पर दया रखने वाले, मान और अहंकार से रहित —
Having given up every craving and come to me alone for refuge, compassionate to all beings, free of pride and self-conceit —
मच्चित्ता मद्गतप्राणा मत्स्थानकथने रताः
संन्यासिनो वनस्थाश्च गृहस्था ब्रह्मचारिणः ॥ ३५ ॥
maccittā madgataprāṇā matsthānakathane ratāḥ
saṃnyāsino vanasthāśca gṛhasthā brahmacāriṇaḥ || 35 ||
Machchittaa madgatapraanaa matsthaanakathane rataah samnyaasino vanasthaashcha grihasthaa brahmachaarinah
मुझ में चित्त और प्राण रखने वाले, मेरे स्थानों की चर्चा में लगे — संन्यासी, वानप्रस्थ, गृहस्थ और ब्रह्मचारी —
with mind and life given to me, delighting to speak of my holy places — renouncers, forest-dwellers, householders and students —
उपासन्ते सदा भक्त्या योगमैश्वरसञ्ज्ञितम्
तेषां नित्याभियुक्तानामहमज्ञानजं तमः ॥ ३६ ॥
upāsante sadā bhaktyā yogamaiśvarasañjñitam
teṣāṃ nityābhiyuktānāmahamajñānajaṃ tamaḥ || 36 ||
Upaasante sadaa bhaktyaa yogamaishvarasanjnitam teshaam nityaabhiyuktaanaamahamajnaanajam tamah
सदा भक्ति से उस योग की उपासना करते हैं जिसे ऐश्वर कहा गया है। उन नित्य-अभियुक्तों का अज्ञान-जन्य अन्धकार —
worship always with devotion that yoga which is called the Lord's. For those ever intent on it, the darkness born of ignorance —
ज्ञानसूर्यप्रकाशेन नाशयामि न संशयः
इत्थं वैदिकपूजायाः प्रथमाया नगाधिप ॥ ३७ ॥
jñānasūryaprakāśena nāśayāmi na saṃśayaḥ
itthaṃ vaidikapūjāyāḥ prathamāyā nagādhipa || 37 ||
Jnaanasuuryaprakaashena naashayaami na samshayah ittham vaidikapuujaayaah prathamaayaa nagaadhipa
मैं ज्ञान-सूर्य के प्रकाश से नष्ट कर देती हूँ — इसमें सन्देह नहीं। हे नगाधिप, इस प्रकार पहली वैदिक पूजा का —
I destroy by the light of the sun of knowledge; of this there is no doubt. Thus, O lord of mountains, of the first Vedic worship —
स्वरूपमुक्तं संक्षेपाद् द्वितीयाया अथो ब्रुवे
मूर्तौ वा स्थण्डिले वापि तथा सूर्येन्दुमण्डले ॥ ३८ ॥
svarūpamuktaṃ saṃkṣepād dvitīyāyā atho bruve
mūrtau vā sthaṇḍile vāpi tathā sūryendumaṇḍale || 38 ||
Svaruupamuktam samkshepaad dvitiiyaayaa atho bruve muurtau vaa sthandile vaapi tathaa suuryendumandale
स्वरूप संक्षेप में कहा गया; अब दूसरी को कहती हूँ। मूर्ति में, स्थण्डिल में, सूर्य या चन्द्र-मण्डल में,
the nature has been told in brief; now I shall tell the second. In an image, on a prepared altar, in the orb of the sun or the moon,
जलेऽथवा बाणलिङ्गे यन्त्रे वापि महापटे
तथा श्रीहृदयाम्भोजे ध्यात्वा देवीं परात्पराम् ॥ ३९ ॥
jale'thavā bāṇaliṅge yantre vāpi mahāpaṭe
tathā śrīhṛdayāmbhoje dhyātvā devīṃ parātparām || 39 ||
Jale'thavaa baanalinge yantre vaapi mahaapate tathaa shriihridayaambhoje dhyaatvaa deviim paraatparaam
जल में, बाणलिंग में, यन्त्र में, महापट में, अथवा श्रीहृदय-कमल में परात्परा देवी का ध्यान करके —
in water, in a bāṇa-liṅga, in a diagram, on a great cloth, or in the lotus of the heart — having meditated on the Goddess higher than the highest —
सगुणां करुणापूर्णां तरुणीमरुणारुणाम्
सौन्दर्यसारसीमां तां सर्वावयवसुन्दरीम् ॥ ४० ॥
saguṇāṃ karuṇāpūrṇāṃ taruṇīmaruṇāruṇām
saundaryasārasīmāṃ tāṃ sarvāvayavasundarīm || 40 ||
Sagunaam karunaapuurnaam taruniimarunaarunaam saundaryasaarasiimaam taam sarvaavayavasundariim
सगुणा, करुणा से पूर्ण, तरुणी, अरुण जैसी लाल, सौन्दर्य के सार की सीमा, सब अंगों में सुन्दर,
with qualities, full of compassion, youthful, red as the dawn, the very limit of the essence of beauty, lovely in every limb,
शृङ्गाररससम्पूर्णां सदा भक्तार्तिकातराम्
प्रसादसुमुखीमम्बां चन्द्रखण्डशिखण्डिनीम् ॥ ४१ ॥
śṛṅgārarasasampūrṇāṃ sadā bhaktārtikātarām
prasādasumukhīmambāṃ candrakhaṇḍaśikhaṇḍinīm || 41 ||
Shringaararasasampuurnaam sadaa bhaktaartikaataraam prasaadasumukhiimambaam chandrakhandashikhandiniim
शृंगार-रस से पूर्ण, भक्तों की पीड़ा से सदा व्याकुल, कृपा से प्रसन्न-मुख, चन्द्र-खण्ड को शिखा में धारण करने वाली,
full of the mood of love, ever moved by her devotees' distress, her face gracious with favour, wearing the crescent moon in her hair,
पाशाङ्कुशवराभीतिधरामानन्दरूपिणीम्
पूजयेदुपचारैश्च यथावित्तानुसारतः ॥ ४२ ॥
pāśāṅkuśavarābhītidharāmānandarūpiṇīm
pūjayedupacāraiśca yathāvittānusārataḥ || 42 ||
Paashaankushavaraabhiitidharaamaanandaruupiniim puujayedupachaaraishcha yathaavittaanusaaratah
पाश, अंकुश, वर और अभय धारण करने वाली, आनन्द-रूपिणी — उन्हें अपने धन के अनुसार उपचारों से पूजे।
holding noose and goad, the boon and the sign of safety, bliss itself in form — let him worship her with such offerings as his means allow.
यावदान्तरपूजायामधिकारो भवेन्न हि
तावद्बाह्यामिमां पूजां श्रयेज्जाते तु तां त्यजेत् ॥ ४३ ॥
yāvadāntarapūjāyāmadhikāro bhavenna hi
tāvadbāhyāmimāṃ pūjāṃ śrayejjāte tu tāṃ tyajet || 43 ||
Yaavadaantarapuujaayaamadhikaaro bhavenna hi taavadbaahyaamimaam puujaam shrayejjaate tu taam tyajet
जब तक आन्तर पूजा में अधिकार न हो, तब तक इस बाह्य पूजा का आश्रय ले; अधिकार होने पर उसे छोड़ दे।
So long as he is not fit for the inner worship, let him hold to this outer worship; when fitness comes, let him leave it.
आभ्यन्तरा तु या पूजा सा तु संविल्लयः स्मृतः
संविदेव परं रूपमुपाधिरहितं मम ॥ ४४ ॥
ābhyantarā tu yā pūjā sā tu saṃvillayaḥ smṛtaḥ
saṃvideva paraṃ rūpamupādhirahitaṃ mama || 44 ||
Aabhyantaraa tu yaa puujaa saa tu samvillayah smritah samvideva param ruupamupaadhirahitam mama
जो आन्तर पूजा है, वह संवित् में लय कही गई है; संवित् ही उपाधि-रहित मेरा परम रूप है।
The inner worship is said to be dissolution in awareness; awareness itself, free of all adjuncts, is my supreme form.
अतः संविदि मद्रूपे चेतः स्थाप्यं निराश्रयम्
संविद्रूपातिरिक्तं तु मिथ्या मायामयं जगत् ॥ ४५ ॥
ataḥ saṃvidi madrūpe cetaḥ sthāpyaṃ nirāśrayam
saṃvidrūpātiriktaṃ tu mithyā māyāmayaṃ jagat || 45 ||
Atah samvidi madruupe chetah sthaapyam niraashrayam samvidruupaatiriktam tu mithyaa maayaamayam jagat
इसलिए संवित्-रूप मुझ में चित्त को निराश्रय रूप से स्थापित करना चाहिए; संवित्-रूप से अतिरिक्त जगत् मिथ्या और मायामय है।
Therefore the mind is to be set, with no other support, on me who am awareness; the world apart from awareness is unreal, made of māyā.
अतः संसारनाशाय साक्षिणीमात्मरूपिणीम्
भावयेन्निर्मनस्केन योगयुक्तेन चेतसा ॥ ४६ ॥
ataḥ saṃsāranāśāya sākṣiṇīmātmarūpiṇīm
bhāvayennirmanaskena yogayuktena cetasā || 46 ||
Atah samsaaranaashaaya saakshiniimaatmaruupiniim bhaavayennirmanaskena yogayuktena chetasaa
इसलिए संसार के नाश के लिए, साक्षिणी और आत्म-रूपा का — मन को हटाकर, योगयुक्त चित्त से भावना करे।
Therefore, for the ending of this round of birth, let him contemplate her who is the witness and the Self, with a mind stilled and joined in yoga.
अतः परं बाह्यपूजाविस्तारः कथ्यते मया
सावधानेन मनसा शृणु पर्वतसत्तम ॥ ४७ ॥
ataḥ paraṃ bāhyapūjāvistāraḥ kathyate mayā
sāvadhānena manasā śṛṇu parvatasattama || 47 ||
Atah param baahyapuujaavistaarah kathyate mayaa saavadhaanena manasaa shrinu parvatasattama
इसके बाद मैं बाह्य पूजा का विस्तार कहती हूँ; हे पर्वतश्रेष्ठ, सावधान मन से सुनो।
After this I shall tell the outer worship at length; listen, O best of mountains, with a careful mind.
↑ All sectionsअध्यायः १० · Chapter 10 — बाह्य पूजा और उपसंहार · The outer worship, and the conclusion (देवीभागवत ७.४०)
श्री देव्युवाच
प्रातरुत्थाय शिरसि संस्मरेत्पद्ममुज्ज्वलम्
कर्पूराभं स्मरेत्तत्र श्रीगुरुं निजरूपिणम् ॥ १ ॥
śrī devyuvāca
prātarutthāya śirasi saṃsmaretpadmamujjvalam
karpūrābhaṃ smarettatra śrīguruṃ nijarūpiṇam || 1 ||
Shrii devyuvaacha praatarutthaaya shirasi samsmaretpadmamujjvalam karpuuraabham smarettatra shriigurum nijaruupinam
श्रीदेवी ने कहा — प्रातः उठकर सिर पर उज्ज्वल कमल का स्मरण करे, और वहाँ कपूर जैसे श्वेत, अपने रूप वाले श्रीगुरु का स्मरण करे।
The Goddess said: Rising at dawn let him call to mind a shining lotus at the crown of his head, and there remember his teacher, white as camphor, in his own form.
सुप्रसन्नं लसद्भूषाभूषितं शक्तिसंयुतम्
नमस्कृत्य ततो देवीं कुण्डलीं संस्मरेद्बुधः ॥ २ ॥
suprasannaṃ lasadbhūṣābhūṣitaṃ śaktisaṃyutam
namaskṛtya tato devīṃ kuṇḍalīṃ saṃsmaredbudhaḥ || 2 ||
Suprasannam lasadbhuushaabhuushitam shaktisamyutam namaskritya tato deviim kundaliim samsmaredbudhah
जो सुप्रसन्न, चमकते आभूषणों से सजे और शक्ति के साथ हैं — उन्हें नमस्कार करके बुद्धिमान् कुण्डलिनी देवी का स्मरण करे।
Gracious, adorned with shining ornaments and joined to his consort — having bowed to him, let the wise man call to mind the Goddess as the coiled power.
प्रकाशमानां प्रथमे प्रयाणे
प्रतिप्रयाणेऽप्यमृतायमानाम्
अन्तः पदव्यामनुसञ्चरन्ती-
मानन्दरूपामबलां प्रपद्ये ॥ ३ ॥
prakāśamānāṃ prathame prayāṇe
pratiprayāṇe'pyamṛtāyamānām
antaḥ padavyāmanusañcarantī-
mānandarūpāmabalāṃ prapadye || 3 ||
Prakaashamaanaam prathame prayaane pratiprayaane'pyamritaayamaanaam antah padavyaamanusancharantii- maanandaruupaamabalaam prapadye
जो पहली यात्रा में प्रकाशमान होती हैं और लौटती यात्रा में अमृत बरसाती हैं, भीतर के मार्ग में संचरण करती हैं — उस आनन्द-रूपा देवी की मैं शरण लेता हूँ।
Shining as she first ascends and raining nectar as she returns, moving along the inner path — to that gentle one, bliss in form, I go for refuge.
ध्यात्वैवं तच्छिखामध्ये सच्चिदानन्दरूपिणीम्
मां ध्यायेदथ शौचादिक्रियाः सर्वाः समापयेत् ॥ ४ ॥
dhyātvaivaṃ tacchikhāmadhye saccidānandarūpiṇīm
māṃ dhyāyedatha śaucādikriyāḥ sarvāḥ samāpayet || 4 ||
Dhyaatvaivam tachchhikhaamadhye sachchidaanandaruupiniim maam dhyaayedatha shauchaadikriyaah sarvaah samaapayet
इस प्रकार ध्यान कर, उस शिखा के मध्य में सच्चिदानन्द-रूपिणी मुझ का ध्यान करे; फिर शौच आदि सब क्रियाएँ पूरी करे।
Having so meditated, let him meditate within the crest of that flame on me, whose form is being, consciousness and bliss; then let him finish all the acts of purification.
अग्निहोत्रं ततो हूत्वा मत्प्रीत्यर्थं द्विजोत्तमः
होमान्ते स्वासने स्थित्वा पूजासङ्कल्पमाचरेत् ॥ ५ ॥
agnihotraṃ tato hūtvā matprītyarthaṃ dvijottamaḥ
homānte svāsane sthitvā pūjāsaṅkalpamācaret || 5 ||
Agnihotram tato huutvaa matpriityartham dvijottamah homaante svaasane sthitvaa puujaasankalpamaacharet
उसके बाद द्विजश्रेष्ठ मेरी प्रीति के लिए अग्निहोत्र करे; होम के अन्त में अपने आसन पर बैठकर पूजा का संकल्प करे।
Then let the best of the twice-born offer the fire oblation for my pleasure; and at its end, seated on his own seat, let him make the resolve of worship.
भूतशुद्धिं पुरा कृत्वा मातृकान्यासमेव च
हृल्लेखामातृकान्यासं नित्यमेव समाचरेत् ॥ ६ ॥
bhūtaśuddhiṃ purā kṛtvā mātṛkānyāsameva ca
hṛllekhāmātṛkānyāsaṃ nityameva samācaret || 6 ||
Bhuutashuddhim puraa kritvaa maatrikaanyaasameva cha hrillekhaamaatrikaanyaasam nityameva samaacharet
पहले भूतशुद्धि और मातृका-न्यास करके, हृल्लेखा-मातृका-न्यास नित्य ही करे।
Having first purified the elements and placed the mother-letters, let him daily perform also the placing of the Hṛllekhā letters.
मूलाधारे हकारं च हृदये च रकारकम्
भ्रूमध्ये तद्वदीकारं ह्रीङ्कारं मस्तके न्यसेत् ॥ ७ ॥
mūlādhāre hakāraṃ ca hṛdaye ca rakārakam
bhrūmadhye tadvadīkāraṃ hrīṅkāraṃ mastake nyaset || 7 ||
Muulaadhaare hakaaram cha hridaye cha rakaarakam bhruumadhye tadvadiikaaram hriinkaaram mastake nyaset
मूलाधार में हकार, हृदय में रकार, भ्रू-मध्य में ईकार और मस्तक में ह्रींकार का न्यास करे।
Let him set the letter Ha at the root centre, Ra at the heart, Ī between the brows, and Hrīṃ at the head.
तत्तन्मन्त्रोदितानन्यान्न्यासान्सर्वान्समाचरेत्
कल्पयेत्स्वात्मनो देहे पीठं धर्मादिभिः पुनः ॥ ८ ॥
tattanmantroditānanyānnyāsānsarvānsamācaret
kalpayetsvātmano dehe pīṭhaṃ dharmādibhiḥ punaḥ || 8 ||
Tattanmantroditaananyaannyaasaansarvaansamaacharet kalpayetsvaatmano dehe piitham dharmaadibhih punah
उन-उन मन्त्रों में कहे गए अन्य सब न्यास करे; फिर धर्म आदि से अपने शरीर में पीठ की कल्पना करे।
Let him perform all the other placings those mantras prescribe; then let him fashion in his own body the seat, with righteousness and the rest as its supports.
ततो ध्यायेन्महादेवीं प्राणायामैर्विजृम्भिते
हृदम्भोजे मम स्थाने पञ्चप्रेतासने बुधः ॥ ९ ॥
tato dhyāyenmahādevīṃ prāṇāyāmairvijṛmbhite
hṛdambhoje mama sthāne pañcapretāsane budhaḥ || 9 ||
Tato dhyaayenmahaadeviim praanaayaamairvijrimbhite hridambhoje mama sthaane panchapretaasane budhah
इसके बाद प्राणायामों से खिले हृदय-कमल में — मेरे स्थान में, पाँच प्रेतों के आसन पर — बुद्धिमान् महादेवी का ध्यान करे।
Then, in the heart-lotus opened by the breath-exercises — in my abode, upon the seat of the five corpses — let the wise man meditate on the great Goddess.
ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च ईश्वरश्च सदाशिवः
एते पञ्च महाप्रेताः पादमूले मम स्थिताः ॥ १० ॥
brahmā viṣṇuśca rudraśca īśvaraśca sadāśivaḥ
ete pañca mahāpretāḥ pādamūle mama sthitāḥ || 10 ||
Brahmaa vishnushcha rudrashcha iishvarashcha sadaashivah ete pancha mahaapretaah paadamuule mama sthitaah
ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र, ईश्वर और सदाशिव — ये पाँच महाप्रेत मेरे चरणों के मूल में स्थित हैं।
Brahmā, Viṣṇu, Rudra, Īśvara and Sadāśiva — these five great corpses lie at the base of my feet.
पञ्चभूतात्मका ह्येते पञ्चावस्थात्मका अपि
अहं त्वव्यक्तचिद्रूपा तदतीतास्ति सर्वथा ॥ ११ ॥
pañcabhūtātmakā hyete pañcāvasthātmakā api
ahaṃ tvavyaktacidrūpā tadatītāsti sarvathā || 11 ||
Panchabhuutaatmakaa hyete panchaavasthaatmakaa api aham tvavyaktachidruupaa tadatiitaasti sarvathaa
ये पाँच भूतों के स्वरूप हैं और पाँच अवस्थाओं के भी; परन्तु मैं अव्यक्त चिद्रूपा हूँ और उनसे सर्वथा अतीत हूँ।
These are of the nature of the five elements and of the five states; but I am unmanifest consciousness, wholly beyond them.
ततो विष्टरतां याताः शक्तितन्त्रेषु सर्वदा
ध्यात्वैवं मानसैर्भोगैः पूजयेन्मां जपेदपि ॥ १२ ॥
tato viṣṭaratāṃ yātāḥ śaktitantreṣu sarvadā
dhyātvaivaṃ mānasairbhogaiḥ pūjayenmāṃ japedapi || 12 ||
Tato vishtarataam yaataah shaktitantreshu sarvadaa dhyaatvaivam maanasairbhogaih puujayenmaam japedapi
इसलिए शक्ति-तन्त्रों में वे सदा आसन-रूप हो गए हैं। इस प्रकार ध्यान कर मानसिक भोगों से मेरी पूजा करे और जप भी करे।
So in the Śākta scriptures they have always become her seat. Having so meditated, let him worship me with offerings made in the mind, and repeat my mantra.
जपं समर्प्य श्रीदेव्यै ततोऽर्घ्यस्थापनं चरेत्
पात्रासादनकं कृत्वा पूजाद्रव्याणि शोधयेत् ॥ १३ ॥
japaṃ samarpya śrīdevyai tato'rghyasthāpanaṃ caret
pātrāsādanakaṃ kṛtvā pūjādravyāṇi śodhayet || 13 ||
Japam samarpya shriidevyai tato'rghyasthaapanam charet paatraasaadanakam kritvaa puujaadravyaani shodhayet
जप श्रीदेवी को समर्पित करके अर्घ्य-स्थापन करे; पात्रों को यथास्थान रखकर पूजा की सामग्री शुद्ध करे।
Offering the repetition to the Goddess, let him set down the vessel of oblation; and having arranged the vessels, let him purify the materials of worship.
जलेन तेन मनुना चास्त्रमन्त्रेण देशिकः
दिग्बन्धं च पुरा कृत्वा गुरून्नत्वा ततः परम् ॥ १४ ॥
jalena tena manunā cāstramantreṇa deśikaḥ
digbandhaṃ ca purā kṛtvā gurūnnatvā tataḥ param || 14 ||
Jalena tena manunaa chaastramantrena deshikah digbandham cha puraa kritvaa guruunnatvaa tatah param
उस जल से, उस मन्त्र से और अस्त्र-मन्त्र से आचार्य पहले दिग्बन्ध करके, फिर गुरुओं को नमस्कार करे।
With that water, with that mantra and with the weapon-mantra let the officiant first bind the quarters, and then bow to the teachers.
तदनुज्ञां समादाय बाह्यपीठे ततः परम्
हृदिस्थां भवितां मूर्तिं मम दिव्यां मनोहराम् ॥ १५ ॥
tadanujñāṃ samādāya bāhyapīṭhe tataḥ param
hṛdisthāṃ bhavitāṃ mūrtiṃ mama divyāṃ manoharām || 15 ||
Tadanujnaam samaadaaya baahyapiithe tatah param hridisthaam bhavitaam muurtim mama divyaam manoharaam
उनकी अनुज्ञा लेकर, उसके बाद बाह्य पीठ पर हृदय में भाविती मेरी दिव्य मनोहर मूर्ति को —
Taking their leave, and then upon the outer seat, that divine and lovely image of me contemplated in his heart —
आवाहयेत्ततः पीठे प्राणस्थापनविद्यया
आसनावाहने चार्घ्यं पाद्याद्याचमनं तथा ॥ १६ ॥
āvāhayettataḥ pīṭhe prāṇasthāpanavidyayā
āsanāvāhane cārghyaṃ pādyādyācamanaṃ tathā || 16 ||
Aavaahayettatah piithe praanasthaapanavidyayaa aasanaavaahane chaarghyam paadyaadyaachamanam tathaa
प्राण-स्थापन विद्या से पीठ पर आवाहन करे। आसन, आवाहन, अर्घ्य, पाद्य आदि और आचमन,
let him invoke upon the seat by the rite that sets breath in the image. The seat, the invocation, the oblation, water for the feet and for rinsing,
स्नानं वासोद्वयं चैव भूषणानि च सर्वशः
गन्धपुष्पं यथायोग्यं दत्त्वा देव्यै स्वभक्तितः ॥ १७ ॥
snānaṃ vāsodvayaṃ caiva bhūṣaṇāni ca sarvaśaḥ
gandhapuṣpaṃ yathāyogyaṃ dattvā devyai svabhaktitaḥ || 17 ||
Snaanam vaasodvayam chaiva bhuushanaani cha sarvashah gandhapushpam yathaayogyam dattvaa devyai svabhaktitah
स्नान, दो वस्त्र, सब आभूषण, तथा यथायोग्य गन्ध और पुष्प — अपनी भक्ति से देवी को अर्पित करके,
bathing, two garments, all the ornaments, and scent and flowers as befit — having offered these to the Goddess out of his devotion,
यन्त्रस्थानामावृतीनां पूजनं सम्यगाचरेत्
प्रतिवारमशक्तानां शुक्रवारो नियम्यते ॥ १८ ॥
yantrasthānāmāvṛtīnāṃ pūjanaṃ samyagācaret
prativāramaśaktānāṃ śukravāro niyamyate || 18 ||
Yantrasthaanaamaavritiinaam puujanam samyagaacharet prativaaramashaktaanaam shukravaaro niyamyate
यन्त्र में स्थित आवरण-देवताओं का सम्यक् पूजन करे। जो प्रतिवार असमर्थ हैं, उनके लिए शुक्रवार नियत है।
let him duly worship the attendant deities set in the diagram. For those unable to do it every day, Friday is appointed.
मूलदेवीप्रभारूपाः स्मर्तव्या अङ्गदेवताः
तत्प्रभापटलव्याप्तं त्रैलोक्यं च विचिन्तयेत् ॥ १९ ॥
mūladevīprabhārūpāḥ smartavyā aṅgadevatāḥ
tatprabhāpaṭalavyāptaṃ trailokyaṃ ca vicintayet || 19 ||
Muuladeviiprabhaaruupaah smartavyaa angadevataah tatprabhaapatalavyaaptam trailokyam cha vichintayet
अंग-देवताओं को मूल देवी की प्रभा-रूप ही स्मरण करना चाहिए; और तीनों लोकों को उसी प्रभा-पटल से व्याप्त चिन्तन करे।
The attendant deities are to be remembered as rays of the central Goddess herself; and let him think of the three worlds as filled with that spreading light.
पुनरावृत्तिसहितां मूलदेवीं च पूजयेत्
गन्धादिभिः सुगन्धैस्तु तथा पुष्पैः सुवासितैः ॥ २० ॥
punarāvṛttisahitāṃ mūladevīṃ ca pūjayet
gandhādibhiḥ sugandhaistu tathā puṣpaiḥ suvāsitaiḥ || 20 ||
Punaraavrittisahitaam muuladeviim cha puujayet gandhaadibhih sugandhaistu tathaa pushpaih suvaasitaih
फिर आवरणों सहित मूल देवी की पूजा करे — सुगन्धित गन्ध आदि से और सुवासित पुष्पों से;
Then let him worship the central Goddess together with her attendants — with fragrant scents and with sweet-smelling flowers;
नैवेद्यैस्तर्पणैश्चैव ताम्बूलैर्दक्षिणादिभिः
तोषयेन्मां त्वत्कृतेन नाम्नां साहस्रकेण च ॥ २१ ॥
naivedyaistarpaṇaiścaiva tāmbūlairdakṣiṇādibhiḥ
toṣayenmāṃ tvatkṛtena nāmnāṃ sāhasrakeṇa ca || 21 ||
Naivedyaistarpanaishchaiva taambuulairdakshinaadibhih toshayenmaam tvatkritena naamnaam saahasrakena cha
नैवेद्यों, तर्पणों, ताम्बूल और दक्षिणा आदि से; और तुम्हारे बनाए सहस्रनाम से भी मुझे प्रसन्न करे।
with food-offerings, libations, betel and gifts; and let him please me with the thousand names composed by you.
कवचेन च सूक्तेनाहं रुद्रेभिरिति प्रभो
देव्यथर्वशिरोमन्त्रैर्हृल्लेखोपनिषद्भवैः ॥ २२ ॥
kavacena ca sūktenāhaṃ rudrebhiriti prabho
devyatharvaśiromantrairhṛllekhopaniṣadbhavaiḥ || 22 ||
Kavachena cha suuktenaaham rudrebhiriti prabho devyatharvashiromantrairhrillekhopanishadbhavaih
हे प्रभो! कवच से, "अहं रुद्रेभिः" आदि सूक्त से, देवी-अथर्वशिर के मन्त्रों से, हृल्लेखा-उपनिषद् से उत्पन्न मन्त्रों से,
With the protective hymn, O lord, with the hymn beginning 'I move with the Rudras', with the mantras of the Devī Atharvaśiras, with those born of the Hṛllekhā Upaniṣad,
महाविद्यामहामन्त्रैस्तोषयेन्मां मुहुर्मुहुः
क्षमापयेज्जगद्धात्रीं प्रेमार्द्रहृदयो नरः ॥ २३ ॥
mahāvidyāmahāmantraistoṣayenmāṃ muhurmuhuḥ
kṣamāpayejjagaddhātrīṃ premārdrahṛdayo naraḥ || 23 ||
Mahaavidyaamahaamantraistoshayenmaam muhurmuhuh kshamaapayejjagaddhaatriim premaardrahridayo narah
महाविद्या के महामन्त्रों से बार-बार मुझे प्रसन्न करे; प्रेम से आर्द्र हृदय वाला मनुष्य जगद्धात्री से क्षमा माँगे।
and with the great mantras of the great Wisdom, let him please me again and again; and with a heart wet with love let him ask pardon of the Mother of the world.
पुलकाङ्कितसर्वाङ्गैर्बाष्परुद्धाक्षिनिःस्वनः
नृत्यगीतादिघोषेण तोषयेन्मां मुहुर्मुहुः ॥ २४ ॥
pulakāṅkitasarvāṅgairbāṣparuddhākṣiniḥsvanaḥ
nṛtyagītādighoṣeṇa toṣayenmāṃ muhurmuhuḥ || 24 ||
Pulakaankitasarvaangairbaashparuddhaakshinihsvanah nrityagiitaadighoshena toshayenmaam muhurmuhuh
रोमांचित सब अंगों वाला, आँसुओं से रुँधी आँख और आवाज़ वाला होकर, नृत्य-गीत आदि के घोष से बार-बार मुझे प्रसन्न करे।
With every limb thrilling, his eyes and voice choked with tears, let him please me again and again with the sound of dance and song.
वेदपारायणैश्चैव पुराणैः सकलैरपि
प्रतिपाद्या यतोऽहं वै तस्मात्तैस्तोषयेत्तु माम् ॥ २५ ॥
vedapārāyaṇaiścaiva purāṇaiḥ sakalairapi
pratipādyā yato'haṃ vai tasmāttaistoṣayettu mām || 25 ||
Vedapaaraayanaishchaiva puraanaih sakalairapi pratipaadyaa yato'ham vai tasmaattaistoshayettu maam
वेद के पारायण से और सब पुराणों से भी — क्योंकि उनमें मेरा ही प्रतिपादन है, इसलिए उनसे मुझे प्रसन्न करे।
By recitation of the Veda and by all the Purāṇas too — since it is I who am taught in them, let him please me with these.
निजं सर्वस्वमपि मे सदेहं नित्यशोऽर्पयेत्
नित्यहोमं ततः कुर्याद्ब्राह्मणांश्च सुवासिनीः ॥ २६ ॥
nijaṃ sarvasvamapi me sadehaṃ nityaśo'rpayet
nityahomaṃ tataḥ kuryādbrāhmaṇāṃśca suvāsinīḥ || 26 ||
Nijam sarvasvamapi me sadeham nityasho'rpayet nityahomam tatah kuryaadbraahmanaamshcha suvaasiniih
अपना सर्वस्व, देह सहित, नित्य मुझे अर्पित करे। फिर नित्य होम करे, और ब्राह्मणों, सुवासिनियों को —
Let him offer me daily all that is his, his body too. Then let him make the daily oblation, and to brāhmaṇas, to married women,
बटुकान्पामरानन्यान्देवीबुद्ध्या तु भोजयेत्
नत्वा पुनः स्वहृदये व्युत्क्रमेण विसर्जयेत् ॥ २७ ॥
baṭukānpāmarānanyāndevībuddhyā tu bhojayet
natvā punaḥ svahṛdaye vyutkrameṇa visarjayet || 27 ||
Batukaanpaamaraananyaandeviibuddhyaa tu bhojayet natvaa punah svahridaye vyutkramena visarjayet
बटुकों और दूसरे साधारण जनों को भी देवी-बुद्धि से भोजन कराए। फिर नमस्कार कर उलटे क्रम से अपने हृदय में विसर्जन करे।
to young boys and to other humble folk let him give food, seeing the Goddess in them. Then, bowing, let him dismiss her into his own heart in the reverse order.
सर्वं हृल्लेखया कुर्यात् पूजनं मम सुव्रत
हृल्लेखा सर्वमन्त्राणां नायिका परमा स्मृता ॥ २८ ॥
sarvaṃ hṛllekhayā kuryāt pūjanaṃ mama suvrata
hṛllekhā sarvamantrāṇāṃ nāyikā paramā smṛtā || 28 ||
Sarvam hrillekhayaa kuryaat puujanam mama suvrata hrillekhaa sarvamantraanaam naayikaa paramaa smritaa
हे सुव्रत! मेरा सारा पूजन हृल्लेखा से करे; हृल्लेखा सब मन्त्रों की परम नायिका मानी गई है।
Let all my worship, O keeper of good vows, be done with Hṛllekhā; Hṛllekhā is held to be the supreme mistress of all mantras.
हृल्लेखादर्पणे नित्यमहं तत्प्रतिबिम्बिता
तस्माद्धृल्लेखया दत्तं सर्वमन्त्रैः समर्पितम् ॥ २९ ॥
hṛllekhādarpaṇe nityamahaṃ tatpratibimbitā
tasmāddhṛllekhayā dattaṃ sarvamantraiḥ samarpitam || 29 ||
Hrillekhaadarpane nityamaham tatpratibimbitaa tasmaaddhrillekhayaa dattam sarvamantraih samarpitam
हृल्लेखा के दर्पण में मैं नित्य प्रतिबिम्बित हूँ; इसलिए हृल्लेखा से दिया हुआ सब मन्त्रों से अर्पित हो जाता है।
In the mirror of Hṛllekhā I am ever reflected; therefore what is given with Hṛllekhā is offered with all the mantras.
गुरुं सम्पूज्य भूषाद्यैः कृतकृत्यत्वमावहेत्
य एवं पूजयेद्देवीं श्रीमद्भुवनसुन्दरीम् ॥ ३० ॥
guruṃ sampūjya bhūṣādyaiḥ kṛtakṛtyatvamāvahet
ya evaṃ pūjayeddevīṃ śrīmadbhuvanasundarīm || 30 ||
Gurum sampuujya bhuushaadyaih kritakrityatvamaavahet ya evam puujayeddeviim shriimadbhuvanasundariim
आभूषण आदि से गुरु की पूजा करके कृतकृत्यता प्राप्त करे। जो इस प्रकार श्रीमती भुवनसुन्दरी देवी की पूजा करता है —
Having honoured his teacher with ornaments and the rest, let him reach the fulfilment of his purpose. He who thus worships the Goddess, the Beauty of the worlds —
न तस्य दुर्लभं किञ्चित्कदाचित्क्वचिदस्ति हि
देहान्ते तु मणिद्वीपं मम यात्येव सर्वथा ॥ ३१ ॥
na tasya durlabhaṃ kiñcitkadācitkvacidasti hi
dehānte tu maṇidvīpaṃ mama yātyeva sarvathā || 31 ||
Na tasya durlabham kinchitkadaachitkvachidasti hi dehaante tu manidviipam mama yaatyeva sarvathaa
उसके लिए कहीं-कभी कुछ दुर्लभ नहीं रहता; और देह के अन्त में वह सर्वथा मेरे मणिद्वीप को जाता है।
for him nothing anywhere is ever hard to get; and at the body's end he surely goes to my Isle of Gems.
ज्ञेयो देवीस्वरूपोऽसौ देवा नित्यं नमन्ति तम्
इति ते कथितं राजन् महादेव्याः प्रपूजनम् ॥ ३२ ॥
jñeyo devīsvarūpo'sau devā nityaṃ namanti tam
iti te kathitaṃ rājan mahādevyāḥ prapūjanam || 32 ||
Jneyo deviisvaruupo'sau devaa nityam namanti tam iti te kathitam raajan mahaadevyaah prapuujanam
उसे देवी-स्वरूप ही जानना चाहिए; देवता भी उसे नित्य नमस्कार करते हैं। हे राजन्, इस प्रकार तुमसे महादेवी का पूजन कहा गया।
He is to be known as the Goddess herself, and the gods bow to him daily. Thus, O king, the worship of the great Goddess has been told to you.
विमृश्यैतदशेषेणाप्यधिकारानुरूपतः
कुरु मे पूजनं तेन कृतार्थस्त्वं भविष्यसि ॥ ३३ ॥
vimṛśyaitadaśeṣeṇāpyadhikārānurūpataḥ
kuru me pūjanaṃ tena kṛtārthastvaṃ bhaviṣyasi || 33 ||
Vimrishyaitadasheshenaapyadhikaaraanuruupatah kuru me puujanam tena kritaarthastvam bhavishyasi
इस सब पर विचार कर, अपने अधिकार के अनुरूप मेरा पूजन करो; उससे तुम कृतार्थ हो जाओगे।
Reflect on all this and worship me as befits your fitness; by that you will attain your purpose.
इदं तु गीताशास्त्रं मे नाशिष्याय वदेत् क्वचित्
नाभक्ताय प्रदातव्यं न धूर्ताय च दुर्हृदे ॥ ३४ ॥
idaṃ tu gītāśāstraṃ me nāśiṣyāya vadet kvacit
nābhaktāya pradātavyaṃ na dhūrtāya ca durhṛde || 34 ||
Idam tu giitaashaastram me naashishyaaya vadet kvachit naabhaktaaya pradaatavyam na dhuurtaaya cha durhride
मेरा यह गीता-शास्त्र अशिष्य से कभी न कहे; अभक्त को, धूर्त को और दुष्ट-हृदय को न दिया जाए।
This scripture of my song is never to be told to one who is not a disciple; it is not to be given to the undevout, to the crafty or to the ill-hearted.
एतत्प्रकाशनं मातुरुद्घाटनमुरोजयोः
तस्मादवश्यं यत्नेन गोपनीयमिदं सदा ॥ ३५ ॥
etatprakāśanaṃ māturudghāṭanamurojayoḥ
tasmādavaśyaṃ yatnena gopanīyamidaṃ sadā || 35 ||
Etatprakaashanam maaturudghaatanamurojayoh tasmaadavashyam yatnena gopaniiyamidam sadaa
इसका प्रकाशन माता के वक्ष को उघाड़ना है; इसलिए इसे अवश्य यत्न से सदा गुप्त रखना चाहिए।
To publish it is to uncover a mother's breast; therefore it must always be carefully kept secret.
देयं भक्ताय शिष्याय ज्येष्ठपुत्राय चैव हि
सुशीलाय सुवेषाय देवीभक्तियुताय च ॥ ३६ ॥
deyaṃ bhaktāya śiṣyāya jyeṣṭhaputrāya caiva hi
suśīlāya suveṣāya devībhaktiyutāya ca || 36 ||
Deyam bhaktaaya shishyaaya jyeshthaputraaya chaiva hi sushiilaaya suveshaaya deviibhaktiyutaaya cha
यह भक्त को, शिष्य को, ज्येष्ठ पुत्र को, सुशील और सुवेष तथा देवी-भक्ति से युक्त को ही देना चाहिए।
It is to be given to a devotee, to a disciple, to an eldest son, to one of good conduct and bearing who has devotion to the Goddess.
श्राद्धकाले पठेदेतद्ब्राह्मणानां समीपतः
तृप्तास्तत्पितरः सर्वे प्रयान्ति परमं पदम् ॥ ३७ ॥
śrāddhakāle paṭhedetadbrāhmaṇānāṃ samīpataḥ
tṛptāstatpitaraḥ sarve prayānti paramaṃ padam || 37 ||
Shraaddhakaale pathedetadbraahmanaanaam samiipatah triptaastatpitarah sarve prayaanti paramam padam
श्राद्ध के समय ब्राह्मणों के समीप इसे पढ़े; उसके सब पितर तृप्त होकर परम पद को जाते हैं।
Let it be recited at the time of the ancestral rite in the presence of brāhmaṇas; all his forefathers, satisfied, go to the highest state.
व्यास उवाच
इत्युक्त्वा सा भगवती तत्रैवान्तरधीयत
देवाश्च मुदिताः सर्वे देवीदर्शनतोऽभवन् ॥ ३८ ॥
vyāsa uvāca
ityuktvā sā bhagavatī tatraivāntaradhīyata
devāśca muditāḥ sarve devīdarśanato'bhavan || 38 ||
Vyaasa uvaacha ityuktvaa saa bhagavatii tatraivaantaradhiiyata devaashcha muditaah sarve deviidarshanato'bhavan
व्यास ने कहा — ऐसा कहकर वे भगवती वहीं अन्तर्धान हो गईं; और देवी के दर्शन से सब देवता प्रसन्न हुए।
Vyāsa said: Having said this, the Goddess vanished there; and all the gods were glad at having seen her.
ततो हिमालये जज्ञे देवी हैमवती तु सा
या गौरीति प्रसिद्धासीद्दत्ता सा शङ्कराय च ॥ ३९ ॥
tato himālaye jajñe devī haimavatī tu sā
yā gaurīti prasiddhāsīddattā sā śaṅkarāya ca || 39 ||
Tato himaalaye jajne devii haimavatii tu saa yaa gauriiti prasiddhaasiiddattaa saa shankaraaya cha
इसके बाद हिमालय में वह देवी हैमवती रूप में उत्पन्न हुईं, जो गौरी नाम से प्रसिद्ध हुईं और शंकर को दी गईं।
Then in Himālaya's house that Goddess was born as Haimavatī, who became famed as Gaurī and was given to Śaṅkara.
ततः स्कन्दः समुद्भूतस्तारकस्तेन पातितः
समुद्रमन्थने पूर्वं रत्नान्यासुर्नराधिप ॥ ४० ॥
tataḥ skandaḥ samudbhūtastārakastena pātitaḥ
samudramanthane pūrvaṃ ratnānyāsurnarādhipa || 40 ||
Tatah skandah samudbhuutastaarakastena paatitah samudramanthane puurvam ratnaanyaasurnaraadhipa
उसके बाद स्कन्द उत्पन्न हुए और उन्होंने तारक को मार गिराया। हे नराधिप, पहले समुद्र-मन्थन में रत्न निकले थे।
Then Skanda was born and by him Tāraka was struck down. In the churning of the ocean of old, O ruler of men, the treasures arose.
तत्र देवैः स्तुता देवी लक्ष्मीप्राप्त्यर्थमादरात्
तेषामनुग्रहार्थाय निर्गता तु रमा ततः ॥ ४१ ॥
tatra devaiḥ stutā devī lakṣmīprāptyarthamādarāt
teṣāmanugrahārthāya nirgatā tu ramā tataḥ || 41 ||
Tatra devaih stutaa devii lakshmiipraaptyarthamaadaraat teshaamanugrahaarthaaya nirgataa tu ramaa tatah
वहाँ लक्ष्मी की प्राप्ति के लिए देवताओं ने आदर से देवी की स्तुति की; उनके अनुग्रह के लिए ही रमा प्रकट हुईं।
There the gods reverently praised the Goddess for the winning of Lakṣmī; and for their sake Ramā came forth.
वैकुण्ठाय सुरैर्दत्ता तेन तस्य शमोऽभवत्
इति ते कथितं राजन् देवीमाहात्म्यमुत्तमम् ॥ ४२ ॥
vaikuṇṭhāya surairdattā tena tasya śamo'bhavat
iti te kathitaṃ rājan devīmāhātmyamuttamam || 42 ||
Vaikunthaaya surairdattaa tena tasya shamo'bhavat iti te kathitam raajan deviimaahaatmyamuttamam
देवताओं ने उन्हें वैकुण्ठ (विष्णु) को दिया, और उससे उनका शम हुआ। हे राजन्, इस प्रकार तुमसे उत्तम देवी-माहात्म्य कहा गया।
The gods gave her to the lord of Vaikuṇṭha, and by that he was at peace. Thus, O king, the excellent greatness of the Goddess has been told to you.
गौरीलक्ष्म्योः समुद्भूतिविषयं सर्वकामदम्
न वाच्यं त्वेतदन्यस्मै रहस्यं कथितं यतः ॥ ४३ ॥
gaurīlakṣmyoḥ samudbhūtiviṣayaṃ sarvakāmadam
na vācyaṃ tvetadanyasmai rahasyaṃ kathitaṃ yataḥ || 43 ||
Gauriilakshmyoh samudbhuutivishayam sarvakaamadam na vaachyam tvetadanyasmai rahasyam kathitam yatah
यह गौरी और लक्ष्मी की उत्पत्ति का विषय सब कामनाओं को देने वाला है; इसे दूसरे से न कहना, क्योंकि यह रहस्य कहा गया है।
This account of the birth of Gaurī and Lakṣmī gives every wish; it is not to be told to another, for it has been told as a secret.
गीता रहस्यभूतेयं गोपनीया प्रयत्नतः
सर्वमुक्तं समासेन यत्पृष्टं तत्त्वयानघ
पवित्रं पावनं दिव्यं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ ४४ ॥
gītā rahasyabhūteyaṃ gopanīyā prayatnataḥ
sarvamuktaṃ samāsena yatpṛṣṭaṃ tattvayānagha
pavitraṃ pāvanaṃ divyaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi || 44 ||
Giitaa rahasyabhuuteyam gopaniiyaa prayatnatah sarvamuktam samaasena yatprishtam tattvayaanagha pavitram paavanam divyam kim bhuuyah shrotumichchhasi
यह गीता रहस्य-भूत है, इसे यत्न से गुप्त रखना चाहिए। हे निष्पाप, जो तुमने पूछा वह सब संक्षेप में कहा गया — पवित्र, पावन और दिव्य; अब और क्या सुनना चाहते हो?
This song is a mystery and must be carefully kept secret. All that you asked, O sinless one, has been told in brief — holy, purifying and divine; what more do you wish to hear?