Verse meanings · श्लोकार्थप्रत्येक श्लोक के नीचे दिया गया हिन्दी और अंग्रेज़ी अर्थ AdiVeda का अपना सम्पादकीय अनुवाद है, जो ऊपर दिए गए संस्कृत पाठ से सीधे इस संस्करण के लिए किया गया है। यह पाठ को समझने में सहायता के लिए है — यह किसी प्रकाशित अनुवाद का उद्धरण या कोई पारम्परिक भाष्य नहीं है।
The Hindi and English meaning under each verse is AdiVeda's own editorial translation, made directly from the Sanskrit printed here for this edition. It is meant to help you follow the text — it is not quoted from any published translation and it is not a traditional commentary.
षोडशोऽध्यायः · Aṃśa 1, Adhyāya 16 — Maitreya asks about Prahlāda
श्रीमैत्रेय उवाच ।
कथितो भवता वंशो मानवानां महामुने ।
कारणं चास्य जगतो विष्णुरेव सनातनः ॥ १ ॥
śrīmaitreya uvāca |
kathito bhavatā vaṃśo mānavānāṃ mahāmune |
kāraṇaṃ cāsya jagato viṣṇur eva sanātanaḥ ||1||
Shriimaitreya uvaacha kathito bhavataa vamsho maanavaanaam mahaamune kaaranam chaasya jagato vishnur eva sanaatanah
मैत्रेय ने कहा — हे महामुने! आपने मनुष्यों के वंश का वर्णन किया, और यह भी बताया कि इस जगत् के कारण सनातन विष्णु ही हैं।
Maitreya said: Great sage, you have described the dynasty of men, and you have told me that the cause of this world is Viṣṇu alone, the eternal.
यत्त्वेतद्भगवानाह प्रह्लादं दैत्यसत्तमम् ।
ददाह नाग्निर्नास्त्रैश्च क्षुण्णस्तत्याज जीवितम् ॥ २ ॥
yat tv etad bhagavān āha prahlādaṃ daityasattamam |
dadāha nāgnir nāstraiś ca kṣuṇṇas tatyāja jīvitam ||2||
Yat tv etad bhagavaan aaha prahlaadam daityasattamam dadaaha naagnir naastraish cha kshunnas tatyaaja jiivitam
और आपने दैत्यश्रेष्ठ प्रह्लाद के विषय में जो कहा कि उसे न अग्नि जला सकी, न अस्त्र; और कुचले जाने पर भी उसने प्राण नहीं छोड़े —
And you spoke of Prahlāda, the best of the daityas: fire did not burn him, nor did weapons, and though he was crushed he did not give up his life —
जगाम वसुधा क्षोभं यत्राब्धिसलिले स्थिते ।
बन्धबद्धे विचलति विक्षिप्ताङ्गैः समाहता ॥ ३ ॥
jagāma vasudhā kṣobhaṃ yatrābdhisalile sthite |
bandhabaddhe vicalati vikṣiptāṅgaiḥ samāhatā ||3||
Jagaama vasudhaa kshobham yatraabdhisalile sthite bandhabaddhe vichalati vikshiptaangaih samaahataa
— जब वह समुद्र के जल में बँधा हुआ पड़ा था और हिल रहा था, तब उसके फैले हुए अङ्गों से आहत होकर पृथ्वी भी काँप उठी;
— when he lay bound in the waters of the ocean and stirred, the earth itself was shaken, struck by his outflung limbs;
शैलैराक्रान्तदेहोऽपि न ममार च यः पुरा ।
त्वयैवातीव माहात्म्यं कथितं यस्य धीमतः ॥ ४ ॥
śailair ākrāntadeho 'pi na mamāra ca yaḥ purā |
tvayaivātīva māhātmyaṃ kathitaṃ yasya dhīmataḥ ||4||
Shailair aakraantadeho 'pi na mamaara cha yah puraa tvayaivaatiiva maahaatmyam kathitam yasya dhiimatah
पर्वतों से दबाए जाने पर भी जो बुद्धिमान् नहीं मरा — उसकी अत्यन्त महिमा आप पहले ही कह चुके हैं।
and though his body was pressed down under mountains, that wise one did not die. You yourself have already spoken of his very great glory.
तस्य प्रभावमतुलं विष्णोर्भक्तिमतो मुने ।
श्रोतुमिच्छामि यस्यैतच्चरितं दीप्ततेजसः ॥ ५ ॥
tasya prabhāvam atulaṃ viṣṇor bhaktimato mune |
śrotum icchāmi yasyaitac caritaṃ dīptatejasaḥ ||5||
Tasya prabhaavam atulam vishnor bhaktimato mune shrotum ichchhaami yasyaitach charitam diiptatejasah
हे मुने! विष्णुभक्त उस तेजस्वी का अतुल प्रभाव और उसका चरित्र मैं सुनना चाहता हूँ।
Sage, I wish to hear of the matchless power of that devotee of Viṣṇu, and the story of that radiant one.
किंनिमित्तमसौ शस्त्रैर्विक्षतो दितिजैर्मुने ।
किमर्थं चाब्धिसलिले निक्षिप्तो धर्मतत्परः ॥ ६ ॥
kiṃnimittam asau śastrair vikṣato ditijair mune |
kimarthaṃ cābdhisalile nikṣipto dharmatatparaḥ ||6||
Kimnimittam asau shastrair vikshato ditijair mune kimartham chaabdhisalile nikshipto dharmatatparah
हे मुने! दैत्यों ने किस कारण उसे शस्त्रों से घायल किया? उस धर्मपरायण को समुद्र के जल में क्यों फेंका गया?
Sage, for what reason did the sons of Diti wound him with weapons? Why was that righteous one thrown into the waters of the ocean?
आक्रान्तः पर्वतैः कस्मात्कस्माद्दष्टो महोरगैः ।
क्षिप्तः किमद्रिशिखरात्किं वा पावकसञ्चये ॥ ७ ॥
ākrāntaḥ parvataiḥ kasmāt kasmād daṣṭo mahoragaiḥ |
kṣiptaḥ kim adriśikharāt kiṃ vā pāvakasañcaye ||7||
Aakraantah parvataih kasmaat kasmaad dashto mahoragaih kshiptah kim adrishikharaat kim vaa paavakasanchaye
उसे पर्वतों से क्यों दबाया गया? बड़े साँपों ने उसे क्यों डसा? उसे पर्वत की चोटी से क्यों फेंका गया, या अग्नि के ढेर में क्यों डाला गया?
Why was he pressed down with mountains, and why was he bitten by great serpents? Why was he hurled from a mountain peak, or cast into a heap of fire?
दिग्दन्तिनां दन्तभूमिं स च कस्मान्निरूपितः ।
संशोषकोऽनिलश्चास्य प्रयुक्तः किं महासुरैः ॥ ८ ॥
digdantināṃ dantabhūmiṃ sa ca kasmān nirūpitaḥ |
saṃśoṣako 'nilaś cāsya prayuktaḥ kiṃ mahāsuraiḥ ||8||
Digdantinaam dantabhuumim sa cha kasmaan niruupitah samshoshako 'nilash chaasya prayuktah kim mahaasuraih
उसे दिग्गजों के दाँतों की भूमि पर क्यों रखा गया? महान् असुरों ने उस पर सुखाने वाला वायु क्यों छोड़ा?
Why was he set out as ground for the tusks of the elephants of the quarters? Why did the great asuras send a withering wind against him?
कृत्यां च दैत्यगुरवो युयुजुस्तत्र किं मुने ।
शम्बरश्चापि मायानां सहस्रं किं प्रयुक्तवान् ॥ ९ ॥
kṛtyāṃ ca daityaguravo yuyujus tatra kiṃ mune |
śambaraś cāpi māyānāṃ sahasraṃ kiṃ prayuktavān ||9||
Krityaam cha daityaguravo yuyujus tatra kim mune shambarash chaapi maayaanaam sahasram kim prayuktavaan
हे मुने! दैत्यों के गुरुओं ने उस पर कृत्या का प्रयोग क्यों किया? और शम्बर ने हज़ारों माया क्यों चलाईं?
Sage, why did the preceptors of the daityas raise a kṛtyā against him? And why did Śambara employ a thousand illusions?
हालाहलं विषमहो दैत्यसूदैर्महात्मनः ।
कस्माद्दत्तं विनाशाय यज्जीर्णं तेन धीमता ॥ १० ॥
hālāhalaṃ viṣam aho daityasūdair mahātmanaḥ |
kasmād dattaṃ vināśāya yaj jīrṇaṃ tena dhīmatā ||10||
Haalaahalam visham aho daityasuudair mahaatmanah kasmaad dattam vinaashaaya yaj jiirnam tena dhiimataa
अरे! दैत्यों के रसोइयों ने उस महात्मा को मारने के लिए हालाहल विष क्यों दिया, जिसे उस बुद्धिमान् ने पचा डाला?
Ah, and why did the daityas' cooks give that great soul the hālāhala poison to destroy him — poison which that wise one digested?
एतत्सर्वं महाभाग प्रह्लादस्य महात्मनः ।
चरितं श्रोतुमिच्छामि महामाहात्म्यसूचकम् ॥ ११ ॥
etat sarvaṃ mahābhāga prahlādasya mahātmanaḥ |
caritaṃ śrotum icchāmi mahāmāhātmyasūcakam ||11||
Etat sarvam mahaabhaaga prahlaadasya mahaatmanah charitam shrotum ichchhaami mahaamaahaatmyasuuchakam
हे महाभाग! महात्मा प्रह्लाद का यह सारा चरित्र, जो उसकी महान् महिमा को प्रकट करता है, मैं सुनना चाहता हूँ।
Fortunate one, I wish to hear the whole story of the great-souled Prahlāda, which tells of his great glory.
न हि कौतूहलं तत्र यद्दैत्यैर्न हतो हि सः ।
अनन्यमनसो विष्णौ कः समर्थो निपातने ॥ १२ ॥
na hi kautūhalaṃ tatra yad daityair na hato hi saḥ |
ananyamanaso viṣṇau kaḥ samartho nipātane ||12||
Na hi kautuuhalam tatra yad daityair na hato hi sah ananyamanaso vishnau kah samartho nipaatane
इसमें कोई आश्चर्य नहीं कि दैत्य उसे मार न सके; क्योंकि जिसका मन अनन्य भाव से विष्णु में लगा हो, उसे गिराने में कौन समर्थ है?
It is no wonder that the daityas could not kill him; for who is able to strike down one whose mind is fixed on Viṣṇu and on nothing else?
तस्मिन्धर्मपरे नित्यं केशवाराधनोद्यते ।
स्ववंशप्रभवैर्दैत्यैः कर्तुं द्वेषोऽतिदुष्करः ॥ १३ ॥
tasmin dharmapare nityaṃ keśavārādhanodyate |
svavaṃśaprabhavair daityaiḥ kartuṃ dveṣo 'tiduṣkaraḥ ||13||
Tasmin dharmapare nityam keshavaaraadhanodyate svavamshaprabhavair daityaih kartum dvesho 'tidushkarah
जो सदा धर्मपरायण और केशव की आराधना में लगा रहता था, उससे द्वेष करना तो उसके अपने वंश में उत्पन्न दैत्यों के लिए भी अत्यन्त कठिन था।
Towards one so devoted to dharma and always intent on the worship of Keśava, even the daityas of his own line should have found it very hard to feel hatred.
धर्मात्मनि महाभागे विष्णुभक्ते विमत्सरे ।
दैतेयैः प्रहृतं कस्मात्तन्ममाख्यातुमर्हसि ॥ १४ ॥
dharmātmani mahābhāge viṣṇubhakte vimatsare |
daiteyaiḥ prahṛtaṃ kasmāt tan mamākhyātum arhasi ||14||
Dharmaatmani mahaabhaage vishnubhakte vimatsare daiteyaih prahritam kasmaat tan mamaakhyaatum arhasi
ऐसे धर्मात्मा, महाभाग, विष्णुभक्त और मत्सररहित पर दैत्यों ने प्रहार क्यों किया — यह मुझे बताइए।
Tell me why the daityas struck at one who was so righteous, so fortunate, devoted to Viṣṇu and free from envy.
प्रहरन्ति महात्मानो विपक्षा अपि नेदृशे ।
गुणैः समन्विते साधौ किं पुनर्यः स्वपक्षजः ॥ १५ ॥
praharanti mahātmāno vipakṣā api nedṛśe |
guṇaiḥ samanvite sādhau kiṃ punar yaḥ svapakṣajaḥ ||15||
Praharanti mahaatmaano vipakshaa api nedrishe gunaih samanvite saadhau kim punar yah svapakshajah
महात्मा लोग तो ऐसे गुणी साधु पर शत्रु होकर भी प्रहार नहीं करते; फिर जो अपने ही पक्ष का हो, उसकी तो बात ही क्या?
Even high-minded enemies do not strike at such a good man, endowed with such virtues; how much less at one of their own side?
तदेतत्कथ्यतां सर्वं विस्तरान्मुनिसत्तम ।
दैत्येश्वरस्य चरितं श्रोतुमिच्छाम्यशेषतः ॥ १६ ॥
tad etat kathyatāṃ sarvaṃ vistarān munisattama |
daityeśvarasya caritaṃ śrotum icchāmy aśeṣataḥ ||16||
Tad etat kathyataam sarvam vistaraan munisattama daityeshvarasya charitam shrotum ichchhaamy asheshatah
हे मुनिश्रेष्ठ! इसलिए यह सब विस्तार से कहिए; मैं दैत्यराज के पुत्र का पूरा चरित्र सुनना चाहता हूँ।
Therefore, best of sages, tell all of this in detail; I wish to hear the story of the daitya lord's son in full.
↑ All sectionsसप्तदशोऽध्यायः · Aṃśa 1, Adhyāya 17 — Prahlāda's teaching and the first attempts on his life
श्रीपराशर उवाच ।
मैत्रेय श्रूयतां सम्यक्चरितं तस्य धीमतः ।
प्रह्लादस्य सदोदारचरितस्य महात्मनः ॥ १ ॥
śrīparāśara uvāca |
maitreya śrūyatāṃ samyak caritaṃ tasya dhīmataḥ |
prahlādasya sadodāracaritasya mahātmanaḥ ||1||
Shriiparaashara uvaacha maitreya shruuyataam samyak charitam tasya dhiimatah prahlaadasya sadodaaracharitasya mahaatmanah
पराशर ने कहा — हे मैत्रेय! उस बुद्धिमान्, सदा उदार आचरण वाले महात्मा प्रह्लाद का चरित्र भली-भाँति सुनो।
Parāśara said: Maitreya, listen closely to the story of that wise and great-souled Prahlāda, whose conduct was always noble.
दितेः पुत्रो महावीर्यो हिरण्यकशिपुः पुरा ।
त्रैलोक्यं वशमानिन्ये ब्रह्मणो वरदर्पितः ॥ २ ॥
diteḥ putro mahāvīryo hiraṇyakaśipuḥ purā |
trailokyaṃ vaśam āninye brahmaṇo varadarpitaḥ ||2||
Diteh putro mahaaviiryo hiranyakashipuh puraa trailokyam vasham aaninye brahmano varadarpitah
पूर्वकाल में दिति का पुत्र, महापराक्रमी हिरण्यकशिपु, ब्रह्मा के वर से गर्वित होकर तीनों लोकों को अपने वश में कर बैठा।
Long ago Diti's son Hiraṇyakaśipu, mighty in valour and proud of a boon from Brahmā, brought the three worlds under his sway.
इन्द्रत्वमकरोद्दैत्यः स चासीत्सविता स्वयम् ।
वायुरग्निरपां नाथः सोमश्चाभून्महासुरः ॥ ३ ॥
indratvam akarod daityaḥ sa cāsīt savitā svayam |
vāyur agnir apāṃ nāthaḥ somaś cābhūn mahāsuraḥ ||3||
Indratvam akarod daityah sa chaasiit savitaa svayam vaayur agnir apaam naathah somash chaabhuun mahaasurah
उस दैत्य ने इन्द्र का पद स्वयं ले लिया; वही सूर्य बन बैठा, और वही महान् असुर वायु, अग्नि, जल का स्वामी वरुण और चन्द्रमा भी बन गया।
That daitya took Indra's office for himself; he became the sun himself, and the great asura became wind, fire, the lord of the waters and the moon.
धनानामधिपः सोऽभूत्स एवासीत्स्वयं यमः ।
यज्ञभागानशेषांस्तु स स्वयं बुभुजेऽसुरः ॥ ४ ॥
dhanānām adhipaḥ so 'bhūt sa evāsīt svayaṃ yamaḥ |
yajñabhāgān aśeṣāṃs tu sa svayaṃ bubhuje 'suraḥ ||4||
Dhanaanaam adhipah so 'bhuut sa evaasiit svayam yamah yajnabhaagaan asheshaams tu sa svayam bubhuje 'surah
वही धन का स्वामी बना, वही स्वयं यम बन गया, और वह असुर यज्ञों के सारे भाग स्वयं भोगने लगा।
He became the lord of wealth, he himself became Yama, and that asura enjoyed all the shares of the sacrifices himself.
देवाः स्वर्गं परित्यज्य तत्त्रासान्मुनिसत्तम ।
विचेरुरवनौ सर्वे बिभ्राणा मानुषीं तनुम् ॥ ५ ॥
devāḥ svargaṃ parityajya tattrāsān munisattama |
vicerur avanau sarve bibhrāṇā mānuṣīṃ tanum ||5||
Devaah svargam parityajya tattraasaan munisattama vicherur avanau sarve bibhraanaa maanushiim tanum
हे मुनिश्रेष्ठ! उसके भय से सब देवता स्वर्ग छोड़कर मनुष्य का शरीर धारण किए पृथ्वी पर घूमने लगे।
Best of sages, in fear of him all the gods abandoned heaven and wandered the earth wearing human bodies.
जित्वा त्रिभुवनं सर्वं त्रैलोक्यैश्वर्यदर्पितः ।
उपगीयमानो गन्धर्वैर्बुभुजे विषयान्प्रियान् ॥ ६ ॥
jitvā tribhuvanaṃ sarvaṃ trailokyaiśvaryadarpitaḥ |
upagīyamāno gandharvair bubhuje viṣayān priyān ||6||
Jitvaa tribhuvanam sarvam trailokyaishvaryadarpitah upagiiyamaano gandharvair bubhuje vishayaan priyaan
सम्पूर्ण त्रिभुवन को जीतकर, तीनों लोकों के ऐश्वर्य से गर्वित, गन्धर्वों द्वारा गुणगान किया जाता हुआ वह प्रिय विषयों का भोग करता था।
Having conquered all three worlds, proud of their sovereignty and praised in song by the gandharvas, he enjoyed the pleasures he loved.
पानासक्तं महात्मानं हिरण्यकशिपुं तदा ।
उपासां चक्रिरे सर्वे सिद्धगन्धर्वपन्नगाः ॥ ७ ॥
pānāsaktaṃ mahātmānaṃ hiraṇyakaśipuṃ tadā |
upāsāṃ cakrire sarve siddhagandharvapannagāḥ ||7||
Paanaasaktam mahaatmaanam hiranyakashipum tadaa upaasaam chakrire sarve siddhagandharvapannagaah
तब मदिरा में आसक्त उस महाबली हिरण्यकशिपु की सब सिद्ध, गन्धर्व और नाग सेवा करते थे।
All the siddhas, gandharvas and serpents then waited upon the mighty Hiraṇyakaśipu, given over to drinking.
अवादयञ्जगुश्चान्ये जयशब्दानथापरे ।
दैत्यराजस्य पुरतश्चक्रुः सिद्धा मुदान्विताः ॥ ८ ॥
avādayañ jaguś cānye jayaśabdān athāpare |
daityarājasya purataś cakruḥ siddhā mudānvitāḥ ||8||
Avaadayan jagush chaanye jayashabdaan athaapare daityaraajasya puratash chakruh siddhaa mudaanvitaah
कुछ बाजे बजाते, कुछ गाते, और कुछ प्रसन्न सिद्ध दैत्यराज के सामने जय-जयकार करते थे।
Some played instruments and others sang, and others still, siddhas full of delight, raised shouts of victory before the king of the daityas.
तत्र प्रनृत्ताप्सरसि स्फाटिकाभ्रमयेऽसुरः ।
पपौ पानं मुदा युक्तः प्रासादे सुमनोहरे ॥ ९ ॥
tatra pranṛttāpsarasi sphāṭikābhramaye 'suraḥ |
papau pānaṃ mudā yuktaḥ prāsāde sumanohare ||9||
Tatra pranrittaapsarasi sphaatikaabhramaye 'surah papau paanam mudaa yuktah praasaade sumanohare
वहाँ स्फटिक और अभ्रक से बने अत्यन्त सुन्दर महल में, जहाँ अप्सराएँ नाच रही थीं, वह असुर आनन्द से मदिरा पीता था।
There, in a lovely palace of crystal and mica where apsarases danced, the asura drank with delight.
तस्य पुत्रो महाभागः प्रह्लादो नाम नामतः ।
पपाठ बालपाठ्यानि गुरुगेहं गतोऽर्भकः ॥ १० ॥
tasya putro mahābhāgaḥ prahlādo nāma nāmataḥ |
papāṭha bālapāṭhyāni gurugehaṃ gato 'rbhakaḥ ||10||
Tasya putro mahaabhaagah prahlaado naama naamatah papaatha baalapaathyaani gurugeham gato 'rbhakah
उसका प्रह्लाद नाम का महाभाग पुत्र था; वह बालक गुरु के घर जाकर बालकों के योग्य पाठ पढ़ता था।
He had a son, fortunate Prahlāda by name; the boy went to his teacher's house and studied the lessons fit for children.
एकदा तु स धर्मात्मा जगाम गुरुणा सह ।
पानासक्तस्य पुरतः पितुर्दैत्यपतेस्तदा ॥ ११ ॥
ekadā tu sa dharmātmā jagāma guruṇā saha |
pānāsaktasya purataḥ pitur daityapates tadā ||11||
Ekadaa tu sa dharmaatmaa jagaama gurunaa saha paanaasaktasya puratah pitur daityapates tadaa
एक दिन वह धर्मात्मा अपने गुरु के साथ मदिरा में आसक्त अपने पिता दैत्यराज के सामने आया।
One day that righteous boy came with his teacher before his father, the lord of the daityas, who was absorbed in drinking.
पादप्रणामावनतं तमुत्थाप्य पिता सुतम् ।
हिरण्यकशिपुः प्राह प्रह्लादममितौजसम् ॥ १२ ॥
pādapraṇāmāvanataṃ tam utthāpya pitā sutam |
hiraṇyakaśipuḥ prāha prahlādam amitaujasam ||12||
Paadapranaamaavanatam tam utthaapya pitaa sutam hiranyakashipuh praaha prahlaadam amitaujasam
चरणों में प्रणाम करके झुके हुए पुत्र को उठाकर पिता हिरण्यकशिपु ने अत्यन्त तेजस्वी प्रह्लाद से कहा —
As his son bowed down at his feet, his father Hiraṇyakaśipu raised him up and spoke to Prahlāda of boundless vigour:
हिरण्यकशिपुरुवाच ।
पठ्यतां भवता वत्स सारभूतं सुभाषितम् ।
कालेनैतावता यत्ते सदोद्युक्तेन शिक्षितम् ॥ १३ ॥
hiraṇyakaśipur uvāca |
paṭhyatāṃ bhavatā vatsa sārabhūtaṃ subhāṣitam |
kālenaitāvatā yat te sadodyuktena śikṣitam ||13||
Hiranyakashipur uvaacha pathyataam bhavataa vatsa saarabhuutam subhaashitam kaalenaitaavataa yat te sadodyuktena shikshitam
हिरण्यकशिपु ने कहा — वत्स! इतने समय में सदा परिश्रम करके तुमने जो कुछ सीखा है, उसमें से कोई सारगर्भित सुभाषित सुनाओ।
Hiraṇyakaśipu said: My child, recite some choice saying, the essence of what you have learnt with constant effort in all this time.
प्रह्लाद उवाच ।
श्रूयतां तात वक्ष्यामि सारभूतं तवाज्ञया ।
समाहितमना भूत्वा यन्मे चेतस्यवस्थितम् ॥ १४ ॥
prahlāda uvāca |
śrūyatāṃ tāta vakṣyāmi sārabhūtaṃ tavājñayā |
samāhitamanā bhūtvā yan me cetasy avasthitam ||14||
Prahlaada uvaacha shruuyataam taata vakshyaami saarabhuutam tavaajnayaa samaahitamanaa bhuutvaa yan me chetasy avasthitam
प्रह्लाद ने कहा — पिताजी! आपकी आज्ञा से, जो मेरे मन में बसा है, वह सार बात मैं एकाग्र होकर कहता हूँ; सुनिए।
Prahlāda said: Listen, father. At your command I shall speak, with a collected mind, the essence that dwells in my heart.
अनादिमध्यान्तमजमवृद्धिक्षयमच्युतम् ।
प्रणतोऽस्म्यन्तसन्तानं सर्वकारणकारणम् ॥ १५ ॥
anādimadhyāntam ajam avṛddhikṣayam acyutam |
praṇato 'smy antasantānaṃ sarvakāraṇakāraṇam ||15||
Anaadimadhyaantam ajam avriddhikshayam achyutam pranato 'smy antasantaanam sarvakaaranakaaranam
जो आदि, मध्य और अन्त से रहित, अजन्मा, वृद्धि और क्षय से रहित और अच्युत है, जो सब का अन्त और आश्रय है, सब कारणों का कारण है — उसे मैं प्रणाम करता हूँ।
I bow to him who has no beginning, middle or end, who is unborn, who neither grows nor wanes, the unfallen one, the end and the continuance of all, the cause of all causes.
श्रीपराशर उवाच ।
एतन्निशम्य दैत्येन्द्रः सकोपो रक्तलोचनः ।
विलोक्य तद्गुरुं प्राह स्फुरिताधरपल्लवः ॥ १६ ॥
śrīparāśara uvāca |
etan niśamya daityendraḥ sakopo raktalocanaḥ |
vilokya tadguruṃ prāha sphuritādharapallavaḥ ||16||
Shriiparaashara uvaacha etan nishamya daityendrah sakopo raktalochanah vilokya tadgurum praaha sphuritaadharapallavah
पराशर ने कहा — यह सुनकर दैत्यराज की आँखें क्रोध से लाल हो गईं; उसके होठ काँपने लगे और उसने प्रह्लाद के गुरु की ओर देखकर कहा —
Parāśara said: Hearing this, the lord of the daityas grew angry and his eyes turned red; with trembling lips he looked at the boy's teacher and said:
हिरण्यकशिपुरुवाच ।
ब्रह्मबन्धो किमेतत्ते विपक्षस्तुतिसंहितम् ।
असारं ग्राहितो बालो मामवज्ञाय दुर्मते ॥ १७ ॥
hiraṇyakaśipur uvāca |
brahmabandho kim etat te vipakṣastutisaṃhitam |
asāraṃ grāhito bālo mām avajñāya durmate ||17||
Hiranyakashipur uvaacha brahmabandho kim etat te vipakshastutisamhitam asaaram graahito baalo maam avajnaaya durmate
हिरण्यकशिपु ने कहा — अरे अधम ब्राह्मण! यह क्या? दुर्बुद्धे! मेरा अपमान करके तूने इस बालक को शत्रु की स्तुति से भरी यह निःसार बात सिखाई है!
Hiraṇyakaśipu said: Wretch of a brāhmaṇa, what is this? Fool, defying me, you have made the boy learn this worthless stuff full of praise of my enemy!
गुरुरुवाच ।
दैत्येश्वर न कोपस्य वशमागन्तुमर्हसि ।
ममोपदेशजनितं नायं वदति ते सुतः ॥ १८ ॥
gurur uvāca |
daityeśvara na kopasya vaśam āgantum arhasi |
mamopadeśajanitaṃ nāyaṃ vadati te sutaḥ ||18||
Gurur uvaacha daityeshvara na kopasya vasham aagantum arhasi mamopadeshajanitam naayam vadati te sutah
गुरु ने कहा — हे दैत्यराज! आपको क्रोध के वश में नहीं होना चाहिए। आपका पुत्र जो कह रहा है, वह मेरे उपदेश से उत्पन्न नहीं है।
The teacher said: Lord of the daityas, you should not give way to anger. What your son is saying does not come from my teaching.
हिरण्यकशिपुरुवाच ।
अनुशिष्टोऽसि केनेदृग्वत्स प्रह्लाद कथ्यताम् ।
मयोपदिष्टं नेत्येष प्रब्रवीति गुरुस्तव ॥ १९ ॥
hiraṇyakaśipur uvāca |
anuśiṣṭo 'si kenedṛg vatsa prahlāda kathyatām |
mayopadiṣṭaṃ nety eṣa prabravīti gurus tava ||19||
Hiranyakashipur uvaacha anushishto 'si kenedrig vatsa prahlaada kathyataam mayopadishtam nety esha prabraviiti gurus tava
हिरण्यकशिपु ने कहा — वत्स प्रह्लाद! बताओ, तुम्हें ऐसी शिक्षा किसने दी? तुम्हारे गुरु तो कहते हैं कि मैंने यह नहीं सिखाया।
Hiraṇyakaśipu said: Prahlāda, my child, tell me — who taught you this? Your teacher says that he did not.
प्रह्लाद उवाच ।
शास्ता विष्णुरशेषस्य जगतो यो हृदि स्थितः ।
तमृते परमात्मानं तात कः केन शास्यते ॥ २० ॥
prahlāda uvāca |
śāstā viṣṇur aśeṣasya jagato yo hṛdi sthitaḥ |
tam ṛte paramātmānaṃ tāta kaḥ kena śāsyate ||20||
Prahlaada uvaacha shaastaa vishnur asheshasya jagato yo hridi sthitah tam rite paramaatmaanam taata kah kena shaasyate
प्रह्लाद ने कहा — पिताजी! जो सम्पूर्ण जगत् के हृदय में स्थित हैं, वे विष्णु ही सबके शिक्षक हैं; उन परमात्मा के बिना कौन किसी को कुछ सिखा सकता है?
Prahlāda said: Father, the teacher of the whole world is Viṣṇu, who dwells in its heart. Apart from that supreme self, who is taught by whom?
हिरण्यकशिपुरुवाच ।
कोऽयं विष्णुः सुदुर्बुद्धे यं ब्रवीषि पुनः पुनः ।
जगतामीश्वरस्येह पुरतः प्रसभं मम ॥ २१ ॥
hiraṇyakaśipur uvāca |
ko 'yaṃ viṣṇuḥ sudurbuddhe yaṃ bravīṣi punaḥ punaḥ |
jagatām īśvarasyeha purataḥ prasabhaṃ mama ||21||
Hiranyakashipur uvaacha ko 'yam vishnuh sudurbuddhe yam braviishi punah punah jagataam iishvarasyeha puratah prasabham mama
हिरण्यकशिपु ने कहा — अरे दुर्बुद्धि! यह विष्णु कौन है, जिसका नाम तू मुझ जगदीश्वर के सामने बार-बार ढिठाई से ले रहा है?
Hiraṇyakaśipu said: Fool, who is this Viṣṇu whom you name again and again so boldly in front of me, the lord of the worlds?
प्रह्लाद उवाच ।
न शब्दगोचरे यस्य योगिध्येयं परं पदम् ।
यतो यश्च स्वयं विश्वं स विष्णुः परमेश्वरः ॥ २२ ॥
prahlāda uvāca |
na śabdagocare yasya yogidhyeyaṃ paraṃ padam |
yato yaś ca svayaṃ viśvaṃ sa viṣṇuḥ parameśvaraḥ ||22||
Prahlaada uvaacha na shabdagochare yasya yogidhyeyam param padam yato yash cha svayam vishvam sa vishnuh parameshvarah
प्रह्लाद ने कहा — जिसका परम पद शब्दों की पहुँच से परे है, जिसका योगी ध्यान करते हैं, जिससे यह विश्व उत्पन्न होता है और जो स्वयं विश्व है — वही परमेश्वर विष्णु है।
Prahlāda said: He whose highest state lies beyond the reach of words, on which yogins meditate, from whom the universe comes and who is himself the universe — he is Viṣṇu, the supreme lord.
हिरण्यकशिपुरुवाच ।
परमेश्वरसंज्ञोऽज्ञ किमन्यो मय्यवस्थिते ।
तवास्ति मर्तुकामस्त्वं प्रब्रवीषि पुनः पुनः ॥ २३ ॥
hiraṇyakaśipur uvāca |
parameśvarasaṃjño 'jña kim anyo mayy avasthite |
tavāsti martukāmas tvaṃ prabravīṣi punaḥ punaḥ ||23||
Hiranyakashipur uvaacha parameshvarasamjno 'jna kim anyo mayy avasthite tavaasti martukaamas tvam prabraviishi punah punah
हिरण्यकशिपु ने कहा — अरे मूर्ख! मेरे रहते परमेश्वर नाम का और कौन है? तू बार-बार ऐसा बोलता है — लगता है तुझे मरने की इच्छा है।
Hiraṇyakaśipu said: Fool, while I stand here, who else can be called the supreme lord? You keep saying it — you must wish to die.
प्रह्लाद उवाच ।
न केवलं तात मम प्रजानां स ब्रह्मभूतो भवतश्च विष्णुः ।
धाता विधाता परमेश्वरश्च प्रसीद कोपं कुरुषे किमर्थम् ॥ २४ ॥
prahlāda uvāca |
na kevalaṃ tāta mama prajānāṃ sa brahmabhūto bhavataś ca viṣṇuḥ |
dhātā vidhātā parameśvaraś ca prasīda kopaṃ kuruṣe kimartham ||24||
Prahlaada uvaacha na kevalam taata mama prajaanaam sa brahmabhuuto bhavatash cha vishnuh dhaataa vidhaataa parameshvarash cha prasiida kopam kurushe kimartham
प्रह्लाद ने कहा — पिताजी! वे ब्रह्मस्वरूप विष्णु केवल मेरे और प्रजाओं के ही नहीं, आपके भी धाता, विधाता और परमेश्वर हैं। प्रसन्न होइए; आप क्रोध क्यों करते हैं?
Prahlāda said: Father, Viṣṇu, who is brahman itself, is the creator, the ordainer and the supreme lord not only of me and of all creatures but of you as well. Be gracious; why are you angry?
हिरण्यकशिपुरुवाच ।
प्रविष्टः कोऽस्य हृदये दुर्बुद्धेरतिपापकृत् ।
येनेदृशान्यसाधूनि वदत्याविष्टमानसः ॥ २५ ॥
hiraṇyakaśipur uvāca |
praviṣṭaḥ ko 'sya hṛdaye durbuddher atipāpakṛt |
yenedṛśāny asādhūni vadaty āviṣṭamānasaḥ ||25||
Hiranyakashipur uvaacha pravishtah ko 'sya hridaye durbuddher atipaapakrit yenedrishaany asaadhuuni vadaty aavishtamaanasah
हिरण्यकशिपु ने कहा — इस दुर्बुद्धि के हृदय में कौन महापापी घुस गया है, जिसके आवेश में यह ऐसी अनुचित बातें बोलता है?
Hiraṇyakaśipu said: What great evil-doer has entered this fool's heart, so that, possessed, he speaks such wicked words?
प्रह्लाद उवाच ।
न केवलं मद्धृदयं स विष्णुराक्रम्य लोकानखिलानवस्थितः ।
स मां त्वदादींश्च पितः समस्तान्समस्तचेष्टासु युनक्ति सर्वगः ॥ २६ ॥
prahlāda uvāca |
na kevalaṃ maddhṛdayaṃ sa viṣṇur ākramya lokān akhilān avasthitaḥ |
sa māṃ tvadādīṃś ca pitaḥ samastān samastaceṣṭāsu yunakti sarvagaḥ ||26||
Prahlaada uvaacha na kevalam maddhridayam sa vishnur aakramya lokaan akhilaan avasthitah sa maam tvadaadiimsh cha pitah samastaan samastacheshtaasu yunakti sarvagah
प्रह्लाद ने कहा — पिताजी! वे विष्णु केवल मेरे हृदय में ही नहीं, सम्पूर्ण लोकों में व्याप्त होकर स्थित हैं। वे सर्वव्यापी प्रभु मुझे, आपको और सबको सब कर्मों में प्रवृत्त करते हैं।
Prahlāda said: Father, Viṣṇu does not pervade my heart alone; he stands pervading all the worlds. That all-present one moves me and you and everyone else in every act.
हिरण्यकशिपुरुवाच ।
निष्क्राम्यतामयं दुष्टः शास्यतां च गुरोर्गृहे ।
योजितो दुर्मतिः केन विपक्षवितथस्तुतौ ॥ २७ ॥
hiraṇyakaśipur uvāca |
niṣkrāmyatām ayaṃ duṣṭaḥ śāsyatāṃ ca guror gṛhe |
yojito durmatiḥ kena vipakṣavitathastutau ||27||
Hiranyakashipur uvaacha nishkraamyataam ayam dushtah shaasyataam cha guror grihe yojito durmatih kena vipakshavitathastutau
हिरण्यकशिपु ने कहा — इस दुष्ट को यहाँ से निकालो और गुरु के घर में इसे शिक्षा दो। किसने इस दुर्बुद्धि को शत्रु की झूठी स्तुति में लगा दिया?
Hiraṇyakaśipu said: Put this wicked boy out, and have him disciplined in his teacher's house. Who has set this fool to the false praise of my enemy?
श्रीपराशर उवाच ।
इत्युक्तोऽसौ तदा दैत्यैर्नीतो गुरुगृहं पुनः ।
जग्राह विद्यामनिशं गुरुशुश्रूषणोद्यतः ॥ २८ ॥
śrīparāśara uvāca |
ity ukto 'sau tadā daityair nīto gurugṛhaṃ punaḥ |
jagrāha vidyām aniśaṃ guruśuśrūṣaṇodyataḥ ||28||
Shriiparaashara uvaacha ity ukto 'sau tadaa daityair niito gurugriham punah jagraaha vidyaam anisham gurushushruushanodyatah
पराशर ने कहा — ऐसा कहे जाने पर दैत्य उसे फिर गुरु के घर ले गए; और वह गुरु की सेवा में तत्पर रहकर निरन्तर विद्या ग्रहण करता रहा।
Parāśara said: When he had spoken thus, the daityas took the boy back to his teacher's house, and he went on learning without pause, eager in the service of his teacher.
कालेऽतीतेऽतिमहति प्रह्लादमसुरेश्वरः ।
समाहूयाब्रवीद्गाथा काचित्पुत्रक गीयताम् ॥ २९ ॥
kāle 'tīte 'timahati prahlādam asureśvaraḥ |
samāhūyābravīd gāthā kācit putraka gīyatām ||29||
Kaale 'tiite 'timahati prahlaadam asureshvarah samaahuuyaabraviid gaathaa kaachit putraka giiyataam
बहुत समय बीत जाने पर असुरराज ने प्रह्लाद को बुलाकर कहा — पुत्र! कोई गाथा गाकर सुनाओ।
After a very long time had passed, the lord of the asuras called Prahlāda and said: My son, sing me some verse.
प्रह्लाद उवाच ।
यतः प्रधानपुरुषौ यतश्चैतच्चराचरम् ।
कारणं सकलस्यास्य स नो विष्णुः प्रसीदतु ॥ ३० ॥
prahlāda uvāca |
yataḥ pradhānapuruṣau yataś caitac carācaram |
kāraṇaṃ sakalasyāsya sa no viṣṇuḥ prasīdatu ||30||
Prahlaada uvaacha yatah pradhaanapurushau yatash chaitach charaacharam kaaranam sakalasyaasya sa no vishnuh prasiidatu
प्रह्लाद ने कहा — जिनसे प्रकृति और पुरुष उत्पन्न हुए, जिनसे यह चराचर जगत् है, जो इस सम्पूर्ण का कारण हैं — वे विष्णु हम पर प्रसन्न हों।
Prahlāda said: May Viṣṇu be gracious to us — he from whom primal nature and spirit arise, from whom comes all that moves and does not move, the cause of this whole world.
हिरण्यकशिपुरुवाच ।
दुरात्मा वध्यतामेष नानेनार्थोऽस्ति जीवता ।
स्वपक्षहानिकर्तृत्वाद्यः कुलाङ्गारतां गतः ॥ ३१ ॥
hiraṇyakaśipur uvāca |
durātmā vadhyatām eṣa nānenārtho 'sti jīvatā |
svapakṣahānikartṛtvād yaḥ kulāṅgāratāṃ gataḥ ||31||
Hiranyakashipur uvaacha duraatmaa vadhyataam esha naanenaartho 'sti jiivataa svapakshahaanikartritvaad yah kulaangaarataam gatah
हिरण्यकशिपु ने कहा — इस दुष्टात्मा को मार डालो; इसके जीवित रहने से कोई लाभ नहीं, क्योंकि अपने ही पक्ष की हानि करने के कारण यह कुल के लिए अंगारा बन गया है।
Hiraṇyakaśipu said: Kill this wicked one; there is no use in his living, for by working harm to his own side he has become a burning coal to his family.
श्रीपराशर उवाच ।
इत्याज्ञप्तास्ततस्तेन प्रगृहीतमहायुधाः ।
उद्यतास्तस्य नाशाय दैत्याः शतसहस्रशः ॥ ३२ ॥
śrīparāśara uvāca |
ity ājñaptās tatas tena pragṛhītamahāyudhāḥ |
udyatās tasya nāśāya daityāḥ śatasahasraśaḥ ||32||
Shriiparaashara uvaacha ity aajnaptaas tatas tena pragrihiitamahaayudhaah udyataas tasya naashaaya daityaah shatasahasrashah
पराशर ने कहा — उसकी ऐसी आज्ञा पाकर लाखों दैत्य बड़े-बड़े अस्त्र लेकर उसे मारने के लिए उद्यत हो गए।
Parāśara said: So commanded by him, the daityas in their hundreds of thousands took up great weapons and rose to destroy the boy.
प्रह्लाद उवाच ।
विष्णुः शस्त्रेषु युष्मासु मयि चासौ यथा स्थितः ।
दैतेयास्तेन सत्येन मा क्रामन्त्वायुधानि मे ॥ ३३ ॥
prahlāda uvāca |
viṣṇuḥ śastreṣu yuṣmāsu mayi cāsau yathā sthitaḥ |
daiteyās tena satyena mā krāmantv āyudhāni me ||33||
Prahlaada uvaacha vishnuh shastreshu yushmaasu mayi chaasau yathaa sthitah daiteyaas tena satyena maa kraamantv aayudhaani me
प्रह्लाद ने कहा — हे दैत्यो! विष्णु जैसे शस्त्रों में, तुम में और मुझ में स्थित हैं, उसी सत्य के बल से ये आयुध मुझ पर आक्रमण न करें।
Prahlāda said: Daityas, as surely as Viṣṇu is present in these weapons, in you and in me, by that truth let these weapons not overpower me.
श्रीपराशर उवाच ।
ततस्तैः शतशो दैत्यैः शस्त्रौघैराहतोऽपि सन् ।
नावाप वेदनामल्पामभूच्चैव पुनर्नवः ॥ ३४ ॥
śrīparāśara uvāca |
tatas taiḥ śataśo daityaiḥ śastraughair āhato 'pi san |
nāvāpa vedanām alpām abhūc caiva punar navaḥ ||34||
Shriiparaashara uvaacha tatas taih shatasho daityaih shastraughair aahato 'pi san naavaapa vedanaam alpaam abhuuch chaiva punar navah
पराशर ने कहा — तब सैकड़ों दैत्यों के शस्त्र-समूह से आहत होने पर भी उसे तनिक भी पीड़ा नहीं हुई, और वह फिर से नया-सा हो गया।
Parāśara said: Then, though struck by hundreds of daityas with showers of weapons, he felt not the least pain and was made whole again.
हिरण्यकशिपुरुवाच ।
दुर्बुद्धे विनिवर्तस्व वैरिपक्षस्तवादतः ।
अभयं ते प्रयच्छामि मातिमूढमतिर्भव ॥ ३५ ॥
hiraṇyakaśipur uvāca |
durbuddhe vinivartasva vairipakṣastavād ataḥ |
abhayaṃ te prayacchāmi mātimūḍhamatir bhava ||35||
Hiranyakashipur uvaacha durbuddhe vinivartasva vairipakshastavaad atah abhayam te prayachchhaami maatimuudhamatir bhava
हिरण्यकशिपु ने कहा — अरे दुर्बुद्धि! शत्रु-पक्ष की इस स्तुति से लौट आ; मैं तुझे अभय देता हूँ, इतना मूढ़ मत बन।
Hiraṇyakaśipu said: Fool, turn back from this praise of the enemy's side. I grant you safety; do not be so very foolish.
प्रह्लाद उवाच ।
भयं भयानामपहारिणि स्थिते मनस्यनन्ते मम कुत्र तिष्ठति ।
यस्मिन्स्मृते जन्मजरान्तकादिभयानि सर्वाण्यपयान्ति तात ॥ ३६ ॥
prahlāda uvāca |
bhayaṃ bhayānām apahāriṇi sthite manasy anante mama kutra tiṣṭhati |
yasmin smṛte janmajarāntakādibhayāni sarvāṇy apayānti tāta ||36||
Prahlaada uvaacha bhayam bhayaanaam apahaarini sthite manasy anante mama kutra tishthati yasmin smrite janmajaraantakaadibhayaani sarvaany apayaanti taata
प्रह्लाद ने कहा — पिताजी! जो सब भयों को हरने वाले हैं, जिनके स्मरण मात्र से जन्म, जरा, मृत्यु आदि के सारे भय दूर हो जाते हैं, वे अनन्त जब मेरे मन में स्थित हैं, तब मुझे भय कहाँ ठहर सकता है?
Prahlāda said: When the infinite one, who takes away all fears, dwells in my mind, where can fear find a place in me, father? When he is remembered, all fears of birth, old age, death and the rest depart.
हिरण्यकशिपुरुवाच ।
भो भोः सर्पाः दुराचारमेनमत्यन्तदुर्मतिम् ।
विषज्वालाकुलैर्वक्त्रैः सद्यो नयत संक्षयम् ॥ ३७ ॥
hiraṇyakaśipur uvāca |
bho bhoḥ sarpāḥ durācāram enam atyantadurmatim |
viṣajvālākulair vaktraiḥ sadyo nayata saṃkṣayam ||37||
Hiranyakashipur uvaacha bho bhoh sarpaah duraachaaram enam atyantadurmatim vishajvaalaakulair vaktraih sadyo nayata samkshayam
हिरण्यकशिपु ने कहा — अरे साँपो! इस दुराचारी, अत्यन्त दुर्बुद्धि को विष की ज्वाला से भरे अपने मुखों से तुरन्त नष्ट कर दो।
Hiraṇyakaśipu said: Ho, serpents! With your mouths blazing with poison, destroy at once this wicked, utterly misguided boy.
श्रीपराशर उवाच ।
इत्युक्तास्तेन ते सर्पाः कुहकास्तक्षकादयः ।
अदशन्त समस्तेषु गात्रेष्वतिविषोल्बणाः ॥ ३८ ॥
śrīparāśara uvāca |
ity uktās tena te sarpāḥ kuhakās takṣakādayaḥ |
adaśanta samasteṣu gātreṣv ativiṣolbaṇāḥ ||38||
Shriiparaashara uvaacha ity uktaas tena te sarpaah kuhakaas takshakaadayah adashanta samasteshu gaatreshv ativisholbanaah
पराशर ने कहा — उसके ऐसा कहने पर तक्षक आदि कपटी और अत्यन्त विषैले साँपों ने उसके सारे अङ्गों को डस लिया।
Parāśara said: At his command the deceitful serpents, Takṣaka and the rest, fierce with venom, bit him all over his body.
स त्वासक्तमतिः कृष्णे दश्यमानो महोरगैः ।
न विवेदात्मनो गात्रं तत्स्मृत्याह्लादसंस्थितः ॥ ३९ ॥
sa tv āsaktamatiḥ kṛṣṇe daśyamāno mahoragaiḥ |
na vivedātmano gātraṃ tatsmṛtyāhlādasaṃsthitaḥ ||39||
Sa tv aasaktamatih krishne dashyamaano mahoragaih na vivedaatmano gaatram tatsmrityaahlaadasamsthitah
पर उसका मन कृष्ण में लगा था; बड़े-बड़े साँपों से डसे जाते हुए भी, उनके स्मरण के आनन्द में स्थित रहने के कारण, उसे अपने शरीर का भान ही नहीं हुआ।
But his mind was fixed on Kṛṣṇa; bitten by the great serpents, he did not even feel his body, so absorbed was he in the joy of remembering him.
सर्पा ऊचुः ।
दंष्ट्रा विशीर्णा मणयः स्फुटन्ति फणेषु तापो हृदयेषु कम्पः ।
नास्य त्वचः स्वल्पमपीह भिन्नं प्रशाधि दैत्येश्वर कार्यमन्यत् ॥ ४० ॥
sarpā ūcuḥ |
daṃṣṭrā viśīrṇā maṇayaḥ sphuṭanti phaṇeṣu tāpo hṛdayeṣu kampaḥ |
nāsya tvacaḥ svalpam apīha bhinnaṃ praśādhi daityeśvara kāryam anyat ||40||
Sarpaa uuchuh damshtraa vishiirnaa manayah sphutanti phaneshu taapo hridayeshu kampah naasya tvachah svalpam apiiha bhinnam prashaadhi daityeshvara kaaryam anyat
साँपों ने कहा — हमारे दाँत टूट गए, फणों की मणियाँ फूट रही हैं, फणों में जलन और हृदय में कम्पन है; पर इसकी त्वचा तनिक भी नहीं फटी। हे दैत्यराज! हमें कोई और काम बताइए।
The serpents said: Our fangs are broken, the jewels in our hoods are cracking, our hoods burn and our hearts tremble, yet not the least of his skin is pierced. Lord of the daityas, give us some other task.
हिरण्यकशिपुरुवाच ।
हे दिग्गजाः सङ्कटदन्तमिश्रा घ्नतैनमस्मद्रिपुपक्षभिन्नम् ।
तज्जा विनाशाय भवन्ति तस्य यथारणेः प्रज्वलितो हुताशः ॥ ४१ ॥
hiraṇyakaśipur uvāca |
he diggajāḥ saṅkaṭadantamiśrā ghnatainam asmadripupakṣabhinnam |
tajjā vināśāya bhavanti tasya yathāraṇeḥ prajvalito hutāśaḥ ||41||
Hiranyakashipur uvaacha he diggajaah sankatadantamishraa ghnatainam asmadripupakshabhinnam tajjaa vinaashaaya bhavanti tasya yathaaraneh prajvalito hutaashah
हिरण्यकशिपु ने कहा — हे दिग्गजो! अपने घने दाँतों से इस शत्रु-पक्ष में जा मिले को मार डालो। जैसे अरणि से उत्पन्न अग्नि उसी को जला देती है, वैसे ही जो जिससे जन्म लेता है, कभी-कभी वही उसके नाश का कारण बनता है।
Hiraṇyakaśipu said: Elephants of the quarters, with your massed tusks kill this one who has broken away to our enemy's side. Those born of a thing can become its destruction, as fire kindled from the fire-stick burns the stick.
श्रीपराशर उवाच ।
ततः स दिग्गजैर्बालो भूभृच्छिखरसन्निभैः ।
पातितो धरणीपृष्ठे विषाणैरवपीडितः ॥ ४२ ॥
śrīparāśara uvāca |
tataḥ sa diggajair bālo bhūbhṛcchikharasannibhaiḥ |
pātito dharaṇīpṛṣṭhe viṣāṇair avapīḍitaḥ ||42||
Shriiparaashara uvaacha tatah sa diggajair baalo bhuubhrichchhikharasannibhaih paatito dharaniiprishthe vishaanair avapiiditah
पराशर ने कहा — तब पर्वत-शिखरों के समान उन दिग्गजों ने उस बालक को पृथ्वी पर गिराकर अपने दाँतों से रौंदा।
Parāśara said: Then the elephants of the quarters, huge as mountain peaks, threw the boy to the ground and pressed him down with their tusks.
स्मरतस्तस्य गोविन्दमिभदन्ताः सहस्रशः ।
शीर्णा वक्षःस्थलं प्राप्य स प्राह पितरं ततः ॥ ४३ ॥
smaratas tasya govindam ibhadantāḥ sahasraśaḥ |
śīrṇā vakṣaḥsthalaṃ prāpya sa prāha pitaraṃ tataḥ ||43||
Smaratas tasya govindam ibhadantaah sahasrashah shiirnaa vakshahsthalam praapya sa praaha pitaram tatah
पर गोविन्द का स्मरण करते हुए उस बालक के वक्षःस्थल से टकराकर हाथियों के हज़ारों दाँत टूट गए। तब उसने पिता से कहा —
But as he remembered Govinda, the elephants' tusks broke in their thousands against his chest. Then he said to his father:
दन्ता गजानां कुलिशाग्रनिष्ठुराः शीर्णा यदेते न बलं ममैतत् ।
महाविपत्पापविनाशनोऽयं जनार्दनानुस्मरणानुभावः ॥ ४४ ॥
dantā gajānāṃ kuliśāgraniṣṭhurāḥ śīrṇā yad ete na balaṃ mamaitat |
mahāvipatpāpavināśano 'yaṃ janārdanānusmaraṇānubhāvaḥ ||44||
Dantaa gajaanaam kulishaagranishthuraah shiirnaa yad ete na balam mamaitat mahaavipatpaapavinaashano 'yam janaardanaanusmaranaanubhaavah
वज्र की नोक के समान कठोर हाथियों के ये दाँत जो टूट गए, यह मेरा बल नहीं है; यह तो महान् विपत्ति और पाप को नष्ट करने वाले जनार्दन के स्मरण का प्रभाव है।
That these elephants' tusks, hard as the point of a thunderbolt, have broken is not my strength; it is the power of remembering Janārdana, who destroys great calamity and sin.
हिरण्यकशिपुरुवाच ।
ज्वाल्यतामसुरा वह्निरपसर्पत दिग्गजाः ।
वायो समेधयाग्निं त्वं दह्यतामेष पापकृत् ॥ ४५ ॥
hiraṇyakaśipur uvāca |
jvālyatām asurā vahnir apasarpata diggajāḥ |
vāyo samedhayāgniṃ tvaṃ dahyatām eṣa pāpakṛt ||45||
Hiranyakashipur uvaacha jvaalyataam asuraa vahnir apasarpata diggajaah vaayo samedhayaagnim tvam dahyataam esha paapakrit
हिरण्यकशिपु ने कहा — असुरो! आग जलाओ; दिग्गजो! हट जाओ; हे वायु! तुम अग्नि को भड़काओ, जिससे यह पापी जल जाए।
Hiraṇyakaśipu said: Asuras, light a fire! Elephants of the quarters, stand back! Wind, fan the flames, and let this sinner be burnt.
श्रीपराशर उवाच ।
महाकाष्ठचयच्छन्नमसुरेन्द्रसुतं ततः ।
प्रज्वाल्य दानवा वह्निं ददहुः स्वामिनोदिताः ॥ ४६ ॥
śrīparāśara uvāca |
mahākāṣṭhacayacchannam asurendrasutaṃ tataḥ |
prajvālya dānavā vahniṃ dadahuḥ svāminoditāḥ ||46||
Shriiparaashara uvaacha mahaakaashthachayachchhannam asurendrasutam tatah prajvaalya daanavaa vahnim dadahuh svaaminoditaah
पराशर ने कहा — तब स्वामी की प्रेरणा से दानवों ने लकड़ियों के बड़े ढेर में ढके असुरराज के पुत्र को अग्नि जलाकर जलाना चाहा।
Parāśara said: Then, at their master's bidding, the dānavas lit a fire and set about burning the asura king's son, buried under a great pile of wood.
प्रह्लाद उवाच ।
तातैष वह्निः पवनेरितोऽपि न मां दहत्यत्र समन्ततोऽहम् ।
पश्यामि पद्मास्तरणास्तृतानि शीतानि सर्वाणि दिशां मुखानि ॥ ४७ ॥
prahlāda uvāca |
tātaiṣa vahniḥ pavanerito 'pi na māṃ dahaty atra samantato 'ham |
paśyāmi padmāstaraṇāstṛtāni śītāni sarvāṇi diśāṃ mukhāni ||47||
Prahlaada uvaacha taataisha vahnih pavanerito 'pi na maam dahaty atra samantato 'ham pashyaami padmaastaranaastritaani shiitaani sarvaani dishaam mukhaani
प्रह्लाद ने कहा — पिताजी! वायु से भड़काई जाने पर भी यह अग्नि मुझे नहीं जला रही। मुझे तो चारों ओर सब दिशाएँ शीतल और कमलों के बिछौने से ढकी हुई दिखाई देती हैं।
Prahlāda said: Father, though fanned by the wind this fire does not burn me. All around me I see the faces of the quarters cool and strewn with a bed of lotuses.
श्रीपराशर उवाच ।
अथ दैत्येश्वरं प्रोचुर्भार्गवस्यात्मजा द्विजाः ।
पुरोहिता महात्मानः साम्ना संस्तूय वाग्मिनः ॥ ४८ ॥
śrīparāśara uvāca |
atha daityeśvaraṃ procur bhārgavasyātmajā dvijāḥ |
purohitā mahātmānaḥ sāmnā saṃstūya vāgminaḥ ||48||
Shriiparaashara uvaacha atha daityeshvaram prochur bhaargavasyaatmajaa dvijaah purohitaa mahaatmaanah saamnaa samstuuya vaagminah
पराशर ने कहा — तब भृगु के वंशज, वाणी में कुशल, महात्मा पुरोहित ब्राह्मणों ने दैत्यराज की शान्तिपूर्वक स्तुति करके कहा —
Parāśara said: Then the brāhmaṇa priests, descendants of Bhṛgu, great-souled and eloquent, praised the king of the daityas gently and said:
पुरोहिता ऊचुः ।
राजन्नियम्यतां कोपो बालेऽत्र तनये निजे ।
कोपो देवनिकायेषु तेषु ते सफलो यतः ॥ ४९ ॥
purohitā ūcuḥ |
rājan niyamyatāṃ kopo bāle 'tra tanaye nije |
kopo devanikāyeṣu teṣu te saphalo yataḥ ||49||
Purohitaa uuchuh raajan niyamyataam kopo baale 'tra tanaye nije kopo devanikaayeshu teshu te saphalo yatah
पुरोहितों ने कहा — राजन्! अपने इस बालक पुत्र पर क्रोध को रोकिए; आपका क्रोध तो देवताओं के समूहों पर ही सफल होता है।
The priests said: King, restrain your anger against this boy, your own son; your anger bears fruit against the hosts of the gods.
तथा तथैनं बालं ते शासितारो वयं नृप ।
यथा विपक्षनाशाय विनीतस्ते भविष्यति ॥ ५० ॥
tathā tathainaṃ bālaṃ te śāsitāro vayaṃ nṛpa |
yathā vipakṣanāśāya vinītas te bhaviṣyati ||50||
Tathaa tathainam baalam te shaasitaaro vayam nripa yathaa vipakshanaashaaya viniitas te bhavishyati
हे राजन्! हम इस बालक को ऐसी शिक्षा देंगे कि यह विनीत होकर आपके शत्रुओं के नाश का साधन बनेगा।
King, we shall so discipline this boy that, made obedient, he will serve the destruction of your enemies.
बालत्वं सर्वदोषाणां दैत्यराजास्पदं यतः ।
ततोऽत्र कोपमत्यर्थं योक्तुमर्हसि नार्भके ॥ ५१ ॥
bālatvaṃ sarvadoṣāṇāṃ daityarājāspadaṃ yataḥ |
tato 'tra kopam atyarthaṃ yoktum arhasi nārbhake ||51||
Baalatvam sarvadoshaanaam daityaraajaaspadam yatah tato 'tra kopam atyartham yoktum arhasi naarbhake
हे दैत्यराज! बचपन तो सभी दोषों का घर होता है; इसलिए इस बालक पर इतना अधिक क्रोध करना उचित नहीं।
Lord of the daityas, childhood is the home of every fault; so you should not turn such great anger against a child.
न त्यक्ष्यति हरेः पक्षमस्माकं वचनाद्यदि ।
ततः कृत्यां वधायास्य करिष्यामोऽनिवर्तिनीम् ॥ ५२ ॥
na tyakṣyati hareḥ pakṣam asmākaṃ vacanād yadi |
tataḥ kṛtyāṃ vadhāyāsya kariṣyāmo 'nivartinīm ||52||
Na tyakshyati hareh paksham asmaakam vachanaad yadi tatah krityaam vadhaayaasya karishyaamo 'nivartiniim
यदि हमारे कहने पर भी यह हरि का पक्ष न छोड़े, तो हम इसके वध के लिए कभी न लौटने वाली कृत्या उत्पन्न करेंगे।
If even at our word he will not give up Hari's side, then we shall raise against him, for his death, a kṛtyā that does not turn back.
श्रीपराशर उवाच ।
एवमभ्यर्थितस्तैस्तु दैत्यराजः पुरोहितैः ।
दैत्यैर्निष्कासयामास पुत्रं पावकसञ्चयात् ॥ ५३ ॥
śrīparāśara uvāca |
evam abhyarthitas tais tu daityarājaḥ purohitaiḥ |
daityair niṣkāsayām āsa putraṃ pāvakasañcayāt ||53||
Shriiparaashara uvaacha evam abhyarthitas tais tu daityaraajah purohitaih daityair nishkaasayaam aasa putram paavakasanchayaat
पराशर ने कहा — पुरोहितों के ऐसा निवेदन करने पर दैत्यराज ने दैत्यों से अपने पुत्र को अग्नि के ढेर से बाहर निकलवा लिया।
Parāśara said: So entreated by the priests, the king of the daityas had his son taken out of the heap of fire.
ततो गुरुगृहे बालः स वसन्बालदानवान् ।
अध्यापयामास मुहुरुपदेशान्तरे गुरोः ॥ ५४ ॥
tato gurugṛhe bālaḥ sa vasan bāladānavān |
adhyāpayām āsa muhur upadeśāntare guroḥ ||54||
Tato gurugrihe baalah sa vasan baaladaanavaan adhyaapayaam aasa muhur upadeshaantare guroh
तब गुरु के घर में रहते हुए वह बालक, गुरु के पाठों के बीच-बीच में, बार-बार दानव-बालकों को उपदेश देने लगा।
Then, living in his teacher's house, the boy began again and again, in the intervals of his teacher's lessons, to teach the dānava boys.
प्रह्लाद उवाच ।
श्रूयतां परमार्थो मे दैतेया दितिजात्मजाः ।
न चान्यथैतन्मन्तव्यं नात्र लोभादिकारणम् ॥ ५५ ॥
prahlāda uvāca |
śrūyatāṃ paramārtho me daiteyā ditijātmajāḥ |
na cānyathaitan mantavyaṃ nātra lobhādikāraṇam ||55||
Prahlaada uvaacha shruuyataam paramaartho me daiteyaa ditijaatmajaah na chaanyathaitan mantavyam naatra lobhaadikaaranam
प्रह्लाद ने कहा — हे दिति के वंशज दैत्य बालको! मेरी बताई परम सत्य बात सुनो; इसे अन्यथा मत समझना, इसमें मेरा कोई लोभ आदि कारण नहीं है।
Prahlāda said: Daityas, sons of Diti, hear from me the highest truth. Do not take it otherwise; there is no greed or other motive behind it.
जन्म बाल्यं ततः सर्वो जन्तुः प्राप्नोति यौवनम् ।
अव्याहतैव भवति ततोऽनुदिवसं जरा ॥ ५६ ॥
janma bālyaṃ tataḥ sarvo jantuḥ prāpnoti yauvanam |
avyāhataiva bhavati tato 'nudivasaṃ jarā ||56||
Janma baalyam tatah sarvo jantuh praapnoti yauvanam avyaahataiva bhavati tato 'nudivasam jaraa
हर प्राणी जन्म लेता है, फिर बचपन और फिर यौवन पाता है; उसके बाद दिन-प्रतिदिन बढ़ने वाला बुढ़ापा बिना रुके आता है।
Every creature is born, passes through childhood and then reaches youth; after that, day by day, old age comes on without fail.
ततश्च मृत्युमभ्येति जन्तुर्दैत्येश्वरात्मजाः ।
प्रत्यक्षं दृश्यते चैतदस्माकं भवतां तथा ॥ ५७ ॥
tataś ca mṛtyum abhyeti jantur daityeśvarātmajāḥ |
pratyakṣaṃ dṛśyate caitad asmākaṃ bhavatāṃ tathā ||57||
Tatash cha mrityum abhyeti jantur daityeshvaraatmajaah pratyaksham drishyate chaitad asmaakam bhavataam tathaa
हे दैत्यराज के पुत्रो! फिर प्राणी मृत्यु को प्राप्त होता है — यह हमें और तुम्हें प्रत्यक्ष दिखाई देता है।
And then, sons of the daitya lord, the creature goes to death. This we all see plainly, you as well as I.
मृतस्य च पुनर्जन्म भवत्येतच्च नान्यथा ।
आगमोऽयं तथा तच्च नोपादानं विनोद्भवः ॥ ५८ ॥
mṛtasya ca punar janma bhavaty etac ca nānyathā |
āgamo 'yaṃ tathā tac ca nopādānaṃ vinodbhavaḥ ||58||
Mritasya cha punar janma bhavaty etach cha naanyathaa aagamo 'yam tathaa tach cha nopaadaanam vinodbhavah
और मरे हुए का फिर जन्म होता है — यह भी अन्यथा नहीं; शास्त्र यही कहता है, और बिना उपादान के किसी वस्तु की उत्पत्ति नहीं होती।
And one who has died is born again — this too is not otherwise. Scripture says so, and nothing comes into being without a material cause.
गर्भवासादि यावत्तु पुनर्जन्मोपपादनम् ।
समस्तावस्थकं तावद्दुःखमेवावगम्यताम् ॥ ५९ ॥
garbhavāsādi yāvat tu punarjanmopapādanam |
samastāvasthakaṃ tāvad duḥkham evāvagamyatām ||59||
Garbhavaasaadi yaavat tu punarjanmopapaadanam samastaavasthakam taavad duhkham evaavagamyataam
गर्भवास से लेकर पुनर्जन्म तक की जितनी अवस्थाएँ हैं, उन सब को दुःख ही समझो।
From dwelling in the womb onward, until rebirth comes about, know every state along the way to be nothing but suffering.
क्षुत्तृष्णोपशमं तद्वच्छीताद्युपशमं सुखम् ।
मन्यते बालबुद्धित्वाद्दुःखमेव हि तत्पुनः ॥ ६० ॥
kṣuttṛṣṇopaśamaṃ tadvac chītādyupaśamaṃ sukham |
manyate bālabuddhitvād duḥkham eva hi tat punaḥ ||60||
Kshuttrishnopashamam tadvach chhiitaadyupashamam sukham manyate baalabuddhitvaad duhkham eva hi tat punah
भूख-प्यास का शान्त होना और उसी प्रकार सर्दी आदि का दूर होना — इसे मनुष्य बालबुद्धि के कारण सुख मानता है; पर वह भी वास्तव में दुःख ही है।
The easing of hunger and thirst, and likewise of cold and the like, a man thinks of as happiness because of his childish understanding; but that too is really suffering.
अत्यन्तस्तिमिताङ्गानां व्यायामेन सुखैषिणाम् ।
भ्रान्तिज्ञानावृताक्षाणां प्रहारोऽपि सुखायते ॥ ६१ ॥
atyantastimitāṅgānāṃ vyāyāmena sukhaiṣiṇām |
bhrāntijñānāvṛtākṣāṇāṃ prahāro 'pi sukhāyate ||61||
Atyantastimitaangaanaam vyaayaamena sukhaishinaam bhraantijnaanaavritaakshaanaam prahaaro 'pi sukhaayate
जिनके अङ्ग बहुत अकड़ गए हों और जो व्यायाम में सुख खोजते हैं, भ्रान्त ज्ञान से जिनकी आँखें ढकी हैं, उन्हें प्रहार भी सुख-सा लगता है।
To those whose limbs have grown very stiff and who seek comfort in exertion, their eyes clouded by mistaken knowledge, even a blow feels like pleasure.
क्व शरीरमशेषाणां श्लेष्मादीनां महाचयः ।
क्व कान्तिशोभासौरभ्यकमनीयादयो गुणाः ॥ ६२ ॥
kva śarīram aśeṣāṇāṃ śleṣmādīnāṃ mahācayaḥ |
kva kāntiśobhāsaurabhyakamanīyādayo guṇāḥ ||62||
Kva shariiram asheshaanaam shleshmaadiinaam mahaachayah kva kaantishobhaasaurabhyakamaniiyaadayo gunaah
कहाँ तो यह शरीर, जो कफ आदि सब मलों का बड़ा ढेर है, और कहाँ कान्ति, शोभा, सुगन्ध और मनोहरता आदि गुण!
What has this body — a great heap of phlegm and every such thing — to do with qualities like radiance, beauty, fragrance and charm?
मांसासृक्पूयविण्मूत्रस्नायुमज्जास्थिसंहतौ ।
देहे चेत्प्रीतिमान्मूढो भविता नरकेऽपि सः ॥ ६३ ॥
māṃsāsṛkpūyaviṇmūtrasnāyumajjāsthisaṃhatau |
dehe cet prītimān mūḍho bhavitā narake 'pi saḥ ||63||
Maamsaasrikpuuyavinmuutrasnaayumajjaasthisamhatau dehe chet priitimaan muudho bhavitaa narake 'pi sah
माँस, रक्त, पीब, मल, मूत्र, स्नायु, मज्जा और हड्डियों के इस समूह रूपी शरीर में जो मूढ़ प्रेम करता है, वह नरक में भी वैसा ही प्रेम करेगा।
The fool who takes delight in this body, a compound of flesh, blood, pus, faeces, urine, sinew, marrow and bone, will take delight in hell as well.
अग्नेः शीतेन तोयस्य तृषा भक्तस्य च क्षुधा ।
क्रियते सुखकर्तृत्वं तद्विलोमस्य चेतरैः ॥ ६४ ॥
agneḥ śītena toyasya tṛṣā bhaktasya ca kṣudhā |
kriyate sukhakartṛtvaṃ tadvilomasya cetaraiḥ ||64||
Agneh shiitena toyasya trishaa bhaktasya cha kshudhaa kriyate sukhakartritvam tadvilomasya chetaraih
सर्दी से अग्नि को, प्यास से जल को और भूख से भोजन को सुख देने वाला बना दिया जाता है; और इनके उलटे अवसरों पर वही वस्तुएँ दुःख देती हैं।
Fire is made a source of comfort by the cold, water by thirst and food by hunger; and in the opposite conditions the same things cause pain.
करोति हे दैत्यसुता यावन्मात्रं परिग्रहम् ।
तावन्मात्रं स एवास्य दुःखं चेतसि यच्छति ॥ ६५ ॥
karoti he daityasutā yāvanmātraṃ parigraham |
tāvanmātraṃ sa evāsya duḥkhaṃ cetasi yacchati ||65||
Karoti he daityasutaa yaavanmaatram parigraham taavanmaatram sa evaasya duhkham chetasi yachchhati
हे दैत्यपुत्रो! मनुष्य जितना परिग्रह करता है, उतना ही वह उसके मन में दुःख भर देता है।
Sons of the daityas, as much as a man takes into his possession, so much sorrow does it put into his mind.
यावतः कुरुते जन्तुः सम्बन्धान्मनसः प्रियान् ।
तावन्तोऽस्य निखन्यन्ते हृदये शोकशङ्कवः ॥ ६६ ॥
yāvataḥ kurute jantuḥ sambandhān manasaḥ priyān |
tāvanto 'sya nikhanyante hṛdaye śokaśaṅkavaḥ ||66||
Yaavatah kurute jantuh sambandhaan manasah priyaan taavanto 'sya nikhanyante hridaye shokashankavah
प्राणी मन को प्रिय लगने वाले जितने सम्बन्ध बनाता है, उतने ही शोक के काँटे उसके हृदय में गड़ जाते हैं।
As many ties dear to the mind as a creature makes, so many thorns of grief are driven into his heart.
यद्यद्गृहे तन्मनसि यत्र तत्रावतिष्ठतः ।
नाशदाहापहरणं तस्य तत्रैव तिष्ठति ॥ ६७ ॥
yad yad gṛhe tan manasi yatra tatrāvatiṣṭhataḥ |
nāśadāhāpaharaṇaṃ tasya tatraiva tiṣṭhati ||67||
Yad yad grihe tan manasi yatra tatraavatishthatah naashadaahaapaharanam tasya tatraiva tishthati
घर में जो-जो वस्तु है, वह मनुष्य जहाँ भी रहे, उसके मन में बसी रहती है; और उसके नष्ट होने, जलने या चोरी हो जाने की चिन्ता भी वहीं बनी रहती है।
Whatever a man has in his house stays in his mind wherever he may be, and with it the fear of its loss, its burning or its theft.
जन्मन्यत्र महद्दुःखं म्रियमाणस्य चापि तत् ।
यातनासु यमस्योग्रं गर्भसङ्क्रमणेषु च ॥ ६८ ॥
janmany atra mahad duḥkhaṃ mriyamāṇasya cāpi tat |
yātanāsu yamasyograṃ garbhasaṅkramaṇeṣu ca ||68||
Janmany atra mahad duhkham mriyamaanasya chaapi tat yaatanaasu yamasyogram garbhasankramaneshu cha
यहाँ जन्म लेने में बड़ा दुःख है, मरने वाले को भी वही दुःख है; और यम की यातनाओं में तथा गर्भ में प्रवेश करते समय भी भयानक दुःख है।
Great is the suffering of being born here, and the same is the suffering of one who is dying; terrible too is the suffering in Yama's torments and in passing into a womb.
गर्भे च सुखलेशोऽपि भवद्भिरनुमीयते ।
यदि तत्कथ्यतामेवं सर्वं दुःखमयं जगत् ॥ ६९ ॥
garbhe ca sukhaleśo 'pi bhavadbhir anumīyate |
yadi tat kathyatām evaṃ sarvaṃ duḥkhamayaṃ jagat ||69||
Garbhe cha sukhalesho 'pi bhavadbhir anumiiyate yadi tat kathyataam evam sarvam duhkhamayam jagat
यदि तुम गर्भ में भी सुख का कोई अंश मानते हो तो बताओ; वास्तव में यह सारा जगत् दुःखमय है।
If you imagine even a trace of happiness in the womb, then say so; in truth this whole world is full of suffering.
तदेवमतिदुःखानामास्पदेऽत्र भवार्णवे ।
भवतां कथ्यते सत्यं विष्णुरेकः परायणः ॥ ७० ॥
tad evam atiduḥkhānām āspade 'tra bhavārṇave |
bhavatāṃ kathyate satyaṃ viṣṇur ekaḥ parāyaṇaḥ ||70||
Tad evam atiduhkhaanaam aaspade 'tra bhavaarnave bhavataam kathyate satyam vishnur ekah paraayanah
इस प्रकार अत्यन्त दुःखों के घर इस संसार-सागर में मैं तुमसे सत्य कहता हूँ कि एकमात्र विष्णु ही परम आश्रय हैं।
So in this ocean of existence, the dwelling of the greatest sorrows, I tell you truly: Viṣṇu alone is the final refuge.
मा जानीत वयं बाला देही देहेषु शाश्वतः ।
जरायौवनजन्माद्या धर्मा देहस्य नात्मनः ॥ ७१ ॥
mā jānīta vayaṃ bālā dehī deheṣu śāśvataḥ |
jarāyauvanajanmādyā dharmā dehasya nātmanaḥ ||71||
Maa jaaniita vayam baalaa dehii deheshu shaashvatah jaraayauvanajanmaadyaa dharmaa dehasya naatmanah
यह मत सोचो कि हम तो अभी बालक हैं; देही शरीरों में रहता हुआ भी शाश्वत है। बुढ़ापा, यौवन, जन्म आदि शरीर के धर्म हैं, आत्मा के नहीं।
Do not think, We are only children. The embodied one is eternal in its bodies; old age, youth, birth and the rest belong to the body, not to the self.
बालोऽहं तावदिच्छातो यतिष्ये श्रेयसे युवा ।
युवाहं वार्धके प्राप्ते करिष्याम्यात्मनो हितम् ॥ ७२ ॥
bālo 'haṃ tāvad icchāto yatiṣye śreyase yuvā |
yuvāhaṃ vārdhake prāpte kariṣyāmy ātmano hitam ||72||
Baalo 'ham taavad ichchhaato yatishye shreyase yuvaa yuvaaham vaardhake praapte karishyaamy aatmano hitam
मनुष्य सोचता है — अभी तो मैं बालक हूँ, इच्छानुसार रहूँगा; युवा होकर कल्याण के लिए यत्न करूँगा। फिर युवा होकर सोचता है — बुढ़ापा आने पर आत्मा का हित करूँगा।
A man thinks: I am a child now and will do as I please; when I am young I shall strive for my good. When young he thinks: I shall see to the good of my self when old age comes.
वृद्धोऽहं मम कार्याणि समस्तानि न गोचरे ।
किं करिष्यामि मन्दात्मा समर्थेन न यत्कृतम् ॥ ७३ ॥
vṛddho 'haṃ mama kāryāṇi samastāni na gocare |
kiṃ kariṣyāmi mandātmā samarthena na yat kṛtam ||73||
Vriddho 'ham mama kaaryaani samastaani na gochare kim karishyaami mandaatmaa samarthena na yat kritam
फिर बूढ़ा होकर सोचता है — अब मेरे सब काम मेरे वश में नहीं रहे; जो समर्थ रहते हुए नहीं किया, वह मैं मन्दबुद्धि अब क्या करूँगा?
When old he thinks: My affairs are no longer in my power; what shall I do now, dull-witted as I am, when I did not do it while I was able?
एवं दुराशयाक्षिप्तमानसः पुरुषः सदा ।
श्रेयसोऽभिमुखं याति न कदाचित्पिपासितः ॥ ७४ ॥
evaṃ durāśayākṣiptamānasaḥ puruṣaḥ sadā |
śreyaso 'bhimukhaṃ yāti na kadācit pipāsitaḥ ||74||
Evam duraashayaakshiptamaanasah purushah sadaa shreyaso 'bhimukham yaati na kadaachit pipaasitah
इस प्रकार दुराशा से विक्षिप्त मन वाला मनुष्य सदा प्यासा ही रहता है और कभी कल्याण की ओर नहीं बढ़ता।
Thus a man, his mind always driven by false hopes, remains ever thirsty and never turns towards his true good.
बाल्ये क्रीडनकासक्ता यौवने विषयोन्मुखाः ।
अज्ञा नयन्त्यशक्त्या च वार्धकं समुपस्थितम् ॥ ७५ ॥
bālye krīḍanakāsaktā yauvane viṣayonmukhāḥ |
ajñā nayanty aśaktyā ca vārdhakaṃ samupasthitam ||75||
Baalye kriidanakaasaktaa yauvane vishayonmukhaah ajnaa nayanty ashaktyaa cha vaardhakam samupasthitam
बचपन में खिलौनों में आसक्त, यौवन में विषयों की ओर उन्मुख, और आया हुआ बुढ़ापा अज्ञानी लोग असमर्थता में बिता देते हैं।
In childhood people are attached to their toys, in youth they turn to sensual pleasures, and the ignorant pass the old age that comes upon them in helplessness.
तस्माद्बाल्ये विवेकात्मा यतेत श्रेयसे सदा ।
बाल्ययौवनवृद्धाद्यैर्देहभावैरसंयुतः ॥ ७६ ॥
tasmād bālye vivekātmā yateta śreyase sadā |
bālyayauvanavṛddhādyair dehabhāvair asaṃyutaḥ ||76||
Tasmaad baalye vivekaatmaa yateta shreyase sadaa baalyayauvanavriddhaadyair dehabhaavair asamyutah
इसलिए विवेकी मनुष्य को बचपन से ही, बाल्य, यौवन, वार्धक्य आदि शरीर की अवस्थाओं से अपने को अलग जानकर, सदा कल्याण के लिए यत्न करना चाहिए।
Therefore a discerning person, knowing himself untouched by the body's states of childhood, youth, old age and the rest, should strive for his true good from childhood on.
तदेतद्वो मयाख्यातं यदि जानीत नानृतम् ।
तदस्मत्प्रीतये विष्णुः स्मर्यतां बन्धमुक्तिदः ॥ ७७ ॥
tad etad vo mayākhyātaṃ yadi jānīta nānṛtam |
tad asmatprītaye viṣṇuḥ smaryatāṃ bandhamuktidaḥ ||77||
Tad etad vo mayaakhyaatam yadi jaaniita naanritam tad asmatpriitaye vishnuh smaryataam bandhamuktidah
यह मैंने तुमसे कहा है; यदि तुम इसे असत्य नहीं समझते, तो मुझे प्रसन्न करने के लिए बन्धन से मुक्ति देने वाले विष्णु का स्मरण करो।
This I have told you. If you know it is not false, then for my sake remember Viṣṇu, who gives release from bondage.
आयासः स्मरणे कोऽस्य स्मृतो यच्छति शोभनम् ।
पापक्षयश्च भवति स्मरतां तमहर्निशम् ॥ ७८ ॥
āyāsaḥ smaraṇe ko 'sya smṛto yacchati śobhanam |
pāpakṣayaś ca bhavati smaratāṃ tam aharniśam ||78||
Aayaasah smarane ko 'sya smrito yachchhati shobhanam paapakshayash cha bhavati smarataam tam aharnisham
उनके स्मरण में क्या परिश्रम है? स्मरण किए जाने पर वे कल्याण देते हैं, और रात-दिन उनका स्मरण करने वालों के पाप नष्ट हो जाते हैं।
What effort is there in remembering him? Remembered, he grants what is good, and the sins of those who remember him day and night are destroyed.
सर्वभूतस्थिते तस्मिन्मतिर्मैत्री दिवानिशम् ।
भवतां जायतामेवं सर्वक्लेशान्प्रहास्यथ ॥ ७९ ॥
sarvabhūtasthite tasmin matir maitrī divāniśam |
bhavatāṃ jāyatām evaṃ sarvakleśān prahāsyatha ||79||
Sarvabhuutasthite tasmin matir maitrii divaanisham bhavataam jaayataam evam sarvakleshaan prahaasyatha
सब प्राणियों में स्थित उन प्रभु में तुम्हारी बुद्धि और तुम्हारी मैत्री रात-दिन बनी रहे; ऐसा करके तुम सब क्लेशों को त्याग दोगे।
Let your minds and your friendship rest day and night on him who dwells in all beings; in this way you will leave all afflictions behind.
तापत्रयेणाभिहतं यदेतदखिलं जगत् ।
तदा शोच्येषु भूतेषु द्वेषं प्राज्ञः करोति कः ॥ ८० ॥
tāpatrayeṇābhihataṃ yad etad akhilaṃ jagat |
tadā śocyeṣu bhūteṣu dveṣaṃ prājñaḥ karoti kaḥ ||80||
Taapatrayenaabhihatam yad etad akhilam jagat tadaa shochyeshu bhuuteshu dvesham praajnah karoti kah
जब यह सारा जगत् तीन प्रकार के तापों से पीड़ित है, तब दया के योग्य प्राणियों से कौन बुद्धिमान् द्वेष करेगा?
Since this whole world is struck down by the three kinds of affliction, what wise man would hate beings who deserve only pity?
अथ भद्राणि भूतानि हीनशक्तिरहं परम् ।
मुदं तथापि कुर्वीत हानिर्द्वेषफलं यतः ॥ ८१ ॥
atha bhadrāṇi bhūtāni hīnaśaktir ahaṃ param |
mudaṃ tathāpi kurvīta hānir dveṣaphalaṃ yataḥ ||81||
Atha bhadraani bhuutaani hiinashaktir aham param mudam tathaapi kurviita haanir dveshaphalam yatah
और यदि दूसरे प्राणी सुखी हों और मैं अत्यन्त अशक्त हूँ, तब भी मुझे प्रसन्न ही होना चाहिए; क्योंकि द्वेष का फल तो हानि ही है।
And if other beings prosper while I am very weak, still one should rejoice; for the fruit of hatred is only harm.
बद्धवैराणि भूतानि द्वेषं कुर्वन्ति चेत्ततः ।
शोच्यान्यहोऽतिमोहेन व्याप्तानीति मनीषिणाम् ॥ ८२ ॥
baddhavairāṇi bhūtāni dveṣaṃ kurvanti cet tataḥ |
śocyāny aho 'timohena vyāptānīti manīṣiṇām ||82||
Baddhavairaani bhuutaani dvesham kurvanti chet tatah shochyaany aho 'timohena vyaaptaaniiti maniishinaam
यदि प्राणी वैर बाँधकर द्वेष करते हैं, तो ज्ञानी लोगों की दृष्टि में वे अत्यन्त मोह से ग्रस्त होने के कारण शोचनीय ही हैं।
If beings bound by enmity show hatred, then to the wise they are only to be pitied, seized as they are by great delusion.
एते भिन्नदृशां दैत्या विकल्पाः कथिता मया ।
कृत्वाभ्युपगमं तत्र सङ्क्षेपः श्रूयतां मम ॥ ८३ ॥
ete bhinnadṛśāṃ daityā vikalpāḥ kathitā mayā |
kṛtvābhyupagamaṃ tatra saṅkṣepaḥ śrūyatāṃ mama ||83||
Ete bhinnadrishaam daityaa vikalpaah kathitaa mayaa kritvaabhyupagamam tatra sankshepah shruuyataam mama
हे दैत्यो! भेद-दृष्टि वालों के ये विकल्प मैंने कहे; अब उन्हें मानकर भी, मेरा संक्षेप में कहा हुआ सार सुनो।
Daityas, these are the distinctions of those who see things as separate, which I have set out for you. Granting them for the moment, hear now my teaching in brief.
विस्तारः सर्वभूतस्य विष्णोर्विश्वमिदं जगत् ।
द्रष्टव्यमात्मवत्तस्मादभेदेन विचक्षणैः ॥ ८४ ॥
vistāraḥ sarvabhūtasya viṣṇor viśvam idaṃ jagat |
draṣṭavyam ātmavat tasmād abhedena vicakṣaṇaiḥ ||84||
Vistaarah sarvabhuutasya vishnor vishvam idam jagat drashtavyam aatmavat tasmaad abhedena vichakshanaih
यह सम्पूर्ण जगत् सर्वभूतस्वरूप विष्णु का ही विस्तार है; इसलिए बुद्धिमानों को इसे अभेद-भाव से अपने समान ही देखना चाहिए।
This whole world is the expansion of Viṣṇu, who is all beings; therefore the wise should look upon it as their own self, without distinction.
समुत्सृज्यासुरं भावं तस्माद्यूयं यथा वयम् ।
तथा यत्नं करिष्यामो यथा प्राप्स्याम निर्वृतिम् ॥ ८५ ॥
samutsṛjyāsuraṃ bhāvaṃ tasmād yūyaṃ yathā vayam |
tathā yatnaṃ kariṣyāmo yathā prāpsyāma nirvṛtim ||85||
Samutsrijyaasuram bhaavam tasmaad yuuyam yathaa vayam tathaa yatnam karishyaamo yathaa praapsyaama nirvritim
इसलिए आसुरी भाव छोड़कर, जैसे हम यत्न करेंगे वैसे ही तुम भी यत्न करो, जिससे हम परम शान्ति पा सकें।
So give up the demonic disposition; and as we shall strive, you too should strive, so that we may reach the final peace —
या नाग्निना न चार्केण नेन्दुना न च वायुना ।
पर्जन्यवरुणाभ्यां वा न सिद्धैर्न च राक्षसैः ॥ ८६ ॥
yā nāgninā na cārkeṇa nendunā na ca vāyunā |
parjanyavaruṇābhyāṃ vā na siddhair na ca rākṣasaiḥ ||86||
Yaa naagninaa na chaarkena nendunaa na cha vaayunaa parjanyavarunaabhyaam vaa na siddhair na cha raakshasaih
— वह शान्ति, जो न अग्नि से, न सूर्य से, न चन्द्रमा से, न वायु से, न पर्जन्य और वरुण से, न सिद्धों से और न राक्षसों से —
— that peace which neither fire, nor sun, nor moon, nor wind, nor Parjanya and Varuṇa, nor the siddhas, nor the rākṣasas,
न यक्षैर्न च दैत्येन्द्रैर्नोरगैर्न च किन्नरैः ।
न मनुष्यैर्न पशुभिर्दोषैर्नैवात्मसम्भवैः ॥ ८७ ॥
na yakṣair na ca daityendrair noragair na ca kinnaraiḥ |
na manuṣyair na paśubhir doṣair naivātmasambhavaiḥ ||87||
Na yakshair na cha daityendrair noragair na cha kinnaraih na manushyair na pashubhir doshair naivaatmasambhavaih
— न यक्षों से, न दैत्येन्द्रों से, न नागों से, न किन्नरों से, न मनुष्यों से, न पशुओं से, न अपने भीतर उत्पन्न दोषों से —
— nor yakṣas, nor lords of the daityas, nor serpents, nor kinnaras, nor men, nor beasts, nor the faults that arise within oneself,
ज्वराक्षिरोगातीसारप्लीहगुल्मादिकैस्तथा ।
द्वेषेर्ष्यामत्सराद्यैर्वा रागलोभादिभिः क्षयम् ॥ ८८ ॥
jvarākṣirogātīsāraplīhagulmādikais tathā |
dveṣerṣyāmatsarādyair vā rāgalobhādibhiḥ kṣayam ||88||
Jvaraakshirogaatiisaarapliihagulmaadikais tathaa dveshershyaamatsaraadyair vaa raagalobhaadibhih kshayam
— न ज्वर, नेत्ररोग, अतिसार, प्लीहा, गुल्म आदि रोगों से, न द्वेष, ईर्ष्या, मत्सर आदि से, और न राग, लोभ आदि से नष्ट होती है,
— nor fever, eye-disease, dysentery, disorders of the spleen, abdominal tumours and the like, nor hatred, jealousy, envy and the like, nor passion, greed and the like can destroy;
न चान्यैर्नीयते कैश्चिन्नित्या यात्यन्तनिर्मला ।
तामाप्नोत्यमले न्यस्य केशवे हृदयं नरः ॥ ८९ ॥
na cānyair nīyate kaiścin nityā yātyantanirmalā |
tām āpnoty amale nyasya keśave hṛdayaṃ naraḥ ||89||
Na chaanyair niiyate kaishchin nityaa yaatyantanirmalaa taam aapnoty amale nyasya keshave hridayam narah
और न किसी और के द्वारा छीनी जा सकती है — वह नित्य और अत्यन्त निर्मल शान्ति मनुष्य निर्मल केशव में अपना हृदय लगाकर प्राप्त करता है।
which no one else can take away, eternal and utterly pure. A man attains it by setting his heart on Keśava, the pure one.
असारसंसारविवर्तनेषु मा यात तोषं प्रसभं ब्रवीमि ।
सर्वत्र दैत्याः समतामुपेत समत्वमाराधनमच्युतस्य ॥ ९० ॥
asārasaṃsāravivartaneṣu mā yāta toṣaṃ prasabhaṃ bravīmi |
sarvatra daityāḥ samatām upeta samatvam ārādhanam acyutasya ||90||
Asaarasamsaaravivartaneshu maa yaata tosham prasabham braviimi sarvatra daityaah samataam upeta samatvam aaraadhanam achyutasya
मैं ज़ोर देकर कहता हूँ — इस निःसार संसार के चक्करों में सन्तोष मत मानो। हे दैत्यो! सर्वत्र समता धारण करो; समता ही अच्युत की आराधना है।
I tell you plainly: find no contentment in the turnings of this worthless round of existence. Daityas, cultivate equality of vision everywhere; equality is the worship of the unfallen one.
तस्मिन्प्रसन्ने किमिहास्त्यलभ्यं धर्मार्थकामैरलमल्पकास्ते ।
समाश्रिताद्ब्रह्मतरोरनन्तान्निःसंशयं प्राप्स्यथ वै महत्फलम् ॥ ९१ ॥
tasmin prasanne kim ihāsty alabhyaṃ dharmārthakāmair alam alpakās te |
samāśritād brahmataror anantān niḥsaṃśayaṃ prāpsyatha vai mahat phalam ||91||
Tasmin prasanne kim ihaasty alabhyam dharmaarthakaamair alam alpakaas te samaashritaad brahmataror anantaan nihsamshayam praapsyatha vai mahat phalam
उनके प्रसन्न होने पर इस संसार में क्या अप्राप्य है? धर्म, अर्थ और काम तो तुच्छ हैं, इनसे बस करो। उस ब्रह्म-वृक्ष अनन्त का आश्रय लेने पर तुम निःसन्देह महान् फल प्राप्त करोगे।
When he is pleased, what is there in this world that cannot be gained? Enough of dharma, wealth and pleasure — they are small things. Taking refuge in the infinite one, the tree that is brahman, you will surely gain the great fruit.
↑ All sectionsअष्टादशोऽध्यायः · Aṃśa 1, Adhyāya 18 — The poison, the kṛtyā and the priests restored
श्रीपराशर उवाच ।
तस्यैतां दानवाश्चेष्टां दृष्ट्वा दैत्यपतेर्भयात् ।
आचचक्षुः स चोवाच सूदानाहूय सत्वरः ॥ १ ॥
śrīparāśara uvāca |
tasyaitāṃ dānavāś ceṣṭāṃ dṛṣṭvā daityapater bhayāt |
ācacakṣuḥ sa covāca sūdān āhūya satvaraḥ ||1||
Shriiparaashara uvaacha tasyaitaam daanavaash cheshtaam drishtvaa daityapater bhayaat aachachakshuh sa chovaacha suudaan aahuuya satvarah
पराशर ने कहा — उसकी यह चेष्टा देखकर दानवों ने दैत्यराज के भय से उसे जाकर सब बता दिया; और उसने तुरन्त रसोइयों को बुलाकर कहा —
Parāśara said: Seeing what the boy was doing, the dānavas, afraid of the lord of the daityas, told him of it; and he at once summoned his cooks and said:
हिरण्यकशिपुरुवाच ।
हे सूदा मम पुत्रोऽसावन्येषामपि दुर्मतिः ।
कुमार्गदेशिको दुष्टो हन्यतामविलम्बितम् ॥ २ ॥
hiraṇyakaśipur uvāca |
he sūdā mama putro 'sāv anyeṣām api durmatiḥ |
kumārgadeśiko duṣṭo hanyatām avilambitam ||2||
Hiranyakashipur uvaacha he suudaa mama putro 'saav anyeshaam api durmatih kumaargadeshiko dushto hanyataam avilambitam
हिरण्यकशिपु ने कहा — हे रसोइयो! मेरा यह दुष्ट पुत्र दूसरों को भी कुमार्ग दिखाने वाला दुर्बुद्धि है; इसे बिना देर किए मार डालो।
Hiraṇyakaśipu said: Cooks, this son of mine is misguided and leads others astray as well. He is wicked; kill him without delay.
हालाहलं विषं तस्य सर्वभक्ष्येषु दीयताम् ।
अविज्ञातमसौ पापो हन्यतां मा विचार्यताम् ॥ ३ ॥
hālāhalaṃ viṣaṃ tasya sarvabhakṣyeṣu dīyatām |
avijñātam asau pāpo hanyatāṃ mā vicāryatām ||3||
Haalaahalam visham tasya sarvabhakshyeshu diiyataam avijnaatam asau paapo hanyataam maa vichaaryataam
उसके सारे भोजनों में हालाहल विष मिलाकर दे दो; उसे पता न चले और यह पापी मारा जाए — इसमें कोई विचार मत करो।
Put hālāhala poison into all his food. Let the wretch be killed without his knowing it; do not hesitate.
श्रीपराशर उवाच ।
ते तथैव ततश्चक्रुः प्रह्लादाय महात्मने ।
विषदानं यथाज्ञप्तं पित्रा तस्य महात्मनः ॥ ४ ॥
śrīparāśara uvāca |
te tathaiva tataś cakruḥ prahlādāya mahātmane |
viṣadānaṃ yathājñaptaṃ pitrā tasya mahātmanaḥ ||4||
Shriiparaashara uvaacha te tathaiva tatash chakruh prahlaadaaya mahaatmane vishadaanam yathaajnaptam pitraa tasya mahaatmanah
पराशर ने कहा — तब उन्होंने पिता की आज्ञा के अनुसार वैसे ही महात्मा प्रह्लाद को विष दे दिया।
Parāśara said: They did just so, and gave the great-souled Prahlāda poison as his father had ordered.
हालाहलं विषं घोरमनन्तोच्चारणेन सः ।
अभिमन्त्र्य सहान्नेन मैत्रेय बुभुजे तदा ॥ ५ ॥
hālāhalaṃ viṣaṃ ghoram anantoccāraṇena saḥ |
abhimantrya sahānnena maitreya bubhuje tadā ||5||
Haalaahalam visham ghoram anantochchaaranena sah abhimantrya sahaannena maitreya bubhuje tadaa
हे मैत्रेय! उसने उस भयंकर हालाहल विष को अनन्त के नाम के उच्चारण से अभिमन्त्रित करके अन्न के साथ खा लिया।
Maitreya, he consecrated that dreadful hālāhala poison by uttering the name of Ananta, and ate it with his food.
अविकारं स तद्भुक्त्वा प्रह्लादः स्वस्थमानसः ।
अनन्तख्यातिनिर्वीर्यं जरयामास तद्विषम् ॥ ६ ॥
avikāraṃ sa tad bhuktvā prahlādaḥ svasthamānasaḥ |
anantakhyātinirvīryaṃ jarayām āsa tad viṣam ||6||
Avikaaram sa tad bhuktvaa prahlaadah svasthamaanasah anantakhyaatinirviiryam jarayaam aasa tad visham
अनन्त के नाम-कीर्तन से शक्तिहीन हुए उस विष को खाकर प्रह्लाद स्वस्थचित्त रहा और बिना किसी विकार के उसे पचा गया।
Having eaten it, Prahlāda remained untroubled and at ease, and digested the poison, which had been rendered powerless by the proclamation of Ananta.
ततः सूदा भयत्रस्ता जीर्णं दृष्ट्वा महद्विषम् ।
दैत्येश्वरमुपागम्य प्रणिपत्येदमब्रुवन् ॥ ७ ॥
tataḥ sūdā bhayatrastā jīrṇaṃ dṛṣṭvā mahad viṣam |
daityeśvaram upāgamya praṇipatyedam abruvan ||7||
Tatah suudaa bhayatrastaa jiirnam drishtvaa mahad visham daityeshvaram upaagamya pranipatyedam abruvan
तब उस महान् विष को पचा हुआ देखकर रसोइये भय से काँपते हुए दैत्यराज के पास गए और प्रणाम करके बोले —
Then the cooks, trembling with fear at seeing the great poison digested, went to the lord of the daityas, bowed down and said:
सूदा ऊचुः ।
दैत्यराज विषं दत्तमस्माभिरतिभीषणम् ।
जीर्णं तेन सहान्नेन प्रह्लादेन सुतेन ते ॥ ८ ॥
sūdā ūcuḥ |
daityarāja viṣaṃ dattam asmābhir atibhīṣaṇam |
jīrṇaṃ tena sahānnena prahlādena sutena te ||8||
Suudaa uuchuh daityaraaja visham dattam asmaabhir atibhiishanam jiirnam tena sahaannena prahlaadena sutena te
रसोइयों ने कहा — हे दैत्यराज! हमने जो अत्यन्त भयानक विष दिया था, उसे आपके पुत्र प्रह्लाद ने अन्न के साथ पचा लिया।
The cooks said: King of the daityas, the terrible poison we gave him your son Prahlāda has digested together with his food.
हिरण्यकशिपुरुवाच ।
त्वर्यतां त्वर्यतां हे हे सद्यो दैत्यपुरोहिताः ।
कृत्यां तस्य विनाशाय उत्पादयत मा चिरम् ॥ ९ ॥
hiraṇyakaśipur uvāca |
tvaryatāṃ tvaryatāṃ he he sadyo daityapurohitāḥ |
kṛtyāṃ tasya vināśāya utpādayata mā ciram ||9||
Hiranyakashipur uvaacha tvaryataam tvaryataam he he sadyo daityapurohitaah krityaam tasya vinaashaaya utpaadayata maa chiram
हिरण्यकशिपु ने कहा — अरे दैत्यों के पुरोहितो! शीघ्रता करो, शीघ्रता करो; उसके नाश के लिए तुरन्त कृत्या उत्पन्न करो, देर मत करो।
Hiraṇyakaśipu said: Quickly, quickly, priests of the daityas! Raise a kṛtyā at once for his destruction; do not delay.
श्रीपराशर उवाच ।
सकाशमागम्य ततः प्रह्लादस्य पुरोहिताः ।
सामपूर्वमथोचुस्ते प्रह्लादं विनयान्वितम् ॥ १० ॥
śrīparāśara uvāca |
sakāśam āgamya tataḥ prahlādasya purohitāḥ |
sāmapūrvam athocus te prahlādaṃ vinayānvitam ||10||
Shriiparaashara uvaacha sakaasham aagamya tatah prahlaadasya purohitaah saamapuurvam athochus te prahlaadam vinayaanvitam
पराशर ने कहा — तब पुरोहित प्रह्लाद के पास आए और उस विनीत बालक से पहले शान्तिपूर्वक बोले —
Parāśara said: Then the priests came to Prahlāda, and at first spoke gently to the courteous boy:
पुरोहिता ऊचुः ।
जातस्त्रैलोक्यविख्यात आयुष्मन्ब्रह्मणः कुले ।
दैत्यराजस्य तनयो हिरण्यकशिपोर्भवान् ॥ ११ ॥
purohitā ūcuḥ |
jātas trailokyavikhyāta āyuṣman brahmaṇaḥ kule |
daityarājasya tanayo hiraṇyakaśipor bhavān ||11||
Purohitaa uuchuh jaatas trailokyavikhyaata aayushman brahmanah kule daityaraajasya tanayo hiranyakashipor bhavaan
पुरोहितों ने कहा — आयुष्मन्! तुम त्रिलोकी में प्रसिद्ध ब्रह्मा के कुल में उत्पन्न हुए हो, और दैत्यराज हिरण्यकशिपु के पुत्र हो।
The priests said: Long-lived one, you are born in the family of Brahmā, renowned in the three worlds, and you are the son of Hiraṇyakaśipu, king of the daityas.
किं देवैः किमनन्तेन किमन्येन तवाश्रयः ।
पिता ते सर्वलोकानां त्वं तथैव भविष्यसि ॥ १२ ॥
kiṃ devaiḥ kim anantena kim anyena tavāśrayaḥ |
pitā te sarvalokānāṃ tvaṃ tathaiva bhaviṣyasi ||12||
Kim devaih kim anantena kim anyena tavaashrayah pitaa te sarvalokaanaam tvam tathaiva bhavishyasi
तुम्हें देवताओं से क्या, अनन्त से क्या, किसी और से क्या — तुम्हारे आश्रय तो तुम्हारे पिता हैं, जो सब लोकों के स्वामी हैं; तुम भी वैसे ही बनोगे।
What are the gods to you, what is Ananta, what is anyone else? Your refuge is your father, lord of all the worlds, and you will become the same.
तस्मात्परित्यजैनां त्वं विपक्षस्तवसंहिताम् ।
वाच्यः पिता समस्तानां गुरूणां परमो गुरुः ॥ १३ ॥
tasmāt parityajaināṃ tvaṃ vipakṣastavasaṃhitām |
vācyaḥ pitā samastānāṃ gurūṇāṃ paramo guruḥ ||13||
Tasmaat parityajainaam tvam vipakshastavasamhitaam vaachyah pitaa samastaanaam guruunaam paramo guruh
इसलिए शत्रु की स्तुति से भरी इस बात को छोड़ दो; पिता की ही प्रशंसा करनी चाहिए, वे सब गुरुओं में परम गुरु हैं।
So give up this talk full of praise of the enemy. It is your father who should be praised; he is the highest of all teachers.
प्रह्लाद उवाच ।
एवमेतन्महाभागाः श्लाघ्यमेतन्महाकुलम् ।
मरीचेः सकलेऽप्यस्मिन्त्रैलोक्ये नान्यथा वदेत् ॥ १४ ॥
prahlāda uvāca |
evam etan mahābhāgāḥ ślāghyam etan mahākulam |
marīceḥ sakale 'py asmin trailokye nānyathā vadet ||14||
Prahlaada uvaacha evam etan mahaabhaagaah shlaaghyam etan mahaakulam mariicheh sakale 'py asmin trailokye naanyathaa vadet
प्रह्लाद ने कहा — हे महाभागो! यह ऐसा ही है; मरीचि का यह महान् कुल प्रशंसनीय है — इस सारी त्रिलोकी में कोई इसे अन्यथा नहीं कहेगा।
Prahlāda said: It is so, fortunate ones. This great family of Marīci is praiseworthy; no one in all the three worlds would say otherwise.
पिता च मम सर्वस्मिञ्जगत्युत्कृष्टचेष्टितः ।
एतदप्यवगच्छामि सत्यमत्रापि नानृतम् ॥ १५ ॥
pitā ca mama sarvasmiñ jagaty utkṛṣṭaceṣṭitaḥ |
etad apy avagacchāmi satyam atrāpi nānṛtam ||15||
Pitaa cha mama sarvasmin jagaty utkrishtacheshtitah etad apy avagachchhaami satyam atraapi naanritam
और मेरे पिता सारे जगत् में श्रेष्ठ कर्म वाले हैं — यह भी मैं मानता हूँ; यह भी सत्य है, असत्य नहीं।
And that my father is foremost in his deeds in all the world — this too I accept. It is true, not false.
गुरूणामपि सर्वेषां पिता परमको गुरुः ।
यदुक्तं भ्रान्तिस्तत्रापि स्वल्पापि हि न विद्यते ॥ १६ ॥
gurūṇām api sarveṣāṃ pitā paramako guruḥ |
yad uktaṃ bhrāntis tatrāpi svalpāpi hi na vidyate ||16||
Guruunaam api sarveshaam pitaa paramako guruh yad uktam bhraantis tatraapi svalpaapi hi na vidyate
सब गुरुओं में पिता परम गुरु है — आपने जो कहा, उसमें भी तनिक भ्रम नहीं है।
That among all teachers the father is the highest teacher — in what you have said there is not the least error.
पिता गुरुर्न सन्देहः पूजनीयः प्रयत्नतः ।
तत्रापि नापराध्यामीत्येवं मनसि मे स्थितम् ॥ १७ ॥
pitā gurur na sandehaḥ pūjanīyaḥ prayatnataḥ |
tatrāpi nāparādhyāmīty evaṃ manasi me sthitam ||17||
Pitaa gurur na sandehah puujaniiyah prayatnatah tatraapi naaparaadhyaamiity evam manasi me sthitam
पिता गुरु हैं, इसमें सन्देह नहीं; वे प्रयत्नपूर्वक पूजनीय हैं; और मेरे मन में भी यही है कि मैं उनके प्रति कोई अपराध नहीं करता।
My father is my teacher, there is no doubt; he is to be honoured with every care, and in my mind I am sure that I do him no wrong.
यत्त्वेतत्किमनन्तेनेत्युक्तं युष्माभिरीदृशम् ।
को ब्रवीति यथायुक्तं किं तु नैतद्वचोऽर्थवत् ॥ १८ ॥
yat tv etat kim anantenety uktaṃ yuṣmābhir īdṛśam |
ko bravīti yathāyuktaṃ kiṃ tu naitad vaco 'rthavat ||18||
Yat tv etat kim anantenety uktam yushmaabhir iidrisham ko braviiti yathaayuktam kim tu naitad vacho 'rthavat
पर आपने जो कहा कि अनन्त से क्या — ऐसी बात को कौन उचित कहेगा? आपका यह वचन सार्थक नहीं है।
But you have said, What is Ananta to you? Who would call that right? These words of yours have no sense.
इत्युक्त्वा सोऽभवन्मौनी तेषां गौरवयन्त्रितः ।
प्रहस्य च पुनः प्राह किमनन्तेन साध्विति ॥ १९ ॥
ity uktvā so 'bhavan maunī teṣāṃ gauravayantritaḥ |
prahasya ca punaḥ prāha kim anantena sādhv iti ||19||
Ity uktvaa so 'bhavan maunii teshaam gauravayantritah prahasya cha punah praaha kim anantena saadhv iti
यह कहकर वह उनके प्रति आदर से संकोच में पड़कर चुप हो गया; फिर हँसकर बोला — अनन्त से क्या? बहुत अच्छा!
Having said this he fell silent, restrained by respect for them; then he smiled and spoke again: What is Ananta to me? Well said!
साधु भोः किमनन्तेन साधु भो गुरवो मम ।
श्रूयतां यदनन्तेन यदि खेदं न यास्यथ ॥ २० ॥
sādhu bhoḥ kim anantena sādhu bho guravo mama |
śrūyatāṃ yad anantena yadi khedaṃ na yāsyatha ||20||
Saadhu bhoh kim anantena saadhu bho guravo mama shruuyataam yad anantena yadi khedam na yaasyatha
बहुत अच्छा, मेरे गुरुओ! अनन्त से क्या? — बहुत अच्छा! यदि आप खिन्न न हों, तो सुनिए कि अनन्त से क्या है।
Well said indeed, my teachers — What is Ananta? Very well! If you will not grow impatient, hear what Ananta is to us.
धर्मार्थकाममोक्षाख्याः पुरुषार्था उदाहृताः ।
चतुष्टयमिदं यस्मात्तस्मात्किं किमिदं वृथा ॥ २१ ॥
dharmārthakāmamokṣākhyāḥ puruṣārthā udāhṛtāḥ |
catuṣṭayam idaṃ yasmāt tasmāt kiṃ kim idaṃ vṛthā ||21||
Dharmaarthakaamamokshaakhyaah purushaarthaa udaahritaah chatushtayam idam yasmaat tasmaat kim kim idam vrithaa
धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष — ये चार पुरुषार्थ कहे गए हैं; ये चारों जिनसे प्राप्त होते हैं, उनके विषय में यह पूछना कि उनसे क्या — कितना व्यर्थ है!
Dharma, wealth, pleasure and liberation are declared to be the aims of man. Since all four come from him, how idle it is to ask, What is he to us?
मरीचिमिश्रैर्दक्षेण तथैवान्यैरनन्ततः ।
धर्मः प्राप्तस्तथैवान्यैरर्थः कामस्तथापरैः ॥ २२ ॥
marīcimiśrair dakṣeṇa tathaivānyair anantataḥ |
dharmaḥ prāptas tathaivānyair arthaḥ kāmas tathāparaiḥ ||22||
Mariichimishrair dakshena tathaivaanyair anantatah dharmah praaptas tathaivaanyair arthah kaamas tathaaparaih
मरीचि आदि और दक्ष ने, तथा दूसरों ने भी, अनन्त से ही धर्म पाया; कुछ ने अर्थ और कुछ ने काम भी उन्हीं से पाया।
Marīci and the others, and Dakṣa, received dharma from Ananta; others received wealth from him, and others pleasure.
तत्तत्त्ववेदिनो भूत्वा ज्ञानध्यानसमाधिभिः ।
अवापुर्मुक्तिमपरे पुरुषा ध्वस्तबन्धनाः ॥ २३ ॥
tattattvavedino bhūtvā jñānadhyānasamādhibhiḥ |
avāpur muktim apare puruṣā dhvastabandhanāḥ ||23||
Tattattvavedino bhuutvaa jnaanadhyaanasamaadhibhih avaapur muktim apare purushaa dhvastabandhanaah
और दूसरे पुरुषों ने उनके तत्त्व को जानकर, ज्ञान, ध्यान और समाधि के द्वारा बन्धन नष्ट करके मुक्ति प्राप्त की।
Still others, knowing his true nature, broke their bonds through knowledge, meditation and absorption, and gained liberation.
सम्पदैश्वर्यमाहात्म्यज्ञानसन्ततिकर्मणाम् ।
विमुक्तेश्चैकतो लभ्यं मूलमाराधनं हरेः ॥ २४ ॥
sampadaiśvaryamāhātmyajñānasantatikarmaṇām |
vimukteś caikato labhyaṃ mūlam ārādhanaṃ hareḥ ||24||
Sampadaishvaryamaahaatmyajnaanasantatikarmanaam vimuktesh chaikato labhyam muulam aaraadhanam hareh
सम्पत्ति, ऐश्वर्य, महिमा, ज्ञान, सन्तान, कर्म और मुक्ति — इन सब का एक ही मूल है, हरि की आराधना।
Prosperity, sovereignty, greatness, knowledge, offspring, works and liberation all have one root to be gained: the worship of Hari.
यतो धर्मार्थकामाख्यं मुक्तिश्चापि फलं द्विजाः ।
तेनापि हि किमित्येवमनन्तेन किमुच्यते ॥ २५ ॥
yato dharmārthakāmākhyaṃ muktiś cāpi phalaṃ dvijāḥ |
tenāpi hi kim ity evam anantena kim ucyate ||25||
Yato dharmaarthakaamaakhyam muktish chaapi phalam dvijaah tenaapi hi kim ity evam anantena kim uchyate
हे ब्राह्मणो! जिनसे धर्म, अर्थ, काम और मुक्ति — ये सब फल मिलते हैं, उन अनन्त के विषय में यह कैसे कहा जा रहा है कि उनसे क्या?
Brāhmaṇas, since dharma, wealth, pleasure and liberation are all his fruits, how can it be said of Ananta, What is he to us?
किं चात्र बहुनोक्तेन भवन्तो गुरवो मम ।
वदन्तु साधु वासाधु विवेकोऽस्माकमल्पकः ॥ २६ ॥
kiṃ cātra bahunoktena bhavanto guravo mama |
vadantu sādhu vāsādhu viveko 'smākam alpakaḥ ||26||
Kim chaatra bahunoktena bhavanto guravo mama vadantu saadhu vaasaadhu viveko 'smaakam alpakah
बहुत कहने से क्या? आप मेरे गुरु हैं; आप भला कहें या बुरा, हमारी समझ तो थोड़ी ही है।
But why say more? You are my teachers; call it good or bad as you will — our discernment is small.
बहुनात्र किमुक्तेन स एव जगतः पतिः ।
स कर्ता च विकर्ता च संहर्ता च हृदि स्थितः ॥ २७ ॥
bahunātra kim uktena sa eva jagataḥ patiḥ |
sa kartā ca vikartā ca saṃhartā ca hṛdi sthitaḥ ||27||
Bahunaatra kim uktena sa eva jagatah patih sa kartaa cha vikartaa cha samhartaa cha hridi sthitah
यहाँ अधिक क्या कहना — वही जगत् के स्वामी हैं; वही हृदय में स्थित होकर कर्ता, विकर्ता और संहर्ता हैं।
What more is there to say? He alone is lord of the world; dwelling in the heart, he is the maker, the transformer and the destroyer.
स भोक्ता भोज्यमप्येवं स एव जगदीश्वरः ।
भवद्भिरेतत्क्षन्तव्यं बाल्यादुक्तं तु यन्मया ॥ २८ ॥
sa bhoktā bhojyam apy evaṃ sa eva jagadīśvaraḥ |
bhavadbhir etat kṣantavyaṃ bālyād uktaṃ tu yan mayā ||28||
Sa bhoktaa bhojyam apy evam sa eva jagadiishvarah bhavadbhir etat kshantavyam baalyaad uktam tu yan mayaa
वही भोक्ता है और भोग्य भी वही है; वही जगदीश्वर है। बचपन के कारण मैंने जो कहा, उसे आप क्षमा करें।
He is the enjoyer and also what is enjoyed; he alone is the lord of the world. Forgive whatever I have said out of childishness.
पुरोहिता ऊचुः ।
दह्यमानस्त्वमस्माभिरग्निना बाल रक्षितः ।
भूयो न वक्ष्यसीत्येवं नैव ज्ञातोऽस्यबुद्धिमान् ॥ २९ ॥
purohitā ūcuḥ |
dahyamānas tvam asmābhir agninā bāla rakṣitaḥ |
bhūyo na vakṣyasīty evaṃ naiva jñāto 'sy abuddhimān ||29||
Purohitaa uuchuh dahyamaanas tvam asmaabhir agninaa baala rakshitah bhuuyo na vakshyasiity evam naiva jnaato 'sy abuddhimaan
पुरोहितों ने कहा — बालक! अग्नि में जलते हुए तुम्हें हमने इसलिए बचाया था कि तुम फिर ऐसा नहीं कहोगे; हमें पता नहीं था कि तुम इतने नासमझ हो।
The priests said: Child, we saved you when you were burning in the fire, thinking you would not speak like this again; we did not know you were so foolish.
यदास्मद्वचनान्मोहग्राहं न त्यक्ष्यते भवान् ।
ततः कृत्यां विनाशाय तव सृक्ष्याम दुर्मते ॥ ३० ॥
yadāsmadvacanān mohagrāhaṃ na tyakṣyate bhavān |
tataḥ kṛtyāṃ vināśāya tava sṛkṣyāma durmate ||30||
Yadaasmadvachanaan mohagraaham na tyakshyate bhavaan tatah krityaam vinaashaaya tava srikshyaama durmate
अरे दुर्बुद्धि! यदि हमारे कहने पर भी तुम इस मोह के आग्रह को नहीं छोड़ोगे, तो हम तुम्हारे नाश के लिए कृत्या उत्पन्न करेंगे।
Fool, if even at our word you will not let go of this obsession of yours, we shall create a kṛtyā to destroy you.
प्रह्लाद उवाच ।
कः केन हन्यते जन्तुर्जन्तुः कः केन रक्ष्यते ।
हन्ति रक्षति चैवात्मा ह्यसत्साधु समाचरन् ॥ ३१ ॥
prahlāda uvāca |
kaḥ kena hanyate jantur jantuḥ kaḥ kena rakṣyate |
hanti rakṣati caivātmā hy asat sādhu samācaran ||31||
Prahlaada uvaacha kah kena hanyate jantur jantuh kah kena rakshyate hanti rakshati chaivaatmaa hy asat saadhu samaacharan
प्रह्लाद ने कहा — कौन प्राणी किसके द्वारा मारा जाता है, और कौन किसके द्वारा बचाया जाता है? आत्मा ही बुरा या भला आचरण करके स्वयं को मारता या बचाता है।
Prahlāda said: What creature is killed by whom, and what creature is saved by whom? It is the self that kills or saves itself, by doing evil or good.
कर्मणा जायते सर्वं कर्मैव गतिसाधनम् ।
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन साधु कर्म समाचरेत् ॥ ३२ ॥
karmaṇā jāyate sarvaṃ karmaiva gatisādhanam |
tasmāt sarvaprayatnena sādhu karma samācaret ||32||
Karmanaa jaayate sarvam karmaiva gatisaadhanam tasmaat sarvaprayatnena saadhu karma samaacharet
कर्म से ही सब कुछ उत्पन्न होता है, कर्म ही गति का साधन है; इसलिए पूरे प्रयत्न से अच्छा कर्म ही करना चाहिए।
Everything comes about through action, and action alone determines one's course; therefore one should do good deeds with every effort.
श्रीपराशर उवाच ।
इत्युक्तास्तेन ते क्रुद्धा दैत्यराजपुरोहिताः ।
कृत्यामुत्पादयामासुर्ज्वालामालोज्ज्वलाकृतिम् ॥ ३३ ॥
śrīparāśara uvāca |
ity uktās tena te kruddhā daityarājapurohitāḥ |
kṛtyām utpādayām āsur jvālāmālojjvalākṛtim ||33||
Shriiparaashara uvaacha ity uktaas tena te kruddhaa daityaraajapurohitaah krityaam utpaadayaam aasur jvaalaamaalojjvalaakritim
पराशर ने कहा — उसके ऐसा कहने पर दैत्यराज के पुरोहित क्रुद्ध हो गए और उन्होंने ज्वालाओं की माला से प्रज्वलित आकार वाली कृत्या उत्पन्न की।
Parāśara said: At these words the priests of the daitya king grew angry, and they brought forth a kṛtyā whose form blazed with garlands of flame.
अतिभीमा समागम्य पादन्यासक्षतक्षितिः ।
शूलेन सा सुसंक्रुद्धा तं जघानाशु वक्षसि ॥ ३४ ॥
atibhīmā samāgamya pādanyāsakṣatakṣitiḥ |
śūlena sā susaṃkruddhā taṃ jaghānāśu vakṣasi ||34||
Atibhiimaa samaagamya paadanyaasakshatakshitih shuulena saa susamkruddhaa tam jaghaanaashu vakshasi
उस अत्यन्त भयंकर कृत्या ने, जिसके पैर रखने से पृथ्वी फट जाती थी, पास आकर अत्यन्त क्रोध से उसके वक्ष पर शूल से प्रहार किया।
That most dreadful being, whose every footfall split the earth, came up and in great fury struck him at once on the chest with a trident.
तत्तस्य हृदयं प्राप्य शूलं बालस्य दीप्तिमत् ।
जगाम खण्डितं भूमौ तत्रापि शतधा गतम् ॥ ३५ ॥
tat tasya hṛdayaṃ prāpya śūlaṃ bālasya dīptimat |
jagāma khaṇḍitaṃ bhūmau tatrāpi śatadhā gatam ||35||
Tat tasya hridayam praapya shuulam baalasya diiptimat jagaama khanditam bhuumau tatraapi shatadhaa gatam
पर वह चमकता हुआ शूल उस बालक के हृदय तक पहुँचकर टूटकर भूमि पर गिर पड़ा, और वहाँ भी सौ टुकड़े हो गया।
But that shining trident, reaching the boy's heart, broke and fell to the ground, and there too it shattered into a hundred pieces.
यत्रानपायी भगवान्हृद्यास्ते हरिरीश्वरः ।
भङ्गो भवति वज्रस्य तत्र शूलस्य का कथा ॥ ३६ ॥
yatrānapāyī bhagavān hṛdy āste harir īśvaraḥ |
bhaṅgo bhavati vajrasya tatra śūlasya kā kathā ||36||
Yatraanapaayii bhagavaan hridy aaste harir iishvarah bhango bhavati vajrasya tatra shuulasya kaa kathaa
जिस हृदय में अविनाशी भगवान् हरि ईश्वर विराजमान हों, वहाँ वज्र भी टूट जाता है; शूल की तो बात ही क्या?
Where the imperishable Lord Hari dwells in the heart, even the thunderbolt breaks; what then of a trident?
अपापे तत्र पापैश्च पातिता दैत्ययाजकैः ।
तानेव सा जघानाशु कृत्या नाशं जगाम च ॥ ३७ ॥
apāpe tatra pāpaiś ca pātitā daityayājakaiḥ |
tān eva sā jaghānāśu kṛtyā nāśaṃ jagāma ca ||37||
Apaape tatra paapaish cha paatitaa daityayaajakaih taan eva saa jaghaanaashu krityaa naasham jagaama cha
पापी दैत्य-पुरोहितों ने उस निष्पाप पर जिसे छोड़ा था, उस कृत्या ने शीघ्र उन्हीं को मार डाला और स्वयं भी नष्ट हो गई।
The kṛtyā that the sinful priests of the daityas had loosed against the sinless boy quickly struck them down instead, and was itself destroyed.
कृत्यया दह्यमानांस्तान्विलोक्य स महामतिः ।
त्राहि कृष्णेत्यनन्तेति वदन्नभ्यवपद्यत ॥ ३८ ॥
kṛtyayā dahyamānāṃs tān vilokya sa mahāmatiḥ |
trāhi kṛṣṇety ananteti vadann abhyavapadyata ||38||
Krityayaa dahyamaanaams taan vilokya sa mahaamatih traahi krishnety ananteti vadann abhyavapadyata
कृत्या से उन्हें जलते हुए देखकर वह महामति 'हे कृष्ण! हे अनन्त! रक्षा करो' कहता हुआ उनकी ओर दौड़ा।
Seeing them burning in the kṛtyā's fire, the great-hearted boy ran to them crying: Save them, Kṛṣṇa! Save them, Ananta!
प्रह्लाद उवाच ।
सर्वव्यापिन्जगद्रूप जगत्स्रष्टर्जनार्दन ।
पाहि विप्रानिमानस्माद्दुःसहान्मन्त्रपावकात् ॥ ३९ ॥
prahlāda uvāca |
sarvavyāpin jagadrūpa jagatsraṣṭar janārdana |
pāhi viprān imān asmād duḥsahān mantrapāvakāt ||39||
Prahlaada uvaacha sarvavyaapin jagadruupa jagatsrashtar janaardana paahi vipraan imaan asmaad duhsahaan mantrapaavakaat
प्रह्लाद ने कहा — हे सर्वव्यापी, जगत्स्वरूप, जगत् के रचयिता जनार्दन! इन ब्राह्मणों को इस असह्य मन्त्राग्नि से बचाओ।
Prahlāda said: All-pervading one, whose form is the world, creator of the world, Janārdana — save these brāhmaṇas from this unbearable fire of mantras.
यथा सर्वेषु भूतेषु सर्वव्यापी जगद्गुरुः ।
विष्णुरेव तथा सर्वे जीवन्त्वेते पुरोहिताः ॥ ४० ॥
yathā sarveṣu bhūteṣu sarvavyāpī jagadguruḥ |
viṣṇur eva tathā sarve jīvantv ete purohitāḥ ||40||
Yathaa sarveshu bhuuteshu sarvavyaapii jagadguruh vishnur eva tathaa sarve jiivantv ete purohitaah
जैसे जगद्गुरु सर्वव्यापी विष्णु सब प्राणियों में हैं, उसी सत्य से ये सब पुरोहित जीवित हो जाएँ।
As surely as Viṣṇu, the all-pervading teacher of the world, is in all beings, so may all these priests live.
यथा सर्वगतं विष्णुं मन्यमानोऽनपायिनम् ।
चिन्तयाम्यरिपक्षेऽपि जीवन्त्वेते पुरोहिताः ॥ ४१ ॥
yathā sarvagataṃ viṣṇuṃ manyamāno 'napāyinam |
cintayāmy aripakṣe 'pi jīvantv ete purohitāḥ ||41||
Yathaa sarvagatam vishnum manyamaano 'napaayinam chintayaamy aripakshe 'pi jiivantv ete purohitaah
जैसे मैं सर्वगत और अविनाशी विष्णु को मानता हुआ शत्रुपक्ष के विषय में भी उनका ही चिन्तन करता हूँ, उसी सत्य से ये पुरोहित जीवित हो जाएँ।
As surely as I think of Viṣṇu, all-present and imperishable, even in those on my enemy's side, so may these priests live.
ये हन्तुमागता दत्तं यैर्विषं यैर्हुताशनः ।
यैर्दिग्गजैरहं क्षुण्णो दष्टः सर्पैश्च यैरपि ॥ ४२ ॥
ye hantum āgatā dattaṃ yair viṣaṃ yair hutāśanaḥ |
yair diggajair ahaṃ kṣuṇṇo daṣṭaḥ sarpaiś ca yair api ||42||
Ye hantum aagataa dattam yair visham yair hutaashanah yair diggajair aham kshunno dashtah sarpaish cha yair api
जो मुझे मारने आए, जिन्होंने मुझे विष दिया, जिन्होंने आग जलाई, जिन दिग्गजों ने मुझे रौंदा और जिन साँपों ने मुझे डसा —
Those who came to kill me, those who gave me poison, those who lit the fire, the elephants that trampled me and the serpents that bit me —
तेष्वहं मित्रभावेन समः पापोऽस्मि न क्वचित् ।
यथा तेनाद्य सत्येन जीवन्त्वसुरयाजकाः ॥ ४३ ॥
teṣv ahaṃ mitrabhāvena samaḥ pāpo 'smi na kvacit |
yathā tenādya satyena jīvantv asurayājakāḥ ||43||
Teshv aham mitrabhaavena samah paapo 'smi na kvachit yathaa tenaadya satyena jiivantv asurayaajakaah
उन सबके प्रति मैं मित्रभाव से सम रहा हूँ, मैं कभी पापबुद्धि नहीं रहा; उसी सत्य से आज ये असुरों के पुरोहित जीवित हो जाएँ।
towards all of them I have been even-minded, in friendship, and never ill-disposed. By that truth may these priests of the asuras live today.
श्रीपराशर उवाच ।
इत्युक्तास्तेन ते सर्वे संस्पृष्टाश्च निरामयाः ।
समुत्तस्थुर्द्विजा भूयस्तं चोचुः प्रश्रयान्वितम् ॥ ४४ ॥
śrīparāśara uvāca |
ity uktās tena te sarve saṃspṛṣṭāś ca nirāmayāḥ |
samuttasthur dvijā bhūyas taṃ cocuḥ praśrayānvitam ||44||
Shriiparaashara uvaacha ity uktaas tena te sarve samsprishtaash cha niraamayaah samuttasthur dvijaa bhuuyas tam chochuh prashrayaanvitam
पराशर ने कहा — उसके ऐसा कहने पर उसके स्पर्श से वे सब ब्राह्मण नीरोग होकर उठ खड़े हुए और विनयपूर्वक उससे फिर बोले —
Parāśara said: When he had said this, all those brāhmaṇas, touched by him, rose up healed and spoke to him again with humility:
पुरोहिता ऊचुः ।
दीर्घायुरप्रतिहतो बलवीर्यसमन्वितः ।
पुत्रपौत्रधनैश्वर्यैर्युक्तो वत्स भवोत्तमः ॥ ४५ ॥
purohitā ūcuḥ |
dīrghāyur apratihato balavīryasamanvitaḥ |
putrapautradhanaiśvaryair yukto vatsa bhavottamaḥ ||45||
Purohitaa uuchuh diirghaayur apratihato balaviiryasamanvitah putrapautradhanaishvaryair yukto vatsa bhavottamah
पुरोहितों ने कहा — वत्स! तुम दीर्घायु, अप्रतिहत, बल और पराक्रम से युक्त, पुत्र, पौत्र, धन और ऐश्वर्य से सम्पन्न और श्रेष्ठ बनो।
The priests said: Child, may you be long-lived and unchecked, full of strength and valour, blessed with sons and grandsons, wealth and power, and the best of beings.
श्रीपराशर उवाच ।
इत्युक्त्वा तं ततो गत्वा यथावृत्तं पुरोहिताः ।
दैत्यराजाय सकलमाचचक्षुर्महामुने ॥ ४६ ॥
śrīparāśara uvāca |
ity uktvā taṃ tato gatvā yathāvṛttaṃ purohitāḥ |
daityarājāya sakalam ācacakṣur mahāmune ||46||
Shriiparaashara uvaacha ity uktvaa tam tato gatvaa yathaavrittam purohitaah daityaraajaaya sakalam aachachakshur mahaamune
पराशर ने कहा — हे महामुने! उससे ऐसा कहकर पुरोहितों ने जाकर दैत्यराज को सारा वृत्तान्त जैसा हुआ था, कह सुनाया।
Parāśara said: Great sage, having spoken to him thus, the priests went and told the king of the daityas everything just as it had happened.
↑ All sectionsएकोनविंशोऽध्यायः · Aṃśa 1, Adhyāya 19 — Śambara's illusions, the lesson in statecraft and the hymn in the ocean
श्रीपराशर उवाच ।
हिरण्यकशिपुः श्रुत्वा तां कृत्यां वितथीकृताम् ।
आहूय पुत्रं पप्रच्छ प्रभावस्यास्य कारणम् ॥ १ ॥
śrīparāśara uvāca |
hiraṇyakaśipuḥ śrutvā tāṃ kṛtyāṃ vitathīkṛtām |
āhūya putraṃ papraccha prabhāvasyāsya kāraṇam ||1||
Shriiparaashara uvaacha hiranyakashipuh shrutvaa taam krityaam vitathiikritaam aahuuya putram paprachchha prabhaavasyaasya kaaranam
पराशर ने कहा — उस कृत्या के निष्फल हो जाने की बात सुनकर हिरण्यकशिपु ने पुत्र को बुलाकर उसके इस प्रभाव का कारण पूछा।
Parāśara said: When Hiraṇyakaśipu heard that the kṛtyā had come to nothing, he summoned his son and asked him the reason for this power of his.
हिरण्यकशिपुरुवाच ।
प्रह्लाद सुप्रभावोऽसि किमेतत्ते विचेष्टितम् ।
एतन्मन्त्रादिजनितमुताहो सहजं तव ॥ २ ॥
hiraṇyakaśipur uvāca |
prahlāda suprabhāvo 'si kim etat te viceṣṭitam |
etan mantrādijanitam utāho sahajaṃ tava ||2||
Hiranyakashipur uvaacha prahlaada suprabhaavo 'si kim etat te vicheshtitam etan mantraadijanitam utaaho sahajam tava
हिरण्यकशिपु ने कहा — प्रह्लाद! तुम बड़े प्रभावशाली हो; तुम्हारा यह आचरण क्या है? यह मन्त्र आदि से उत्पन्न है या तुम्हारा स्वाभाविक है?
Hiraṇyakaśipu said: Prahlāda, you have great power. What is this doing of yours? Is it born of mantras and the like, or is it natural to you?
श्रीपराशर उवाच ।
एवं पृष्टस्तदा पित्रा प्रह्लादोऽसुरबालकः ।
प्रणिपत्य पितुः पादाविदं वचनमब्रवीत् ॥ ३ ॥
śrīparāśara uvāca |
evaṃ pṛṣṭas tadā pitrā prahlādo 'surabālakaḥ |
praṇipatya pituḥ pādāv idaṃ vacanam abravīt ||3||
Shriiparaashara uvaacha evam prishtas tadaa pitraa prahlaado 'surabaalakah pranipatya pituh paadaav idam vachanam abraviit
पराशर ने कहा — पिता के ऐसा पूछने पर असुर-बालक प्रह्लाद ने पिता के चरणों में प्रणाम करके यह वचन कहा —
Parāśara said: Asked this by his father, the asura boy Prahlāda bowed at his father's feet and spoke these words:
न मन्त्रादिकृतं तात न च नैसर्गिको मम ।
प्रभाव एष सामान्यो यस्य यस्याच्युतो हृदि ॥ ४ ॥
na mantrādikṛtaṃ tāta na ca naisargiko mama |
prabhāva eṣa sāmānyo yasya yasyācyuto hṛdi ||4||
Na mantraadikritam taata na cha naisargiko mama prabhaava esha saamaanyo yasya yasyaachyuto hridi
पिताजी! मेरा यह प्रभाव न मन्त्र आदि से उत्पन्न है और न स्वाभाविक; यह तो उन सबका सामान्य प्रभाव है जिनके हृदय में अच्युत बसते हैं।
Father, this power of mine is not produced by mantras and the like, nor is it natural to me. It is the common power of all those in whose heart Acyuta dwells.
अन्येषां यो न पापानि चिन्तयत्यात्मनो यथा ।
तस्य पापागमस्तात हेत्वभावान्न विद्यते ॥ ५ ॥
anyeṣāṃ yo na pāpāni cintayaty ātmano yathā |
tasya pāpāgamas tāta hetvabhāvān na vidyate ||5||
Anyeshaam yo na paapaani chintayaty aatmano yathaa tasya paapaagamas taata hetvabhaavaan na vidyate
पिताजी! जो दूसरों के लिए भी वैसा ही अनिष्ट नहीं सोचता जैसा अपने लिए नहीं सोचता, उस पर पाप का आना कारण के अभाव में होता ही नहीं।
Father, one who thinks no harm of others, just as he thinks none of himself, is not visited by evil, for there is no cause for it.
कर्मणा मनसा वाचा परिपीडां करोति यः ।
तद्बीजं जन्म फलति प्रभूतं तस्य चाशुभम् ॥ ६ ॥
karmaṇā manasā vācā paripīḍāṃ karoti yaḥ |
tadbījaṃ janma phalati prabhūtaṃ tasya cāśubham ||6||
Karmanaa manasaa vaachaa paripiidaam karoti yah tadbiijam janma phalati prabhuutam tasya chaashubham
जो कर्म, मन या वाणी से दूसरों को पीड़ा देता है, वही बीज उसके लिए अगले जन्म में बहुत अशुभ फल के रूप में फलता है।
Whoever causes others pain by deed, thought or word, that very seed bears abundant evil fruit for him in a later birth.
सोऽहं न पापमिच्छामि न करोमि वदामि वा ।
चिन्तयन्सर्वभूतस्थमात्मन्यपि च केशवम् ॥ ७ ॥
so 'haṃ na pāpam icchāmi na karomi vadāmi vā |
cintayan sarvabhūtastham ātmany api ca keśavam ||7||
So 'ham na paapam ichchhaami na karomi vadaami vaa chintayan sarvabhuutastham aatmany api cha keshavam
इसलिए मैं सब प्राणियों में और अपने में भी केशव को स्थित जानकर न किसी का अनिष्ट चाहता हूँ, न करता हूँ, न कहता हूँ।
So I neither wish nor do nor speak evil to anyone, thinking of Keśava as present in all beings and in myself as well.
शारीरं मानसं दुःखं दैवं भूतभवं तथा ।
सर्वत्र शुभचित्तस्य तस्य मे जायेत कुतः ॥ ८ ॥
śārīraṃ mānasaṃ duḥkhaṃ daivaṃ bhūtabhavaṃ tathā |
sarvatra śubhacittasya tasya me jāyeta kutaḥ ||8||
Shaariiram maanasam duhkham daivam bhuutabhavam tathaa sarvatra shubhachittasya tasya me jaayeta kutah
सर्वत्र शुभ भाव रखने वाले मुझको शरीर का, मन का, दैवी या प्राणियों से उत्पन्न दुःख कहाँ से हो?
How could suffering of body or mind, sent by fate or caused by other beings, arise for me, whose heart is kindly towards all?
एवं सर्वेषु भूतेषु भक्तिरव्यभिचारिणी ।
कर्तव्या पण्डितैर्ज्ञात्वा सर्वभूतमयं हरिम् ॥ ९ ॥
evaṃ sarveṣu bhūteṣu bhaktir avyabhicāriṇī |
kartavyā paṇḍitair jñātvā sarvabhūtamayaṃ harim ||9||
Evam sarveshu bhuuteshu bhaktir avyabhichaarinii kartavyaa panditair jnaatvaa sarvabhuutamayam harim
इस प्रकार बुद्धिमानों को हरि को सर्वभूतमय जानकर सब प्राणियों में अविचल भक्ति रखनी चाहिए।
Thus the wise, knowing Hari to be present in all beings, should hold unwavering devotion towards every creature.
श्रीपराशर उवाच ।
इति श्रुत्वा स दैत्येन्द्रः प्रासादशिखरे स्थितः ।
क्रोधान्धकारितमुखः प्राह दैतेयकिङ्करान् ॥ १० ॥
śrīparāśara uvāca |
iti śrutvā sa daityendraḥ prāsādaśikhare sthitaḥ |
krodhāndhakāritamukhaḥ prāha daiteyakiṅkarān ||10||
Shriiparaashara uvaacha iti shrutvaa sa daityendrah praasaadashikhare sthitah krodhaandhakaaritamukhah praaha daiteyakinkaraan
पराशर ने कहा — यह सुनकर महल के शिखर पर बैठे दैत्यराज का मुख क्रोध से काला पड़ गया और उसने अपने दैत्य सेवकों से कहा —
Parāśara said: Hearing this, the lord of the daityas, seated on the top of his palace, his face darkened with rage, said to his daitya servants:
हिरण्यकशिपुरुवाच ।
दुरात्मा क्षिप्यतामस्मात्प्रासादाच्छतयोजनात् ।
गिरिपृष्ठे पतत्वस्मिन्शिलाभिन्नाङ्गसंहतिः ॥ ११ ॥
hiraṇyakaśipur uvāca |
durātmā kṣipyatām asmāt prāsādāc chatayojanāt |
giripṛṣṭhe patatv asmin śilābhinnāṅgasaṃhatiḥ ||11||
Hiranyakashipur uvaacha duraatmaa kshipyataam asmaat praasaadaach chhatayojanaat giriprishthe patatv asmin shilaabhinnaangasamhatih
हिरण्यकशिपु ने कहा — इस दुष्ट को सौ योजन ऊँचे इस महल से नीचे फेंक दो, ताकि यह पहाड़ की चट्टानों पर गिरे और इसके अङ्ग-अङ्ग चूर-चूर हो जाएँ।
Hiraṇyakaśipu said: Throw this wicked boy down from this palace a hundred yojanas high, so that he falls on the mountain-side and his limbs are shattered on the rocks.
ततस्तं चिक्षिपुः सर्वे बालं दैतेयदानवाः ।
पपात सोऽप्यधः क्षिप्तो हृदयेनोद्वहन्हरिम् ॥ १२ ॥
tatas taṃ cikṣipuḥ sarve bālaṃ daiteyadānavāḥ |
papāta so 'py adhaḥ kṣipto hṛdayenodvahan harim ||12||
Tatas tam chikshipuh sarve baalam daiteyadaanavaah papaata so 'py adhah kshipto hridayenodvahan harim
तब सब दैत्यों और दानवों ने उस बालक को नीचे फेंक दिया; और वह भी हृदय में हरि को धारण किए हुए नीचे गिरा।
Then all the daityas and dānavas hurled the boy down, and he fell, carrying Hari in his heart.
पतमानं जगद्धात्री जगद्धातरि केशवे ।
भक्तियुक्तं दधारैनमुपसङ्गम्य मेदिनी ॥ १३ ॥
patamānaṃ jagaddhātrī jagaddhātari keśave |
bhaktiyuktaṃ dadhārainam upasaṅgamya medinī ||13||
Patamaanam jagaddhaatrii jagaddhaatari keshave bhaktiyuktam dadhaarainam upasangamya medinii
जगत् के धारण करने वाले केशव में भक्ति रखने वाले उस गिरते हुए बालक को जगत् को धारण करने वाली पृथ्वी ने पास आकर थाम लिया।
As he fell, devoted to Keśava, the sustainer of the world, the earth, sustainer of all beings, came up and caught him.
ततो विलोक्य तं स्वस्थमविशीर्णास्थिपञ्जरम् ।
हिरण्यकशिपुः प्राह शम्बरं मायिनां वरम् ॥ १४ ॥
tato vilokya taṃ svastham aviśīrṇāsthipañjaram |
hiraṇyakaśipuḥ prāha śambaraṃ māyināṃ varam ||14||
Tato vilokya tam svastham avishiirnaasthipanjaram hiranyakashipuh praaha shambaram maayinaam varam
तब उसे स्वस्थ और हड्डियों का ढाँचा भी अक्षत देखकर हिरण्यकशिपु ने मायावियों में श्रेष्ठ शम्बर से कहा —
Then, seeing him unharmed, his frame of bones unbroken, Hiraṇyakaśipu spoke to Śambara, the foremost of magicians:
हिरण्यकशिपुरुवाच ।
नास्माभिः शक्यते हन्तुमसौ दुर्बुद्धिबालकः ।
मायां वेत्ति भवांस्तस्मान्माययैनं निषूदय ॥ १५ ॥
hiraṇyakaśipur uvāca |
nāsmābhiḥ śakyate hantum asau durbuddhibālakaḥ |
māyāṃ vetti bhavāṃs tasmān māyayainaṃ niṣūdaya ||15||
Hiranyakashipur uvaacha naasmaabhih shakyate hantum asau durbuddhibaalakah maayaam vetti bhavaams tasmaan maayayainam nishuudaya
हिरण्यकशिपु ने कहा — यह दुर्बुद्धि बालक हमसे नहीं मारा जा सकता; तुम माया जानते हो, इसलिए माया से इसे मार डालो।
Hiraṇyakaśipu said: We cannot kill this wrong-headed boy. You know the arts of illusion; destroy him with illusion.
शम्बर उवाच ।
सूदयाम्येव दैत्येन्द्र पश्य मायाबलं मम ।
सहस्रमत्र मायानां पश्य कोटिशतं तथा ॥ १६ ॥
śambara uvāca |
sūdayāmy eva daityendra paśya māyābalaṃ mama |
sahasram atra māyānāṃ paśya koṭiśataṃ tathā ||16||
Shambara uvaacha suudayaamy eva daityendra pashya maayaabalam mama sahasram atra maayaanaam pashya kotishatam tathaa
शम्बर ने कहा — हे दैत्येन्द्र! मैं इसे अवश्य मार डालूँगा; मेरी माया का बल देखो — यहाँ हज़ारों, बल्कि करोड़ों मायाएँ देखो।
Śambara said: Lord of the daityas, I shall surely kill him. See the power of my illusions — see a thousand of them here, a hundred million even.
श्रीपराशर उवाच ।
ततः स ससृजे मायां प्रह्लादे शम्बरोऽसुरः ।
विनाशमिच्छन्दुर्बुद्धिः सर्वत्र समदर्शिनि ॥ १७ ॥
śrīparāśara uvāca |
tataḥ sa sasṛje māyāṃ prahlāde śambaro 'suraḥ |
vināśam icchan durbuddhiḥ sarvatra samadarśini ||17||
Shriiparaashara uvaacha tatah sa sasrije maayaam prahlaade shambaro 'surah vinaasham ichchhan durbuddhih sarvatra samadarshini
पराशर ने कहा — तब दुर्बुद्धि शम्बरासुर ने सर्वत्र समदृष्टि रखने वाले प्रह्लाद को नष्ट करने की इच्छा से उस पर माया चलाई।
Parāśara said: Then the evil-minded asura Śambara, wishing to destroy Prahlāda, who looked on all things with an equal eye, sent his illusions against him.
समाहितमतिर्भूत्वा शम्बरेऽपि विमत्सरः ।
मैत्रेय सोऽपि प्रह्लादः सस्मार मधुसूदनम् ॥ १८ ॥
samāhitamatir bhūtvā śambare 'pi vimatsaraḥ |
maitreya so 'pi prahlādaḥ sasmāra madhusūdanam ||18||
Samaahitamatir bhuutvaa shambare 'pi vimatsarah maitreya so 'pi prahlaadah sasmaara madhusuudanam
हे मैत्रेय! पर प्रह्लाद ने एकाग्र-चित्त होकर, शम्बर के प्रति भी द्वेष न रखते हुए, मधुसूदन का स्मरण किया।
But Prahlāda, Maitreya, with a collected mind and without malice even towards Śambara, remembered Madhusūdana.
श्रीपराशर उवाच ।
ततो भगवता तस्य रक्षार्थं चक्रमुत्तमम् ।
आजगाम समाज्ञप्तं ज्वालामालि सुदर्शनम् ॥ १९ ॥
śrīparāśara uvāca |
tato bhagavatā tasya rakṣārthaṃ cakram uttamam |
ājagāma samājñaptaṃ jvālāmāli sudarśanam ||19||
Shriiparaashara uvaacha tato bhagavataa tasya rakshaartham chakram uttamam aajagaama samaajnaptam jvaalaamaali sudarshanam
पराशर ने कहा — तब भगवान् की आज्ञा से उसकी रक्षा के लिए ज्वालाओं की माला से युक्त उत्तम सुदर्शन चक्र आ पहुँचा।
Parāśara said: Then, sent by the Lord to protect him, the excellent discus Sudarśana came, wreathed in flames.
तेन मायासहस्रं तच्छम्बरस्याशुगामिना ।
बालस्य रक्षता देहमेकैकं चारिशोधितम् ॥ २० ॥
tena māyāsahasraṃ tac chambarasyāśugāminā |
bālasya rakṣatā deham ekaikaṃ cāriśodhitam ||20||
Tena maayaasahasram tach chhambarasyaashugaaminaa baalasya rakshataa deham ekaikam chaarishodhitam
बालक के शरीर की रक्षा करते हुए उस शीघ्रगामी चक्र ने शम्बर की उन हज़ारों मायाओं को एक-एक करके नष्ट कर दिया।
Swiftly moving and guarding the boy's body, the discus cleared away Śambara's thousand illusions one by one.
संशोषकं तथा वायुं दैत्येन्द्रस्त्विदमब्रवीत् ।
शीघ्रमेष ममादेशाद्दुरात्मा नीयतां क्षयम् ॥ २१ ॥
saṃśoṣakaṃ tathā vāyuṃ daityendras tv idam abravīt |
śīghram eṣa mamādeśād durātmā nīyatāṃ kṣayam ||21||
Samshoshakam tathaa vaayum daityendras tv idam abraviit shiighram esha mamaadeshaad duraatmaa niiyataam kshayam
तब दैत्येन्द्र ने सुखा देने वाले वायु से कहा — मेरी आज्ञा से इस दुष्ट को शीघ्र नष्ट कर दो।
Then the lord of the daityas said to the withering wind: At my command, bring this wicked one to destruction quickly.
तथेत्युक्त्वा तु सोऽप्येनं विवेश पवनो लघु ।
शीतोऽतिरूक्षः शोषाय तद्देहस्यातिदुःसहः ॥ २२ ॥
tathety uktvā tu so 'py enaṃ viveśa pavano laghu |
śīto 'tirūkṣaḥ śoṣāya taddehasyātiduḥsahaḥ ||22||
Tathety uktvaa tu so 'py enam vivesha pavano laghu shiito 'tiruukshah shoshaaya taddehasyaatiduhsahah
'ऐसा ही हो' कहकर वह सूक्ष्म, शीतल, अत्यन्त रूखा और असह्य वायु उसके शरीर को सुखाने के लिए उसमें प्रविष्ट हो गया।
Saying, So be it, the subtle wind, cold, very dry and unbearable, entered his body to wither it.
तेनाविष्टमथात्मानं स बुद्ध्वा दैत्यबालकः ।
हृदयेन महात्मानं दधार धरणीधरम् ॥ २३ ॥
tenāviṣṭam athātmānaṃ sa buddhvā daityabālakaḥ |
hṛdayena mahātmānaṃ dadhāra dharaṇīdharam ||23||
Tenaavishtam athaatmaanam sa buddhvaa daityabaalakah hridayena mahaatmaanam dadhaara dharaniidharam
अपने को उस वायु से व्याप्त जानकर दैत्य-बालक ने हृदय में पृथ्वी को धारण करने वाले महात्मा का ध्यान किया।
Knowing himself pervaded by it, the daitya boy held in his heart the great being who upholds the earth.
हृदयस्थस्ततस्तस्य तं वायुमतिभीषणम् ।
पपौ जनार्दनः क्रुद्धः स ययौ पवनः क्षयम् ॥ २४ ॥
hṛdayasthas tatas tasya taṃ vāyum atibhīṣaṇam |
papau janārdanaḥ kruddhaḥ sa yayau pavanaḥ kṣayam ||24||
Hridayasthas tatas tasya tam vaayum atibhiishanam papau janaardanah kruddhah sa yayau pavanah kshayam
तब उसके हृदय में स्थित जनार्दन ने क्रुद्ध होकर उस अत्यन्त भयंकर वायु को पी लिया, और वह वायु नष्ट हो गया।
Then Janārdana, dwelling in his heart, grew angry and drank up that most dreadful wind, and the wind came to nothing.
क्षीणासु सर्वमायासु पवने च क्षयं गते ।
जगाम सोऽपि भवनं गुरोरेव महामतिः ॥ २५ ॥
kṣīṇāsu sarvamāyāsu pavane ca kṣayaṃ gate |
jagāma so 'pi bhavanaṃ guror eva mahāmatiḥ ||25||
Kshiinaasu sarvamaayaasu pavane cha kshayam gate jagaama so 'pi bhavanam guror eva mahaamatih
सब मायाओं के नष्ट हो जाने और वायु के भी समाप्त हो जाने पर वह महामति भी गुरु के ही घर चला गया।
When all the illusions had been destroyed and the wind too had perished, the wise boy also went back to his teacher's house.
अहन्यहन्यथाचार्यो नीतिं राज्यफलप्रदाम् ।
ग्राहयामास तं बालं राज्ञामुशनसा कृताम् ॥ २६ ॥
ahany ahany athācāryo nītiṃ rājyaphalapradām |
grāhayām āsa taṃ bālaṃ rājñām uśanasā kṛtām ||26||
Ahany ahany athaachaaryo niitim raajyaphalapradaam graahayaam aasa tam baalam raajnaam ushanasaa kritaam
वहाँ आचार्य उस बालक को प्रतिदिन उशना (शुक्राचार्य) द्वारा राजाओं के लिए रची गई, राज्य का फल देने वाली नीति पढ़ाने लगे।
There, day after day, the teacher instructed the boy in the science of statecraft composed by Uśanas for kings, which brings the fruits of kingship.
गृहीतनीतिशास्त्रं तं विनीतं च यदा गुरुः ।
मेने तदैनं तत्पित्रे कथयामास शिक्षितम् ॥ २७ ॥
gṛhītanītiśāstraṃ taṃ vinītaṃ ca yadā guruḥ |
mene tadainaṃ tatpitre kathayām āsa śikṣitam ||27||
Grihiitaniitishaastram tam viniitam cha yadaa guruh mene tadainam tatpitre kathayaam aasa shikshitam
जब गुरु ने समझा कि वह नीतिशास्त्र सीख चुका है और विनीत हो गया है, तब उन्होंने उसके पिता से कहा कि वह शिक्षित हो गया है।
When the teacher judged that he had mastered the science of polity and was well disciplined, he told his father that he was trained.
आचार्य उवाच ।
गृहीतनीतिशास्त्रस्ते पुत्रो दैत्यपते कृतः ।
प्रह्लादस्तत्त्वतो वेत्ति भार्गवेण यदीरितम् ॥ २८ ॥
ācārya uvāca |
gṛhītanītiśāstras te putro daityapate kṛtaḥ |
prahlādas tattvato vetti bhārgaveṇa yad īritam ||28||
Aachaarya uvaacha grihiitaniitishaastras te putro daityapate kritah prahlaadas tattvato vetti bhaargavena yad iiritam
आचार्य ने कहा — हे दैत्यराज! आपका पुत्र नीतिशास्त्र में निपुण हो गया है; भार्गव (शुक्र) ने जो कहा है, उसे प्रह्लाद तत्त्व से जानता है।
The teacher said: King of the daityas, your son is now versed in polity; Prahlāda knows in its essence what the son of Bhṛgu has taught.
हिरण्यकशिपुरुवाच ।
मित्रेषु वर्तेत कथमरिवर्गेषु भूपतिः ।
प्रह्लाद त्रिषु लोकेषु मध्यस्थेषु कथं चरेत् ॥ २९ ॥
hiraṇyakaśipur uvāca |
mitreṣu varteta katham arivargeṣu bhūpatiḥ |
prahlāda triṣu lokeṣu madhyastheṣu kathaṃ caret ||29||
Hiranyakashipur uvaacha mitreshu varteta katham arivargeshu bhuupatih prahlaada trishu lokeshu madhyastheshu katham charet
हिरण्यकशिपु ने कहा — प्रह्लाद! राजा मित्रों के साथ कैसा व्यवहार करे, शत्रुओं के साथ कैसा, और तीनों लोकों में जो मध्यस्थ हैं उनके साथ कैसा आचरण करे?
Hiraṇyakaśipu said: Prahlāda, how should a king conduct himself towards his friends and towards his enemies, and how should he behave towards those who are neutral in the three worlds?
कथं मन्त्रिष्वमात्येषु बाह्येष्वाभ्यन्तरेषु च ।
चारेषु पौरवर्गेषु शङ्कितेष्वितरेषु च ॥ ३० ॥
kathaṃ mantriṣv amātyeṣu bāhyeṣv ābhyantareṣu ca |
cāreṣu pauravargeṣu śaṅkiteṣv itareṣu ca ||30||
Katham mantrishv amaatyeshu baahyeshv aabhyantareshu cha chaareshu pauravargeshu shankiteshv itareshu cha
मन्त्रियों, अमात्यों, बाहर और भीतर के लोगों, गुप्तचरों, नगरवासियों, सन्दिग्ध लोगों और दूसरों के साथ कैसा व्यवहार करे?
How towards his counsellors and ministers, towards those outside and those within, towards spies, citizens, the suspect and the rest?
कृत्याकृत्यविधानं च दुर्गाटविकसाधनम् ।
प्रह्लाद कथ्यतां सम्यक्तथा कण्टकशोधनम् ॥ ३१ ॥
kṛtyākṛtyavidhānaṃ ca durgāṭavikasādhanam |
prahlāda kathyatāṃ samyak tathā kaṇṭakaśodhanam ||31||
Krityaakrityavidhaanam cha durgaatavikasaadhanam prahlaada kathyataam samyak tathaa kantakashodhanam
प्रह्लाद! कर्तव्य और अकर्तव्य का विधान, दुर्गों और वनवासियों को वश में करना, और राज्य के काँटों को दूर करना — यह सब भली-भाँति बताओ।
Prahlāda, explain properly how to decide what should and should not be done, how to win over forts and forest tribes, and how to weed out the thorns of the realm.
एतच्चान्यच्च सकलमधीतं भवता यथा ।
तथा मे कथ्यतां ज्ञातुं तवेच्छामि मनोगतम् ॥ ३२ ॥
etac cānyac ca sakalam adhītaṃ bhavatā yathā |
tathā me kathyatāṃ jñātuṃ tavecchāmi manogatam ||32||
Etach chaanyach cha sakalam adhiitam bhavataa yathaa tathaa me kathyataam jnaatum tavechchhaami manogatam
यह और जो कुछ तुमने पढ़ा है, वह सब जैसा है वैसा मुझे बताओ; मैं तुम्हारे मन की बात जानना चाहता हूँ।
Tell me this, and all else that you have studied, just as you have learnt it; I wish to know what is in your mind.
श्रीपराशर उवाच ।
प्रणिपत्य पितुः पादौ तदा प्रश्रयभूषणः ।
प्रह्लादः प्राह दैत्येन्द्रं कृताञ्जलिपुटस्तथा ॥ ३३ ॥
śrīparāśara uvāca |
praṇipatya pituḥ pādau tadā praśrayabhūṣaṇaḥ |
prahlādaḥ prāha daityendraṃ kṛtāñjalipuṭas tathā ||33||
Shriiparaashara uvaacha pranipatya pituh paadau tadaa prashrayabhuushanah prahlaadah praaha daityendram kritaanjaliputas tathaa
पराशर ने कहा — तब विनय से सुशोभित प्रह्लाद ने पिता के चरणों में प्रणाम किया और हाथ जोड़कर दैत्यराज से कहा —
Parāśara said: Then Prahlāda, adorned with humility, bowed at his father's feet and, with folded hands, said to the lord of the daityas:
प्रह्लाद उवाच ।
ममोपदिष्टं सकलं गुरुणा नात्र संशयः ।
गृहीतं तु मया किं तु न सदेतन्मतं मम ॥ ३४ ॥
prahlāda uvāca |
mamopadiṣṭaṃ sakalaṃ guruṇā nātra saṃśayaḥ |
gṛhītaṃ tu mayā kiṃ tu na sad etan mataṃ mama ||34||
Prahlaada uvaacha mamopadishtam sakalam gurunaa naatra samshayah grihiitam tu mayaa kim tu na sad etan matam mama
प्रह्लाद ने कहा — गुरु ने मुझे यह सब सिखाया है, इसमें सन्देह नहीं; मैंने इसे ग्रहण भी किया है, पर मेरा मत है कि यह सत्य नहीं है।
Prahlāda said: My teacher has taught me all this, there is no doubt, and I have learnt it; but in my view it is not the truth.
साम चोपप्रदानं च भेददण्डौ तथापरौ ।
उपायाः कथिताः सर्वे मित्रादीनां च साधने ॥ ३५ ॥
sāma copapradānaṃ ca bhedadaṇḍau tathāparau |
upāyāḥ kathitāḥ sarve mitrādīnāṃ ca sādhane ||35||
Saama chopapradaanam cha bhedadandau tathaaparau upaayaah kathitaah sarve mitraadiinaam cha saadhane
साम, दान, भेद और दण्ड — ये उपाय मित्र आदि को साधने के लिए बताए गए हैं।
Conciliation, gifts, division and force — these are the means taught for dealing with friends and the rest.
तानेवाहं न पश्यामि मित्रादींस्तात मा क्रुधः ।
साध्याभावे महाबाहो साधनैः किं प्रयोजनम् ॥ ३६ ॥
tān evāhaṃ na paśyāmi mitrādīṃs tāta mā krudhaḥ |
sādhyābhāve mahābāho sādhanaiḥ kiṃ prayojanam ||36||
Taan evaaham na pashyaami mitraadiims taata maa krudhah saadhyaabhaave mahaabaaho saadhanaih kim prayojanam
पर पिताजी, क्रोध न कीजिए — मुझे वे मित्र आदि दिखाई ही नहीं देते। हे महाबाहो! जब साध्य ही नहीं, तो साधनों से क्या प्रयोजन?
But, father, do not be angry: I do not see those friends and the rest at all. Mighty one, when there is nothing to be won, what use are the means?
सर्वभूतात्मके तात जगन्नाथे जगन्मये ।
परमात्मनि गोविन्दे मित्रामित्रकथा कुतः ॥ ३७ ॥
sarvabhūtātmake tāta jagannāthe jaganmaye |
paramātmani govinde mitrāmitrakathā kutaḥ ||37||
Sarvabhuutaatmake taata jagannaathe jaganmaye paramaatmani govinde mitraamitrakathaa kutah
पिताजी! सर्वभूतस्वरूप, जगन्नाथ, जगन्मय परमात्मा गोविन्द के होते मित्र और शत्रु की बात ही कहाँ?
Father, when there is Govinda, the supreme self, who is the self of all beings, the lord of the world and the world itself, where is there any talk of friend and foe?
त्वय्यस्ति भगवान्विष्णुर्मयि चान्यत्र चास्ति सः ।
यतस्ततोऽयं मित्रं मे शत्रुश्चेति पृथक्कुतः ॥ ३८ ॥
tvayy asti bhagavān viṣṇur mayi cānyatra cāsti saḥ |
yatas tato 'yaṃ mitraṃ me śatruś ceti pṛthak kutaḥ ||38||
Tvayy asti bhagavaan vishnur mayi chaanyatra chaasti sah yatas tato 'yam mitram me shatrush cheti prithak kutah
भगवान् विष्णु आप में हैं, मुझ में हैं और अन्यत्र भी हैं; तब यह मेरा मित्र है और यह शत्रु — यह भेद कहाँ से?
Lord Viṣṇu is in you, in me and everywhere else; how then can there be the distinction, This one is my friend and that one my enemy?
तदेभिरलमत्यर्थं दुष्टारम्भोक्तिविस्तरैः ।
अविद्यान्तर्गतैर्यत्नः कर्तव्यस्तात शोभने ॥ ३९ ॥
tad ebhir alam atyarthaṃ duṣṭārambhoktivistaraiḥ |
avidyāntargatair yatnaḥ kartavyas tāta śobhane ||39||
Tad ebhir alam atyartham dushtaarambhoktivistaraih avidyaantargatair yatnah kartavyas taata shobhane
इसलिए पिताजी, अविद्या के भीतर आने वाले इन दुष्ट उपक्रमों और बातों के विस्तार से बस कीजिए; शुभ के लिए यत्न करना चाहिए।
So, father, enough of these long discourses on evil undertakings, which belong to ignorance; one should strive for what is good.
विद्याबुद्धिरविद्यायामज्ञानात्तात जायते ।
बालोऽग्निं किं न खद्योतमसुरेश्वर मन्यते ॥ ४० ॥
vidyābuddhir avidyāyām ajñānāt tāta jāyate |
bālo 'gniṃ kiṃ na khadyotam asureśvara manyate ||40||
Vidyaabuddhir avidyaayaam ajnaanaat taata jaayate baalo 'gnim kim na khadyotam asureshvara manyate
पिताजी! अज्ञान के कारण ही अविद्या में विद्या की बुद्धि होती है। हे असुरेश्वर! क्या बालक जुगनू को आग नहीं समझ लेता?
Father, it is from ignorance that one takes ignorance for knowledge. Lord of the asuras, does not a child take a firefly for fire?
तत्कर्म यन्न बन्धाय सा विद्या या विमुक्तये ।
आयासायापरं कर्म विद्यान्या शिल्पनैपुणम् ॥ ४१ ॥
tat karma yan na bandhāya sā vidyā yā vimuktaye |
āyāsāyāparaṃ karma vidyānyā śilpanaipuṇam ||41||
Tat karma yan na bandhaaya saa vidyaa yaa vimuktaye aayaasaayaaparam karma vidyaanyaa shilpanaipunam
कर्म वही है जो बन्धन का कारण न बने, विद्या वही है जो मुक्ति दे; बाकी कर्म केवल परिश्रम है, और बाकी विद्या केवल शिल्प की निपुणता।
That is action which does not bind; that is knowledge which sets free. All other action is mere toil, and all other knowledge mere skill in a craft.
तदेतदवगम्याहमसारं सारमुत्तमम् ।
निशामय महाभाग प्रणिपत्य ब्रवीमि ते ॥ ४२ ॥
tad etad avagamyāham asāraṃ sāram uttamam |
niśāmaya mahābhāga praṇipatya bravīmi te ||42||
Tad etad avagamyaaham asaaram saaram uttamam nishaamaya mahaabhaaga pranipatya braviimi te
हे महाभाग! यह जानकर मैं निःसार और उत्तम सार के विषय में जो कहता हूँ, उसे प्रणाम करके आपसे निवेदन करता हूँ — सुनिए।
Fortunate one, having understood this — what is worthless and what is the highest essence — I bow to you and tell you; listen.
न चिन्तयति को राज्यं को धनं नाभिवाञ्छति ।
तथापि भाव्यमेवैतदुभयं प्राप्यते नरैः ॥ ४३ ॥
na cintayati ko rājyaṃ ko dhanaṃ nābhivāñchati |
tathāpi bhāvyam evaitad ubhayaṃ prāpyate naraiḥ ||43||
Na chintayati ko raajyam ko dhanam naabhivaanchhati tathaapi bhaavyam evaitad ubhayam praapyate naraih
कौन राज्य की चिन्ता नहीं करता, कौन धन नहीं चाहता? फिर भी ये दोनों मनुष्यों को उतने ही मिलते हैं जितने उनके भाग्य में होते हैं।
Who does not think of kingship, who does not long for wealth? Yet men obtain both only as far as it is destined for them.
सर्व एव महाभाग महत्त्वं प्रति सोद्यमाः ।
तथापि पुंसां भाग्यानि नोद्यमा भूतिहेतवः ॥ ४४ ॥
sarva eva mahābhāga mahattvaṃ prati sodyamāḥ |
tathāpi puṃsāṃ bhāgyāni nodyamā bhūtihetavaḥ ||44||
Sarva eva mahaabhaaga mahattvam prati sodyamaah tathaapi pumsaam bhaagyaani nodyamaa bhuutihetavah
हे महाभाग! सभी लोग महत्ता पाने के लिए प्रयत्न करते हैं; फिर भी मनुष्यों की समृद्धि का कारण भाग्य है, प्रयत्न नहीं।
Fortunate one, all men strive towards greatness; yet it is fortune, not effort, that brings men prosperity.
जडानामविवेकानामशूराणामपि प्रभो ।
भाग्यभोज्यानि राज्यानि सन्त्यनीतिमतामपि ॥ ४५ ॥
jaḍānām avivekānām aśūrāṇām api prabho |
bhāgyabhojyāni rājyāni santy anītimatām api ||45||
Jadaanaam avivekaanaam ashuuraanaam api prabho bhaagyabhojyaani raajyaani santy aniitimataam api
हे प्रभो! मूर्खों, अविवेकियों, कायरों और नीति न जानने वालों को भी भाग्य से प्राप्त होने वाले राज्य मिल जाते हैं।
Lord, even the dull, the undiscerning, the cowardly and those ignorant of statecraft have kingdoms that fortune gives them to enjoy.
तस्माद्यतेत पुण्येषु य इच्छेन्महतीं श्रियम् ।
यतितव्यं समत्वे च निर्वाणमपि चेच्छता ॥ ४६ ॥
tasmād yateta puṇyeṣu ya icchen mahatīṃ śriyam |
yatitavyaṃ samatve ca nirvāṇam api cecchatā ||46||
Tasmaad yateta punyeshu ya ichchhen mahatiim shriyam yatitavyam samatve cha nirvaanam api chechchhataa
इसलिए जो महान् लक्ष्मी चाहता हो, वह पुण्य कर्मों में यत्न करे; और जो निर्वाण चाहता हो, उसे समता के लिए यत्न करना चाहिए।
So let one who wants great fortune strive in good works; and one who wants liberation should strive for equality of vision.
देवा मनुष्याः पशवः पक्षिवृक्षसरीसृपाः ।
रूपमेतदनन्तस्य विष्णोर्भिन्नमिव स्थितम् ॥ ४७ ॥
devā manuṣyāḥ paśavaḥ pakṣivṛkṣasarīsṛpāḥ |
rūpam etad anantasya viṣṇor bhinnam iva sthitam ||47||
Devaa manushyaah pashavah pakshivrikshasariisripaah ruupam etad anantasya vishnor bhinnam iva sthitam
देवता, मनुष्य, पशु, पक्षी, वृक्ष और रेंगने वाले प्राणी — ये सब अनन्त विष्णु का ही रूप हैं, जो भिन्न-भिन्न-सा दिखाई देता है।
Gods, men, beasts, birds, trees and creeping things are all the form of the infinite Viṣṇu, standing as though divided.
एतद्विजानता सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् ।
द्रष्टव्यमात्मवद्विष्णुर्यतोऽयं विश्वरूपधृक् ॥ ४८ ॥
etad vijānatā sarvaṃ jagat sthāvarajaṅgamam |
draṣṭavyam ātmavad viṣṇur yato 'yaṃ viśvarūpadhṛk ||48||
Etad vijaanataa sarvam jagat sthaavarajangamam drashtavyam aatmavad vishnur yato 'yam vishvaruupadhrik
यह जानकर सम्पूर्ण चराचर जगत् को अपने समान देखना चाहिए, क्योंकि विष्णु ही विश्वरूप धारण किए हुए हैं।
Knowing this, one should look upon the whole world, moving and unmoving, as one's own self; for Viṣṇu bears the form of the universe.
एवं ज्ञाते स भगवाननादिः परमेश्वरः ।
प्रसीदत्यच्युतस्तस्मिन्प्रसन्ने क्लेशसङ्क्षयः ॥ ४९ ॥
evaṃ jñāte sa bhagavān anādiḥ parameśvaraḥ |
prasīdaty acyutas tasmin prasanne kleśasaṅkṣayaḥ ||49||
Evam jnaate sa bhagavaan anaadih parameshvarah prasiidaty achyutas tasmin prasanne kleshasankshayah
ऐसा जान लेने पर अनादि परमेश्वर भगवान् अच्युत प्रसन्न होते हैं, और उनके प्रसन्न होने पर सब क्लेशों का नाश हो जाता है।
When this is known, the beginningless supreme lord, the unfallen Bhagavān, is pleased; and when he is pleased, all afflictions come to an end.
श्रीपराशर उवाच ।
एतच्छ्रुत्वा तु कोपेन समुत्थाय वरासनात् ।
हिरण्यकशिपुः पुत्रं पदा वक्षस्यताडयत् ॥ ५० ॥
śrīparāśara uvāca |
etac chrutvā tu kopena samutthāya varāsanāt |
hiraṇyakaśipuḥ putraṃ padā vakṣasy atāḍayat ||50||
Shriiparaashara uvaacha etach chhrutvaa tu kopena samutthaaya varaasanaat hiranyakashipuh putram padaa vakshasy ataadayat
पराशर ने कहा — यह सुनकर हिरण्यकशिपु क्रोध से अपने श्रेष्ठ आसन से उठा और उसने पुत्र की छाती पर लात मारी।
Parāśara said: Hearing this, Hiraṇyakaśipu rose from his throne in anger and kicked his son in the chest.
उवाच च स कोपेन सामर्षः प्रज्वलन्निव ।
निष्पिष्य पाणिना पाणिं हन्तुकामो जगद्यथा ॥ ५१ ॥
uvāca ca sa kopena sāmarṣaḥ prajvalann iva |
niṣpiṣya pāṇinā pāṇiṃ hantukāmo jagad yathā ||51||
Uvaacha cha sa kopena saamarshah prajvalann iva nishpishya paaninaa paanim hantukaamo jagad yathaa
और क्रोध से जलता हुआ-सा, असहिष्णु होकर, हाथ से हाथ मलते हुए, मानो जगत् को ही नष्ट कर देना चाहता हो, वह बोला —
Burning, as it were, with fury and rage, wringing one hand with the other as if he would destroy the world, he said:
हिरण्यकशिपुरुवाच ।
हे विप्रचित्ते हे राहो हे बलैष महार्णवे ।
नागपाशैर्दृढैर्बद्ध्वा क्षिप्यतां मा विलम्ब्यताम् ॥ ५२ ॥
hiraṇyakaśipur uvāca |
he vipracitte he rāho he balaiṣa mahārṇave |
nāgapāśair dṛḍhair baddhvā kṣipyatāṃ mā vilambyatām ||52||
Hiranyakashipur uvaacha he viprachitte he raaho he balaisha mahaarnave naagapaashair dridhair baddhvaa kshipyataam maa vilambyataam
हिरण्यकशिपु ने कहा — हे विप्रचित्ति! हे राहु! हे बल! इसे मजबूत नागपाशों से बाँधकर महासागर में फेंक दो; देर मत करो।
Hiraṇyakaśipu said: Vipracitti! Rāhu! Bala! Bind him fast with serpent-nooses and throw him into the great ocean; do not delay.
अन्यथा सकला लोकास्तथा दैतेयदानवाः ।
अनुयास्यन्ति मूढस्य मतमस्य दुरात्मनः ॥ ५३ ॥
anyathā sakalā lokās tathā daiteyadānavāḥ |
anuyāsyanti mūḍhasya matam asya durātmanaḥ ||53||
Anyathaa sakalaa lokaas tathaa daiteyadaanavaah anuyaasyanti muudhasya matam asya duraatmanah
नहीं तो सारे लोक और दैत्य-दानव भी इस मूढ़ दुष्ट के मत का अनुसरण करने लगेंगे।
Otherwise all the worlds, and the daityas and dānavas as well, will follow the doctrine of this deluded wretch.
बहुशो वारितोऽस्माभिरयं पापस्तथाप्यरेः ।
स्तुतिं करोति दुष्टानां वध एवोपकारकः ॥ ५४ ॥
bahuśo vārito 'smābhir ayaṃ pāpas tathāpy areḥ |
stutiṃ karoti duṣṭānāṃ vadha evopakārakaḥ ||54||
Bahusho vaarito 'smaabhir ayam paapas tathaapy areh stutim karoti dushtaanaam vadha evopakaarakah
हमने इस पापी को बहुत बार रोका, फिर भी यह शत्रु की स्तुति करता है; दुष्टों का वध ही उपकार है।
We have restrained this sinner many times, yet still he praises the enemy; for the wicked, death is the only cure.
श्रीपराशर उवाच ।
ततस्ते सत्वरा दैत्या बद्ध्वा तं नागबन्धनैः ।
भर्तुराज्ञां पुरस्कृत्य चिक्षिपुः सलिलार्णवे ॥ ५५ ॥
śrīparāśara uvāca |
tatas te satvarā daityā baddhvā taṃ nāgabandhanaiḥ |
bhartur ājñāṃ puraskṛtya cikṣipuḥ salilārṇave ||55||
Shriiparaashara uvaacha tatas te satvaraa daityaa baddhvaa tam naagabandhanaih bhartur aajnaam puraskritya chikshipuh salilaarnave
पराशर ने कहा — तब दैत्यों ने शीघ्रता से उसे नागपाशों से बाँधकर, स्वामी की आज्ञा मानकर, समुद्र के जल में फेंक दिया।
Parāśara said: Then the daityas quickly bound him with serpent-cords and, obeying their master's command, threw him into the ocean.
ततश्चचाल चलता प्रह्लादेन महार्णवः ।
उद्वेलोऽभूत्परं क्षोभमुपेत्य च समन्ततः ॥ ५६ ॥
tataś cacāla calatā prahlādena mahārṇavaḥ |
udvelo 'bhūt paraṃ kṣobham upetya ca samantataḥ ||56||
Tatash chachaala chalataa prahlaadena mahaarnavah udvelo 'bhuut param kshobham upetya cha samantatah
तब हिलते हुए प्रह्लाद के साथ महासागर भी हिल उठा; वह अत्यन्त क्षुब्ध होकर चारों ओर अपनी मर्यादा लाँघने लगा।
Then, as Prahlāda stirred, the great ocean stirred with him; greatly agitated, it overflowed its shores on every side.
भूर्लोकमखिलं दृष्ट्वा प्लाव्यमानं महाम्भसा ।
हिरण्यकशिपुर्दैत्यानिदमाह महामते ॥ ५७ ॥
bhūrlokam akhilaṃ dṛṣṭvā plāvyamānaṃ mahāmbhasā |
hiraṇyakaśipur daityān idam āha mahāmate ||57||
Bhuurlokam akhilam drishtvaa plaavyamaanam mahaambhasaa hiranyakashipur daityaan idam aaha mahaamate
हे महामते! महान् जल से सारे भूलोक को डूबता देखकर हिरण्यकशिपु ने दैत्यों से यह कहा —
Wise one, seeing the whole of the earth being flooded by the mighty waters, Hiraṇyakaśipu said to the daityas:
हिरण्यकशिपुरुवाच ।
दैतेयाः सकलैः शैलैरत्रैव वरुणालये ।
निश्छिद्रैः सर्वशः सर्वैश्चीयतामेष दुर्मतिः ॥ ५८ ॥
hiraṇyakaśipur uvāca |
daiteyāḥ sakalaiḥ śailair atraiva varuṇālaye |
niśchidraiḥ sarvaśaḥ sarvaiś cīyatām eṣa durmatiḥ ||58||
Hiranyakashipur uvaacha daiteyaah sakalaih shailair atraiva varunaalaye nishchhidraih sarvashah sarvaish chiiyataam esha durmatih
हिरण्यकशिपु ने कहा — हे दैत्यो! इसी समुद्र में सब पर्वतों से इस दुर्बुद्धि को चारों ओर से बिना किसी छिद्र के ढक दो।
Hiraṇyakaśipu said: Daityas, here in the ocean itself, heap all the mountains upon this fool, closing him in on every side without a gap.
नाग्निर्दहति नैवायं शस्त्रैश्छिन्नो न चोरगैः ।
क्षयं नीतो न वातेन न विषेण न कृत्यया ॥ ५९ ॥
nāgnir dahati naivāyaṃ śastraiś chinno na coragaiḥ |
kṣayaṃ nīto na vātena na viṣeṇa na kṛtyayā ||59||
Naagnir dahati naivaayam shastraish chhinno na choragaih kshayam niito na vaatena na vishena na krityayaa
इसे न आग जलाती है, न शस्त्र काटते हैं, न साँप; न वायु से, न विष से और न कृत्या से यह नष्ट हुआ।
Fire does not burn him, weapons do not cut him, serpents do not harm him; he has not been destroyed by wind, nor by poison, nor by the kṛtyā,
न मायाभिर्न चैवोच्चात्पातितो न च दिग्गजैः ।
बालोऽतिदुष्टचित्तोऽयं नानेनार्थोऽस्ति जीवता ॥ ६० ॥
na māyābhir na caivoccāt pātito na ca diggajaiḥ |
bālo 'tiduṣṭacitto 'yaṃ nānenārtho 'sti jīvatā ||60||
Na maayaabhir na chaivochchaat paatito na cha diggajaih baalo 'tidushtachitto 'yam naanenaartho 'sti jiivataa
न मायाओं से, न ऊँचाई से गिराने से, न दिग्गजों से; यह बालक अत्यन्त दुष्ट चित्त वाला है, इसके जीवित रहने से कोई लाभ नहीं।
nor by illusions, nor by being thrown from a height, nor by the elephants of the quarters. This boy is utterly wicked of heart; there is no use in his living.
तदेष तोयमध्ये तु समाक्रान्तो महीधरैः ।
तिष्ठत्वब्दसहस्रान्तं प्राणान्हास्यति दुर्मतिः ॥ ६१ ॥
tad eṣa toyamadhye tu samākrānto mahīdharaiḥ |
tiṣṭhatv abdasahasrāntaṃ prāṇān hāsyati durmatiḥ ||61||
Tad esha toyamadhye tu samaakraanto mahiidharaih tishthatv abdasahasraantam praanaan haasyati durmatih
इसलिए यह जल के बीच पर्वतों से दबा हुआ हज़ार वर्षों तक पड़ा रहे; तब यह दुर्बुद्धि प्राण छोड़ देगा।
So let him lie in the midst of the waters, weighed down by mountains, for a thousand years; then the fool will give up his life.
ततो दैत्या दानवाश्च पर्वतैस्तं महोदधौ ।
आक्रम्य चयनं चक्रुर्योजनानि सहस्रशः ॥ ६२ ॥
tato daityā dānavāś ca parvatais taṃ mahodadhau |
ākramya cayanaṃ cakrur yojanāni sahasraśaḥ ||62||
Tato daityaa daanavaash cha parvatais tam mahodadhau aakramya chayanam chakrur yojanaani sahasrashah
तब दैत्यों और दानवों ने उसे महासागर में पर्वतों से दबाकर हज़ारों योजन तक पर्वतों का ढेर लगा दिया।
Then the daityas and dānavas covered him in the great ocean with mountains, piling them up for thousands of yojanas.
स चितः पर्वतैरन्तः समुद्रस्य महामतिः ।
तुष्टावाह्निकवेलायामेकाग्रमतिरच्युतम् ॥ ६३ ॥
sa citaḥ parvatair antaḥ samudrasya mahāmatiḥ |
tuṣṭāvāhnikavelāyām ekāgramatir acyutam ||63||
Sa chitah parvatair antah samudrasya mahaamatih tushtaavaahnikavelaayaam ekaagramatir achyutam
समुद्र के भीतर पर्वतों से ढके हुए उस महामति ने दैनिक उपासना के समय एकाग्रचित्त होकर अच्युत की स्तुति की।
Buried under the mountains inside the ocean, that wise one, at the hour of his daily worship, praised Acyuta with a single-pointed mind.
प्रह्लाद उवाच ।
नमस्ते पुण्डरीकाक्ष नमस्ते पुरुषोत्तम ।
नमस्ते सर्वलोकात्मन्नमस्ते तिग्मचक्रिणे ॥ ६४ ॥
prahlāda uvāca |
namas te puṇḍarīkākṣa namas te puruṣottama |
namas te sarvalokātman namas te tigmacakriṇe ||64||
Prahlaada uvaacha namas te pundariikaaksha namas te purushottama namas te sarvalokaatman namas te tigmachakrine
प्रह्लाद ने कहा — हे पुण्डरीकाक्ष! आपको नमस्कार; हे पुरुषोत्तम! आपको नमस्कार; हे सर्वलोकात्मन्! आपको नमस्कार; हे तीक्ष्ण चक्रधारी! आपको नमस्कार।
Prahlāda said: Homage to you, lotus-eyed one; homage to you, highest of persons; homage to you, self of all the worlds; homage to you, bearer of the sharp discus.
नमो ब्रह्मण्यदेवाय गोब्राह्मणहिताय च ।
जगद्धिताय कृष्णाय गोविन्दाय नमो नमः ॥ ६५ ॥
namo brahmaṇyadevāya gobrāhmaṇahitāya ca |
jagaddhitāya kṛṣṇāya govindāya namo namaḥ ||65||
Namo brahmanyadevaaya gobraahmanahitaaya cha jagaddhitaaya krishnaaya govindaaya namo namah
ब्राह्मणों के हितैषी देव को, गौ और ब्राह्मणों के हितकारी को, जगत् का हित करने वाले कृष्ण और गोविन्द को बार-बार नमस्कार।
Homage to the god who favours the brāhmaṇas, who is the friend of cows and brāhmaṇas; homage again and again to Kṛṣṇa, to Govinda, who is the good of the world.
ब्रह्मत्वे सृजते विश्वं स्थितौ पालयते पुनः ।
रुद्ररूपाय कल्पान्ते नमस्तुभ्यं त्रिमूर्तये ॥ ६६ ॥
brahmatve sṛjate viśvaṃ sthitau pālayate punaḥ |
rudrarūpāya kalpānte namas tubhyaṃ trimūrtaye ||66||
Brahmatve srijate vishvam sthitau paalayate punah rudraruupaaya kalpaante namas tubhyam trimuurtaye
जो ब्रह्मा के रूप में विश्व को रचते हैं, स्थिति के समय उसका पालन करते हैं, और कल्प के अन्त में रुद्र-रूप होते हैं — उन त्रिमूर्ति आपको नमस्कार।
Homage to you of threefold form, who as Brahmā create the universe, in its duration protect it, and at the end of the aeon take the form of Rudra.
देवा यक्षाः सुराः सिद्धा नागा गन्धर्वकिन्नराः ।
पिशाचा राक्षसाश्चैव मनुष्याः पशवस्तथा ॥ ६७ ॥
devā yakṣāḥ surāḥ siddhā nāgā gandharvakinnarāḥ |
piśācā rākṣasāś caiva manuṣyāḥ paśavas tathā ||67||
Devaa yakshaah suraah siddhaa naagaa gandharvakinnaraah pishaachaa raakshasaash chaiva manushyaah pashavas tathaa
देवता, यक्ष, सुर, सिद्ध, नाग, गन्धर्व, किन्नर, पिशाच, राक्षस, मनुष्य और पशु —
Gods, yakṣas, suras, siddhas, nāgas, gandharvas and kinnaras, piśācas and rākṣasas, men and beasts,
पक्षिणः स्थावराश्चैव पिपीलिकसरीसृपाः ।
भूम्यापोऽग्निर्नभो वायुः शब्दः स्पर्शस्तथा रसः ॥ ६८ ॥
pakṣiṇaḥ sthāvarāś caiva pipīlikasarīsṛpāḥ |
bhūmy āpo 'gnir nabho vāyuḥ śabdaḥ sparśas tathā rasaḥ ||68||
Pakshinah sthaavaraash chaiva pipiilikasariisripaah bhuumy aapo 'gnir nabho vaayuh shabdah sparshas tathaa rasah
पक्षी, स्थावर, चींटियाँ और रेंगने वाले जीव; पृथ्वी, जल, अग्नि, आकाश, वायु, शब्द, स्पर्श और रस —
birds, unmoving things, ants and creeping creatures; earth, water, fire, sky and wind; sound, touch and taste,
रूपं गन्धो मनो बुद्धिरात्मा कालस्तथा गुणाः ।
एतेषां परमार्थश्च सर्वमेतत्त्वमच्युत ॥ ६९ ॥
rūpaṃ gandho mano buddhir ātmā kālas tathā guṇāḥ |
eteṣāṃ paramārthaś ca sarvam etat tvam acyuta ||69||
Ruupam gandho mano buddhir aatmaa kaalas tathaa gunaah eteshaam paramaarthash cha sarvam etat tvam achyuta
रूप, गन्ध, मन, बुद्धि, आत्मा, काल और गुण — इन सबका परमार्थ और यह सब कुछ, हे अच्युत, आप ही हैं।
form, smell, mind, intellect, self, time and the qualities — you, Acyuta, are all of these and their ultimate reality.
विद्याविद्ये भवान्सत्यमसत्यं त्वं विषामृते ।
प्रवृत्तं च निवृत्तं च कर्म वेदोदितं भवान् ॥ ७० ॥
vidyāvidye bhavān satyam asatyaṃ tvaṃ viṣāmṛte |
pravṛttaṃ ca nivṛttaṃ ca karma vedoditaṃ bhavān ||70||
Vidyaavidye bhavaan satyam asatyam tvam vishaamrite pravrittam cha nivrittam cha karma vedoditam bhavaan
आप ही विद्या और अविद्या हैं, सत्य और असत्य हैं, विष और अमृत हैं; वेद में कहा गया प्रवृत्ति और निवृत्ति का कर्म भी आप ही हैं।
You are knowledge and ignorance, truth and untruth, poison and nectar; you are the action enjoined in the Veda, both of engagement and of withdrawal.
समस्तकर्मभोक्ता च कर्मोपकरणानि च ।
त्वमेव विष्णो सर्वाणि सर्वकर्मफलं च यत् ॥ ७१ ॥
samastakarmabhoktā ca karmopakaraṇāni ca |
tvam eva viṣṇo sarvāṇi sarvakarmaphalaṃ ca yat ||71||
Samastakarmabhoktaa cha karmopakaranaani cha tvam eva vishno sarvaani sarvakarmaphalam cha yat
हे विष्णो! सब कर्मों के भोक्ता, कर्म के सारे साधन और सब कर्मों का जो फल है — वह सब आप ही हैं।
O Viṣṇu, you are the enjoyer of all actions, all the instruments of action, and the fruit of all action.
मय्यन्यत्र तथान्येषु भूतेषु भुवनेषु च ।
तवैवाव्याप्तिरैश्वर्यगुणसंसूचिकी प्रभो ॥ ७२ ॥
mayy anyatra tathānyeṣu bhūteṣu bhuvaneṣu ca |
tavaivāvyāptir aiśvaryaguṇasaṃsūcikī prabho ||72||
Mayy anyatra tathaanyeshu bhuuteshu bhuvaneshu cha tavaivaavyaaptir aishvaryagunasamsuuchikii prabho
हे प्रभो! मुझ में, अन्यत्र, दूसरे प्राणियों में और सब लोकों में आपकी ही व्याप्ति है, जो आपके ऐश्वर्य और गुणों को सूचित करती है।
Lord, in me and elsewhere, in other beings and in all the worlds, it is your pervading presence alone, which reveals your sovereignty and your qualities.
त्वां योगिनश्चिन्तयन्ति त्वां यजन्ति च याजकाः ।
हव्यकव्यभुगेकस्त्वं पितृदेवस्वरूपधृक् ॥ ७३ ॥
tvāṃ yoginaś cintayanti tvāṃ yajanti ca yājakāḥ |
havyakavyabhug ekas tvaṃ pitṛdevasvarūpadhṛk ||73||
Tvaam yoginash chintayanti tvaam yajanti cha yaajakaah havyakavyabhug ekas tvam pitridevasvaruupadhrik
योगी आपका ध्यान करते हैं, याजक आपका यजन करते हैं; पितरों और देवताओं का रूप धारण करके हव्य और कव्य के भोक्ता आप ही हैं।
Yogins meditate on you, and sacrificers worship you with offerings; taking the forms of the fathers and the gods, you alone receive the oblations to both.
रूपं महत्ते स्थितमत्र विश्वं ततश्च सूक्ष्मं जगदेतदीश ।
रूपाणि सर्वाणि च भूतभेदास्तेष्वन्तरात्माख्यमतीव सूक्ष्मम् ॥ ७४ ॥
rūpaṃ mahat te sthitam atra viśvaṃ tataś ca sūkṣmaṃ jagad etad īśa |
rūpāṇi sarvāṇi ca bhūtabhedās teṣv antarātmākhyam atīva sūkṣmam ||74||
Ruupam mahat te sthitam atra vishvam tatash cha suukshmam jagad etad iisha ruupaani sarvaani cha bhuutabhedaas teshv antaraatmaakhyam atiiva suukshmam
हे ईश! आपका महान् रूप वह है जिसमें यह विश्व स्थित है; उससे सूक्ष्म यह जगत् है; उससे भी सूक्ष्म सब रूप और प्राणियों के भेद हैं; और उनमें अन्तरात्मा कहलाने वाला अत्यन्त सूक्ष्म रूप है।
Lord, your great form is that in which this universe stands; subtler than it is this world; subtler still are all the forms and the divisions of beings; and within them is that which is called the inner self, most subtle of all.
तस्माच्च सूक्ष्मादिविशेषणानामगोचरे यत्परमात्मरूपम् ।
किमप्यचिन्त्यं तव रूपमस्ति तस्मै नमस्ते पुरुषोत्तमाय ॥ ७५ ॥
tasmāc ca sūkṣmādiviśeṣaṇānām agocare yat paramātmarūpam |
kim apy acintyaṃ tava rūpam asti tasmai namas te puruṣottamāya ||75||
Tasmaach cha suukshmaadivisheshanaanaam agochare yat paramaatmaruupam kim apy achintyam tava ruupam asti tasmai namas te purushottamaaya
और उस सूक्ष्म आदि विशेषणों की पहुँच से भी परे जो परमात्म-रूप है, आपका वह कोई अचिन्त्य रूप है — उस पुरुषोत्तम रूप को नमस्कार।
And beyond the reach even of epithets like subtle, there is some unthinkable form of yours, the form of the supreme self: homage to you in that form, highest of persons.
सर्वभूतेषु सर्वात्मन्या शक्तिरपरा तव ।
गुणाश्रया नमस्तस्यै शाश्वतायै सुरेश्वर ॥ ७६ ॥
sarvabhūteṣu sarvātman yā śaktir aparā tava |
guṇāśrayā namas tasyai śāśvatāyai sureśvara ||76||
Sarvabhuuteshu sarvaatman yaa shaktir aparaa tava gunaashrayaa namas tasyai shaashvataayai sureshvara
हे सर्वात्मन्! सब प्राणियों में जो आपकी गुणों पर आश्रित अपरा शक्ति है, हे सुरेश्वर! उस शाश्वत शक्ति को नमस्कार।
Self of all, lord of the gods, homage to that eternal power of yours, the lower power resting on the qualities, which is present in all beings.
यातीतगोचरा वाचां मनसां चाविशेषणा ।
ज्ञानिज्ञानपरिच्छेद्या तां वन्दे स्वेश्वरीं पराम् ॥ ७७ ॥
yātītagocarā vācāṃ manasāṃ cāviśeṣaṇā |
jñānijñānaparicchedyā tāṃ vande sveśvarīṃ parām ||77||
Yaatiitagocharaa vaachaam manasaam chaavisheshanaa jnaanijnaanaparichchhedyaa taam vande sveshvariim paraam
जो वाणी और मन की पहुँच से परे है, जिसका कोई विशेषण नहीं, जो ज्ञानियों के ज्ञान से ही जानी जा सकती है — उस परम स्वतन्त्र शक्ति की मैं वन्दना करता हूँ।
I praise that supreme sovereign power which lies beyond the reach of speech and mind, which has no distinguishing mark, and which is known only by the knowledge of the wise.
ॐ नमो वासुदेवाय तस्मै भगवते सदा ।
व्यतिरिक्तं न यस्यास्ति व्यतिरिक्तोऽखिलस्य यः ॥ ७८ ॥
oṃ namo vāsudevāya tasmai bhagavate sadā |
vyatiriktaṃ na yasyāsti vyatirikto 'khilasya yaḥ ||78||
Om namo vaasudevaaya tasmai bhagavate sadaa vyatiriktam na yasyaasti vyatirikto 'khilasya yah
ओम्! उन भगवान् वासुदेव को सदा नमस्कार, जिनसे अलग कुछ नहीं है और जो सबसे अलग हैं।
Om. Homage always to that Bhagavān Vāsudeva, apart from whom there is nothing, and who is apart from everything.
नमस्तस्मै नमस्तस्मै नमस्तस्मै महात्मने ।
नाम रूपं न यस्यैको योऽस्तित्वेनोपलभ्यते ॥ ७९ ॥
namas tasmai namas tasmai namas tasmai mahātmane |
nāma rūpaṃ na yasyaiko yo 'stitvenopalabhyate ||79||
Namas tasmai namas tasmai namas tasmai mahaatmane naama ruupam na yasyaiko yo 'stitvenopalabhyate
उन महात्मा को नमस्कार, नमस्कार, नमस्कार, जिनका न कोई नाम है न रूप, और जो केवल 'है' के रूप में जाने जाते हैं।
Homage to him, homage to him, homage to that great being, who has neither name nor form, who is known only as that which is.
यस्यावताररूपाणि समर्चन्ति दिवौकसः ।
अपश्यन्तः परं रूपं नमस्तस्मै महात्मने ॥ ८० ॥
yasyāvatārarūpāṇi samarcanti divaukasaḥ |
apaśyantaḥ paraṃ rūpaṃ namas tasmai mahātmane ||80||
Yasyaavataararuupaani samarchanti divaukasah apashyantah param ruupam namas tasmai mahaatmane
जिनके परम रूप को न देखते हुए देवता जिनके अवतार-रूपों की पूजा करते हैं — उन महात्मा को नमस्कार।
Homage to that great being whose incarnate forms the gods worship, not seeing his highest form.
योऽन्तस्तिष्ठन्नशेषस्य पश्यतीशः शुभाशुभम् ।
तं सर्वसाक्षिणं विश्वं नमस्ये परमेश्वरम् ॥ ८१ ॥
yo 'ntas tiṣṭhann aśeṣasya paśyatīśaḥ śubhāśubham |
taṃ sarvasākṣiṇaṃ viśvaṃ namasye parameśvaram ||81||
Yo 'ntas tishthann asheshasya pashyatiishah shubhaashubham tam sarvasaakshinam vishvam namasye parameshvaram
जो सबके भीतर रहकर सबका शुभ-अशुभ देखते हैं, उन सर्वसाक्षी, विश्वरूप परमेश्वर को मैं नमस्कार करता हूँ।
I bow to him who, dwelling within all things, sees their good and evil — the supreme lord, witness of all, who is the universe.
नमोऽस्तु विष्णवे तस्मै यस्याभिन्नमिदं जगत् ।
ध्येयः स जगतामाद्यः स प्रसीदतु मेऽव्ययः ॥ ८२ ॥
namo 'stu viṣṇave tasmai yasyābhinnam idaṃ jagat |
dhyeyaḥ sa jagatām ādyaḥ sa prasīdatu me 'vyayaḥ ||82||
Namo 'stu vishnave tasmai yasyaabhinnam idam jagat dhyeyah sa jagataam aadyah sa prasiidatu me 'vyayah
उन विष्णु को नमस्कार, जिनसे यह जगत् अभिन्न है; जो ध्यान करने योग्य और जगत् के आदि हैं, वे अविनाशी मुझ पर प्रसन्न हों।
Homage to that Viṣṇu from whom this world is not separate. May he, the imperishable, the first of the worlds and the one to be meditated upon, be gracious to me.
यत्रोतमेतत्प्रोतं च विश्वमक्षरमव्ययम् ।
आधारभूतः सर्वस्य स प्रसीदतु मे हरिः ॥ ८३ ॥
yatrotam etat protaṃ ca viśvam akṣaram avyayam |
ādhārabhūtaḥ sarvasya sa prasīdatu me hariḥ ||83||
Yatrotam etat protam cha vishvam aksharam avyayam aadhaarabhuutah sarvasya sa prasiidatu me harih
जिनमें यह विश्व ताने-बाने की तरह बुना हुआ है, जो अक्षर और अविनाशी हैं, जो सबके आधार हैं — वे हरि मुझ पर प्रसन्न हों।
May Hari be gracious to me — he in whom this universe is woven, warp and weft, the imperishable and unchanging, the support of all.
ॐ नमो विष्णवे तस्मै नमस्तस्मै पुनः पुनः ।
यत्र सर्वं यतः सर्वं यः सर्वं सर्वसंश्रयः ॥ ८४ ॥
oṃ namo viṣṇave tasmai namas tasmai punaḥ punaḥ |
yatra sarvaṃ yataḥ sarvaṃ yaḥ sarvaṃ sarvasaṃśrayaḥ ||84||
Om namo vishnave tasmai namas tasmai punah punah yatra sarvam yatah sarvam yah sarvam sarvasamshrayah
ओम्! उन विष्णु को नमस्कार, उन्हें बार-बार नमस्कार — जिनमें सब है, जिनसे सब है, जो सब हैं और सबके आश्रय हैं।
Om. Homage to that Viṣṇu, homage to him again and again — in whom all is, from whom all comes, who is all and the refuge of all.
सर्वगत्वादनन्तस्य स एवाहमवस्थितः ।
मत्तः सर्वमहं सर्वं मयि सर्वं सनातने ॥ ८५ ॥
sarvagatvād anantasya sa evāham avasthitaḥ |
mattaḥ sarvam ahaṃ sarvaṃ mayi sarvaṃ sanātane ||85||
Sarvagatvaad anantasya sa evaaham avasthitah mattah sarvam aham sarvam mayi sarvam sanaatane
अनन्त सर्वव्यापी हैं, इसलिए मैं भी वही होकर स्थित हूँ। मुझसे सब है, मैं ही सब हूँ, और मुझ सनातन में सब है।
Because the infinite one is everywhere, I too stand as he. From me is everything, I am everything, and everything is in me, the eternal.
अहमेवाक्षयो नित्यः परमात्मात्मसंश्रयः ।
ब्रह्मसंज्ञोऽहमेवाग्रे तथान्ते च परः पुमान् ॥ ८६ ॥
aham evākṣayo nityaḥ paramātmātmasaṃśrayaḥ |
brahmasaṃjño 'ham evāgre tathānte ca paraḥ pumān ||86||
Aham evaakshayo nityah paramaatmaatmasamshrayah brahmasamjno 'ham evaagre tathaante cha parah pumaan
मैं ही अक्षय, नित्य, परमात्मा और आत्मा का आश्रय हूँ। आरम्भ में ब्रह्म नाम वाला भी मैं हूँ, और अन्त में परम पुरुष भी।
I am the imperishable, the eternal, the supreme self, the ground of the self. I am the one called brahman in the beginning, and at the end the supreme person.
↑ All sectionsविंशोऽध्यायः · Aṃśa 1, Adhyāya 20 — Viṣṇu appears; Prahlāda's boons
श्रीपराशर उवाच ।
एवं सञ्चिन्तयन्विष्णुमभेदेनात्मनो द्विज ।
तन्मयत्वमवाप्याग्र्यं मेने चात्मानमच्युतम् ॥ १ ॥
śrīparāśara uvāca |
evaṃ sañcintayan viṣṇum abhedenātmano dvija |
tanmayatvam avāpyāgryaṃ mene cātmānam acyutam ||1||
Shriiparaashara uvaacha evam sanchintayan vishnum abhedenaatmano dvija tanmayatvam avaapyaagryam mene chaatmaanam achyutam
पराशर ने कहा — हे द्विज! इस प्रकार विष्णु का अपने से अभिन्न रूप में चिन्तन करते हुए, उनसे तन्मय होकर, उसने अपने को ही अच्युत मान लिया।
Parāśara said: Twice-born one, meditating in this way on Viṣṇu as not different from himself, he became wholly one with him and thought of himself as Acyuta.
विसस्मार तथात्मानं नान्यत्किञ्चिदजानत ।
अहमेवाव्ययोऽनन्तः परमात्मेत्यचिन्तयत् ॥ २ ॥
visasmāra tathātmānaṃ nānyat kiñcid ajānata |
aham evāvyayo 'nantaḥ paramātmety acintayat ||2||
Visasmaara tathaatmaanam naanyat kinchid ajaanata aham evaavyayo 'nantah paramaatmety achintayat
उसने अपने को भुला दिया, और कुछ भी न जानता हुआ यही चिन्तन करने लगा कि मैं ही अविनाशी, अनन्त परमात्मा हूँ।
He forgot himself and knew nothing else, and thought only: I am the imperishable, the infinite, the supreme self.
तस्य तद्भावनायोगात्क्षीणपापस्य वै क्रमात् ।
शुद्धेऽन्तःकरणे विष्णुस्तस्थौ ज्ञानमयोऽच्युतः ॥ ३ ॥
tasya tadbhāvanāyogāt kṣīṇapāpasya vai kramāt |
śuddhe 'ntaḥkaraṇe viṣṇus tasthau jñānamayo 'cyutaḥ ||3||
Tasya tadbhaavanaayogaat kshiinapaapasya vai kramaat shuddhe 'ntahkarane vishnus tasthau jnaanamayo 'chyutah
उस भावना के योग से क्रमशः उसके पाप क्षीण हो गए, और उसके शुद्ध अन्तःकरण में ज्ञानस्वरूप अच्युत विष्णु स्थित हो गए।
Through the discipline of that meditation his sins were worn away little by little, and Viṣṇu, the unfallen one made of knowledge, came to dwell in his purified heart.
योगप्रभावात्प्रह्लादे जाते विष्णुमयेऽसुरे ।
चलत्युरगबन्धैस्तैर्मैत्रेय त्रुटितं क्षणात् ॥ ४ ॥
yogaprabhāvāt prahlāde jāte viṣṇumaye 'sure |
calaty uragabandhais tair maitreya truṭitaṃ kṣaṇāt ||4||
Yogaprabhaavaat prahlaade jaate vishnumaye 'sure chalaty uragabandhais tair maitreya trutitam kshanaat
हे मैत्रेय! योग के प्रभाव से जब वह असुर विष्णुमय हो गया और हिलने लगा, तब नागों के वे बन्धन क्षण भर में टूट गए।
Maitreya, when through the power of yoga the asura boy had become one with Viṣṇu and stirred, the serpent-bonds broke in an instant.
भ्रान्तग्राहगणः सोर्मिर्ययौ क्षोभं महार्णवः ।
चचाल च मही सर्वा सशैलवनकानना ॥ ५ ॥
bhrāntagrāhagaṇaḥ sormir yayau kṣobhaṃ mahārṇavaḥ |
cacāla ca mahī sarvā saśailavanakānanā ||5||
Bhraantagraahaganah sormir yayau kshobham mahaarnavah chachaala cha mahii sarvaa sashailavanakaananaa
भँवर में घूमते हुए ग्राहों वाला, लहरों से भरा महासागर क्षुब्ध हो उठा, और पर्वतों तथा वनों सहित सारी पृथ्वी काँप गई।
The great ocean, with its crocodiles whirling and its waves heaving, was thrown into turmoil, and the whole earth shook with its mountains and forests.
स च तं शैलसङ्घातं दैत्यैर्न्यस्तमथोपरि ।
प्रक्षिप्य तस्मात्सलिलान्निश्चक्राम महामतिः ॥ ६ ॥
sa ca taṃ śailasaṅghātaṃ daityair nyastam athopari |
prakṣipya tasmāt salilān niścakrāma mahāmatiḥ ||6||
Sa cha tam shailasanghaatam daityair nyastam athopari prakshipya tasmaat salilaan nishchakraama mahaamatih
और वह महामति दैत्यों द्वारा ऊपर डाले गए उस पर्वत-समूह को हटाकर जल से बाहर निकल आया।
And the wise boy, throwing off the mass of mountains the daityas had heaped upon him, came up out of the waters.
दृष्ट्वा च स जगद्भूयो गगनाद्युपलक्षणम् ।
प्रह्लादोऽस्मीति सस्मार पुनरात्मानमात्मना ॥ ७ ॥
dṛṣṭvā ca sa jagad bhūyo gaganādyupalakṣaṇam |
prahlādo 'smīti sasmāra punar ātmānam ātmanā ||7||
Drishtvaa cha sa jagad bhuuyo gaganaadyupalakshanam prahlaado 'smiiti sasmaara punar aatmaanam aatmanaa
आकाश आदि से पहचाने जाने वाले जगत् को फिर देखकर उसने अपने आप में यह स्मरण किया कि मैं प्रह्लाद हूँ।
Seeing again the world marked by sky and the rest, he remembered himself once more: I am Prahlāda.
तुष्टाव च पुनर्धीमाननादिं पुरुषोत्तमम् ।
एकाग्रमतिरव्यग्रो यतवाक्कायमानसः ॥ ८ ॥
tuṣṭāva ca punar dhīmān anādiṃ puruṣottamam |
ekāgramatir avyagro yatavākkāyamānasaḥ ||8||
Tushtaava cha punar dhiimaan anaadim purushottamam ekaagramatir avyagro yatavaakkaayamaanasah
तब उस बुद्धिमान् ने एकाग्र और शान्त मन से, वाणी, शरीर और मन को संयत करके, अनादि पुरुषोत्तम की फिर स्तुति की।
Then the wise boy, with a single-pointed and untroubled mind, restraining speech, body and thought, again praised the beginningless highest person.
प्रह्लाद उवाच ।
ॐ नमः परमार्थार्थ स्थूलसूक्ष्म क्षराक्षर ।
व्यक्ताव्यक्त कलातीत सकलेश निरञ्जन ॥ ९ ॥
prahlāda uvāca |
oṃ namaḥ paramārthārtha sthūlasūkṣma kṣarākṣara |
vyaktāvyakta kalātīta sakaleśa nirañjana ||9||
Prahlaada uvaacha om namah paramaarthaartha sthuulasuukshma ksharaakshara vyaktaavyakta kalaatiita sakalesha niranjana
प्रह्लाद ने कहा — ओम्! हे परमार्थस्वरूप! हे स्थूल और सूक्ष्म! हे क्षर और अक्षर! हे व्यक्त और अव्यक्त! हे कलाओं से अतीत! हे सबके ईश्वर! हे निरञ्जन! आपको नमस्कार।
Prahlāda said: Om, homage to you, the highest reality, gross and subtle, perishable and imperishable, manifest and unmanifest, beyond all parts, lord of all, stainless one.
गुणाञ्जन गुणाधार निर्गुणात्मन्गुणस्थित ।
मूर्तामूर्त महामूर्ते सूक्ष्ममूर्ते स्फुटास्फुट ॥ १० ॥
guṇāñjana guṇādhāra nirguṇātman guṇasthita |
mūrtāmūrta mahāmūrte sūkṣmamūrte sphuṭāsphuṭa ||10||
Gunaanjana gunaadhaara nirgunaatman gunasthita muurtaamuurta mahaamuurte suukshmamuurte sphutaasphuta
हे गुणों के प्रकाशक! हे गुणों के आधार! हे निर्गुण आत्मा! हे गुणों में स्थित! हे मूर्त और अमूर्त! हे महामूर्ति! हे सूक्ष्ममूर्ति! हे प्रकट और अप्रकट!
You who colour the qualities and support them, self beyond the qualities yet dwelling in them; formed and formless, of vast form and of subtle form, manifest and hidden;
करालसौम्यरूपात्मन्विद्याविद्यामयाच्युत ।
सदसद्रूपसद्भाव सदसद्भावभावन ॥ ११ ॥
karālasaumyarūpātman vidyāvidyāmayācyuta |
sadasadrūpasadbhāva sadasadbhāvabhāvana ||11||
Karaalasaumyaruupaatman vidyaavidyaamayaachyuta sadasadruupasadbhaava sadasadbhaavabhaavana
हे भयंकर और सौम्य रूप वाले! हे विद्या और अविद्यामय अच्युत! हे सत् और असत् रूप वाले सद्भाव! हे सत् और असत् भावों को उत्पन्न करने वाले!
You of fierce and gentle forms, Acyuta, made of knowledge and ignorance; true being whose form is both real and unreal, and who brings forth what is real and unreal;
नित्यानित्यप्रपञ्चात्मन्निष्प्रपञ्चामलाश्रित ।
एकानेक नमस्तुभ्यं वासुदेवादिकारण ॥ १२ ॥
nityānityaprapañcātman niṣprapañcāmalāśrita |
ekāneka namas tubhyaṃ vāsudevādikāraṇa ||12||
Nityaanityaprapanchaatman nishprapanchaamalaashrita ekaaneka namas tubhyam vaasudevaadikaarana
हे नित्य और अनित्य प्रपञ्च-स्वरूप! हे प्रपञ्च से रहित निर्मल ब्रह्म में स्थित! हे एक और अनेक! हे वासुदेव! हे आदिकारण! आपको नमस्कार।
you whose self is the lasting and the passing world, yet who rest in the pure being beyond the world; one and many, Vāsudeva, first cause — homage to you.
यः स्थूलसूक्ष्मः प्रकटः प्रकाशो यः सर्वभूतो न च सर्वभूतः ।
विश्वं यतश्चैतदविश्वहेतोर्नमोऽस्तु तस्मै पुरुषोत्तमाय ॥ १३ ॥
yaḥ sthūlasūkṣmaḥ prakaṭaḥ prakāśo yaḥ sarvabhūto na ca sarvabhūtaḥ |
viśvaṃ yataś caitad aviśvahetor namo 'stu tasmai puruṣottamāya ||13||
Yah sthuulasuukshmah prakatah prakaasho yah sarvabhuuto na cha sarvabhuutah vishvam yatash chaitad avishvahetor namo 'stu tasmai purushottamaaya
जो स्थूल और सूक्ष्म हैं, प्रकट और प्रकाशमान हैं, जो सब भूत हैं और फिर भी सब भूत नहीं हैं, जिनसे यह विश्व है पर जो स्वयं विश्व के कारण से परे हैं — उन पुरुषोत्तम को नमस्कार।
He who is gross and subtle, manifest and shining, who is all beings and yet is not all beings, from whom this universe comes though he has no cause beyond him — homage to that highest person.
श्रीपराशर उवाच ।
तस्य तच्चेतसो देवः स्तुतिमित्थं प्रकुर्वतः ।
आविर्बभूव भगवान्पीताम्बरधरो हरिः ॥ १४ ॥
śrīparāśara uvāca |
tasya taccetaso devaḥ stutim itthaṃ prakurvataḥ |
āvirbabhūva bhagavān pītāmbaradharo hariḥ ||14||
Shriiparaashara uvaacha tasya tachchetaso devah stutim ittham prakurvatah aavirbabhuuva bhagavaan piitaambaradharo harih
पराशर ने कहा — इस प्रकार तन्मय होकर स्तुति करते हुए उस बालक के सामने पीताम्बरधारी भगवान् हरि प्रकट हो गए।
Parāśara said: As he praised him in this way with his heart wholly fixed on him, the Lord Hari appeared before him, clad in yellow garments.
ससम्भ्रमस्तमालोक्य समुत्थायाकुलाक्षरम् ।
नमोऽस्तु विष्णव इत्येतद्व्याजहारासकृद्द्विज ॥ १५ ॥
sasambhramas tam ālokya samutthāyākulākṣaram |
namo 'stu viṣṇava ity etad vyājahārāsakṛd dvija ||15||
Sasambhramas tam aalokya samutthaayaakulaaksharam namo 'stu vishnava ity etad vyaajahaaraasakrid dvija
हे द्विज! उन्हें देखकर वह घबराहट में उठ खड़ा हुआ और लड़खड़ाते अक्षरों में बार-बार कहने लगा — विष्णु को नमस्कार हो।
Twice-born one, seeing him, the boy rose up in agitation and, in faltering syllables, said again and again: Homage to Viṣṇu!
प्रह्लाद उवाच ।
देव प्रपन्नार्तिहर प्रसादं कुरु केशव ।
अवलोकनदानेन भूयो मां पावयाच्युत ॥ १६ ॥
prahlāda uvāca |
deva prapannārtihara prasādaṃ kuru keśava |
avalokanadānena bhūyo māṃ pāvayācyuta ||16||
Prahlaada uvaacha deva prapannaartihara prasaadam kuru keshava avalokanadaanena bhuuyo maam paavayaachyuta
प्रह्लाद ने कहा — हे देव! हे शरणागतों के दुःख हरने वाले केशव! कृपा कीजिए; हे अच्युत! अपनी दृष्टि देकर मुझे फिर पवित्र कीजिए।
Prahlāda said: O god, Keśava, who takes away the distress of those who come to you for refuge, be gracious; purify me again, Acyuta, with the gift of your glance.
श्रीभगवानुवाच ।
कुर्वतस्ते प्रसन्नोऽहं भक्तिमव्यभिचारिणीम् ।
यथाभिलषितो मत्तः प्रह्लाद व्रियतां वरः ॥ १७ ॥
śrībhagavān uvāca |
kurvatas te prasanno 'haṃ bhaktim avyabhicāriṇīm |
yathābhilaṣito mattaḥ prahlāda vriyatāṃ varaḥ ||17||
Shriibhagavaan uvaacha kurvatas te prasanno 'ham bhaktim avyabhichaariniim yathaabhilashito mattah prahlaada vriyataam varah
श्रीभगवान् ने कहा — अविचल भक्ति करने वाले तुम पर मैं प्रसन्न हूँ। प्रह्लाद! जो इच्छा हो, वह वर मुझसे माँगो।
The Lord said: I am pleased with you, for your devotion never wavers. Prahlāda, choose from me whatever boon you desire.
प्रह्लाद उवाच ।
नाथ योनिसहस्रेषु येषु येषु व्रजाम्यहम् ।
तेषु तेष्वच्युता भक्तिरच्युतास्तु सदा त्वयि ॥ १८ ॥
prahlāda uvāca |
nātha yonisahasreṣu yeṣu yeṣu vrajāmy aham |
teṣu teṣv acyutā bhaktir acyutāstu sadā tvayi ||18||
Prahlaada uvaacha naatha yonisahasreshu yeshu yeshu vrajaamy aham teshu teshv achyutaa bhaktir achyutaastu sadaa tvayi
प्रह्लाद ने कहा — हे नाथ! हज़ारों योनियों में से जिस-जिस में भी मैं जाऊँ, उन सबमें, हे अच्युत, आप में मेरी अटल भक्ति सदा बनी रहे।
Prahlāda said: Lord, in whatever births among thousands I may pass through, in all of them may my devotion to you, Acyuta, remain unfailing for ever.
या प्रीतिरविवेकानां विषयेष्वनपायिनी ।
त्वामनुस्मरतः सा मे हृदयान्मापसर्पतु ॥ १९ ॥
yā prītir avivekānāṃ viṣayeṣv anapāyinī |
tvām anusmarataḥ sā me hṛdayān māpasarpatu ||19||
Yaa priitir avivekaanaam vishayeshv anapaayinii tvaam anusmaratah saa me hridayaan maapasarpatu
अविवेकी लोगों की विषयों में जो कभी न घटने वाली प्रीति होती है, वैसी ही प्रीति आपका स्मरण करते हुए मेरे हृदय से कभी दूर न हो।
The love that the undiscerning feel, never fading, for the objects of sense — may such love, as I remember you, never leave my heart.
श्रीभगवानुवाच ।
मयि भक्तिस्तवास्त्येव भूयोऽप्येवं भविष्यति ।
वरस्तु मत्तः प्रह्लाद व्रियतां यस्तवेप्सितः ॥ २० ॥
śrībhagavān uvāca |
mayi bhaktis tavāsty eva bhūyo 'py evaṃ bhaviṣyati |
varas tu mattaḥ prahlāda vriyatāṃ yas tavepsitaḥ ||20||
Shriibhagavaan uvaacha mayi bhaktis tavaasty eva bhuuyo 'py evam bhavishyati varas tu mattah prahlaada vriyataam yas tavepsitah
श्रीभगवान् ने कहा — मुझ में तुम्हारी भक्ति है ही, और आगे भी ऐसी ही रहेगी; पर प्रह्लाद, जो तुम्हें प्रिय हो, वह वर मुझसे माँगो।
The Lord said: You have devotion to me already, and it will continue so. But, Prahlāda, choose from me whatever boon you wish.
प्रह्लाद उवाच ।
मयि द्वेषानुबन्धोऽभूत्संस्तुतावुद्यते तव ।
मत्पितुस्तत्कृतं पापं देव तस्य प्रणश्यतु ॥ २१ ॥
prahlāda uvāca |
mayi dveṣānubandho 'bhūt saṃstutāv udyate tava |
matpitus tatkṛtaṃ pāpaṃ deva tasya praṇaśyatu ||21||
Prahlaada uvaacha mayi dveshaanubandho 'bhuut samstutaav udyate tava matpitus tatkritam paapam deva tasya pranashyatu
प्रह्लाद ने कहा — आपकी स्तुति में लगे रहने के कारण मेरे प्रति जो द्वेष हुआ, हे देव! उससे मेरे पिता को जो पाप लगा है, वह नष्ट हो जाए।
Prahlāda said: Because I was intent on praising you, my father bore hatred towards me. O god, may the sin my father has incurred by it be destroyed.
शस्त्राणि पातितान्यङ्गे क्षिप्तो यच्चाग्निसंहतौ ।
दंशितश्चोरगैर्दत्तं यद्विषं मम भोजने ॥ २२ ॥
śastrāṇi pātitāny aṅge kṣipto yac cāgnisaṃhatau |
daṃśitaś coragair dattaṃ yad viṣaṃ mama bhojane ||22||
Shastraani paatitaany ange kshipto yach chaagnisamhatau damshitash choragair dattam yad visham mama bhojane
मेरे अङ्गों पर जो शस्त्र चलाए गए, जो मैं अग्नि के ढेर में डाला गया, साँपों से डसवाया गया, और मेरे भोजन में जो विष दिया गया —
That weapons were brought down on my body, that I was thrown into the heap of fire, bitten by serpents and given poison in my food,
बद्ध्वा समुद्रे यत्क्षिप्तो यच्चितोऽस्मि शिलोच्चयैः ।
अन्यानि चाप्यसाधूनि यानि पित्रा कृतानि मे ॥ २३ ॥
baddhvā samudre yat kṣipto yac cito 'smi śiloccayaiḥ |
anyāni cāpy asādhūni yāni pitrā kṛtāni me ||23||
Baddhvaa samudre yat kshipto yach chito 'smi shilochchayaih anyaani chaapy asaadhuuni yaani pitraa kritaani me
जो मुझे बाँधकर समुद्र में फेंका गया, जो मैं पत्थरों से ढका गया, और पिता ने मेरे साथ जो और भी बुरे काम किए —
that I was bound and thrown into the ocean and buried under rocks, and whatever other wrongs my father did to me —
त्वयि भक्तिमतो द्वेषादघं तत्सम्भवं च यत् ।
त्वत्प्रसादात्प्रभो सद्यस्तेन मुच्येत मे पिता ॥ २४ ॥
tvayi bhaktimato dveṣād aghaṃ tatsambhavaṃ ca yat |
tvatprasādāt prabho sadyas tena mucyeta me pitā ||24||
Tvayi bhaktimato dveshaad agham tatsambhavam cha yat tvatprasaadaat prabho sadyas tena muchyeta me pitaa
हे प्रभो! आपके भक्त से द्वेष करने के कारण जो पाप हुआ और उससे जो कुछ उत्पन्न हुआ, उससे मेरे पिता आपकी कृपा से तुरन्त मुक्त हो जाएँ।
Lord, from whatever sin arose from his hatred of one devoted to you, and from all that came of it, may my father be freed at once by your grace.
श्रीभगवानुवाच ।
प्रह्लाद सर्वमेतत्ते मत्प्रसादाद्भविष्यति ।
अन्यच्च ते वरं दद्मि व्रियतामसुरात्मज ॥ २५ ॥
śrībhagavān uvāca |
prahlāda sarvam etat te matprasādād bhaviṣyati |
anyac ca te varaṃ dadmi vriyatām asurātmaja ||25||
Shriibhagavaan uvaacha prahlaada sarvam etat te matprasaadaad bhavishyati anyach cha te varam dadmi vriyataam asuraatmaja
श्रीभगवान् ने कहा — प्रह्लाद! मेरी कृपा से यह सब होगा। हे असुरपुत्र! मैं तुम्हें एक और वर देता हूँ, माँगो।
The Lord said: Prahlāda, by my grace all this will come to pass. Son of the asuras, I give you another boon; choose it.
प्रह्लाद उवाच ।
कृतकृत्योऽस्मि भगवन्वरेणानेन यत्त्वयि ।
भवित्री त्वत्प्रसादेन भक्तिरव्यभिचारिणी ॥ २६ ॥
prahlāda uvāca |
kṛtakṛtyo 'smi bhagavan vareṇānena yat tvayi |
bhavitrī tvatprasādena bhaktir avyabhicāriṇī ||26||
Prahlaada uvaacha kritakrityo 'smi bhagavan varenaanena yat tvayi bhavitrii tvatprasaadena bhaktir avyabhichaarinii
प्रह्लाद ने कहा — हे भगवन्! इस वर से मैं कृतार्थ हूँ कि आपकी कृपा से आप में मेरी अविचल भक्ति बनी रहेगी।
Prahlāda said: Lord, I have gained all I need by this boon, that by your grace my devotion to you will never waver.
धर्मार्थकामैः किं तस्य मुक्तिस्तस्य करे स्थिता ।
समस्तजगतां मूले यस्य भक्तिः स्थिरा त्वयि ॥ २७ ॥
dharmārthakāmaiḥ kiṃ tasya muktis tasya kare sthitā |
samastajagatāṃ mūle yasya bhaktiḥ sthirā tvayi ||27||
Dharmaarthakaamaih kim tasya muktis tasya kare sthitaa samastajagataam muule yasya bhaktih sthiraa tvayi
जिसकी भक्ति सारे जगत् के मूल आप में अटल है, उसे धर्म, अर्थ और काम से क्या? मुक्ति तो उसके हाथ में ही है।
What need of dharma, wealth or pleasure has one whose devotion rests firmly on you, the root of the whole world? Liberation is already in his hand.
श्रीभगवानुवाच ।
यथा ते निश्चलं चेतो मयि भक्तिसमन्वितम् ।
तथा त्वं मत्प्रसादेन निर्वाणं परमाप्स्यसि ॥ २८ ॥
śrībhagavān uvāca |
yathā te niścalaṃ ceto mayi bhaktisamanvitam |
tathā tvaṃ matprasādena nirvāṇaṃ param āpsyasi ||28||
Shriibhagavaan uvaacha yathaa te nishchalam cheto mayi bhaktisamanvitam tathaa tvam matprasaadena nirvaanam param aapsyasi
श्रीभगवान् ने कहा — जैसे तुम्हारा चित्त भक्ति से युक्त होकर मुझ में निश्चल है, वैसे ही मेरी कृपा से तुम परम निर्वाण प्राप्त करोगे।
The Lord said: As your mind rests unmoving on me, filled with devotion, so by my grace you will attain the highest liberation.
श्रीपराशर उवाच ।
इत्युक्त्वान्तर्दधे विष्णुस्तस्य मैत्रेय पश्यतः ।
स चापि पुनरागम्य ववन्दे चरणौ पितुः ॥ २९ ॥
śrīparāśara uvāca |
ity uktvāntardadhe viṣṇus tasya maitreya paśyataḥ |
sa cāpi punar āgamya vavande caraṇau pituḥ ||29||
Shriiparaashara uvaacha ity uktvaantardadhe vishnus tasya maitreya pashyatah sa chaapi punar aagamya vavande charanau pituh
पराशर ने कहा — हे मैत्रेय! यह कहकर विष्णु उसके देखते-देखते अन्तर्धान हो गए; और उसने भी लौटकर पिता के चरणों में प्रणाम किया।
Parāśara said: Having said this, Maitreya, Viṣṇu vanished as the boy watched; and he returned and bowed at his father's feet.
तं पिता मूर्ध्न्युपाघ्राय परिष्वज्य च पीडितम् ।
जीवसीत्याह वत्सेति बाष्पार्द्रनयनो द्विज ॥ ३० ॥
taṃ pitā mūrdhny upāghrāya pariṣvajya ca pīḍitam |
jīvasīty āha vatseti bāṣpārdranayano dvija ||30||
Tam pitaa muurdhny upaaghraaya parishvajya cha piiditam jiivasiity aaha vatseti baashpaardranayano dvija
हे द्विज! पिता ने उसका सिर सूँघकर और उसे कसकर गले लगाकर, आँसुओं से भीगी आँखों से कहा — बेटा, तुम जीवित हो!
Twice-born one, his father kissed his head, held him tightly in his arms and, his eyes wet with tears, said: You are alive, my child!
प्रीतिमांश्चाभवत्तस्मिन्ननुतापी महासुरः ।
गुरुपित्रोश्चकारैवं शुश्रूषां सोऽपि धर्मवित् ॥ ३१ ॥
prītimāṃś cābhavat tasminn anutāpī mahāsuraḥ |
gurupitroś cakāraivaṃ śuśrūṣāṃ so 'pi dharmavit ||31||
Priitimaamsh chaabhavat tasminn anutaapii mahaasurah gurupitrosh chakaaraivam shushruushaam so 'pi dharmavit
वह महान् असुर पश्चाताप से भरकर उस पर प्रेम करने लगा; और धर्म को जानने वाला प्रह्लाद भी गुरु और पिता की सेवा करने लगा।
The great asura was filled with remorse and came to love him; and Prahlāda, knowing what was right, served his teacher and his father.
पितर्युपरतिं नीते नरसिंहस्वरूपिणा ।
विष्णुना सोऽपि दैत्यानां मैत्रेयाभूत्पतिस्ततः ॥ ३२ ॥
pitary uparatiṃ nīte narasiṃhasvarūpiṇā |
viṣṇunā so 'pi daityānāṃ maitreyābhūt patis tataḥ ||32||
Pitary uparatim niite narasimhasvaruupinaa vishnunaa so 'pi daityaanaam maitreyaabhuut patis tatah
हे मैत्रेय! जब नरसिंह-रूपधारी विष्णु ने उसके पिता का अन्त कर दिया, तब वह दैत्यों का राजा बना।
Maitreya, when his father had been brought to his end by Viṣṇu in the form of Narasiṃha, Prahlāda became king of the daityas.
ततो राज्यद्युतिं प्राप्य कर्मशुद्धिकरीं द्विज ।
पुत्रपौत्रांश्च सुबहूनवाप्यैश्वर्यमेव च ॥ ३३ ॥
tato rājyadyutiṃ prāpya karmaśuddhikarīṃ dvija |
putrapautrāṃś ca subahūn avāpyaiśvaryam eva ca ||33||
Tato raajyadyutim praapya karmashuddhikariim dvija putrapautraamsh cha subahuun avaapyaishvaryam eva cha
हे द्विज! कर्मों को शुद्ध करने वाली राज्य की समृद्धि पाकर, बहुत-से पुत्र-पौत्र और ऐश्वर्य प्राप्त करके —
Twice-born one, having gained royal splendour, which purifies one's works, and many sons and grandsons, and power as well,
क्षीणाधिकारः स यदा पुण्यपापविवर्जितः ।
तदासौ भगवद्ध्यानात्परं निर्वाणमाप्तवान् ॥ ३४ ॥
kṣīṇādhikāraḥ sa yadā puṇyapāpavivarjitaḥ |
tadāsau bhagavaddhyānāt paraṃ nirvāṇam āptavān ||34||
Kshiinaadhikaarah sa yadaa punyapaapavivarjitah tadaasau bhagavaddhyaanaat param nirvaanam aaptavaan
— जब उसका अधिकार समाप्त हुआ और वह पुण्य-पाप से रहित हो गया, तब उसने भगवान् के ध्यान से परम निर्वाण प्राप्त किया।
when his term of office was over and he was free of merit and sin, he attained the supreme liberation through meditation on the Lord.
एवंप्रभावो दैत्योऽसौ मैत्रेयासीन्महामतिः ।
प्रह्लादो भगवद्भक्तो यं त्वं मामनुपृच्छसि ॥ ३५ ॥
evaṃprabhāvo daityo 'sau maitreyāsīn mahāmatiḥ |
prahlādo bhagavadbhakto yaṃ tvaṃ mām anupṛcchasi ||35||
Evamprabhaavo daityo 'sau maitreyaasiin mahaamatih prahlaado bhagavadbhakto yam tvam maam anuprichchhasi
हे मैत्रेय! जिसके विषय में तुम मुझसे पूछ रहे हो, वह भगवद्भक्त, महामति दैत्य प्रह्लाद ऐसे प्रभाव वाला था।
Such, Maitreya, was the power of that wise daitya Prahlāda, devoted to the Lord, about whom you ask me.
यस्त्वेतच्चरितं तस्य प्रह्लादस्य महात्मनः ।
शृणोति तस्य पापानि सद्यो गच्छन्ति सङ्क्षयम् ॥ ३६ ॥
yas tv etac caritaṃ tasya prahlādasya mahātmanaḥ |
śṛṇoti tasya pāpāni sadyo gacchanti saṅkṣayam ||36||
Yas tv etach charitam tasya prahlaadasya mahaatmanah shrinoti tasya paapaani sadyo gachchhanti sankshayam
जो महात्मा प्रह्लाद के इस चरित्र को सुनता है, उसके पाप तुरन्त नष्ट हो जाते हैं।
Whoever hears this story of the great-souled Prahlāda, his sins are at once destroyed.
अहोरात्रकृतं पापं प्रह्लादचरितं नरः ।
शृण्वन्पठंश्च मैत्रेय व्यपोहति न संशयः ॥ ३७ ॥
ahorātrakṛtaṃ pāpaṃ prahlādacaritaṃ naraḥ |
śṛṇvan paṭhaṃś ca maitreya vyapohati na saṃśayaḥ ||37||
Ahoraatrakritam paapam prahlaadacharitam narah shrinvan pathamsh cha maitreya vyapohati na samshayah
हे मैत्रेय! प्रह्लाद के चरित्र को सुनता या पढ़ता हुआ मनुष्य दिन और रात में किए गए पाप को दूर कर देता है, इसमें सन्देह नहीं।
Maitreya, a man who hears or recites the story of Prahlāda wipes away the sins of a day and a night; of this there is no doubt.
पौर्णमास्याममावास्यामष्टम्यामथ वा पठन् ।
द्वादश्यां वा तदाप्नोति गोप्रदानफलं द्विज ॥ ३८ ॥
paurṇamāsyām amāvāsyām aṣṭamyām atha vā paṭhan |
dvādaśyāṃ vā tad āpnoti gopradānaphalaṃ dvija ||38||
Paurnamaasyaam amaavaasyaam ashtamyaam atha vaa pathan dvaadashyaam vaa tad aapnoti gopradaanaphalam dvija
हे द्विज! पूर्णिमा, अमावस्या, अष्टमी अथवा द्वादशी को इसका पाठ करने वाला गोदान का फल प्राप्त करता है।
Twice-born one, one who recites it on the full-moon day, the new-moon day, the eighth or the twelfth day of the lunar fortnight gains the merit of giving a cow.
प्रह्लादं सकलापत्सु यथा रक्षितवान्हरिः ।
तथा रक्षति यस्तस्य शृणोति चरितं सदा ॥ ३९ ॥
prahlādaṃ sakalāpatsu yathā rakṣitavān hariḥ |
tathā rakṣati yas tasya śṛṇoti caritaṃ sadā ||39||
Prahlaadam sakalaapatsu yathaa rakshitavaan harih tathaa rakshati yas tasya shrinoti charitam sadaa
जैसे हरि ने सब आपत्तियों में प्रह्लाद की रक्षा की, वैसे ही वे उसकी भी रक्षा करते हैं जो सदा उसका चरित्र सुनता है।
As Hari protected Prahlāda in all his dangers, so does he protect whoever always listens to his story.