←Backवापस

हठयोगप्रदीपिका

Hatha Yoga Pradipika

Svātmārāma, 15th century — the foundational manual of haṭha yoga

Continue exploring · आगे पढ़ें

The Haṭhapradīpikā — commonly the Haṭhayogapradīpikā, 'the lamp on haṭha yoga' — is Svātmārāma's fifteenth-century manual, and the oldest systematic account of haṭha yoga that survives. Nearly everything later yoga says about posture, breath and the subtle body it says after this book: the Gheraṇḍa Saṃhitā, the Śiva Saṃhitā and the modern schools all stand downstream of it. Svātmārāma's claim, made in his second verse and repeated throughout, is that haṭha is not a rival of Patañjali's yoga but its staircase — undertaken solely for the sake of rājayoga, and worthless without it. The four upadeśas follow that ascent. The first teaches the yamas and niyamas and the āsanas, fifteen of them, described one by one with the rubrics preserved here. The second teaches the six cleansings — dhauti, basti, neti, trāṭaka, nauli, kapālabhāti — and the eight kumbhakas, from sūryabhedana to plāvinī. The third teaches the mudrās and bandhas: mahāmudrā, khecarī, the three locks, vajrolī, and the rousing of kuṇḍalinī. The fourth turns to samādhi and to nādānusandhāna, the pursuit of the inner sound through its four stages, ārambha, ghaṭa, paricaya and niṣpatti, ending in the state where the yogin hears nothing, sees nothing, and is, in the book's own image, like a man asleep and yet awake. 392 verses of the received four-upadeśa text are given here complete, with the traditional section rubrics in place.

हठप्रदीपिका — प्रचलित नाम हठयोगप्रदीपिका — स्वात्माराम की पन्द्रहवीं शताब्दी की रचना है और हठयोग का सबसे प्राचीन उपलब्ध व्यवस्थित ग्रन्थ। आसन, प्राणायाम और सूक्ष्म शरीर के विषय में परवर्ती योग जो कुछ कहता है, प्रायः इसी के अनन्तर कहता है — घेरण्डसंहिता, शिवसंहिता तथा आधुनिक योगपरम्पराएँ सभी इसी से निःसृत हैं। स्वात्माराम का कथन, जो द्वितीय श्लोक में ही स्पष्ट है, यह है कि हठ पतञ्जलि के योग का प्रतिद्वन्द्वी नहीं, अपितु उसकी सोपानपंक्ति है — केवल राजयोग के लिए ही इसका अभ्यास है, और उसके बिना यह निष्फल है। चार उपदेश इसी आरोहण का क्रम हैं। प्रथम में यम-नियम तथा पन्द्रह आसन; द्वितीय में षट्कर्म — धौति, बस्ति, नेति, त्राटक, नौलि, कपालभाति — और आठ कुम्भक; तृतीय में मुद्रा तथा बन्ध — महामुद्रा, खेचरी, त्रिबन्ध, वज्रोली और कुण्डलिनी-जागरण; चतुर्थ में समाधि तथा नादानुसन्धान, जिसकी चार अवस्थाएँ — आरम्भ, घट, परिचय, निष्पत्ति — उस स्थिति में पर्यवसित होती हैं जहाँ योगी न सुनता है न देखता है, और ग्रन्थ के ही शब्दों में सोते हुए भी जागता रहता है। यहाँ प्रचलित चतुरुपदेशात्मक पाठ के ३९२ श्लोक पारम्परिक प्रकरण-शीर्षकों सहित सम्पूर्ण दिए गए हैं।

Textual source · पाठ-स्रोत

This is the complete Haṭha Yoga Pradīpikā of Svātmārāma in four chapters (upadeśas). The Sanskrit follows Sanskrit Wikisource, हठयोगप्रदीपिका, a public-domain text. It has been checked verse by verse against the Nirṇayasāgara edition printed with Brahmānanda's Jyotsnā commentary (Bombay, 1882) and against the GRETIL electronic text of the work, both used for comparison only and not reproduced here. Where the online text had typing errors — for example दृधे for दृढे at 2.1, which Brahmānanda's commentary confirms — the correct reading has been restored. Genuine differences between editions have been kept as this text has them. The fifth chapter found in some modern printings, an appendix on disorders caused by faulty practice, is not part of the text in these editions and is not included. The English and Hindi introductions above are original writing by AdiVeda; they give context and summary, not a translation of the Sanskrit and not a traditional commentary.

Verse meanings · श्लोकार्थ

प्रत्येक श्लोक के नीचे दिया गया हिन्दी और अंग्रेज़ी अर्थ AdiVeda का अपना सम्पादकीय अनुवाद है, जो ऊपर दिए गए संस्कृत पाठ से सीधे इस संस्करण के लिए किया गया है। यह पाठ को समझने में सहायता के लिए है — यह किसी प्रकाशित अनुवाद का उद्धरण या कोई पारम्परिक भाष्य नहीं है। जहाँ विभिन्न परम्पराएँ किसी अंश को अलग ढंग से पढ़ती हैं, वहाँ संक्षेप में यह बताया गया है।

The Hindi and English meaning under each verse is AdiVeda's own editorial translation, made directly from the Sanskrit printed here for this edition. It is meant to help you follow the text — it is not quoted from any published translation and it is not a traditional commentary. Where traditions read a passage differently, the meaning says so briefly.

प्रथमोपदेशः · Prathama Upadeśa — Āsana — the seats

श्रीआदिनाथाय नमोऽस्तु तस्मै
येनोपदिष्टा हठयोगविद्या ।
विभ्राजते प्रोन्नतराजयोगम्
आरोढुं इच्छोरधिरोहिणीव ॥ १.१ ॥

śrīādināthāya namo'stu tasmai
yenopadiṣṭā haṭhayogavidyā |
vibhrājate pronnatarājayogam
āroḍhuṃ icchoradhirohiṇīva || 1.1 ||

Shriiaadinaathaaya namo'stu tasmai
Yenopadishtaa hathayogavidyaa |
Vibhraajate pronnataraajayogam
Aarodhum ichchhoradhirohiniiva || 1.1 ||

उन श्री आदिनाथ को नमस्कार है, जिन्होंने हठयोग की विद्या का उपदेश दिया — वह विद्या, जो ऊँचे राजयोग पर चढ़ना चाहने वाले के लिए सीढ़ी के समान शोभित होती है।

Homage to Śrī Ādinātha, who taught the science of haṭha yoga — a science that stands out like a staircase for anyone who wishes to climb to the lofty heights of rājayoga.

प्रणम्य श्रीगुरुं नाथं स्वात्मारामेण योगिना ।
केवलं राजयोगाय हठविद्योपदिश्यते ॥ १.२ ॥

praṇamya śrīguruṃ nāthaṃ svātmārāmeṇa yoginā |
kevalaṃ rājayogāya haṭhavidyopadiśyate || 1.2 ||

Pranamya shriigurum naatham svaatmaaraamena yoginaa |
Kevalam raajayogaaya hathavidyopadishyate || 1.2 ||

श्री गुरु नाथ को प्रणाम करके योगी स्वात्माराम केवल राजयोग की प्राप्ति के लिए हठविद्या का उपदेश करते हैं।

Having bowed to his teacher, the revered Nātha, the yogin Svātmārāma teaches the science of haṭha solely for the sake of rājayoga.

भ्रान्त्या बहुमतध्वान्ते राजयोगं अजानताम् ।
हठप्रदीपिकां धत्ते स्वात्मारामः कृपाकरः ॥ १.३ ॥

bhrāntyā bahumatadhvānte rājayogaṃ ajānatām |
haṭhapradīpikāṃ dhatte svātmārāmaḥ kṛpākaraḥ || 1.3 ||

Bhraantyaa bahumatadhvaante raajayogam ajaanataam |
Hathapradiipikaam dhatte svaatmaaraamah kripaakarah || 1.3 ||

अनेक मतों के अन्धकार में भटककर जो राजयोग को नहीं जान पाते, उन पर करुणा करके स्वात्माराम यह ‘हठप्रदीपिका’ (हठ का दीपक) प्रस्तुत करते हैं।

For those who, lost in the darkness of many conflicting views, do not know rājayoga, the compassionate Svātmārāma holds up this Haṭhapradīpikā, the lamp on haṭha.

हठविद्यां हि मत्स्येन्द्रगोरक्षाद्या विजानते ।
स्वात्मारामोऽथवा योगी जानीते तत्प्रसादतः ॥ १.४ ॥

haṭhavidyāṃ hi matsyendragorakṣādyā vijānate |
svātmārāmo'thavā yogī jānīte tatprasādataḥ || 1.4 ||

Hathavidyaam hi matsyendragorakshaadyaa vijaanate |
Svaatmaaraamo'thavaa yogii jaaniite tatprasaadatah || 1.4 ||

हठविद्या को मत्स्येन्द्र, गोरक्ष आदि भली-भाँति जानते हैं; अथवा उनकी कृपा से योगी स्वात्माराम भी इसे जानते हैं।

Matsyendra, Gorakṣa and others truly know the science of haṭha; the yogin Svātmārāma, too, knows it through their grace.

श्रीआदिनाथमत्स्येन्द्रशावरानन्दभैरवाः ।
चौरङ्गीमीनगोरक्षविरूपाक्षबिलेशयाः ॥ १.५ ॥

śrīādināthamatsyendraśāvarānandabhairavāḥ |
cauraṅgīmīnagorakṣavirūpākṣabileśayāḥ || 1.5 ||

Shriiaadinaathamatsyendrashaavaraanandabhairavaah |
Chaurangiimiinagorakshaviruupaakshabileshayaah || 1.5 ||

श्री आदिनाथ, मत्स्येन्द्र, शावर, आनन्दभैरव, चौरङ्गी, मीन, गोरक्ष, विरूपाक्ष, बिलेशय —

Śrī Ādinātha, Matsyendra, Śāvara, Ānandabhairava, Cauraṅgī, Mīna, Gorakṣa, Virūpākṣa, Bileśaya,

मन्थानो भैरवो योगी सिद्धिर्बुद्धश्च कन्थडिः ।
कोरंटकः सुरानन्दः सिद्धपादश्च चर्पटिः ॥ १.६ ॥

manthāno bhairavo yogī siddhirbuddhaśca kanthaḍiḥ |
koraṃṭakaḥ surānandaḥ siddhapādaśca carpaṭiḥ || 1.6 ||

Manthaano bhairavo yogii siddhirbuddhashcha kanthadih |
Koramtakah suraanandah siddhapaadashcha charpatih || 1.6 ||

मन्थान, योगी भैरव, सिद्धि, बुद्ध, कन्थडि, कोरंटक, सुरानन्द, सिद्धपाद और चर्पटि —

Manthāna, Bhairava the yogin, Siddhi, Buddha, Kanthaḍi, Koraṇṭaka, Surānanda, Siddhapāda and Carpaṭi,

कानेरी पूज्यपादश्च नित्यनाथो निरञ्जनः ।
कपाली बिन्दुनाथश्च काकचण्डीश्वराह्वयः ॥ १.७ ॥

kānerī pūjyapādaśca nityanātho nirañjanaḥ |
kapālī bindunāthaśca kākacaṇḍīśvarāhvayaḥ || 1.7 ||

Kaanerii puujyapaadashcha nityanaatho niranjanah |
Kapaalii bindunaathashcha kaakachandiishvaraahvayah || 1.7 ||

कानेरी, पूज्यपाद, नित्यनाथ, निरञ्जन, कपाली, बिन्दुनाथ और काकचण्डीश्वर नामक सिद्ध —

Kānerī, Pūjyapāda, Nityanātha, Nirañjana, Kapālī, Bindunātha, and the one called Kākacaṇḍīśvara,

अल्लामः प्रभुदेवश्च घोडा चोली च टिंटिणिः ।
भानुकी नारदेवश्च खण्डः कापालिकस्तथा ॥ १.८ ॥

allāmaḥ prabhudevaśca ghoḍā colī ca ṭiṃṭiṇiḥ |
bhānukī nāradevaśca khaṇḍaḥ kāpālikastathā || 1.8 ||

Allaamah prabhudevashcha ghodaa cholii cha timtinih |
Bhaanukii naaradevashcha khandah kaapaalikastathaa || 1.8 ||

अल्लाम, प्रभुदेव, घोडा चोली, टिंटिणि, भानुकी, नारदेव, खण्ड और कापालिक —

Allāma, Prabhudeva, Ghoḍā Colī, Ṭiṃṭiṇi, Bhānukī, Nāradeva, Khaṇḍa and Kāpālika —

इत्यादयो महासिद्धा हठयोगप्रभावतः ।
खण्डयित्वा कालदण्डं ब्रह्माण्डे विचरन्ति ते ॥ १.९ ॥

ityādayo mahāsiddhā haṭhayogaprabhāvataḥ |
khaṇḍayitvā kāladaṇḍaṃ brahmāṇḍe vicaranti te || 1.9 ||

Ityaadayo mahaasiddhaa hathayogaprabhaavatah |
Khandayitvaa kaaladandam brahmaande vicharanti te || 1.9 ||

ये तथा अन्य महासिद्ध हठयोग के प्रभाव से काल के दण्ड को तोड़कर ब्रह्माण्ड में विचरण करते हैं।

these and other great siddhas, by the power of haṭha yoga, have broken the rod of Time [death] and roam freely through the universe.

अशेषतापतप्तानां समाश्रयमठो हठः ।
अशेषयोगयुक्तानां आधारकमठो हठः ॥ १.१० ॥

aśeṣatāpataptānāṃ samāśrayamaṭho haṭhaḥ |
aśeṣayogayuktānāṃ ādhārakamaṭho haṭhaḥ || 1.10 ||

Asheshataapataptaanaam samaashrayamatho hathah |
Asheshayogayuktaanaam aadhaarakamatho hathah || 1.10 ||

सब प्रकार के तापों से तपे हुए लोगों के लिए हठ आश्रय देने वाला मठ है; और सब प्रकार के योग में लगे साधकों के लिए हठ आधार बनने वाला कच्छप है।

For all who are scorched by every kind of suffering, haṭha is a monastery to shelter in; for all who are engaged in any form of yoga, haṭha is the tortoise that bears them up.

हठविद्या परं गोप्या योगिना सिद्धिं इच्छता ।
भवेद्वीर्यवती गुप्ता निर्वीर्या तु प्रकाशिता ॥ १.११ ॥

haṭhavidyā paraṃ gopyā yoginā siddhiṃ icchatā |
bhavedvīryavatī guptā nirvīryā tu prakāśitā || 1.11 ||

Hathavidyaa param gopyaa yoginaa siddhim ichchhataa |
Bhavedviiryavatii guptaa nirviiryaa tu prakaashitaa || 1.11 ||

सिद्धि चाहने वाले योगी को हठविद्या अत्यन्त गुप्त रखनी चाहिए। गुप्त रहने पर यह शक्तिशाली रहती है और प्रकट कर देने पर निष्प्रभ हो जाती है।

A yogin who seeks attainment should keep the science of haṭha strictly secret: kept hidden it is potent, but made public it loses its power.

सुराज्ये धार्मिके देशे सुभिक्षे निरुपद्रवे ।
धनुः प्रमाणपर्यन्तं शिलाग्निजलवर्जिते ।
एकान्ते मठिकामध्ये स्थातव्यं हठयोगिना ॥ १.१२ ॥

surājye dhārmike deśe subhikṣe nirupadrave |
dhanuḥ pramāṇaparyantaṃ śilāgnijalavarjite |
ekānte maṭhikāmadhye sthātavyaṃ haṭhayoginā || 1.12 ||

Suraajye dhaarmike deshe subhikshe nirupadrave |
Dhanuh pramaanaparyantam shilaagnijalavarjite |
Ekaante mathikaamadhye sthaatavyam hathayoginaa || 1.12 ||

हठयोगी को ऐसे देश में रहना चाहिए जहाँ अच्छा राज्य हो, लोग धर्मपरायण हों, भिक्षा सुलभ हो और कोई उपद्रव न हो; वहाँ एकान्त में, एक छोटी कुटी के भीतर रहे, जिसके चारों ओर एक धनुष की दूरी तक पत्थर, आग और जल न हों।

The haṭha yogin should live in a well-governed, righteous land where alms are plentiful and there is no unrest; there, in solitude, he should stay inside a small hut, with no stones, fire or water within a bow's length of it.

अल्पद्वारं अरन्ध्रगर्तविवरं नात्युच्चनीचायतं
सम्यग्गोमयसान्द्रलिप्तं अमलं निःशेषजन्तूज्झितम् ।
बाह्ये मण्डपवेदिकूपरुचिरं प्राकारसंवेष्टितं
प्रोक्तं योगमठस्य लक्षणं इदं सिद्धैर्हठाभ्यासिभिः ॥ १.१३ ॥

alpadvāraṃ arandhragartavivaraṃ nātyuccanīcāyataṃ
samyaggomayasāndraliptaṃ amalaṃ niḥśeṣajantūjjhitam |
bāhye maṇḍapavedikūparuciraṃ prākārasaṃveṣṭitaṃ
proktaṃ yogamaṭhasya lakṣaṇaṃ idaṃ siddhairhaṭhābhyāsibhiḥ || 1.13 ||

Alpadvaaram arandhragartavivaram naatyuchchaniichaayatam
Samyaggomayasaandraliptam amalam nihsheshajantuujjhitam |
Baahye mandapavedikuuparuchiram praakaarasamveshtitam
Proktam yogamathasya lakshanam idam siddhairhathaabhyaasibhih || 1.13 ||

योग-मठ के लक्षण हठ का अभ्यास करने वाले सिद्धों ने ये बताए हैं: उसका द्वार छोटा हो; उसमें कोई छेद, गड्ढा या दरार न हो; वह न बहुत ऊँचा हो, न बहुत नीचा, न बहुत लम्बा; गोबर से भली-भाँति गाढ़ा लीपा हुआ, स्वच्छ और सब जीव-जन्तुओं से रहित हो; बाहर मण्डप, वेदी और कुएँ से सुन्दर हो तथा चारदीवारी से घिरा हो।

These are the marks of a yoga hut, as taught by the siddhas who practised haṭha: a small door; no holes, pits or cracks; neither too high, too low nor too long; thickly and properly plastered with cow dung, clean, and entirely free of insects and other creatures; outside, made pleasant by a pavilion, a raised platform and a well, and enclosed by a wall.

एवं विधे मठे स्थित्वा सर्वचिन्ताविवर्जितः ।
गुरूपदिष्टमार्गेण योगं एव समभ्यसेत् ॥ १.१४ ॥

evaṃ vidhe maṭhe sthitvā sarvacintāvivarjitaḥ |
gurūpadiṣṭamārgeṇa yogaṃ eva samabhyaset || 1.14 ||

Evam vidhe mathe sthitvaa sarvachintaavivarjitah |
Guruupadishtamaargena yogam eva samabhyaset || 1.14 ||

ऐसे मठ में रहकर, सब चिन्ताओं को छोड़कर, गुरु के बताए मार्ग से केवल योग का ही अभ्यास करना चाहिए।

Staying in such a hut, free of all worries, one should practise yoga alone, following the path the guru has taught.

अत्याहारः प्रयासश्च प्रजल्पो नियमाग्रहः ।
जनसङ्गश्च लौल्यं च षड्भिर्योगो विनश्यति ॥ १.१५ ॥

atyāhāraḥ prayāsaśca prajalpo niyamāgrahaḥ |
janasaṅgaśca laulyaṃ ca ṣaḍbhiryogo vinaśyati || 1.15 ||

Atyaahaarah prayaasashcha prajalpo niyamaagrahah |
Janasangashcha laulyam cha shadbhiryogo vinashyati || 1.15 ||

अधिक भोजन, अधिक श्रम, बहुत बोलना, नियमों का आग्रह, लोगों का संग और चंचलता (लोलुपता) — इन छह से योग नष्ट हो जाता है।

Overeating, overexertion, too much talk, rigid attachment to rules, mixing with people, and restlessness: by these six, yoga is ruined.

उत्साहात्साहसाद्धैर्यात्तत्त्वज्ञानाच्च निश्चयात् ।
जनसङ्गपरित्यागात्षड्भिर्योगः प्रसिद्ध्यति ॥ १.१६ ॥

utsāhātsāhasāddhairyāttattvajñānācca niścayāt |
janasaṅgaparityāgātṣaḍbhiryogaḥ prasiddhyati || 1.16 ||

Utsaahaatsaahasaaddhairyaattattvajnaanaachcha nishchayaat |
Janasangaparityaagaatshadbhiryogah prasiddhyati || 1.16 ||

उत्साह, साहस, धैर्य, तत्त्वज्ञान, दृढ़ निश्चय और लोगों के संग का त्याग — इन छह से योग सिद्ध होता है।

Enthusiasm, boldness, patience, knowledge of the truth, firm resolve, and giving up the company of people: by these six, yoga succeeds.

↑ All sections

अथ यमनियमाः · atha yamaniyamāḥ

अहिंसा सत्यं अस्तेयं ब्रह्मचर्यं क्षमा धृतिः ।
दयार्जवं मिताहारः शौचं चैव यमा दश ॥ १.१७ ॥

ahiṃsā satyaṃ asteyaṃ brahmacaryaṃ kṣamā dhṛtiḥ |
dayārjavaṃ mitāhāraḥ śaucaṃ caiva yamā daśa || 1.17 ||

Ahimsaa satyam asteyam brahmacharyam kshamaa dhritih |
Dayaarjavam mitaahaarah shaucham chaiva yamaa dasha || 1.17 ||

अहिंसा, सत्य, अस्तेय (चोरी न करना), ब्रह्मचर्य, क्षमा, धृति (धैर्य), दया, सरलता, मिताहार और शौच (पवित्रता) — ये दस यम हैं।

Non-violence, truthfulness, not stealing, celibacy, forbearance, steadfastness, compassion, straightforwardness, moderate eating and purity: these are the ten yamas [restraints].

तपः सन्तोष आस्तिक्यं दानं ईश्वरपूजनम् ।
सिद्धान्तवाक्यश्रवणं ह्रीमती च तपो हुतम् ।
नियमा दश सम्प्रोक्ता योगशास्त्रविशारदैः ॥ १.१८ ॥

tapaḥ santoṣa āstikyaṃ dānaṃ īśvarapūjanam |
siddhāntavākyaśravaṇaṃ hrīmatī ca tapo hutam |
niyamā daśa samproktā yogaśāstraviśāradaiḥ || 1.18 ||

Tapah santosha aastikyam daanam iishvarapuujanam |
Siddhaantavaakyashravanam hriimatii cha tapo hutam |
Niyamaa dasha samproktaa yogashaastravishaaradaih || 1.18 ||

तप, सन्तोष, आस्तिकता, दान, ईश्वर की पूजा, सिद्धान्त-वाक्यों का श्रवण, लज्जा, मति (विवेकपूर्ण बुद्धि), तप और हवन — योगशास्त्र के ज्ञाताओं ने ये दस नियम बताए हैं।

Austerity, contentment, faith, charity, worship of the Lord, listening to the teachings of the scriptures, modesty, discernment, austerity and offering into the fire: these are the ten niyamas [observances] declared by those learned in the yoga texts.

↑ All sections

अथ आसनम् · atha āsanam

हठस्य प्रथमाङ्गत्वादासनं पूर्वं उच्यते ।
कुर्यात्तदासनं स्थैर्यं आरोग्यं चाङ्गलाघवम् ॥ १.१९ ॥

haṭhasya prathamāṅgatvādāsanaṃ pūrvaṃ ucyate |
kuryāttadāsanaṃ sthairyaṃ ārogyaṃ cāṅgalāghavam || 1.19 ||

Hathasya prathamaangatvaadaasanam puurvam uchyate |
Kuryaattadaasanam sthairyam aarogyam chaangalaaghavam || 1.19 ||

आसन हठ का पहला अंग है, इसलिए उसका वर्णन पहले किया जाता है। आसन का अभ्यास करना चाहिए; यह स्थिरता, आरोग्य और अंगों में हल्कापन देता है।

Since posture is the first limb of haṭha, āsana is described first. One should practise āsana; it brings steadiness, health and lightness of the body.

वशिष्ठाद्यैश्च मुनिभिर्मत्स्येन्द्राद्यैश्च योगिभिः ।
अङ्गीकृतान्यासनानि कथ्यन्ते कानिचिन्मया ॥ १.२० ॥

vaśiṣṭhādyaiśca munibhirmatsyendrādyaiśca yogibhiḥ |
aṅgīkṛtānyāsanāni kathyante kānicinmayā || 1.20 ||

Vashishthaadyaishcha munibhirmatsyendraadyaishcha yogibhih |
Angiikritaanyaasanaani kathyante kaanichinmayaa || 1.20 ||

वसिष्ठ आदि मुनियों और मत्स्येन्द्र आदि योगियों ने जिन आसनों को अपनाया है, उनमें से कुछ का वर्णन मैं करता हूँ।

I shall describe some of the postures adopted by sages such as Vasiṣṭha and by yogins such as Matsyendra.

जानूर्वोरन्तरे सम्यक्कृत्वा पादतले उभे ।
ऋजुकायः समासीनः स्वस्तिकं तत्प्रचक्षते ॥ १.२१ ॥

jānūrvorantare samyakkṛtvā pādatale ubhe |
ṛjukāyaḥ samāsīnaḥ svastikaṃ tatpracakṣate || 1.21 ||

Jaanuurvorantare samyakkritvaa paadatale ubhe |
Rijukaayah samaasiinah svastikam tatprachakshate || 1.21 ||

दोनों पैरों के तलवों को घुटनों और जाँघों के बीच भली-भाँति रखकर, शरीर को सीधा करके बैठने को स्वस्तिकासन कहते हैं।

Placing both soles well between the knees and thighs and sitting with the body straight: this is called svastika.

सव्ये दक्षिणगुल्फं तु पृष्ठपार्श्वे नियोजयेत् ।
दक्षिणेऽपि तथा सव्यं गोमुखं गोमुखाकृतिः ॥ १.२२ ॥

savye dakṣiṇagulphaṃ tu pṛṣṭhapārśve niyojayet |
dakṣiṇe'pi tathā savyaṃ gomukhaṃ gomukhākṛtiḥ || 1.22 ||

Savye dakshinagulpham tu prishthapaarshve niyojayet |
Dakshine'pi tathaa savyam gomukham gomukhaakritih || 1.22 ||

दाहिनी एड़ी (टखने) को बाएँ ओर पीठ (नितम्ब) के पास लगाए और बाईं एड़ी को उसी प्रकार दाईं ओर; गाय के मुख जैसी आकृति वाला यह गोमुखासन है।

One should set the right ankle beside the buttock on the left side, and likewise the left ankle on the right side. This is gomukha, shaped like a cow's face.

एकं पादं तथैकस्मिन्विन्यसेदुरुणि स्थिरम् ।
इतरस्मिंस्तथा चोरुं वीरासनं इतीरितम् ॥ १.२३ ॥

ekaṃ pādaṃ tathaikasminvinyaseduruṇi sthiram |
itarasmiṃstathā coruṃ vīrāsanaṃ itīritam || 1.23 ||

Ekam paadam tathaikasminvinyaseduruni sthiram |
Itarasmimstathaa chorum viiraasanam itiiritam || 1.23 ||

एक पैर को एक जाँघ पर स्थिरता से रखे और दूसरी जाँघ को उसी प्रकार दूसरे पैर पर रखे — इसे वीरासन कहा गया है।

One foot should be placed firmly on one thigh, and the other thigh likewise on the other foot: this is called vīrāsana.

गुदं निरुध्य गुल्फाभ्यां व्युत्क्रमेण समाहितः ।
कूर्मासनं भवेदेतदिति योगविदो विदुः ॥ १.२४ ॥

gudaṃ nirudhya gulphābhyāṃ vyutkrameṇa samāhitaḥ |
kūrmāsanaṃ bhavedetaditi yogavido viduḥ || 1.24 ||

Gudam nirudhya gulphaabhyaam vyutkramena samaahitah |
Kuurmaasanam bhavedetaditi yogavido viduh || 1.24 ||

दोनों टखनों को उलटे क्रम से रखकर उनसे गुदा को दबाकर एकाग्र होकर बैठे — योग के ज्ञाता इसे कूर्मासन जानते हैं।

Closing the anus by pressing it with the two ankles, crossed in reverse order, and sitting collected: those who know yoga call this kūrmāsana.

पद्मासनं तु संस्थाप्य जानूर्वोरन्तरे करौ ।
निवेश्य भूमौ संस्थाप्य व्योमस्थं कुक्कुटासनम् ॥ १.२५ ॥

padmāsanaṃ tu saṃsthāpya jānūrvorantare karau |
niveśya bhūmau saṃsthāpya vyomasthaṃ kukkuṭāsanam || 1.25 ||

Padmaasanam tu samsthaapya jaanuurvorantare karau |
Niveshya bhuumau samsthaapya vyomastham kukkutaasanam || 1.25 ||

पद्मासन लगाकर दोनों हाथों को घुटनों और जाँघों के बीच से निकालकर भूमि पर टिकाए और शरीर को ऊपर आकाश में उठाए रखे — यह कुक्कुटासन है।

Assuming padmāsana, one inserts the hands between the knees and thighs, plants them on the ground and remains raised in the air: this is kukkuṭāsana [the cock].

कुक्कुटासनबन्धस्थो दोर्भ्यां सम्बद्य कन्धराम् ।
भवेत्कूर्मवदुत्तान एतदुत्तानकूर्मकम् ॥ १.२६ ॥

kukkuṭāsanabandhastho dorbhyāṃ sambadya kandharām |
bhavetkūrmavaduttāna etaduttānakūrmakam || 1.26 ||

Kukkutaasanabandhastho dorbhyaam sambadya kandharaam |
Bhavetkuurmavaduttaana etaduttaanakuurmakam || 1.26 ||

कुक्कुटासन की स्थिति में रहते हुए दोनों भुजाओं से गर्दन को बाँधकर कछुए की तरह पीठ के बल उलटा लेट जाए — यह उत्तानकूर्मक आसन है।

Keeping the lock of kukkuṭāsana, one clasps the neck with both arms and lies on the back like an overturned tortoise: this is uttānakūrmaka.

पादाङ्गुष्ठौ तु पाणिभ्यां गृहीत्वा श्रवणावधि ।
धनुराकर्षणं कुर्याद्धनुरासनं उच्यते ॥ १.२७ ॥

pādāṅguṣṭhau tu pāṇibhyāṃ gṛhītvā śravaṇāvadhi |
dhanurākarṣaṇaṃ kuryāddhanurāsanaṃ ucyate || 1.27 ||

Paadaangushthau tu paanibhyaam grihiitvaa shravanaavadhi |
Dhanuraakarshanam kuryaaddhanuraasanam uchyate || 1.27 ||

दोनों हाथों से पैरों के अँगूठे पकड़कर उन्हें कानों तक इस तरह खींचे जैसे धनुष की डोरी खींची जाती है — इसे धनुरासन कहते हैं।

Grasping the big toes with the hands, one should draw them up to the ears as if drawing a bow: this is called dhanurāsana.

वामोरुमूलार्पितदक्षपादं
जानोर्बहिर्वेष्टितवामपादम् ।
प्रगृह्य तिष्ठेत्परिवर्तिताङ्गः
श्रीमत्स्यनाथोदितं आसनं स्यात् ॥ १.२८ ॥

vāmorumūlārpitadakṣapādaṃ
jānorbahirveṣṭitavāmapādam |
pragṛhya tiṣṭhetparivartitāṅgaḥ
śrīmatsyanāthoditaṃ āsanaṃ syāt || 1.28 ||

Vaamorumuulaarpitadakshapaadam
Jaanorbahirveshtitavaamapaadam |
Pragrihya tishthetparivartitaangah
Shriimatsyanaathoditam aasanam syaat || 1.28 ||

दाहिने पैर को बाईं जाँघ की जड़ पर रखकर, बाएँ पैर को घुटने के बाहर से लपेटकर, पैरों को पकड़कर शरीर को मोड़े हुए स्थित रहे — यह श्री मत्स्यनाथ द्वारा बताया गया आसन है।

With the right foot placed at the root of the left thigh and the left foot wrapped around the outside of the knee, one should hold [the feet] and stay with the body twisted: this is the posture taught by Śrī Matsyanātha.

मत्स्येन्द्रपीठं जठरप्रदीप्तिं
प्रचण्डरुग्मण्डलखण्डनास्त्रम् ।
अभ्यासतः कुण्डलिनीप्रबोधं
चन्द्रस्थिरत्वं च ददाति पुंसाम् ॥ १.२९ ॥

matsyendrapīṭhaṃ jaṭharapradīptiṃ
pracaṇḍarugmaṇḍalakhaṇḍanāstram |
abhyāsataḥ kuṇḍalinīprabodhaṃ
candrasthiratvaṃ ca dadāti puṃsām || 1.29 ||

Matsyendrapiitham jatharapradiiptim
Prachandarugmandalakhandanaastram |
Abhyaasatah kundaliniiprabodham
Chandrasthiratvam cha dadaati pumsaam || 1.29 ||

मत्स्येन्द्रासन जठराग्नि को प्रदीप्त करता है, भयंकर रोगों के समूह को काटने वाला अस्त्र है, और अभ्यास से मनुष्यों में कुण्डलिनी को जगाता तथा चन्द्र (सिर में स्थित अमृत के स्रोत) को स्थिर करता है।

Matsyendra's seat kindles the digestive fire and is a weapon that cuts down hosts of fierce diseases; with practice it awakens kuṇḍalinī in men and steadies the moon [the source of nectar in the head].

प्रसार्य पादौ भुवि दण्डरूपौ
दोर्भ्यां पदाग्रद्वितयं गृहीत्वा ।
जानूपरिन्यस्तललाटदेशो
वसेदिदं पश्चिमतानं आहुः ॥ १.३० ॥

prasārya pādau bhuvi daṇḍarūpau
dorbhyāṃ padāgradvitayaṃ gṛhītvā |
jānūparinyastalalāṭadeśo
vasedidaṃ paścimatānaṃ āhuḥ || 1.30 ||

Prasaarya paadau bhuvi dandaruupau
Dorbhyaam padaagradvitayam grihiitvaa |
Jaanuuparinyastalalaatadesho
Vasedidam pashchimataanam aahuh || 1.30 ||

दोनों पैरों को डण्डे की तरह भूमि पर फैलाकर, दोनों हाथों से दोनों पैरों के अग्रभाग पकड़कर, माथा घुटनों पर रखकर स्थित रहे — इसे पश्चिमतान कहते हैं।

Stretching both legs out on the ground like a staff, taking hold of the fronts of both feet with the hands, and resting the forehead on the knees, one should remain there: this is called paścimatāna.

इति पश्चिमतानं आसनाग्र्यं
पवनं पश्चिमवाहिनं करोति ।
उदयं जठरानलस्य कुर्याद्
उदरे कार्श्यं अरोगतां च पुंसाम् ॥ १.३१ ॥

iti paścimatānaṃ āsanāgryaṃ
pavanaṃ paścimavāhinaṃ karoti |
udayaṃ jaṭharānalasya kuryād
udare kārśyaṃ arogatāṃ ca puṃsām || 1.31 ||

Iti pashchimataanam aasanaagryam
Pavanam pashchimavaahinam karoti |
Udayam jatharaanalasya kuryaad
Udare kaarshyam arogataam cha pumsaam || 1.31 ||

यह श्रेष्ठ आसन पश्चिमतान प्राण को पश्चिम मार्ग (पीछे के मार्ग) से प्रवाहित करता है, जठराग्नि को जगाता है और मनुष्यों के उदर को पतला तथा शरीर को नीरोग करता है।

Thus paścimatāna, foremost of postures, makes the breath flow along the rear path, raises the digestive fire, and gives men a slender belly and freedom from disease.

धरां अवष्टभ्य करद्वयेन
तत्कूर्परस्थापितनाभिपार्श्वः ।
उच्चासनो दण्डवदुत्थितः खे
मायूरं एतत्प्रवदन्ति पीठम् ॥ १.३२ ॥

dharāṃ avaṣṭabhya karadvayena
tatkūrparasthāpitanābhipārśvaḥ |
uccāsano daṇḍavadutthitaḥ khe
māyūraṃ etatpravadanti pīṭham || 1.32 ||

Dharaam avashtabhya karadvayena
Tatkuurparasthaapitanaabhipaarshvah |
Uchchaasano dandavadutthitah khe
Maayuuram etatpravadanti piitham || 1.32 ||

दोनों हाथों से धरती को दबाकर, उनकी कोहनियों पर नाभि के दोनों पार्श्व टिकाकर, डण्डे की तरह शरीर को ऊँचा आकाश में उठाए रखे — इसे मयूरासन कहते हैं।

Pressing the ground with both hands and resting the sides of the navel on the elbows, one rises high and straight like a staff in the air: this seat is called mayūra [the peacock].

हरति सकलरोगानाशु गुल्मोदरादीन्
अभिभवति च दोषानासनं श्रीमयूरम् ।
बहु कदशनभुक्तं भस्म कुर्यादशेषं
जनयति जठराग्निं जारयेत्कालकूटम् ॥ १.३३ ॥

harati sakalarogānāśu gulmodarādīn
abhibhavati ca doṣānāsanaṃ śrīmayūram |
bahu kadaśanabhuktaṃ bhasma kuryādaśeṣaṃ
janayati jaṭharāgniṃ jārayetkālakūṭam || 1.33 ||

Harati sakalarogaanaashu gulmodaraadiin
Abhibhavati cha doshaanaasanam shriimayuuram |
Bahu kadashanabhuktam bhasma kuryaadashesham
Janayati jatharaagnim jaarayetkaalakuutam || 1.33 ||

श्री मयूरासन गुल्म, उदर-रोग आदि सब रोगों को शीघ्र हर लेता है और दोषों को दबा देता है; बहुत सारे बुरे भोजन को भी पूरी तरह भस्म कर देता है, जठराग्नि को उत्पन्न करता है और कालकूट विष तक को पचा देता है।

The glorious peacock posture quickly removes all diseases such as abdominal swellings and disorders of the belly, and overcomes the imbalances of the body; it burns to ash any quantity of bad food eaten, produces digestive fire, and would digest even the deadly kālakūṭa poison.

उत्तानं शववद्भूमौ शयनं तच्छवासनम् ।
शवासनं श्रान्तिहरं चित्तविश्रान्तिकारकम् ॥ १.३४ ॥

uttānaṃ śavavadbhūmau śayanaṃ tacchavāsanam |
śavāsanaṃ śrāntiharaṃ cittaviśrāntikārakam || 1.34 ||

Uttaanam shavavadbhuumau shayanam tachchhavaasanam |
Shavaasanam shraantiharam chittavishraantikaarakam || 1.34 ||

शव की तरह भूमि पर पीठ के बल लेटना शवासन है। शवासन थकान हरता है और चित्त को विश्राम देता है।

Lying flat on the back on the ground like a corpse is śavāsana. Śavāsana removes fatigue and brings the mind to rest.

चतुरशीत्यासनानि शिवेन कथितानि च ।
तेभ्यश्चतुष्कं आदाय सारभूतं ब्रवीम्यहम् ॥ १.३५ ॥

caturaśītyāsanāni śivena kathitāni ca |
tebhyaścatuṣkaṃ ādāya sārabhūtaṃ bravīmyaham || 1.35 ||

Chaturashiityaasanaani shivena kathitaani cha |
Tebhyashchatushkam aadaaya saarabhuutam braviimyaham || 1.35 ||

शिव ने चौरासी आसन बताए हैं। उनमें से सारभूत चार को लेकर मैं उनका वर्णन करता हूँ।

Śiva taught eighty-four postures. From among them I take four, the essential ones, and describe them.

सिद्धं पद्मं तथा सिंहं भद्रं वेति चतुष्टयम् ।
श्रेष्ठं तत्रापि च सुखे तिष्ठेत्सिद्धासने सदा ॥ १.३६ ॥

siddhaṃ padmaṃ tathā siṃhaṃ bhadraṃ veti catuṣṭayam |
śreṣṭhaṃ tatrāpi ca sukhe tiṣṭhetsiddhāsane sadā || 1.36 ||

Siddham padmam tathaa simham bhadram veti chatushtayam |
Shreshtham tatraapi cha sukhe tishthetsiddhaasane sadaa || 1.36 ||

सिद्ध, पद्म, सिंह और भद्र — ये चार श्रेष्ठ हैं। उनमें भी सुखपूर्वक सदा सिद्धासन में ही बैठना चाहिए।

Siddha, padma, siṃha and bhadra are the four best. Even among these, one should always sit at ease in siddhāsana.

↑ All sections

अथ सिद्धासनम् · atha siddhāsanam

योनिस्थानकं अङ्घ्रिमूलघटितं कृत्वा दृढं विन्यसेत्
मेण्ढ्रे पादं अथैकं एव हृदये कृत्वा हनुं सुस्थिरम् ।
स्थाणुः संयमितेन्द्रियोऽचलदृशा पश्येद्भ्रुवोरन्तरं
ह्येतन्मोक्षकपाटभेदजनकं सिद्धासनं प्रोच्यते ॥ १.३७ ॥

yonisthānakaṃ aṅghrimūlaghaṭitaṃ kṛtvā dṛḍhaṃ vinyaset
meṇḍhre pādaṃ athaikaṃ eva hṛdaye kṛtvā hanuṃ susthiram |
sthāṇuḥ saṃyamitendriyo'caladṛśā paśyedbhruvorantaraṃ
hyetanmokṣakapāṭabhedajanakaṃ siddhāsanaṃ procyate || 1.37 ||

Yonisthaanakam anghrimuulaghatitam kritvaa dridham vinyaset
Mendhre paadam athaikam eva hridaye kritvaa hanum susthiram |
Sthaanuh samyamitendriyo'chaladrishaa pashyedbhruvorantaram
Hyetanmokshakapaatabhedajanakam siddhaasanam prochyate || 1.37 ||

एड़ी को योनिस्थान (गुदा और जननेन्द्रिय के बीच के स्थान) से सटाकर दृढ़ता से रखे, दूसरे पैर को जननेन्द्रिय के ऊपर रखे, ठुड्डी को छाती पर स्थिर करे; ठूँठ की तरह अचल, इन्द्रियों को संयमित करके, स्थिर दृष्टि से भौंहों के बीच देखे — मोक्ष के द्वार को खोलने वाला यह आसन सिद्धासन कहलाता है।

Pressing the heel firmly against the perineum and placing the other foot above the penis, one sets the chin steadily on the chest; motionless as a post, senses restrained, one gazes with unmoving eyes at the space between the eyebrows. This is called siddhāsana, which breaks open the door to liberation.

मेण्ढ्रादुपरि विन्यस्य सव्यं गुल्फं तथोपरि ।
गुल्फान्तरं च निक्षिप्य सिद्धासनं इदं भवेत् ॥ १.३८ ॥

meṇḍhrādupari vinyasya savyaṃ gulphaṃ tathopari |
gulphāntaraṃ ca nikṣipya siddhāsanaṃ idaṃ bhavet || 1.38 ||

Mendhraadupari vinyasya savyam gulpham tathopari |
Gulphaantaram cha nikshipya siddhaasanam idam bhavet || 1.38 ||

बाएँ टखने को जननेन्द्रिय के ऊपर रखकर, उसके ऊपर दूसरा टखना रखे — यह भी सिद्धासन है।

Placing the left ankle above the penis, and the other ankle above that: this too is siddhāsana.

एतत्सिद्धासनं प्राहुरन्ये वज्रासनं विदुः ।
मुक्तासनं वदन्त्येके प्राहुर्गुप्तासनं परे ॥ १.३९ ॥

etatsiddhāsanaṃ prāhuranye vajrāsanaṃ viduḥ |
muktāsanaṃ vadantyeke prāhurguptāsanaṃ pare || 1.39 ||

Etatsiddhaasanam praahuranye vajraasanam viduh |
Muktaasanam vadantyeke praahurguptaasanam pare || 1.39 ||

इसे कुछ लोग सिद्धासन कहते हैं, अन्य इसे वज्रासन जानते हैं; कुछ इसे मुक्तासन कहते हैं और दूसरे गुप्तासन।

Some call this siddhāsana, others know it as vajrāsana; some name it muktāsana, and still others guptāsana.

यमेष्विव मिताहारं अहिंसा नियमेष्विव ।
मुख्यं सर्वासनेष्वेकं सिद्धाः सिद्धासनं विदुः ॥ १.४० ॥

yameṣviva mitāhāraṃ ahiṃsā niyameṣviva |
mukhyaṃ sarvāsaneṣvekaṃ siddhāḥ siddhāsanaṃ viduḥ || 1.40 ||

Yameshviva mitaahaaram ahimsaa niyameshviva |
Mukhyam sarvaasaneshvekam siddhaah siddhaasanam viduh || 1.40 ||

जैसे यमों में मिताहार और नियमों में अहिंसा मुख्य है, वैसे ही सिद्ध लोग सब आसनों में एक सिद्धासन को ही मुख्य मानते हैं।

Just as moderate eating is chief among the yamas and non-violence among the niyamas, so the siddhas hold siddhāsana to be the chief of all postures.

चतुरशीतिपीठेषु सिद्धं एव सदाभ्यसेत् ।
द्वासप्ततिसहस्राणां नाडीनां मलशोधनम् ॥ १.४१ ॥

caturaśītipīṭheṣu siddhaṃ eva sadābhyaset |
dvāsaptatisahasrāṇāṃ nāḍīnāṃ malaśodhanam || 1.41 ||

Chaturashiitipiitheshu siddham eva sadaabhyaset |
Dvaasaptatisahasraanaam naadiinaam malashodhanam || 1.41 ||

चौरासी आसनों में से सदा सिद्धासन का ही अभ्यास करना चाहिए; यह बहत्तर हज़ार नाडियों के मल (अशुद्धि) को शुद्ध करता है।

Of the eighty-four seats, one should always practise siddhāsana; it cleanses the impurities of the seventy-two thousand nāḍīs [channels].

आत्मध्यायी मिताहारी यावद्द्वादशवत्सरम् ।
सदा सिद्धासनाभ्यासाद्योगी निष्पत्तिं आप्नुयात् ॥ १.४२ ॥

ātmadhyāyī mitāhārī yāvaddvādaśavatsaram |
sadā siddhāsanābhyāsādyogī niṣpattiṃ āpnuyāt || 1.42 ||

Aatmadhyaayii mitaahaarii yaavaddvaadashavatsaram |
Sadaa siddhaasanaabhyaasaadyogii nishpattim aapnuyaat || 1.42 ||

आत्मा का ध्यान करता हुआ और मिताहार करता हुआ योगी बारह वर्ष तक निरन्तर सिद्धासन का अभ्यास करके निष्पत्ति (पूर्णता) प्राप्त करता है।

Meditating on the self and eating moderately, the yogin who practises siddhāsana constantly for twelve years attains niṣpatti, completion.

किं अन्यैर्बहुभिः पीठैः सिद्धे सिद्धासने सति ।
प्राणानिले सावधाने बद्धे केवलकुम्भके ।
उत्पद्यते निरायासात्स्वयं एवोन्मनी कला ॥ १.४३ ॥

kiṃ anyairbahubhiḥ pīṭhaiḥ siddhe siddhāsane sati |
prāṇānile sāvadhāne baddhe kevalakumbhake |
utpadyate nirāyāsātsvayaṃ evonmanī kalā || 1.43 ||

Kim anyairbahubhih piithaih siddhe siddhaasane sati |
Praanaanile saavadhaane baddhe kevalakumbhake |
Utpadyate niraayaasaatsvayam evonmanii kalaa || 1.43 ||

जब सिद्धासन सिद्ध हो जाए, तब अन्य बहुत से आसनों का क्या प्रयोजन? सावधानी से केवल कुम्भक में प्राणवायु को रोकने पर उन्मनी अवस्था बिना प्रयास के अपने-आप उत्पन्न हो जाती है।

When siddhāsana is mastered, what need is there of many other seats? When the prāṇa-breath is attentively held in kevala kumbhaka, the unmanī state [beyond mind] arises by itself, without effort.

तथैकस्मिन्नेव दृढे सिद्धे सिद्धासने सति ।
बन्धत्रयं अनायासात्स्वयं एवोपजायते ॥ १.४४ ॥

tathaikasminneva dṛḍhe siddhe siddhāsane sati |
bandhatrayaṃ anāyāsātsvayaṃ evopajāyate || 1.44 ||

Tathaikasminneva dridhe siddhe siddhaasane sati |
Bandhatrayam anaayaasaatsvayam evopajaayate || 1.44 ||

इसी प्रकार केवल एक सिद्धासन के दृढ़ और सिद्ध हो जाने पर तीनों बन्ध बिना प्रयास के अपने-आप लग जाते हैं।

In the same way, once siddhāsana alone is firm and mastered, the three bandhas [locks] arise of their own accord, without effort.

नासनं सिद्धसदृशं न कुम्भः केवलोपमः ।
न खेचरीसमा मुद्रा न नादसदृशो लयः ॥ १.४५ ॥

nāsanaṃ siddhasadṛśaṃ na kumbhaḥ kevalopamaḥ |
na khecarīsamā mudrā na nādasadṛśo layaḥ || 1.45 ||

Naasanam siddhasadrisham na kumbhah kevalopamah |
Na khechariisamaa mudraa na naadasadrisho layah || 1.45 ||

सिद्धासन के समान कोई आसन नहीं, केवल कुम्भक के समान कोई कुम्भक नहीं, खेचरी के समान कोई मुद्रा नहीं और नाद के समान कोई लय नहीं।

There is no posture like siddhāsana, no breath-retention equal to kevala kumbhaka, no mudrā like khecarī, and no absorption like that in nāda, the inner sound.

↑ All sections

अथ पद्मासनम् · atha padmāsanam

वामोरूपरि दक्षिणं च चरणं संस्थाप्य वामं तथा
दक्षोरूपरि पश्चिमेन विधिना धृत्वा कराभ्यां दृढम् ।
अङ्गुष्ठौ हृदये निधाय चिबुकं नासाग्रं आलोकयेत्
एतद्व्याधिविनाशकारि यमिनां पद्मासनं प्रोच्यते ॥ १.४६ ॥

vāmorūpari dakṣiṇaṃ ca caraṇaṃ saṃsthāpya vāmaṃ tathā
dakṣorūpari paścimena vidhinā dhṛtvā karābhyāṃ dṛḍham |
aṅguṣṭhau hṛdaye nidhāya cibukaṃ nāsāgraṃ ālokayet
etadvyādhivināśakāri yamināṃ padmāsanaṃ procyate || 1.46 ||

Vaamoruupari dakshinam cha charanam samsthaapya vaamam tathaa
Dakshoruupari pashchimena vidhinaa dhritvaa karaabhyaam dridham |
Angushthau hridaye nidhaaya chibukam naasaagram aalokayet
Etadvyaadhivinaashakaari yaminaam padmaasanam prochyate || 1.46 ||

दाहिने पैर को बाईं जाँघ पर और बाएँ पैर को दाहिनी जाँघ पर रखकर, पीछे की ओर से दोनों हाथों से दोनों पैरों के अँगूठों को दृढ़ता से पकड़े, ठुड्डी को छाती पर टिकाकर नाक के अग्रभाग को देखे — संयमी साधकों का यह रोगनाशक आसन पद्मासन कहलाता है।

Placing the right foot on the left thigh and the left foot on the right thigh, one firmly grasps the big toes with the hands crossed behind the back, sets the chin on the chest and gazes at the tip of the nose. This is called padmāsana, which destroys the illnesses of those who practise restraint.

उत्तानौ चरणौ कृत्वा ऊरुसंस्थौ प्रयत्नतः ।
ऊरुमध्ये तथोत्तानौ पाणी कृत्वा ततो दृशौ ॥ १.४७ ॥

uttānau caraṇau kṛtvā ūrusaṃsthau prayatnataḥ |
ūrumadhye tathottānau pāṇī kṛtvā tato dṛśau || 1.47 ||

Uttaanau charanau kritvaa uurusamsthau prayatnatah |
Uurumadhye tathottaanau paanii kritvaa tato drishau || 1.47 ||

दोनों पैरों को प्रयत्नपूर्वक उलटा (तलवे ऊपर करके) जाँघों पर रखकर, उसी प्रकार दोनों हथेलियों को ऊपर की ओर करके जाँघों के बीच रखे; फिर दोनों नेत्रों को —

Carefully placing the feet upturned on the thighs, and likewise laying the hands upturned between the thighs, one then [sets] the eyes

नासाग्रे विन्यसेद्राजदन्तमूले तु जिह्वया ।
उत्तम्भ्य चिबुकं वक्षस्युत्थाप्य पवनं शनैः ॥ १.४८ ॥

nāsāgre vinyasedrājadantamūle tu jihvayā |
uttambhya cibukaṃ vakṣasyutthāpya pavanaṃ śanaiḥ || 1.48 ||

Naasaagre vinyasedraajadantamuule tu jihvayaa |
Uttambhya chibukam vakshasyutthaapya pavanam shanaih || 1.48 ||

नाक के अग्रभाग पर टिकाए; जीभ को ऊपर के सामने के दाँतों (राजदन्त) की जड़ पर लगाए, ठुड्डी को छाती पर दृढ़ करके धीरे-धीरे प्राणवायु को ऊपर उठाए।

on the tip of the nose; with the tongue at the root of the front teeth, the chin held firm against the chest, one should slowly draw the breath upward.

इदं पद्मासनं प्रोक्तं सर्वव्याधिविनाशनम् ।
दुर्लभं येन केनापि धीमता लभ्यते भुवि ॥ १.४९ ॥

idaṃ padmāsanaṃ proktaṃ sarvavyādhivināśanam |
durlabhaṃ yena kenāpi dhīmatā labhyate bhuvi || 1.49 ||

Idam padmaasanam proktam sarvavyaadhivinaashanam |
Durlabham yena kenaapi dhiimataa labhyate bhuvi || 1.49 ||

यह सब रोगों का नाश करने वाला पद्मासन कहा गया है। यह हर किसी के लिए दुर्लभ है; संसार में कोई बुद्धिमान ही इसे प्राप्त करता है।

This is declared to be padmāsana, destroyer of all diseases. It is hard for just anyone to attain; in this world only a wise person achieves it.

कृत्वा सम्पुटितौ करौ दृढतरं बद्ध्वा तु पद्मासनं
गाढं वक्षसि सन्निधाय चिबुकं ध्यायंश्च तच्चेतसि ।
वारं वारं अपानं ऊर्ध्वं अनिलं प्रोत्सारयन्पूरितं
न्यञ्चन्प्राणं उपैति बोधं अतुलं शक्तिप्रभावान्नरः ॥ १.५० ॥

kṛtvā sampuṭitau karau dṛḍhataraṃ baddhvā tu padmāsanaṃ
gāḍhaṃ vakṣasi sannidhāya cibukaṃ dhyāyaṃśca taccetasi |
vāraṃ vāraṃ apānaṃ ūrdhvaṃ anilaṃ protsārayanpūritaṃ
nyañcanprāṇaṃ upaiti bodhaṃ atulaṃ śaktiprabhāvānnaraḥ || 1.50 ||

Kritvaa samputitau karau dridhataram baddhvaa tu padmaasanam
Gaadham vakshasi sannidhaaya chibukam dhyaayamshcha tachchetasi |
Vaaram vaaram apaanam uurdhvam anilam protsaarayanpuuritam
Nyanchanpraanam upaiti bodham atulam shaktiprabhaavaannarah || 1.50 ||

दोनों हाथों को अंजलि की तरह जोड़कर, पद्मासन को दृढ़ता से बाँधकर, ठुड्डी को छाती पर कसकर टिकाकर और चित्त में उस (परम तत्त्व) का ध्यान करते हुए, बार-बार अपान वायु को ऊपर की ओर प्रेरित करे और भरे हुए प्राण को नीचे लाए — ऐसा करने वाला मनुष्य शक्ति के प्रभाव से अनुपम बोध प्राप्त करता है।

Joining the hands together, binding padmāsana very firmly, pressing the chin tightly to the chest and meditating on That in the mind, again and again drawing the apāna breath upward and bringing down the inhaled prāṇa: by the power of śakti a man reaches an awakening beyond compare.

पद्मासने स्थितो योगी नाडीद्वारेण पूरितम् ।
मारुतं धारयेद्यस्तु स मुक्तो नात्र संशयः ॥ १.५१ ॥

padmāsane sthito yogī nāḍīdvāreṇa pūritam |
mārutaṃ dhārayedyastu sa mukto nātra saṃśayaḥ || 1.51 ||

Padmaasane sthito yogii naadiidvaarena puuritam |
Maarutam dhaarayedyastu sa mukto naatra samshayah || 1.51 ||

पद्मासन में स्थित जो योगी नाडी-मार्ग से भरी हुई वायु को रोककर धारण करता है, वह मुक्त है — इसमें कोई सन्देह नहीं।

The yogin who, seated in padmāsana, holds the air drawn in through the channels is liberated; of this there is no doubt.

↑ All sections

अथ सिंहासनम् · atha siṃhāsanam

गुल्फौ च वृषणस्याधः सीवन्याः पार्श्वयोः क्षिपेत् ।
दक्षिणे सव्यगुल्फं तु दक्षगुल्फं तु सव्यके ॥ १.५२ ॥

gulphau ca vṛṣaṇasyādhaḥ sīvanyāḥ pārśvayoḥ kṣipet |
dakṣiṇe savyagulphaṃ tu dakṣagulphaṃ tu savyake || 1.52 ||

Gulphau cha vrishanasyaadhah siivanyaah paarshvayoh kshipet |
Dakshine savyagulpham tu dakshagulpham tu savyake || 1.52 ||

दोनों टखनों को अण्डकोष के नीचे सीवनी (मूलाधार की रेखा) के दोनों ओर रखे — बायाँ टखना दाहिनी ओर और दाहिना टखना बाईं ओर।

One should place the ankles below the scrotum on either side of the perineal seam: the left ankle on the right side and the right ankle on the left.

हस्तौ तु जान्वोः संस्थाप्य स्वाङ्गुलीः सम्प्रसार्य च ।
व्यात्तवक्त्रो निरीक्षेत नासाग्रं सुसमाहितः ॥ १.५३ ॥

hastau tu jānvoḥ saṃsthāpya svāṅgulīḥ samprasārya ca |
vyāttavaktro nirīkṣeta nāsāgraṃ susamāhitaḥ || 1.53 ||

Hastau tu jaanvoh samsthaapya svaanguliih samprasaarya cha |
Vyaattavaktro niriiksheta naasaagram susamaahitah || 1.53 ||

दोनों हाथों को घुटनों पर रखकर, अपनी उँगलियाँ फैलाकर, मुँह खोलकर, पूर्ण एकाग्रता से नाक के अग्रभाग को देखे।

Resting the hands on the knees with the fingers spread wide, the mouth open, one should gaze at the tip of the nose, fully collected.

सिंहासनं भवेदेतत्पूजितं योगिपुङ्गवैः ।
बन्धत्रितयसन्धानं कुरुते चासनोत्तमम् ॥ १.५४ ॥

siṃhāsanaṃ bhavedetatpūjitaṃ yogipuṅgavaiḥ |
bandhatritayasandhānaṃ kurute cāsanottamam || 1.54 ||

Simhaasanam bhavedetatpuujitam yogipungavaih |
Bandhatritayasandhaanam kurute chaasanottamam || 1.54 ||

यह सिंहासन है, जिसका श्रेष्ठ योगी सम्मान करते हैं। यह उत्तम आसन तीनों बन्धों को एक साथ जोड़ देता है।

This is siṃhāsana, honoured by the best of yogins. This excellent posture brings the three bandhas together.

↑ All sections

अथ भद्रासनम् · atha bhadrāsanam

गुल्फौ च वृषणस्याधः सीवन्याः पार्श्वयोः क्षिपेत् ।
सव्यगुल्फं तथा सव्ये दक्षगुल्फं तु दक्षिणे ॥ १.५५ ॥

gulphau ca vṛṣaṇasyādhaḥ sīvanyāḥ pārśvayoḥ kṣipet |
savyagulphaṃ tathā savye dakṣagulphaṃ tu dakṣiṇe || 1.55 ||

Gulphau cha vrishanasyaadhah siivanyaah paarshvayoh kshipet |
Savyagulpham tathaa savye dakshagulpham tu dakshine || 1.55 ||

दोनों टखनों को अण्डकोष के नीचे सीवनी के दोनों ओर रखे — बायाँ टखना बाईं ओर और दाहिना टखना दाहिनी ओर।

The ankles are placed below the scrotum on either side of the perineal seam, the left ankle on the left side and the right ankle on the right.

पार्श्वपादौ च पाणिभ्यां दृढं बद्ध्वा सुनिश्चलम् ।
भद्रासनं भवेदेतत्सर्वव्याधिविनाशनम् ।
गोरक्षासनं इत्याहुरिदं वै सिद्धयोगिनः ॥ १.५६ ॥

pārśvapādau ca pāṇibhyāṃ dṛḍhaṃ baddhvā suniścalam |
bhadrāsanaṃ bhavedetatsarvavyādhivināśanam |
gorakṣāsanaṃ ityāhuridaṃ vai siddhayoginaḥ || 1.56 ||

Paarshvapaadau cha paanibhyaam dridham baddhvaa sunishchalam |
Bhadraasanam bhavedetatsarvavyaadhivinaashanam |
Gorakshaasanam ityaahuridam vai siddhayoginah || 1.56 ||

पार्श्वों में स्थित दोनों पैरों को हाथों से दृढ़ता से बाँधकर पूरी तरह निश्चल रहे — यह सब रोगों का नाश करने वाला भद्रासन है। सिद्ध योगी इसे गोरक्षासन भी कहते हैं।

Binding the feet at the sides firmly with the hands, one stays perfectly still: this is bhadrāsana, destroyer of all diseases. The accomplished yogins also call it gorakṣāsana.

एवं आसनबन्धेषु योगीन्द्रो विगतश्रमः ।
अभ्यसेन्नाडिकाशुद्धिं मुद्रादिपवनीक्रियाम् ॥ १.५७ ॥

evaṃ āsanabandheṣu yogīndro vigataśramaḥ |
abhyasennāḍikāśuddhiṃ mudrādipavanīkriyām || 1.57 ||

Evam aasanabandheshu yogiindro vigatashramah |
Abhyasennaadikaashuddhim mudraadipavaniikriyaam || 1.57 ||

इस प्रकार आसनों की स्थितियों में थकान से मुक्त होकर श्रेष्ठ योगी नाडियों की शुद्धि का तथा मुद्रा आदि प्राण-सम्बन्धी क्रियाओं का अभ्यास करे।

Thus, once free of fatigue in these postures, the master yogin should practise the purification of the nāḍīs and the breath practices such as the mudrās.

आसनं कुम्भकं चित्रं मुद्राख्यं करणं तथा ।
अथ नादानुसन्धानं अभ्यासानुक्रमो हठे ॥ १.५८ ॥

āsanaṃ kumbhakaṃ citraṃ mudrākhyaṃ karaṇaṃ tathā |
atha nādānusandhānaṃ abhyāsānukramo haṭhe || 1.58 ||

Aasanam kumbhakam chitram mudraakhyam karanam tathaa |
Atha naadaanusandhaanam abhyaasaanukramo hathe || 1.58 ||

आसन, विविध कुम्भक, मुद्रा नामक करण (क्रिया) और फिर नादानुसन्धान — हठ में अभ्यास का यही क्रम है।

Posture, the various kumbhakas, the practices called mudrās, and then nādānusandhāna, the pursuit of the inner sound: this is the order of practice in haṭha.

ब्रह्मचारी मिताहारी त्यागी योगपरायणः ।
अब्दादूर्ध्वं भवेत्सिद्धो नात्र कार्या विचारणा ॥ १.५९ ॥

brahmacārī mitāhārī tyāgī yogaparāyaṇaḥ |
abdādūrdhvaṃ bhavetsiddho nātra kāryā vicāraṇā || 1.59 ||

Brahmachaarii mitaahaarii tyaagii yogaparaayanah |
Abdaaduurdhvam bhavetsiddho naatra kaaryaa vichaaranaa || 1.59 ||

ब्रह्मचारी, मिताहारी, त्यागी और योग में पूर्णतः लगा हुआ साधक एक वर्ष के बाद सिद्ध हो जाता है — इसमें कोई विचार करने की आवश्यकता नहीं।

One who is celibate, eats moderately, renounces, and is wholly devoted to yoga becomes accomplished after a year; there is no need to question this.

सुस्निग्धमधुराहारश्चतुर्थांशविवर्जितः ।
भुज्यते शिवसम्प्रीत्यै मिताहारः स उच्यते ॥ १.६० ॥

susnigdhamadhurāhāraścaturthāṃśavivarjitaḥ |
bhujyate śivasamprītyai mitāhāraḥ sa ucyate || 1.60 ||

Susnigdhamadhuraahaarashchaturthaamshavivarjitah |
Bhujyate shivasampriityai mitaahaarah sa uchyate || 1.60 ||

अच्छी तरह स्निग्ध (घी आदि से युक्त) और मधुर भोजन, जिसमें पेट का चौथाई भाग खाली छोड़ा जाए और जो शिव की प्रसन्नता के लिए खाया जाए — उसे मिताहार कहते हैं।

Food that is pleasingly rich and sweet, eaten leaving a quarter [of the stomach] empty and offered for the pleasure of Śiva: this is called moderate eating.

कट्वाम्लतीक्ष्णलवणोष्णहरीतशाक
सौवीरतैलतिलसर्षपमद्यमत्स्यान् ।
आजादिमांसदधितक्रकुलत्थकोल
पिण्याकहिङ्गुलशुनाद्यं अपथ्यं आहुः ॥ १.६१ ॥

kaṭvāmlatīkṣṇalavaṇoṣṇaharītaśāka
sauvīratailatilasarṣapamadyamatsyān |
ājādimāṃsadadhitakrakulatthakola
piṇyākahiṅgulaśunādyaṃ apathyaṃ āhuḥ || 1.61 ||

Katvaamlatiikshnalavanoshnahariitashaaka
Sauviiratailatilasarshapamadyamatsyaan |
Aajaadimaamsadadhitakrakulatthakola
Pinyaakahingulashunaadyam apathyam aahuh || 1.61 ||

कड़वे, खट्टे, तीखे, नमकीन और गरम पदार्थ, हरी पत्तेदार सब्ज़ियाँ, सौवीर (खट्टी काँजी), तेल, तिल, सरसों, मदिरा, मछली, बकरे आदि का मांस, दही, छाछ, कुलथी, बेर, खली, हींग और लहसुन आदि — इन्हें (योगी के लिए) अहितकर आहार कहा गया है।

Bitter, sour, pungent, salty and heating foods, green leafy vegetables, sour gruel (sauvīra), oil, sesame, mustard, liquor, fish, the meat of goats and other animals, curd, buttermilk, horse gram, jujube, oil-cake, asafoetida, garlic and the like are declared unwholesome [for the yogin].

भोजनं अहितं विद्यात्पुनरस्योष्णीकृतं रूक्षम् ।
अतिलवणं अम्लयुक्तं कदशनशाकोत्कं वर्ज्यम् ॥ १.६२ ॥

bhojanaṃ ahitaṃ vidyātpunarasyoṣṇīkṛtaṃ rūkṣam |
atilavaṇaṃ amlayuktaṃ kadaśanaśākotkaṃ varjyam || 1.62 ||

Bhojanam ahitam vidyaatpunarasyoshniikritam ruuksham |
Atilavanam amlayuktam kadashanashaakotkam varjyam || 1.62 ||

जो भोजन ठंडा होकर फिर से गरम किया गया हो, रूखा हो, बहुत नमकीन हो, खटाई से युक्त हो, घटिया अन्न हो या जिसमें साग की अधिकता हो — उसे अहितकर जानकर त्याग देना चाहिए।

Food that has been heated up again, that is dry, too salty or sour, poor-quality fare, or loaded with greens should be known as harmful and avoided.

वह्निस्त्रीपथिसेवानां आदौ वर्जनं आचरेत् ॥ १.६३ ॥

vahnistrīpathisevānāṃ ādau varjanaṃ ācaret || 1.63 ||

Vahnistriipathisevaanaam aadau varjanam aacharet || 1.63 ||

(अभ्यास के) आरंभ में अग्नि का सेवन, स्त्री-संग और (लंबी) यात्रा से दूर रहना चाहिए।

At the outset [of practice] one should keep away from sitting by fire, from women, and from travelling on the road.

तथा हि गोरक्षवचनम्
वर्जयेद्दुर्जनप्रान्तं वह्निस्त्रीपथिसेवनम् ।
प्रातःस्नानोपवासादि कायक्लेशविधिं तथा ॥ १.६४ ॥

tathā hi gorakṣavacanam
varjayeddurjanaprāntaṃ vahnistrīpathisevanam |
prātaḥsnānopavāsādi kāyakleśavidhiṃ tathā || 1.64 ||

Tathaa hi gorakshavachanam
Varjayeddurjanapraantam vahnistriipathisevanam |
Praatahsnaanopavaasaadi kaayakleshavidhim tathaa || 1.64 ||

इस विषय में गोरक्ष का वचन है — दुष्ट जनों का सान्निध्य, अग्नि, स्त्री और यात्रा का सेवन त्याग दे; तथा प्रातःकाल स्नान, उपवास आदि शरीर को कष्ट देने वाले विधानों को भी छोड़ दे।

So indeed says Gorakṣa: "Avoid the company of wicked people, sitting by fire, women and journeys, and likewise practices that strain the body, such as early-morning bathing and fasting."

गोधूमशालियवषाष्टिकशोभनान्नं
क्षीराज्यखण्डनवनीतसिद्धामधूनि ।
शुण्ठीपटोलकफलादिकपञ्चशाकं
मुद्गादिदिव्यं उदकं च यमीन्द्रपथ्यम् ॥ १.६५ ॥

godhūmaśāliyavaṣāṣṭikaśobhanānnaṃ
kṣīrājyakhaṇḍanavanītasiddhāmadhūni |
śuṇṭhīpaṭolakaphalādikapañcaśākaṃ
mudgādidivyaṃ udakaṃ ca yamīndrapathyam || 1.65 ||

Godhuumashaaliyavashaashtikashobhanaannam
Kshiiraajyakhandanavaniitasiddhaamadhuuni |
Shunthiipatolakaphalaadikapanchashaakam
Mudgaadidivyam udakam cha yamiindrapathyam || 1.65 ||

गेहूँ, शालि चावल, जौ, साठी चावल जैसे उत्तम अन्न; दूध, घी, खाँड, मक्खन, मिश्री और मधु; सोंठ, परवल आदि फल तथा पाँच प्रकार के साग; मूँग आदि और शुद्ध जल — ये श्रेष्ठ संयमी योगियों के लिए हितकर हैं।

Wheat, śāli rice, barley, ṣāṣṭika rice and other good grains; milk, ghee, raw sugar, butter, sugar-candy and honey; dry ginger, the paṭola gourd and similar fruits, the five greens; mung beans and the like, and pure water — these suit the foremost of self-restrained yogins.

पुष्टं सुमधुरं स्निग्धं गव्यं धातुप्रपोषणम् ।
मनोभिलषितं योग्यं योगी भोजनं आचरेत् ॥ १.६६ ॥

puṣṭaṃ sumadhuraṃ snigdhaṃ gavyaṃ dhātuprapoṣaṇam |
manobhilaṣitaṃ yogyaṃ yogī bhojanaṃ ācaret || 1.66 ||

Pushtam sumadhuram snigdham gavyam dhaatupraposhanam |
Manobhilashitam yogyam yogii bhojanam aacharet || 1.66 ||

योगी ऐसा भोजन करे जो पुष्टिकारक, अच्छा मीठा, स्निग्ध, गाय से प्राप्त (दूध-घी आदि से युक्त), शरीर के तत्त्वों को पोषण देने वाला, मन को रुचिकर और (उसके लिए) उपयुक्त हो।

The yogin should eat food that is nourishing, pleasantly sweet, rich, made with cow's products, strengthening to the body's constituents, agreeable to the mind and suitable.

युवा वृद्धोऽतिवृद्धो वा व्याधितो दुर्बलोऽपि वा ।
अभ्यासात्सिद्धिं आप्नोति सर्वयोगेष्वतन्द्रितः ॥ १.६७ ॥

yuvā vṛddho'tivṛddho vā vyādhito durbalo'pi vā |
abhyāsātsiddhiṃ āpnoti sarvayogeṣvatandritaḥ || 1.67 ||

Yuvaa vriddho'tivriddho vaa vyaadhito durbalo'pi vaa |
Abhyaasaatsiddhim aapnoti sarvayogeshvatandritah || 1.67 ||

युवा हो, वृद्ध हो या अत्यंत वृद्ध, रोगी हो या दुर्बल — जो सब योगों में आलस्य छोड़कर अभ्यास करता है, वह सिद्धि पाता है।

Young, old or very old, sick or even weak — whoever practises every part of yoga without slackness attains success through practice.

क्रियायुक्तस्य सिद्धिः स्यादक्रियस्य कथं भवेत् ।
न शास्त्रपाठमात्रेण योगसिद्धिः प्रजायते ॥ १.६८ ॥

kriyāyuktasya siddhiḥ syādakriyasya kathaṃ bhavet |
na śāstrapāṭhamātreṇa yogasiddhiḥ prajāyate || 1.68 ||

Kriyaayuktasya siddhih syaadakriyasya katham bhavet |
Na shaastrapaathamaatrena yogasiddhih prajaayate || 1.68 ||

सिद्धि उसे मिलती है जो क्रिया में लगा है; जो क्रिया ही नहीं करता, उसे कैसे मिलेगी? केवल शास्त्र पढ़ लेने से योग-सिद्धि उत्पन्न नहीं होती।

Success comes to one engaged in practice; how could it come to one who does not practise? Yoga's attainment does not arise from merely reading the texts.

न वेषधारणं सिद्धेः कारणं न च तत्कथा ।
क्रियैव कारणं सिद्धेः सत्यं एतन्न संशयः ॥ १.६९ ॥

na veṣadhāraṇaṃ siddheḥ kāraṇaṃ na ca tatkathā |
kriyaiva kāraṇaṃ siddheḥ satyaṃ etanna saṃśayaḥ || 1.69 ||

Na veshadhaaranam siddheh kaaranam na cha tatkathaa |
Kriyaiva kaaranam siddheh satyam etanna samshayah || 1.69 ||

वेश धारण करना सिद्धि का कारण नहीं है, न ही उसकी चर्चा करना। केवल क्रिया (अभ्यास) ही सिद्धि का कारण है — यह सत्य है, इसमें संशय नहीं।

Wearing a special garb is not what brings success, nor is talking about it. Practice alone is the cause of success; this is true, beyond doubt.

पीठानि कुम्भकाश्चित्रा दिव्यानि करणानि च ।
सर्वाण्यपि हठाभ्यासे राजयोगफलावधि ॥ १.७० ॥

pīṭhāni kumbhakāścitrā divyāni karaṇāni ca |
sarvāṇyapi haṭhābhyāse rājayogaphalāvadhi || 1.70 ||

Piithaani kumbhakaashchitraa divyaani karanaani cha |
Sarvaanyapi hathaabhyaase raajayogaphalaavadhi || 1.70 ||

आसन, विविध कुम्भक और दिव्य करण (मुद्राएँ) — हठ के अभ्यास में ये सभी तब तक करने चाहिए जब तक राजयोग का फल प्राप्त न हो जाए।

Postures, the various kumbhakas [breath retentions] and the excellent karaṇas [techniques] — all of these, in the practice of haṭha, are to be pursued until the fruit of rājayoga is reached.

↑ All sections

द्वितीयोपदेशः · Dvitīya Upadeśa — Ṣaṭkarma and prāṇāyāma — the cleansings and the breath

अथासने दृढे योगी वशी हितमिताशनः ।
गुरूपदिष्टमार्गेण प्राणायामान्समभ्यसेत् ॥ २.१ ॥

athāsane dṛḍhe yogī vaśī hitamitāśanaḥ |
gurūpadiṣṭamārgeṇa prāṇāyāmānsamabhyaset || 2.1 ||

Athaasane dridhe yogii vashii hitamitaashanah |
Guruupadishtamaargena praanaayaamaansamabhyaset || 2.1 ||

आसन दृढ़ हो जाने पर संयमी और हितकर तथा परिमित आहार लेने वाला योगी गुरु द्वारा बताए मार्ग से प्राणायामों का भली-भाँति अभ्यास करे।

Once his posture is steady, the yogin — self-controlled, eating wholesome food in moderation — should practise prāṇāyāma thoroughly in the way his guru has taught.

चले वाते चलं चित्तं निश्चले निश्चलं भवेत् ।
योगी स्थाणुत्वं आप्नोति ततो वायुं निरोधयेत् ॥ २.२ ॥

cale vāte calaṃ cittaṃ niścale niścalaṃ bhavet |
yogī sthāṇutvaṃ āpnoti tato vāyuṃ nirodhayet || 2.2 ||

Chale vaate chalam chittam nishchale nishchalam bhavet |
Yogii sthaanutvam aapnoti tato vaayum nirodhayet || 2.2 ||

श्वास चंचल हो तो चित्त भी चंचल रहता है, और श्वास स्थिर हो तो चित्त स्थिर हो जाता है। (इससे) योगी स्थाणु जैसी अचलता पाता है; इसलिए प्राणवायु का निरोध करना चाहिए।

When the breath moves, the mind moves; when the breath is still, the mind becomes still, and the yogin gains the steadiness of a post. Therefore one should restrain the breath.

यावद्वायुः स्थितो देहे तावज्जीवनं उच्यते ।
मरणं तस्य निष्क्रान्तिस्ततो वायुं निरोधयेत् ॥ २.३ ॥

yāvadvāyuḥ sthito dehe tāvajjīvanaṃ ucyate |
maraṇaṃ tasya niṣkrāntistato vāyuṃ nirodhayet || 2.3 ||

Yaavadvaayuh sthito dehe taavajjiivanam uchyate |
Maranam tasya nishkraantistato vaayum nirodhayet || 2.3 ||

जब तक शरीर में प्राणवायु ठहरी है, तब तक उसे जीवन कहा जाता है; उसका निकल जाना ही मृत्यु है। इसलिए प्राणवायु का निरोध करना चाहिए।

As long as the breath stays in the body, that is called life; its departure is death. Therefore one should restrain the breath.

मलाकुलासु नाडीषु मारुतो नैव मध्यगः ।
कथं स्यादुन्मनीभावः कार्यसिद्धिः कथं भवेत् ॥ २.४ ॥

malākulāsu nāḍīṣu māruto naiva madhyagaḥ |
kathaṃ syādunmanībhāvaḥ kāryasiddhiḥ kathaṃ bhavet || 2.4 ||

Malaakulaasu naadiishu maaruto naiva madhyagah |
Katham syaadunmaniibhaavah kaaryasiddhih katham bhavet || 2.4 ||

जब नाड़ियाँ मल (अशुद्धि) से भरी हों, तब प्राणवायु मध्य मार्ग (सुषुम्ना) में नहीं जाती। तब उन्मनी अवस्था कैसे होगी और लक्ष्य की सिद्धि कैसे होगी?

While the channels are clogged with impurities, the breath does not enter the central channel. How then could the unmanī state arise, and how could the goal be achieved?

शुद्धं एति यदा सर्वं नाडीचक्रं मलाकुलम् ।
तदैव जायते योगी प्राणसंग्रहणे क्षमः ॥ २.५ ॥

śuddhaṃ eti yadā sarvaṃ nāḍīcakraṃ malākulam |
tadaiva jāyate yogī prāṇasaṃgrahaṇe kṣamaḥ || 2.5 ||

Shuddham eti yadaa sarvam naadiichakram malaakulam |
Tadaiva jaayate yogii praanasamgrahane kshamah || 2.5 ||

जब मल से भरा हुआ पूरा नाड़ी-चक्र शुद्ध हो जाता है, तभी योगी प्राण को संग्रहीत (धारण) करने में समर्थ होता है।

Only when the whole network of channels, once filled with impurity, becomes clean is the yogin able to hold the prāṇa.

प्राणायामं ततः कुर्यान्नित्यं सात्त्विकया धिया ।
यथा सुषुम्णानाडीस्था मलाः शुद्धिं प्रयान्ति च ॥ २.६ ॥

prāṇāyāmaṃ tataḥ kuryānnityaṃ sāttvikayā dhiyā |
yathā suṣumṇānāḍīsthā malāḥ śuddhiṃ prayānti ca || 2.6 ||

Praanaayaamam tatah kuryaannityam saattvikayaa dhiyaa |
Yathaa sushumnaanaadiisthaa malaah shuddhim prayaanti cha || 2.6 ||

इसलिए सात्त्विक बुद्धि से प्रतिदिन प्राणायाम करे, जिससे सुषुम्ना नाड़ी में स्थित मल भी शुद्ध हो जाएँ।

So he should do prāṇāyāma daily with a sāttvika [clear, balanced] mind, so that the impurities lodged in the suṣumṇā channel too are cleansed.

बद्धपद्मासनो योगी प्राणं चन्द्रेण पूरयेत् ।
धारयित्वा यथाशक्ति भूयः सूर्येण रेचयेत् ॥ २.७ ॥

baddhapadmāsano yogī prāṇaṃ candreṇa pūrayet |
dhārayitvā yathāśakti bhūyaḥ sūryeṇa recayet || 2.7 ||

Baddhapadmaasano yogii praanam chandrena puurayet |
Dhaarayitvaa yathaashakti bhuuyah suuryena rechayet || 2.7 ||

बद्धपद्मासन में बैठा योगी चन्द्र (बाएँ नथुने) से प्राण भरे, यथाशक्ति उसे रोके, फिर सूर्य (दाएँ नथुने) से बाहर निकाले।

Seated in bound lotus, the yogin should draw the breath in through the moon [left nostril], hold it as long as he is able, and then release it through the sun [right nostril].

प्राणं सूर्येण चाकृष्य पूरयेदुदरं शनैः ।
विधिवत्कुम्भकं कृत्वा पुनश्चन्द्रेण रेचयेत् ॥ २.८ ॥

prāṇaṃ sūryeṇa cākṛṣya pūrayedudaraṃ śanaiḥ |
vidhivatkumbhakaṃ kṛtvā punaścandreṇa recayet || 2.8 ||

Praanam suuryena chaakrishya puurayedudaram shanaih |
Vidhivatkumbhakam kritvaa punashchandrena rechayet || 2.8 ||

फिर सूर्य (दाएँ नथुने) से प्राण खींचकर धीरे-धीरे उदर को भरे, विधिपूर्वक कुम्भक करके पुनः चन्द्र (बाएँ नथुने) से बाहर छोड़े।

Then, drawing breath in through the sun, he should slowly fill the belly, perform kumbhaka as prescribed, and exhale again through the moon.

येन त्यजेत्तेन पीत्वा धारयेदतिरोधतः ।
रेचयेच्च ततोऽन्येन शनैरेव न वेगतः ॥ २.९ ॥

yena tyajettena pītvā dhārayedatirodhataḥ |
recayecca tato'nyena śanaireva na vegataḥ || 2.9 ||

Yena tyajettena piitvaa dhaarayedatirodhatah |
Rechayechcha tato'nyena shanaireva na vegatah || 2.9 ||

जिस (नथुने) से छोड़े, उसी से भीतर भरे और बिना रुकावट के (यथासंभव) धारण करे; फिर दूसरे से धीरे-धीरे ही छोड़े, वेग से नहीं।

Inhale through the same nostril by which one has exhaled, hold the breath without letting it escape, and then exhale through the other — slowly, never with force.

प्राणं चेदिडया पिबेन्नियमितं भूयोऽन्यथा रेचयेत्
पीत्वा पिङ्गलया समीरणं अथो बद्ध्वा त्यजेद्वामया ।
सूर्यचन्द्रमसोरनेन विधिनाभ्यासं सदा तन्वतां
शुद्धा नाडिगणा भवन्ति यमिनां मासत्रयादूर्ध्वतः ॥ २.१० ॥

prāṇaṃ cediḍayā pibenniyamitaṃ bhūyo'nyathā recayet
pītvā piṅgalayā samīraṇaṃ atho baddhvā tyajedvāmayā |
sūryacandramasoranena vidhinābhyāsaṃ sadā tanvatāṃ
śuddhā nāḍigaṇā bhavanti yamināṃ māsatrayādūrdhvataḥ || 2.10 ||

Praanam chedidayaa pibenniyamitam bhuuyo'nyathaa rechayet
Piitvaa pingalayaa samiiranam atho baddhvaa tyajedvaamayaa |
Suuryachandramasoranena vidhinaabhyaasam sadaa tanvataam
Shuddhaa naadiganaa bhavanti yaminaam maasatrayaaduurdhvatah || 2.10 ||

यदि इडा (बाएँ) से प्राण खींचा हो तो उसे रोककर दूसरी ओर से छोड़े; पिङ्गला (दाएँ) से वायु भरकर और रोककर बाएँ से छोड़े। सूर्य और चन्द्र की इस विधि से सदा अभ्यास करने वाले संयमी साधकों के नाड़ी-समूह तीन महीने के बाद शुद्ध हो जाते हैं।

If the breath is drunk in through iḍā [the left], it is held and then released through the other side; having drawn air through piṅgalā [the right] and held it, one lets it out through the left. For self-controlled practitioners who keep up this method of sun and moon, the channels become clean after three months.

प्रातर्मध्यन्दिने सायं अर्धरात्रे च कुम्भकान् ।
शनैरशीतिपर्यन्तं चतुर्वारं समभ्यसेत् ॥ २.११ ॥

prātarmadhyandine sāyaṃ ardharātre ca kumbhakān |
śanairaśītiparyantaṃ caturvāraṃ samabhyaset || 2.11 ||

Praatarmadhyandine saayam ardharaatre cha kumbhakaan |
Shanairashiitiparyantam chaturvaaram samabhyaset || 2.11 ||

प्रातः, मध्याह्न, सायं और अर्धरात्रि — इन चार बार धीरे-धीरे बढ़ाते हुए अस्सी तक कुम्भकों का अभ्यास करे।

At dawn, at midday, at dusk and at midnight — four times a day — one should practise kumbhakas, building up gradually to eighty.

कनीयसि भवेत्स्वेदः कम्पो भवति मध्यमे ।
उत्तमे स्थानं आप्नोति ततो वायुं निबन्धयेत् ॥ २.१२ ॥

kanīyasi bhavetsvedaḥ kampo bhavati madhyame |
uttame sthānaṃ āpnoti tato vāyuṃ nibandhayet || 2.12 ||

Kaniiyasi bhavetsvedah kampo bhavati madhyame |
Uttame sthaanam aapnoti tato vaayum nibandhayet || 2.12 ||

निम्न (स्तर के प्राणायाम) में पसीना आता है, मध्यम में कंपन होता है, और उत्तम में (प्राण अपने) स्थान को प्राप्त होता है; इसलिए प्राणवायु को बाँधना चाहिए।

In the lowest grade there is sweating; in the middle grade, trembling; in the highest, one reaches the [true] place. Therefore one should bind the breath.

जलेन श्रमजातेन गात्रमर्दनं आचरेत् ।
दृढता लघुता चैव तेन गात्रस्य जायते ॥ २.१३ ॥

jalena śramajātena gātramardanaṃ ācaret |
dṛḍhatā laghutā caiva tena gātrasya jāyate || 2.13 ||

Jalena shramajaatena gaatramardanam aacharet |
Dridhataa laghutaa chaiva tena gaatrasya jaayate || 2.13 ||

परिश्रम से निकले पसीने के जल से शरीर की मालिश करे; इससे शरीर में दृढ़ता और हल्कापन आता है।

One should rub the body with the sweat produced by the effort; this brings firmness and lightness to the limbs.

अभ्यासकाले प्रथमे शस्तं क्षीराज्यभोजनम् ।
ततोऽभ्यासे दृढीभूते न तादृङ्नियमग्रहः ॥ २.१४ ॥

abhyāsakāle prathame śastaṃ kṣīrājyabhojanam |
tato'bhyāse dṛḍhībhūte na tādṛṅniyamagrahaḥ || 2.14 ||

Abhyaasakaale prathame shastam kshiiraajyabhojanam |
Tato'bhyaase dridhiibhuute na taadrinniyamagrahah || 2.14 ||

अभ्यास के प्रारंभिक काल में दूध और घी से युक्त भोजन प्रशस्त है। अभ्यास दृढ़ हो जाने पर वैसा नियम पकड़े रहना आवश्यक नहीं।

In the early period of practice a diet of milk and ghee is recommended. Once practice is firm, there is no need to keep to such a rule.

यथा सिंहो गजो व्याघ्रो भवेद्वश्यः शनैः शनैः ।
तथैव सेवितो वायुरन्यथा हन्ति साधकम् ॥ २.१५ ॥

yathā siṃho gajo vyāghro bhavedvaśyaḥ śanaiḥ śanaiḥ |
tathaiva sevito vāyuranyathā hanti sādhakam || 2.15 ||

Yathaa simho gajo vyaaghro bhavedvashyah shanaih shanaih |
Tathaiva sevito vaayuranyathaa hanti saadhakam || 2.15 ||

जैसे सिंह, हाथी और बाघ धीरे-धीरे ही वश में होते हैं, वैसे ही प्राणवायु को भी (धीरे-धीरे) साधना चाहिए; अन्यथा वह साधक का ही नाश कर देती है।

Just as a lion, an elephant or a tiger is tamed only little by little, so the breath must be cultivated; otherwise it destroys the practitioner.

प्राणायामेन युक्तेन सर्वरोगक्षयो भवेत् ।
अयुक्ताभ्यासयोगेन सर्वरोगसमुद्गमः ॥ २.१६ ॥

prāṇāyāmena yuktena sarvarogakṣayo bhavet |
ayuktābhyāsayogena sarvarogasamudgamaḥ || 2.16 ||

Praanaayaamena yuktena sarvarogakshayo bhavet |
Ayuktaabhyaasayogena sarvarogasamudgamah || 2.16 ||

उचित रीति से किए गए प्राणायाम से सब रोगों का क्षय होता है; अनुचित अभ्यास से सब रोग उत्पन्न होते हैं।

Properly done prāṇāyāma brings about the waning of all diseases; improper practice gives rise to every disease.

हिक्का श्वासश्च कासश्च शिरःकर्णाक्षिवेदनाः ।
भवन्ति विविधाः रोगाः पवनस्य प्रकोपतः ॥ २.१७ ॥

hikkā śvāsaśca kāsaśca śiraḥkarṇākṣivedanāḥ |
bhavanti vividhāḥ rogāḥ pavanasya prakopataḥ || 2.17 ||

Hikkaa shvaasashcha kaasashcha shirahkarnaakshivedanaah |
Bhavanti vividhaah rogaah pavanasya prakopatah || 2.17 ||

हिचकी, श्वास (दमा), खाँसी, सिर, कान और आँखों की पीड़ा — ऐसे अनेक रोग प्राणवायु के प्रकुपित होने से उत्पन्न होते हैं।

Hiccups, breathlessness, cough, and pains of the head, ears and eyes — many such ailments arise when the breath is disturbed.

युक्तं युक्तं त्यजेद्वायुं युक्तं युक्तं च पूरयेत् ।
युक्तं युक्तं च बध्नीयादेवं सिद्धिं अवाप्नुयात् ॥ २.१८ ॥

yuktaṃ yuktaṃ tyajedvāyuṃ yuktaṃ yuktaṃ ca pūrayet |
yuktaṃ yuktaṃ ca badhnīyādevaṃ siddhiṃ avāpnuyāt || 2.18 ||

Yuktam yuktam tyajedvaayum yuktam yuktam cha puurayet |
Yuktam yuktam cha badhniiyaadevam siddhim avaapnuyaat || 2.18 ||

वायु को ठीक-ठीक (नियमपूर्वक) छोड़े, ठीक-ठीक भरे और ठीक-ठीक बाँधे (रोके) — इस प्रकार सिद्धि प्राप्त होती है।

Release the breath in measured fashion, draw it in in measured fashion, and hold it in measured fashion; in this way success is won.

यदा तु नाडीशुद्धिः स्यात्तथा चिह्नानि बाह्यतः ।
कायस्य कृशता कान्तिस्तदा जायते निश्चितम् ॥ २.१९ ॥

yadā tu nāḍīśuddhiḥ syāttathā cihnāni bāhyataḥ |
kāyasya kṛśatā kāntistadā jāyate niścitam || 2.19 ||

Yadaa tu naadiishuddhih syaattathaa chihnaani baahyatah |
Kaayasya krishataa kaantistadaa jaayate nishchitam || 2.19 ||

जब नाड़ियाँ शुद्ध हो जाती हैं, तब बाहर भी लक्षण निश्चित रूप से प्रकट होते हैं — शरीर का हल्का-पतलापन और कांति।

When the channels are purified, outward signs also appear without fail: slenderness of the body and a radiant glow.

यथेष्टं धारणं वायोरनलस्य प्रदीपनम् ।
नादाभिव्यक्तिरारोग्यं जायते नाडिशोधनात् ॥ २.२० ॥

yatheṣṭaṃ dhāraṇaṃ vāyoranalasya pradīpanam |
nādābhivyaktirārogyaṃ jāyate nāḍiśodhanāt || 2.20 ||

Yatheshtam dhaaranam vaayoranalasya pradiipanam |
Naadaabhivyaktiraarogyam jaayate naadishodhanaat || 2.20 ||

नाड़ी-शोधन से इच्छानुसार प्राण को धारण करने की क्षमता, जठराग्नि का प्रदीप्त होना, नाद की अभिव्यक्ति और आरोग्य उत्पन्न होते हैं।

From cleansing the channels come the ability to hold the breath at will, a kindled digestive fire, the manifestation of the inner sound (nāda), and good health.

मेदश्लेष्माधिकः पूर्वं षट्कर्माणि समाचरेत् ।
अन्यस्तु नाचरेत्तानि दोषाणां समभावतः ॥ २.२१ ॥

medaśleṣmādhikaḥ pūrvaṃ ṣaṭkarmāṇi samācaret |
anyastu nācarettāni doṣāṇāṃ samabhāvataḥ || 2.21 ||

Medashleshmaadhikah puurvam shatkarmaani samaacharet |
Anyastu naacharettaani doshaanaam samabhaavatah || 2.21 ||

जिसके शरीर में मेद (चर्बी) और श्लेष्मा अधिक हो, वह पहले षट्कर्म करे। दूसरे व्यक्ति, जिनके दोष संतुलित हों, उन्हें न करें।

One with an excess of fat and phlegm should first perform the six cleansing acts. Others, whose humours are in balance, need not do them.

धौतिर्बस्तिस्तथा नेतिस्त्राटकं नौलिकं तथा ।
कपालभातिश्चैतानि षट्कर्माणि प्रचक्षते ॥ २.२२ ॥

dhautirbastistathā netistrāṭakaṃ naulikaṃ tathā |
kapālabhātiścaitāni ṣaṭkarmāṇi pracakṣate || 2.22 ||

Dhautirbastistathaa netistraatakam naulikam tathaa |
Kapaalabhaatishchaitaani shatkarmaani prachakshate || 2.22 ||

धौति, बस्ति, नेति, त्राटक, नौलि और कपालभाति — इन्हें षट्कर्म कहा जाता है।

Dhauti, basti, neti, trāṭaka, nauli and kapālabhāti — these are called the six acts.

कर्म षट्कं इदं गोप्यं घटशोधनकारकम् ।
विचित्रगुणसन्धाय पूज्यते योगिपुङ्गवैः ॥ २.२३ ॥

karma ṣaṭkaṃ idaṃ gopyaṃ ghaṭaśodhanakārakam |
vicitraguṇasandhāya pūjyate yogipuṅgavaiḥ || 2.23 ||

Karma shatkam idam gopyam ghatashodhanakaarakam |
Vichitragunasandhaaya puujyate yogipungavaih || 2.23 ||

शरीर रूपी घट को शुद्ध करने वाले ये छह कर्म गोपनीय हैं; विलक्षण गुणों की प्राप्ति कराने के कारण श्रेष्ठ योगी इनका आदर करते हैं।

This set of six acts, which cleanses the body-vessel, is to be kept secret; because it yields remarkable qualities, eminent yogins hold it in esteem.

तत्र धौतिः
चतुरङ्गुलविस्तारं हस्तपञ्चदशायतम् ।
गुरूपदिष्टमार्गेण सिक्तं वस्त्रं शनैर्ग्रसेत् ।
पुनः प्रत्याहरेच्चैतदुदितं धौतिकर्म तत् ॥ २.२४ ॥

tatra dhautiḥ
caturaṅgulavistāraṃ hastapañcadaśāyatam |
gurūpadiṣṭamārgeṇa siktaṃ vastraṃ śanairgraset |
punaḥ pratyāhareccaitaduditaṃ dhautikarma tat || 2.24 ||

Tatra dhautih
Chaturangulavistaaram hastapanchadashaayatam |
Guruupadishtamaargena siktam vastram shanairgraset |
Punah pratyaaharechchaitaduditam dhautikarma tat || 2.24 ||

अब धौति — चार अंगुल चौड़ा और पंद्रह हाथ लंबा, भिगोया हुआ वस्त्र गुरु द्वारा बताए मार्ग से धीरे-धीरे निगले, और फिर उसे वापस बाहर खींच ले। इसे धौति-कर्म कहा गया है।

Now dhauti: a moistened strip of cloth, four finger-breadths wide and fifteen cubits [hasta] long, is swallowed slowly in the way the guru teaches and then drawn back out. This is called the dhauti practice.

कासश्वासप्लीहकुष्ठं कफरोगाश्च विंशतिः ।
धौतिकर्मप्रभावेण प्रयान्त्येव न संशयः ॥ २.२५ ॥

kāsaśvāsaplīhakuṣṭhaṃ kapharogāśca viṃśatiḥ |
dhautikarmaprabhāveṇa prayāntyeva na saṃśayaḥ || 2.25 ||

Kaasashvaasapliihakushtham kapharogaashcha vimshatih |
Dhautikarmaprabhaavena prayaantyeva na samshayah || 2.25 ||

खाँसी, दमा, प्लीहा के रोग, कुष्ठ और बीस प्रकार के श्लेष्मा-रोग धौति-कर्म के प्रभाव से निश्चय ही दूर हो जाते हैं।

Cough, asthma, disorders of the spleen, skin disease and the twenty kinds of phlegm disorder all go away through the power of dhauti; of this there is no doubt.

↑ All sections

अथ बस्तिः · atha bastiḥ

नाभिदघ्नजले पायौ न्यस्तनालोत्कटासनः ।
आधाराकुञ्चनं कुर्यात्क्षालनं बस्तिकर्म तत् ॥ २.२६ ॥

nābhidaghnajale pāyau nyastanālotkaṭāsanaḥ |
ādhārākuñcanaṃ kuryātkṣālanaṃ bastikarma tat || 2.26 ||

Naabhidaghnajale paayau nyastanaalotkataasanah |
Aadhaaraakunchanam kuryaatkshaalanam bastikarma tat || 2.26 ||

नाभि तक गहरे जल में उत्कटासन (उकड़ूँ) में बैठकर, गुदा में नली लगाकर, आधार (गुदा-प्रदेश) का संकोचन करे और (भीतर) धोए — यह बस्ति-कर्म है।

Squatting in utkaṭāsana in water up to the navel, with a tube inserted in the anus, one contracts the base and so washes [the lower bowel]. That is the basti practice.

गुल्मप्लीहोदरं चापि वातपित्तकफोद्भवाः ।
बस्तिकर्मप्रभावेण क्षीयन्ते सकलामयाः ॥ २.२७ ॥

gulmaplīhodaraṃ cāpi vātapittakaphodbhavāḥ |
bastikarmaprabhāveṇa kṣīyante sakalāmayāḥ || 2.27 ||

Gulmapliihodaram chaapi vaatapittakaphodbhavaah |
Bastikarmaprabhaavena kshiiyante sakalaamayaah || 2.27 ||

गुल्म, प्लीहा-वृद्धि, उदर-रोग तथा वायु, पित्त और श्लेष्मा से उत्पन्न सभी रोग बस्ति-कर्म के प्रभाव से क्षीण हो जाते हैं।

Abdominal lumps (gulma), enlarged spleen, swelling of the belly, and all ailments born of wind, bile and phlegm dwindle through the power of basti.

धात्विन्द्रियान्तःकरणप्रसादं
दधाच्च कान्तिं दहनप्रदीप्तम् ।
अशेषदोषोपचयं निहन्याद्
अभ्यस्यमानं जलबस्तिकर्म ॥ २.२८ ॥

dhātvindriyāntaḥkaraṇaprasādaṃ
dadhācca kāntiṃ dahanapradīptam |
aśeṣadoṣopacayaṃ nihanyād
abhyasyamānaṃ jalabastikarma || 2.28 ||

Dhaatvindriyaantahkaranaprasaadam
Dadhaachcha kaantim dahanapradiiptam |
Asheshadoshopachayam nihanyaad
Abhyasyamaanam jalabastikarma || 2.28 ||

नियमित अभ्यास किया गया जल-बस्ति कर्म (शरीर के) तत्त्वों, इन्द्रियों और अन्तःकरण को निर्मल करता है, जठराग्नि को प्रदीप्त करके कांति देता है और सारे दोषों के संचय को नष्ट करता है।

Practised regularly, water-basti clears the bodily constituents, the senses and the inner mind, gives a glow by kindling the digestive fire, and destroys the build-up of every disorder.

↑ All sections

अथ नेतिः · atha netiḥ

सूत्रं वितस्तिसुस्निग्धं नासानाले प्रवेशयेत् ।
मुखान्निर्गमयेच्चैषा नेतिः सिद्धैर्निगद्यते ॥ २.२९ ॥

sūtraṃ vitastisusnigdhaṃ nāsānāle praveśayet |
mukhānnirgamayeccaiṣā netiḥ siddhairnigadyate || 2.29 ||

Suutram vitastisusnigdham naasaanaale praveshayet |
Mukhaannirgamayechchaishaa netih siddhairnigadyate || 2.29 ||

एक बित्ता लंबा, भली-भाँति चिकना किया हुआ धागा नाक के नथुने में डाले और मुँह से बाहर निकाले — सिद्ध जन इसे नेति कहते हैं।

A well-oiled thread, a hand-span in length, is passed into a nostril and brought out through the mouth; the adepts call this neti.

कपालशोधिनी चैव दिव्यदृष्टिप्रदायिनी ।
जत्रूर्ध्वजातरोगौघं नेतिराशु निहन्ति च ॥ २.३० ॥

kapālaśodhinī caiva divyadṛṣṭipradāyinī |
jatrūrdhvajātarogaughaṃ netirāśu nihanti ca || 2.30 ||

Kapaalashodhinii chaiva divyadrishtipradaayinii |
Jatruurdhvajaatarogaugham netiraashu nihanti cha || 2.30 ||

नेति कपाल को शुद्ध करती है, दिव्य दृष्टि प्रदान करती है और गले की हड्डी से ऊपर होने वाले रोगों के समूह को शीघ्र नष्ट करती है।

Neti cleanses the skull, bestows keen sight, and quickly destroys the host of diseases that arise above the collarbones.

↑ All sections

अथ त्राटकम् · atha trāṭakam

निरीक्षेन्निश्चलदृशा सूक्ष्मलक्ष्यं समाहितः ।
अश्रुसम्पातपर्यन्तं आचार्यैस्त्राटकं स्मृतम् ॥ २.३१ ॥

nirīkṣenniścaladṛśā sūkṣmalakṣyaṃ samāhitaḥ |
aśrusampātaparyantaṃ ācāryaistrāṭakaṃ smṛtam || 2.31 ||

Niriikshennishchaladrishaa suukshmalakshyam samaahitah |
Ashrusampaataparyantam aachaaryaistraatakam smritam || 2.31 ||

एकाग्र होकर स्थिर दृष्टि से किसी सूक्ष्म लक्ष्य को तब तक देखता रहे जब तक आँसू न गिरने लगें — आचार्यों ने इसे त्राटक कहा है।

With a collected mind, one gazes with unmoving eyes at a small target until tears fall; teachers call this trāṭaka.

मोचनं नेत्ररोगाणां तन्द्रादीनां कपाटकम् ।
यत्नतस्त्राटकं गोप्यं यथा हाटकपेटकम् ॥ २.३२ ॥

mocanaṃ netrarogāṇāṃ tandrādīnāṃ kapāṭakam |
yatnatastrāṭakaṃ gopyaṃ yathā hāṭakapeṭakam || 2.32 ||

Mochanam netrarogaanaam tandraadiinaam kapaatakam |
Yatnatastraatakam gopyam yathaa haatakapetakam || 2.32 ||

त्राटक नेत्र-रोगों से छुटकारा दिलाता है और तन्द्रा आदि के लिए किवाड़ (बाधक) बन जाता है। इसे सोने की पेटी की तरह यत्नपूर्वक गुप्त रखना चाहिए।

Trāṭaka frees one from eye diseases and bars the door against drowsiness and the like. It should be carefully kept secret, like a casket of gold.

↑ All sections

अथ नौलिः · atha nauliḥ

अमन्दावर्तवेगेन तुन्दं सव्यापसव्यतः ।
नतांसो भ्रामयेदेषा नौलिः सिद्धैः प्रशस्यते ॥ २.३३ ॥

amandāvartavegena tundaṃ savyāpasavyataḥ |
natāṃso bhrāmayedeṣā nauliḥ siddhaiḥ praśasyate || 2.33 ||

Amandaavartavegena tundam savyaapasavyatah |
Nataamso bhraamayedeshaa naulih siddhaih prashasyate || 2.33 ||

कंधों को आगे झुकाकर, तेज़ भँवर के वेग से पेट को दाएँ-बाएँ घुमाए — सिद्ध जन इस नौलि की प्रशंसा करते हैं।

With shoulders bowed forward, one churns the belly to the right and to the left with the force of a swift whirlpool; this is nauli, praised by the adepts.

मन्दाग्निसन्दीपनपाचनादिसन्धापिकानन्दकरी सदैव ।
अशेषदोषामयशोषणी च हठक्रिया मौलिरियं च नौलिः ॥ २.३४ ॥

mandāgnisandīpanapācanādisandhāpikānandakarī sadaiva |
aśeṣadoṣāmayaśoṣaṇī ca haṭhakriyā mauliriyaṃ ca nauliḥ || 2.34 ||

Mandaagnisandiipanapaachanaadisandhaapikaanandakarii sadaiva |
Asheshadoshaamayashoshanii cha hathakriyaa mauliriyam cha naulih || 2.34 ||

यह नौलि मंद अग्नि को प्रज्वलित करती है, पाचन आदि को ठीक रखती है, सदा आनंद देती है और सभी दोषों तथा रोगों को सुखा देती है। यह हठ की क्रियाओं का मुकुट है।

Nauli kindles a weak digestive fire, restores digestion and the like, always brings delight, and dries up every disorder and disease; it is the crown of haṭha practices.

↑ All sections

अथ कपालभातिः · atha kapālabhātiḥ

भस्त्रावल्लोहकारस्य रेचपूरौ ससम्भ्रमौ ।
कपालभातिर्विख्याता कफदोषविशोषणी ॥ २.३५ ॥

bhastrāvallohakārasya recapūrau sasambhramau |
kapālabhātirvikhyātā kaphadoṣaviśoṣaṇī || 2.35 ||

Bhastraavallohakaarasya rechapuurau sasambhramau |
Kapaalabhaatirvikhyaataa kaphadoshavishoshanii || 2.35 ||

लोहार की धौंकनी की तरह तेज़ी से रेचक (श्वास छोड़ना) और पूरक (श्वास भरना) करना कपालभाति के नाम से प्रसिद्ध है; यह श्लेष्मा के दोषों को सुखा देती है।

Rapid exhalation and inhalation, like a blacksmith's bellows, is known as kapālabhāti; it dries up disorders of phlegm.

षट्कर्मनिर्गतस्थौल्यकफदोषमलादिकः ।
प्राणायामं ततः कुर्यादनायासेन सिद्ध्यति ॥ २.३६ ॥

ṣaṭkarmanirgatasthaulyakaphadoṣamalādikaḥ |
prāṇāyāmaṃ tataḥ kuryādanāyāsena siddhyati || 2.36 ||

Shatkarmanirgatasthaulyakaphadoshamalaadikah |
Praanaayaamam tatah kuryaadanaayaasena siddhyati || 2.36 ||

षट्कर्मों से स्थूलता, श्लेष्मा के दोष और मल आदि दूर हो जाने पर प्राणायाम करे; तब वह बिना कठिनाई के सिद्ध होता है।

When obesity, phlegm disorders, impurities and the like have been removed by the six acts, one should then practise prāṇāyāma; it succeeds without strain.

प्राणायामैरेव सर्वे प्रशुष्यन्ति मला इति ।
आचार्याणां तु केषांचिदन्यत्कर्म न संमतम् ॥ २.३७ ॥

prāṇāyāmaireva sarve praśuṣyanti malā iti |
ācāryāṇāṃ tu keṣāṃcidanyatkarma na saṃmatam || 2.37 ||

Praanaayaamaireva sarve prashushyanti malaa iti |
Aachaaryaanaam tu keshaamchidanyatkarma na sammatam || 2.37 ||

कुछ आचार्यों का मत है कि प्राणायामों से ही सारे मल सूख जाते हैं; उन्हें अन्य कर्म मान्य नहीं हैं।

Some teachers, however, hold that all impurities are dried up by prāṇāyāma alone, and they do not approve of any other practice.

↑ All sections

अथ गजकरणी · atha gajakaraṇī

उदरगतपदार्थं उद्वमन्ति
पवनं अपानं उदीर्य कण्ठनाले ।
क्रमपरिचयवश्यनाडिचक्रा
गजकरणीति निगद्यते हठज्ञैः ॥ २.३८ ॥

udaragatapadārthaṃ udvamanti
pavanaṃ apānaṃ udīrya kaṇṭhanāle |
kramaparicayavaśyanāḍicakrā
gajakaraṇīti nigadyate haṭhajñaiḥ || 2.38 ||

Udaragatapadaartham udvamanti
Pavanam apaanam udiirya kanthanaale |
Kramaparichayavashyanaadichakraa
Gajakaraniiti nigadyate hathajnaih || 2.38 ||

अपान वायु को कंठ-नली तक उठाकर जो पेट में स्थित पदार्थ को उलट देते हैं, और क्रमशः अभ्यास से जिनका नाड़ी-चक्र वश में हो गया है — हठ के ज्ञाता इसे गजकरणी कहते हैं।

Those whose channels have come under control through gradual practice raise the downward breath (apāna) into the throat and bring up the contents of the stomach; the knowers of haṭha call this gajakaraṇī [the elephant technique].

ब्रह्मादयोऽपि त्रिदशाः पवनाभ्यासतत्पराः ।
अभूवन्नन्तकभयात्तस्मात्पवनं अभ्यसेत् ॥ २.३९ ॥

brahmādayo'pi tridaśāḥ pavanābhyāsatatparāḥ |
abhūvannantakabhayāttasmātpavanaṃ abhyaset || 2.39 ||

Brahmaadayo'pi tridashaah pavanaabhyaasatatparaah |
Abhuuvannantakabhayaattasmaatpavanam abhyaset || 2.39 ||

ब्रह्मा आदि देवता भी मृत्यु के भय से प्राणवायु के अभ्यास में लगे रहे; इसलिए प्राण का अभ्यास करना चाहिए।

Even Brahmā and the other gods devoted themselves to practice of the breath out of fear of Death; therefore one should practise the breath.

यावद्बद्धो मरुद्देहे यावच्चित्तं निराकुलम् ।
यावद्दृष्टिर्भ्रुवोर्मध्ये तावत्कालभयं कुतः ॥ २.४० ॥

yāvadbaddho maruddehe yāvaccittaṃ nirākulam |
yāvaddṛṣṭirbhruvormadhye tāvatkālabhayaṃ kutaḥ || 2.40 ||

Yaavadbaddho maruddehe yaavachchittam niraakulam |
Yaavaddrishtirbhruvormadhye taavatkaalabhayam kutah || 2.40 ||

जब तक शरीर में वायु बँधी है, जब तक चित्त अविक्षुब्ध है, जब तक दृष्टि भौंहों के मध्य टिकी है — तब तक काल का भय कहाँ?

As long as the breath is held in the body, as long as the mind is untroubled, as long as the gaze rests between the eyebrows — where is the fear of death?

विधिवत्प्राणसंयामैर्नाडीचक्रे विशोधिते ।
सुषुम्णावदनं भित्त्वा सुखाद्विशति मारुतः ॥ २.४१ ॥

vidhivatprāṇasaṃyāmairnāḍīcakre viśodhite |
suṣumṇāvadanaṃ bhittvā sukhādviśati mārutaḥ || 2.41 ||

Vidhivatpraanasamyaamairnaadiichakre vishodhite |
Sushumnaavadanam bhittvaa sukhaadvishati maarutah || 2.41 ||

विधिपूर्वक प्राणायामों से नाड़ी-चक्र शुद्ध हो जाने पर प्राणवायु सुषुम्ना के मुख को भेदकर सहज ही उसमें प्रवेश करती है।

When the network of channels has been purified by properly performed breath control, the breath pierces the mouth of the suṣumṇā and enters it with ease.

↑ All sections

अथ मनोन्मनी · atha manonmanī

मारुते मध्यसंचारे मनःस्थैर्यं प्रजायते ।
यो मनःसुस्थिरीभावः सैवावस्था मनोन्मनी ॥ २.४२ ॥

mārute madhyasaṃcāre manaḥsthairyaṃ prajāyate |
yo manaḥsusthirībhāvaḥ saivāvasthā manonmanī || 2.42 ||

Maarute madhyasamchaare manahsthairyam prajaayate |
Yo manahsusthiriibhaavah saivaavasthaa manonmanii || 2.42 ||

जब प्राणवायु मध्य मार्ग में संचार करती है, तब मन स्थिर होता है। मन की जो पूर्ण स्थिरता है, वही मनोन्मनी अवस्था है।

When the breath moves in the central channel, the mind grows steady. That thorough steadiness of mind is itself the state called manonmanī.

तत्सिद्धये विधानज्ञाश्चित्रान्कुर्वन्ति कुम्भकान् ।
विचित्र कुम्भकाभ्यासाद्विचित्रां सिद्धिं आप्नुयात् ॥ २.४३ ॥

tatsiddhaye vidhānajñāścitrānkurvanti kumbhakān |
vicitra kumbhakābhyāsādvicitrāṃ siddhiṃ āpnuyāt || 2.43 ||

Tatsiddhaye vidhaanajnaashchitraankurvanti kumbhakaan |
Vichitra kumbhakaabhyaasaadvichitraam siddhim aapnuyaat || 2.43 ||

उसकी सिद्धि के लिए विधि के ज्ञाता विविध कुम्भक करते हैं; विविध कुम्भकों के अभ्यास से विविध सिद्धियाँ प्राप्त होती हैं।

To attain it, those who know the method perform various kumbhakas; from practising various kumbhakas one gains various attainments.

↑ All sections

अथ कुम्भकभेदाः · atha kumbhakabhedāḥ

सूर्यभेदनं उज्जायी सीत्कारी शीतली तथा ।
भस्त्रिका भ्रामरी मूर्च्छा प्लाविनीत्यष्टकुम्भकाः ॥ २.४४ ॥

sūryabhedanaṃ ujjāyī sītkārī śītalī tathā |
bhastrikā bhrāmarī mūrcchā plāvinītyaṣṭakumbhakāḥ || 2.44 ||

Suuryabhedanam ujjaayii siitkaarii shiitalii tathaa |
Bhastrikaa bhraamarii muurchchhaa plaaviniityashtakumbhakaah || 2.44 ||

सूर्यभेदन, उज्जायी, सीत्कारी, शीतली, भस्त्रिका, भ्रामरी, मूर्च्छा और प्लाविनी — ये आठ कुम्भक हैं।

Sūryabhedana, ujjāyī, sītkārī, śītalī, bhastrikā, bhrāmarī, mūrcchā and plāvinī — these are the eight kumbhakas.

पूरकान्ते तु कर्तव्यो बन्धो जालन्धराभिधः ।
कुम्भकान्ते रेचकादौ कर्तव्यस्तूड्डियानकः ॥ २.४५ ॥

pūrakānte tu kartavyo bandho jālandharābhidhaḥ |
kumbhakānte recakādau kartavyastūḍḍiyānakaḥ || 2.45 ||

Puurakaante tu kartavyo bandho jaalandharaabhidhah |
Kumbhakaante rechakaadau kartavyastuuddiyaanakah || 2.45 ||

पूरक के अंत में जालन्धर नामक बन्ध करना चाहिए, और कुम्भक के अंत में, रेचक के आरंभ में, उड्डीयान बन्ध करना चाहिए।

At the end of inhalation the lock called jālandhara should be applied; at the end of retention, as exhalation begins, uḍḍiyāna should be applied.

अधस्तात्कुञ्चनेनाशु कण्ठसङ्कोचने कृते ।
मध्ये पश्चिमतानेन स्यात्प्राणो ब्रह्मनाडिगः ॥ २.४६ ॥

adhastātkuñcanenāśu kaṇṭhasaṅkocane kṛte |
madhye paścimatānena syātprāṇo brahmanāḍigaḥ || 2.46 ||

Adhastaatkunchanenaashu kanthasankochane krite |
Madhye pashchimataanena syaatpraano brahmanaadigah || 2.46 ||

नीचे से शीघ्र संकोचन (मूलबन्ध) करके, कंठ का संकोचन कर लेने पर और मध्य भाग को पीछे की ओर खींचने से प्राण ब्रह्म-नाड़ी में जाता है।

With a quick contraction below, the throat contracted, and the middle drawn back, the prāṇa goes into the channel of Brahman.

अपानं ऊर्ध्वं उत्थाप्य प्राणं कण्ठादधो नयेत् ।
योगी जराविमुक्तः सन्षोडशाब्दवया भवेत् ॥ २.४७ ॥

apānaṃ ūrdhvaṃ utthāpya prāṇaṃ kaṇṭhādadho nayet |
yogī jarāvimuktaḥ sanṣoḍaśābdavayā bhavet || 2.47 ||

Apaanam uurdhvam utthaapya praanam kanthaadadho nayet |
Yogii jaraavimuktah sanshodashaabdavayaa bhavet || 2.47 ||

अपान को ऊपर उठाकर और प्राण को कंठ से नीचे ले जाकर योगी बुढ़ापे से मुक्त होकर सोलह वर्ष की आयु वाला-सा हो जाता है।

Lifting apāna upward and bringing prāṇa down from the throat, the yogin is freed from old age and becomes as one sixteen years old.

↑ All sections

अथ सूर्यभेदनम् · atha sūryabhedanam

आसने सुखदे योगी बद्ध्वा चैवासनं ततः ।
दक्षनाड्या समाकृष्य बहिःस्थं पवनं शनैः ॥ २.४८ ॥

āsane sukhade yogī baddhvā caivāsanaṃ tataḥ |
dakṣanāḍyā samākṛṣya bahiḥsthaṃ pavanaṃ śanaiḥ || 2.48 ||

Aasane sukhade yogii baddhvaa chaivaasanam tatah |
Dakshanaadyaa samaakrishya bahihstham pavanam shanaih || 2.48 ||

सुखद आसन पर बैठकर और फिर आसन को दृढ़ बाँधकर, योगी दाहिनी नाड़ी (नथुने) से बाहर की वायु को धीरे-धीरे भीतर खींचे।

Seated on a comfortable seat and then fixing the posture, the yogin slowly draws in the outer air through the right nostril.

आकेशादानखाग्राच्च निरोधावधि कुम्भयेत् ।
ततः शनैः सव्यनाड्या रेचयेत्पवनं शनैः ॥ २.४९ ॥

ākeśādānakhāgrācca nirodhāvadhi kumbhayet |
tataḥ śanaiḥ savyanāḍyā recayetpavanaṃ śanaiḥ || 2.49 ||

Aakeshaadaanakhaagraachcha nirodhaavadhi kumbhayet |
Tatah shanaih savyanaadyaa rechayetpavanam shanaih || 2.49 ||

केशों से लेकर नाखूनों के सिरों तक (वायु भर जाने तक) निरोध की सीमा पर्यन्त कुम्भक करे; फिर बाईं नाड़ी से धीरे-धीरे वायु छोड़े।

He should hold the breath until the retention reaches from the hair of the head to the tips of the nails; then, slowly, he lets the air out through the left nostril.

कपालशोधनं वातदोषघ्नं कृमिदोषहृत् ।
पुनः पुनरिदं कार्यं सूर्यभेदनं उत्तमम् ॥ २.५० ॥

kapālaśodhanaṃ vātadoṣaghnaṃ kṛmidoṣahṛt |
punaḥ punaridaṃ kāryaṃ sūryabhedanaṃ uttamam || 2.50 ||

Kapaalashodhanam vaatadoshaghnam krimidoshahrit |
Punah punaridam kaaryam suuryabhedanam uttamam || 2.50 ||

यह उत्तम सूर्यभेदन कपाल को शुद्ध करता है, वायु के दोषों को नष्ट करता है और कृमि-दोष दूर करता है; इसे बार-बार करना चाहिए।

This excellent sūryabhedana cleanses the skull, destroys disorders of wind and removes troubles caused by worms; it should be done again and again.

↑ All sections

अथ उज्जायी · atha ujjāyī

मुखं संयम्य नाडीभ्यां आकृष्य पवनं शनैः ।
यथा लगति कण्ठात्तु हृदयावधि सस्वनम् ॥ २.५१ ॥

mukhaṃ saṃyamya nāḍībhyāṃ ākṛṣya pavanaṃ śanaiḥ |
yathā lagati kaṇṭhāttu hṛdayāvadhi sasvanam || 2.51 ||

Mukham samyamya naadiibhyaam aakrishya pavanam shanaih |
Yathaa lagati kanthaattu hridayaavadhi sasvanam || 2.51 ||

मुख बंद करके दोनों नासिका-छिद्रों से धीरे-धीरे वायु को इस प्रकार भीतर खींचे कि वह कंठ से लेकर हृदय तक ध्वनि के साथ स्पर्श करती हुई जाए।

Closing the mouth, draw the air in slowly through both nostrils, so that it is felt, with a sound, from the throat down to the heart.

पूर्ववत्कुम्भयेत्प्राणं रेचयेदिडया तथा ।
श्लेष्मदोषहरं कण्ठे देहानलविवर्धनम् ॥ २.५२ ॥

pūrvavatkumbhayetprāṇaṃ recayediḍayā tathā |
śleṣmadoṣaharaṃ kaṇṭhe dehānalavivardhanam || 2.52 ||

Puurvavatkumbhayetpraanam rechayedidayaa tathaa |
Shleshmadoshaharam kanthe dehaanalavivardhanam || 2.52 ||

पहले की तरह प्राण को रोककर रखे और फिर इड़ा (बाएँ नथुने) से बाहर छोड़े। यह कंठ में बलगम के दोष को हरता है और शरीर की अग्नि को बढ़ाता है।

Hold the breath as before, then let it out through iḍā [the left nostril]. This removes the trouble of phlegm in the throat and increases the body's fire.

नाडीजलोदराधातुगतदोषविनाशनम् ।
गच्छता तिष्ठता कार्यं उज्जाय्याख्यं तु कुम्भकम् ॥ २.५३ ॥

nāḍījalodarādhātugatadoṣavināśanam |
gacchatā tiṣṭhatā kāryaṃ ujjāyyākhyaṃ tu kumbhakam || 2.53 ||

Naadiijalodaraadhaatugatadoshavinaashanam |
Gachchhataa tishthataa kaaryam ujjaayyaakhyam tu kumbhakam || 2.53 ||

यह नाड़ियों, जलोदर और शरीर के तत्त्वों (धातुओं) में स्थित दोषों का नाश करता है। उज्जायी नामक यह कुंभक चलते हुए या खड़े रहते हुए भी किया जा सकता है।

It destroys disorders of the channels (nāḍī), of dropsy and of the bodily constituents. This kumbhaka called ujjāyī may be done while walking or standing.

↑ All sections

अथ सीत्कारी · atha sītkārī

सीत्कां कुर्यात्तथा वक्त्रे घ्राणेनैव विजृम्भिकाम् ।
एवं अभ्यासयोगेन कामदेवो द्वितीयकः ॥ २.५४ ॥

sītkāṃ kuryāttathā vaktre ghrāṇenaiva vijṛmbhikām |
evaṃ abhyāsayogena kāmadevo dvitīyakaḥ || 2.54 ||

Siitkaam kuryaattathaa vaktre ghraanenaiva vijrimbhikaam |
Evam abhyaasayogena kaamadevo dvitiiyakah || 2.54 ||

मुख से सीत्कार (सी-सी की ध्वनि) करते हुए श्वास ले और केवल नाक से ही उसे बाहर छोड़े। इस अभ्यास से साधक मानो दूसरा कामदेव बन जाता है।

Make the hissing sound sīt with the mouth [while drawing breath], and release it only through the nose. Through this practice one becomes like a second Kāmadeva.

योगिनी चक्रसंमान्यः सृष्टिसंहारकारकः ।
न क्षुधा न तृषा निद्रा नैवालस्यं प्रजायते ॥ २.५५ ॥

yoginī cakrasaṃmānyaḥ sṛṣṭisaṃhārakārakaḥ |
na kṣudhā na tṛṣā nidrā naivālasyaṃ prajāyate || 2.55 ||

Yoginii chakrasammaanyah srishtisamhaarakaarakah |
Na kshudhaa na trishaa nidraa naivaalasyam prajaayate || 2.55 ||

वह योगिनियों के मंडल में सम्मानित होता है और सृष्टि तथा संहार करने में समर्थ होता है। उसे न भूख सताती है, न प्यास, न नींद और न ही आलस्य।

He is honoured by the circle of yoginīs and becomes a maker of creation and dissolution. Neither hunger nor thirst, neither sleep nor sloth arises in him.

भवेत्सत्त्वं च देहस्य सर्वोपद्रववर्जितः ।
अनेन विधिना सत्यं योगीन्द्रो भूमिमण्डले ॥ २.५६ ॥

bhavetsattvaṃ ca dehasya sarvopadravavarjitaḥ |
anena vidhinā satyaṃ yogīndro bhūmimaṇḍale || 2.56 ||

Bhavetsattvam cha dehasya sarvopadravavarjitah |
Anena vidhinaa satyam yogiindro bhuumimandale || 2.56 ||

शरीर में बल (सत्त्व) उत्पन्न होता है और वह सब उपद्रवों से मुक्त रहता है। इस विधि से वह सचमुच पृथ्वी-मंडल पर योगियों में श्रेष्ठ बन जाता है।

Strength arises in the body and he is free from all afflictions. By this method, truly, he becomes a lord among yogins on the face of the earth.

↑ All sections

अथ शीतली · atha śītalī

जिह्वया वायुं आकृष्य पूर्ववत्कुम्भसाधनम् ।
शनकैर्घ्राणरन्ध्राभ्यां रेचयेत्पवनं सुधीः ॥ २.५७ ॥

jihvayā vāyuṃ ākṛṣya pūrvavatkumbhasādhanam |
śanakairghrāṇarandhrābhyāṃ recayetpavanaṃ sudhīḥ || 2.57 ||

Jihvayaa vaayum aakrishya puurvavatkumbhasaadhanam |
Shanakairghraanarandhraabhyaam rechayetpavanam sudhiih || 2.57 ||

बुद्धिमान साधक जीभ के द्वारा वायु को भीतर खींचे, पहले की भाँति कुंभक करे, और फिर दोनों नासिका-छिद्रों से धीरे-धीरे वायु को बाहर छोड़े।

The wise practitioner draws in air through the tongue, performs kumbhaka as before, and then slowly lets the breath out through both nostrils.

गुल्मप्लीहादिकान्रोगान्ज्वरं पित्तं क्षुधां तृषाम् ।
विषाणि शीतली नाम कुम्भिकेयं निहन्ति हि ॥ २.५८ ॥

gulmaplīhādikānrogānjvaraṃ pittaṃ kṣudhāṃ tṛṣām |
viṣāṇi śītalī nāma kumbhikeyaṃ nihanti hi || 2.58 ||

Gulmapliihaadikaanrogaanjvaram pittam kshudhaam trishaam |
Vishaani shiitalii naama kumbhikeyam nihanti hi || 2.58 ||

शीतली नाम का यह कुंभक गुल्म (पेट की गाँठ), तिल्ली आदि के रोगों, ज्वर, पित्त, भूख, प्यास और विषों को नष्ट करता है।

This kumbhaka named śītalī destroys ailments such as gulma [abdominal swelling] and disorders of the spleen, as well as fever, bile, hunger, thirst and poisons.

↑ All sections

अथ भस्त्रिका · atha bhastrikā

ऊर्वोरुपरि संस्थाप्य शुभे पादतले उभे ।
पद्मासनं भवेदेतत्सर्वपापप्रणाशनम् ॥ २.५९ ॥

ūrvorupari saṃsthāpya śubhe pādatale ubhe |
padmāsanaṃ bhavedetatsarvapāpapraṇāśanam || 2.59 ||

Uurvorupari samsthaapya shubhe paadatale ubhe |
Padmaasanam bhavedetatsarvapaapapranaashanam || 2.59 ||

दोनों शुभ पैरों के तलवों को जाँघों के ऊपर रखना — यही पद्मासन है, जो सब पापों का नाश करने वाला है।

Placing both soles of the feet upon the thighs: this is padmāsana, the lotus posture, which destroys all sins.

सम्यक्पद्मासनं बद्ध्वा समग्रीवोदरः सुधीः ।
मुखं संयम्य यत्नेन प्राणं घ्राणेन रेचयेत् ॥ २.६० ॥

samyakpadmāsanaṃ baddhvā samagrīvodaraḥ sudhīḥ |
mukhaṃ saṃyamya yatnena prāṇaṃ ghrāṇena recayet || 2.60 ||

Samyakpadmaasanam baddhvaa samagriivodarah sudhiih |
Mukham samyamya yatnena praanam ghraanena rechayet || 2.60 ||

बुद्धिमान साधक भली-भाँति पद्मासन बाँधकर, गर्दन और पेट को सीधा रखते हुए, प्रयत्नपूर्वक मुख बंद करे और नाक से प्राण को बाहर निकाले।

Having firmly set himself in padmāsana, neck and abdomen held in line, the wise one should carefully close the mouth and expel the breath through the nose.

यथा लगति हृत्कण्ठे कपालावधि सस्वनम् ।
वेगेन पूरयेच्चापि हृत्पद्मावधि मारुतम् ॥ २.६१ ॥

yathā lagati hṛtkaṇṭhe kapālāvadhi sasvanam |
vegena pūrayeccāpi hṛtpadmāvadhi mārutam || 2.61 ||

Yathaa lagati hritkanthe kapaalaavadhi sasvanam |
Vegena puurayechchaapi hritpadmaavadhi maarutam || 2.61 ||

(श्वास को) इस प्रकार छोड़े कि वह हृदय और कंठ से लेकर कपाल तक ध्वनि के साथ अनुभव हो; फिर वेग से वायु को हृदय-कमल तक भीतर भरे।

[Exhale] so that the breath is felt with a sound from heart and throat up to the skull; then forcefully fill the air in again as far as the heart-lotus.

पुनर्विरेचयेत्तद्वत्पूरयेच्च पुनः पुनः ।
यथैव लोहकारेण भस्त्रा वेगेन चाल्यते ॥ २.६२ ॥

punarvirecayettadvatpūrayecca punaḥ punaḥ |
yathaiva lohakāreṇa bhastrā vegena cālyate || 2.62 ||

Punarvirechayettadvatpuurayechcha punah punah |
Yathaiva lohakaarena bhastraa vegena chaalyate || 2.62 ||

फिर उसी तरह बाहर छोड़े और बार-बार भीतर भरे — जैसे लोहार अपनी धौंकनी को तेज़ी से चलाता है।

Then exhale in the same way and inhale again and again, just as a blacksmith works his bellows with speed.

तथैव स्वशरीरस्थं चालयेत्पवनं धिया ।
यदा श्रमो भवेद्देहे तदा सूर्येण पूरयेत् ॥ २.६३ ॥

tathaiva svaśarīrasthaṃ cālayetpavanaṃ dhiyā |
yadā śramo bhaveddehe tadā sūryeṇa pūrayet || 2.63 ||

Tathaiva svashariirastham chaalayetpavanam dhiyaa |
Yadaa shramo bhaveddehe tadaa suuryena puurayet || 2.63 ||

उसी प्रकार अपने शरीर के भीतर स्थित वायु को ध्यानपूर्वक चलाए। जब शरीर में थकान हो, तब सूर्य (दाएँ नथुने) से श्वास भरे।

In the same way, move the air within one's own body with attentive mind. When the body grows tired, breathe in through the sun [the right nostril].

यथोदरं भवेत्पूर्णं अनिलेन तथा लघु ।
धारयेन्नासिकां मध्यातर्जनीभ्यां विना दृढम् ॥ २.६४ ॥

yathodaraṃ bhavetpūrṇaṃ anilena tathā laghu |
dhārayennāsikāṃ madhyātarjanībhyāṃ vinā dṛḍham || 2.64 ||

Yathodaram bhavetpuurnam anilena tathaa laghu |
Dhaarayennaasikaam madhyaatarjaniibhyaam vinaa dridham || 2.64 ||

जब वायु से पेट भर जाए, तब शीघ्र ही मध्यमा और तर्जनी को छोड़कर (शेष अंगुलियों से) नाक को दृढ़ता से दबाकर पकड़ ले।

When the abdomen has been filled with air, quickly close the nose firmly, using the fingers other than the middle and index fingers.

विधिवत्कुम्भकं कृत्वा रेचयेदिडयानिलम् ।
वातपित्तश्लेष्महरं शरीराग्निविवर्धनम् ॥ २.६५ ॥

vidhivatkumbhakaṃ kṛtvā recayediḍayānilam |
vātapittaśleṣmaharaṃ śarīrāgnivivardhanam || 2.65 ||

Vidhivatkumbhakam kritvaa rechayedidayaanilam |
Vaatapittashleshmaharam shariiraagnivivardhanam || 2.65 ||

विधिपूर्वक कुंभक करके इड़ा (बाएँ नथुने) से वायु बाहर छोड़े। यह वायु, पित्त और बलगम के दोषों को हरता है और शरीर की अग्नि को बढ़ाता है।

Having performed kumbhaka according to rule, release the air through iḍā [the left nostril]. It removes disorders of wind, bile and phlegm and increases the body's fire.

कुण्डली बोधकं क्षिप्रं पवनं सुखदं हितम् ।
ब्रह्मनाडीमुखे संस्थकफाद्यर्गलनाशनम् ॥ २.६६ ॥

kuṇḍalī bodhakaṃ kṣipraṃ pavanaṃ sukhadaṃ hitam |
brahmanāḍīmukhe saṃsthakaphādyargalanāśanam || 2.66 ||

Kundalii bodhakam kshipram pavanam sukhadam hitam |
Brahmanaadiimukhe samsthakaphaadyargalanaashanam || 2.66 ||

यह कुंडलिनी को शीघ्र जगाने वाला, पवित्र करने वाला, सुखद और हितकारी है; ब्रह्मनाड़ी के मुख पर स्थित बलगम आदि की रुकावट को नष्ट करता है।

It swiftly awakens kuṇḍalī, is purifying, pleasant and beneficial, and destroys the obstruction of phlegm and the like lodged at the mouth of the brahmanāḍī.

सम्यग्गात्रसमुद्भूतग्रन्थित्रयविभेदकम् ।
विशेषेणैव कर्तव्यं भस्त्राख्यं कुम्भकं त्विदम् ॥ २.६७ ॥

samyaggātrasamudbhūtagranthitrayavibhedakam |
viśeṣeṇaiva kartavyaṃ bhastrākhyaṃ kumbhakaṃ tvidam || 2.67 ||

Samyaggaatrasamudbhuutagranthitrayavibhedakam |
Visheshenaiva kartavyam bhastraakhyam kumbhakam tvidam || 2.67 ||

यह शरीर में उत्पन्न तीनों ग्रंथियों का भली-भाँति भेदन करता है। अतः भस्त्रा नामक इस कुंभक को विशेष रूप से करना चाहिए।

It thoroughly pierces the three knots (granthi) that arise in the body. This kumbhaka called bhastrā should therefore be practised with special care.

↑ All sections

अथ भ्रामरी · atha bhrāmarī

वेगाद्घोषं पूरकं भृङ्गनादं
भृङ्गीनादं रेचकं मन्दमन्दम् ।
योगीन्द्राणां एवं अभ्यासयोगाच्
चित्ते जाता काचिदानन्दलीला ॥ २.६८ ॥

vegādghoṣaṃ pūrakaṃ bhṛṅganādaṃ
bhṛṅgīnādaṃ recakaṃ mandamandam |
yogīndrāṇāṃ evaṃ abhyāsayogāc
citte jātā kācidānandalīlā || 2.68 ||

Vegaadghosham puurakam bhringanaadam
Bhringiinaadam rechakam mandamandam |
Yogiindraanaam evam abhyaasayogaach
Chitte jaataa kaachidaanandaliilaa || 2.68 ||

भौंरे की गूँज जैसी ध्वनि के साथ वेग से श्वास भरे, और भौंरी की गुनगुनाहट जैसी ध्वनि के साथ बहुत धीरे-धीरे छोड़े। इस अभ्यास से श्रेष्ठ योगियों के चित्त में एक अनोखी आनंद-लीला उत्पन्न होती है।

Inhale swiftly with a resonant sound like the drone of a male bee; exhale very slowly with the humming of a female bee. Through this practice a certain play of bliss arises in the minds of the foremost yogins.

↑ All sections

अथ मूर्च्छा · atha mūrcchā

पूरकान्ते गाढतरं बद्ध्वा जालन्धरं शनैः ।
रेचयेन्मूर्च्छाख्येयं मनोमूर्च्छा सुखप्रदा ॥ २.६९ ॥

pūrakānte gāḍhataraṃ baddhvā jālandharaṃ śanaiḥ |
recayenmūrcchākhyeyaṃ manomūrcchā sukhapradā || 2.69 ||

Puurakaante gaadhataram baddhvaa jaalandharam shanaih |
Rechayenmuurchchhaakhyeyam manomuurchchhaa sukhapradaa || 2.69 ||

पूरक के अंत में जालंधर-बंध को दृढ़ता से लगाकर धीरे-धीरे श्वास छोड़े। यह मूर्च्छा नामक कुंभक है, जो मन को मूर्च्छित कर सुख देता है।

At the end of inhalation, firmly apply jālandhara and exhale slowly. This is called mūrcchā; it makes the mind swoon and brings ease.

↑ All sections

अथ प्लाविनी · atha plāvinī

अन्तः प्रवर्तितोदारमारुतापूरितोदरः ।
पयस्यगाधेऽपि सुखात्प्लवते पद्मपत्रवत् ॥ २.७० ॥

antaḥ pravartitodāramārutāpūritodaraḥ |
payasyagādhe'pi sukhātplavate padmapatravat || 2.70 ||

Antah pravartitodaaramaarutaapuuritodarah |
Payasyagaadhe'pi sukhaatplavate padmapatravat || 2.70 ||

भीतर प्रवाहित प्रचुर वायु से पेट को भर लेने पर साधक गहरे जल में भी कमल के पत्ते की तरह सहज ही तैरता रहता है।

With the belly filled by abundant air drawn within, one floats with ease like a lotus leaf even on deep water.

प्राणायामस्त्रिधा प्रोक्तो रेचपूरककुम्भकैः ।
सहितः केवलश्चेति कुम्भको द्विविधो मतः ॥ २.७१ ॥

prāṇāyāmastridhā prokto recapūrakakumbhakaiḥ |
sahitaḥ kevalaśceti kumbhako dvividho mataḥ || 2.71 ||

Praanaayaamastridhaa prokto rechapuurakakumbhakaih |
Sahitah kevalashcheti kumbhako dvividho matah || 2.71 ||

प्राणायाम तीन प्रकार का कहा गया है — रेचक, पूरक और कुंभक। कुंभक दो प्रकार का माना गया है — सहित और केवल।

Prāṇāyāma is said to be threefold: exhalation, inhalation and retention. Retention (kumbhaka) is held to be of two kinds: sahita [joined with breathing] and kevala [alone].

यावत्केवलसिद्धिः स्यात्सहितं तावदभ्यसेत् ।
रेचकं पूरकं मुक्त्वा सुखं यद्वायुधारणम् ॥ २.७२ ॥

yāvatkevalasiddhiḥ syātsahitaṃ tāvadabhyaset |
recakaṃ pūrakaṃ muktvā sukhaṃ yadvāyudhāraṇam || 2.72 ||

Yaavatkevalasiddhih syaatsahitam taavadabhyaset |
Rechakam puurakam muktvaa sukham yadvaayudhaaranam || 2.72 ||

जब तक केवल कुंभक सिद्ध न हो, तब तक सहित कुंभक का अभ्यास करे। रेचक और पूरक को छोड़कर सहज भाव से जो वायु को धारण करना है —

Until kevala is mastered, one should practise sahita. Holding the breath with ease, having given up exhalation and inhalation —

प्राणायामोऽयं इत्युक्तः स वै केवलकुम्भकः ।
कुम्भके केवले सिद्धे रेचपूरकवर्जिते ॥ २.७३ ॥

prāṇāyāmo'yaṃ ityuktaḥ sa vai kevalakumbhakaḥ |
kumbhake kevale siddhe recapūrakavarjite || 2.73 ||

Praanaayaamo'yam ityuktah sa vai kevalakumbhakah |
Kumbhake kevale siddhe rechapuurakavarjite || 2.73 ||

उसी को यह प्राणायाम कहा गया है; वही केवल कुंभक है। जब रेचक और पूरक से रहित केवल कुंभक सिद्ध हो जाता है,

that is what is called this prāṇāyāma; it is indeed kevala kumbhaka. When kevala kumbhaka, free of exhalation and inhalation, is perfected,

न तस्य दुर्लभं किंचित्त्रिषु लोकेषु विद्यते ।
शक्तः केवलकुम्भेन यथेष्टं वायुधारणात् ॥ २.७४ ॥

na tasya durlabhaṃ kiṃcittriṣu lokeṣu vidyate |
śaktaḥ kevalakumbhena yatheṣṭaṃ vāyudhāraṇāt || 2.74 ||

Na tasya durlabham kimchittrishu lokeshu vidyate |
Shaktah kevalakumbhena yatheshtam vaayudhaaranaat || 2.74 ||

तब उसके लिए तीनों लोकों में कुछ भी दुर्लभ नहीं रहता। केवल कुंभक से इच्छानुसार वायु को धारण करने में समर्थ होकर,

nothing in the three worlds remains hard for him to attain. Able, through kevala kumbhaka, to hold the breath as long as he wishes,

राजयोगपदं चापि लभते नात्र संशयः ।
कुम्भकात्कुण्डलीबोधः कुण्डलीबोधतो भवेत् ।
अनर्गला सुषुम्णा च हठसिद्धिश्च जायते ॥ २.७५ ॥

rājayogapadaṃ cāpi labhate nātra saṃśayaḥ |
kumbhakātkuṇḍalībodhaḥ kuṇḍalībodhato bhavet |
anargalā suṣumṇā ca haṭhasiddhiśca jāyate || 2.75 ||

Raajayogapadam chaapi labhate naatra samshayah |
Kumbhakaatkundaliibodhah kundaliibodhato bhavet |
Anargalaa sushumnaa cha hathasiddhishcha jaayate || 2.75 ||

वह राजयोग की अवस्था भी प्राप्त कर लेता है, इसमें संदेह नहीं। कुंभक से कुंडलिनी जागती है; कुंडलिनी के जागने से सुषुम्ना बाधारहित हो जाती है और हठ की सिद्धि प्राप्त होती है।

he also reaches the state of rājayoga; of this there is no doubt. From kumbhaka comes the awakening of kuṇḍalī; from that awakening suṣumṇā becomes unobstructed, and success in haṭha is born.

हठं विना राजयोगो राजयोगं विना हठः ।
न सिध्यति ततो युग्मं आनिष्पत्तेः समभ्यसेत् ॥ २.७६ ॥

haṭhaṃ vinā rājayogo rājayogaṃ vinā haṭhaḥ |
na sidhyati tato yugmaṃ āniṣpatteḥ samabhyaset || 2.76 ||

Hatham vinaa raajayogo raajayogam vinaa hathah |
Na sidhyati tato yugmam aanishpatteh samabhyaset || 2.76 ||

हठ के बिना राजयोग सिद्ध नहीं होता और राजयोग के बिना हठ सिद्ध नहीं होता। इसलिए पूर्णता (निष्पत्ति) प्राप्त होने तक दोनों का साथ-साथ अभ्यास करे।

Without haṭha, rājayoga does not succeed; without rājayoga, haṭha does not succeed. Therefore practise the two together until final completion (niṣpatti).

कुम्भकप्राणरोधान्ते कुर्याच्चित्तं निराश्रयम् ।
एवं अभ्यासयोगेन राजयोगपदं व्रजेत् ॥ २.७७ ॥

kumbhakaprāṇarodhānte kuryāccittaṃ nirāśrayam |
evaṃ abhyāsayogena rājayogapadaṃ vrajet || 2.77 ||

Kumbhakapraanarodhaante kuryaachchittam niraashrayam |
Evam abhyaasayogena raajayogapadam vrajet || 2.77 ||

कुंभक द्वारा प्राण का निरोध समाप्त होने पर चित्त को आश्रयरहित (किसी विषय पर न टिका हुआ) कर दे। इस प्रकार के अभ्यास से साधक राजयोग की अवस्था तक पहुँचता है।

At the close of the breath-restraint of kumbhaka, one should make the mind free of any support. By such practice one attains the state of rājayoga.

वपुः कृशत्वं वदने प्रसन्नता
नादस्फुटत्वं नयने सुनिर्मले ।
अरोगता बिन्दुजयोऽग्निदीपनं
नाडीविशुद्धिर्हठसिद्धिलक्षणम् ॥ २.७८ ॥

vapuḥ kṛśatvaṃ vadane prasannatā
nādasphuṭatvaṃ nayane sunirmale |
arogatā bindujayo'gnidīpanaṃ
nāḍīviśuddhirhaṭhasiddhilakṣaṇam || 2.78 ||

Vapuh krishatvam vadane prasannataa
Naadasphutatvam nayane sunirmale |
Arogataa bindujayo'gnidiipanam
Naadiivishuddhirhathasiddhilakshanam || 2.78 ||

शरीर का हल्का-पतला होना, मुख पर प्रसन्नता, नाद का स्पष्ट सुनाई देना, आँखों का अत्यंत निर्मल होना, रोगहीनता, बिंदु पर विजय, जठराग्नि का प्रदीप्त होना और नाड़ियों की शुद्धि — ये हठ-सिद्धि के लक्षण हैं।

Leanness of body, a bright face, distinct inner sound (nāda), very clear eyes, freedom from illness, mastery of bindu, a kindled digestive fire and purity of the channels: these are the marks of success in haṭha.

↑ All sections

तृतीयोपदेशः · Tṛtīya Upadeśa — Mudrā and bandha — the seals and locks

सशैलवनधात्रीणां यथाधारोऽहिनायकः ।
सर्वेषां योगतन्त्राणां तथाधारो हि कुण्डली ॥ ३.१ ॥

saśailavanadhātrīṇāṃ yathādhāro'hināyakaḥ |
sarveṣāṃ yogatantrāṇāṃ tathādhāro hi kuṇḍalī || 3.1 ||

Sashailavanadhaatriinaam yathaadhaaro'hinaayakah |
Sarveshaam yogatantraanaam tathaadhaaro hi kundalii || 3.1 ||

जैसे पर्वतों और वनों सहित पृथ्वी का आधार नागराज (शेष) है, वैसे ही सब योग-शास्त्रों का आधार कुंडलिनी है।

As the king of serpents is the support of the earth with its mountains and forests, so kuṇḍalī is the support of all the yoga teachings.

सुप्ता गुरुप्रसादेन यदा जागर्ति कुण्डली ।
तदा सर्वाणि पद्मानि भिद्यन्ते ग्रन्थयोऽपि च ॥ ३.२ ॥

suptā guruprasādena yadā jāgarti kuṇḍalī |
tadā sarvāṇi padmāni bhidyante granthayo'pi ca || 3.2 ||

Suptaa guruprasaadena yadaa jaagarti kundalii |
Tadaa sarvaani padmaani bhidyante granthayo'pi cha || 3.2 ||

जब गुरु की कृपा से सोई हुई कुंडलिनी जागती है, तब सब कमल (चक्र) और ग्रंथियाँ भी भिद जाती हैं।

When the sleeping kuṇḍalī awakens through the grace of the guru, then all the lotuses are pierced, and the knots as well.

प्राणस्य शून्यपदवी तदा राजपथायते ।
तदा चित्तं निरालम्बं तदा कालस्य वञ्चनम् ॥ ३.३ ॥

prāṇasya śūnyapadavī tadā rājapathāyate |
tadā cittaṃ nirālambaṃ tadā kālasya vañcanam || 3.3 ||

Praanasya shuunyapadavii tadaa raajapathaayate |
Tadaa chittam niraalambam tadaa kaalasya vanchanam || 3.3 ||

तब प्राण का शून्य-मार्ग राजमार्ग बन जाता है, तब चित्त आलंबनरहित हो जाता है, और तब काल (मृत्यु) को छल लिया जाता है।

Then the empty path of prāṇa becomes a royal highway; then the mind is without support; then time [death] is outwitted.

सुषुम्णा शून्यपदवी ब्रह्मरन्ध्रं महापथः ।
श्मशानं शाम्भवी मध्यमार्गश्चेत्येकवाचकाः ॥ ३.४ ॥

suṣumṇā śūnyapadavī brahmarandhraṃ mahāpathaḥ |
śmaśānaṃ śāmbhavī madhyamārgaścetyekavācakāḥ || 3.4 ||

Sushumnaa shuunyapadavii brahmarandhram mahaapathah |
Shmashaanam shaambhavii madhyamaargashchetyekavaachakaah || 3.4 ||

सुषुम्ना, शून्यपदवी, ब्रह्मरंध्र, महापथ, श्मशान, शांभवी और मध्यमार्ग — ये सब एक ही वस्तु के नाम हैं।

Suṣumṇā, the empty path, brahmarandhra, the great way, the cremation ground, śāmbhavī and the middle path: these all name one and the same thing.

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन प्रबोधयितुं ईश्वरीम् ।
ब्रह्मद्वारमुखे सुप्तां मुद्राभ्यासं समाचरेत् ॥ ३.५ ॥

tasmātsarvaprayatnena prabodhayituṃ īśvarīm |
brahmadvāramukhe suptāṃ mudrābhyāsaṃ samācaret || 3.5 ||

Tasmaatsarvaprayatnena prabodhayitum iishvariim |
Brahmadvaaramukhe suptaam mudraabhyaasam samaacharet || 3.5 ||

इसलिए ब्रह्मद्वार के मुख पर सोई हुई उस ईश्वरी (कुंडलिनी) को जगाने के लिए पूरे प्रयत्न से मुद्राओं का अभ्यास करे।

Therefore, to awaken the goddess who sleeps at the mouth of Brahman's door, one should practise the mudrās with every effort.

महामुद्रा महाबन्धो महावेधश्च खेचरी ।
उड्डीयानं मूलबन्धश्च बन्धो जालन्धराभिधः ॥ ३.६ ॥

mahāmudrā mahābandho mahāvedhaśca khecarī |
uḍḍīyānaṃ mūlabandhaśca bandho jālandharābhidhaḥ || 3.6 ||

Mahaamudraa mahaabandho mahaavedhashcha khecharii |
Uddiiyaanam muulabandhashcha bandho jaalandharaabhidhah || 3.6 ||

महामुद्रा, महाबंध, महावेध, खेचरी, उड्डीयान, मूलबंध और जालंधर नामक बंध,

Mahāmudrā, mahābandha, mahāvedha, khecarī, uḍḍīyāna, mūlabandha and the lock called jālandhara,

करणी विपरीताख्या वज्रोली शक्तिचालनम् ।
इदं हि मुद्रादशकं जरामरणनाशनम् ॥ ३.७ ॥

karaṇī viparītākhyā vajrolī śakticālanam |
idaṃ hi mudrādaśakaṃ jarāmaraṇanāśanam || 3.7 ||

Karanii vipariitaakhyaa vajrolii shaktichaalanam |
Idam hi mudraadashakam jaraamarananaashanam || 3.7 ||

विपरीतकरणी, वज्रोली और शक्तिचालन — यही दस मुद्राएँ हैं, जो बुढ़ापे और मृत्यु का नाश करने वाली हैं।

viparītakaraṇī, vajrolī and śakticālana: these are the ten mudrās, destroyers of old age and death.

आदिनाथोदितं दिव्यं अष्टैश्वर्यप्रदायकम् ।
वल्लभं सर्वसिद्धानां दुर्लभं मरुतां अपि ॥ ३.८ ॥

ādināthoditaṃ divyaṃ aṣṭaiśvaryapradāyakam |
vallabhaṃ sarvasiddhānāṃ durlabhaṃ marutāṃ api || 3.8 ||

Aadinaathoditam divyam ashtaishvaryapradaayakam |
Vallabham sarvasiddhaanaam durlabham marutaam api || 3.8 ||

यह आदिनाथ द्वारा कहा गया दिव्य ज्ञान है, जो आठ ऐश्वर्य (सिद्धियाँ) देता है; सब सिद्धों को प्रिय है और देवताओं (मरुतों) के लिए भी दुर्लभ है।

Taught by Ādinātha, this divine teaching bestows the eight powers; it is dear to all the siddhas and hard to obtain even for the Maruts [the gods].

गोपनीयं प्रयत्नेन यथा रत्नकरण्डकम् ।
कस्यचिन्नैव वक्तव्यं कुलस्त्रीसुरतं यथा ॥ ३.९ ॥

gopanīyaṃ prayatnena yathā ratnakaraṇḍakam |
kasyacinnaiva vaktavyaṃ kulastrīsurataṃ yathā || 3.9 ||

Gopaniiyam prayatnena yathaa ratnakarandakam |
Kasyachinnaiva vaktavyam kulastriisuratam yathaa || 3.9 ||

इसे रत्नों की पेटी की तरह प्रयत्नपूर्वक गुप्त रखना चाहिए। जैसे कुलीन स्त्री के साथ का एकांत-सुख किसी से कहा नहीं जाता, वैसे ही इसे किसी को नहीं बताना चाहिए।

It is to be guarded with care, like a casket of jewels. It should be told to no one, just as the intimacy of a noble wife is not spoken of.

↑ All sections

अथ महामुद्रा · atha mahāmudrā

पादमूलेन वामेन योनिं सम्पीड्य दक्षिणाम् ।
प्रसारितं पदं कृत्वा कराभ्यां धारयेद्दृढम् ॥ ३.१० ॥

pādamūlena vāmena yoniṃ sampīḍya dakṣiṇām |
prasāritaṃ padaṃ kṛtvā karābhyāṃ dhārayeddṛḍham || 3.10 ||

Paadamuulena vaamena yonim sampiidya dakshinaam |
Prasaaritam padam kritvaa karaabhyaam dhaarayeddridham || 3.10 ||

बाएँ पैर की एड़ी से योनि-स्थान (मूलाधार के पास का भाग) को दबाकर, दाएँ पैर को फैलाकर, उसे दोनों हाथों से दृढ़ता से पकड़ ले।

Pressing the perineum (yoni) with the root of the left foot [the heel], stretch out the right leg and hold it firmly with both hands.

कण्ठे बन्धं समारोप्य धारयेद्वायुं ऊर्ध्वतः ।
यथा दण्डहतः सर्पो दण्डाकारः प्रजायते ॥ ३.११ ॥

kaṇṭhe bandhaṃ samāropya dhārayedvāyuṃ ūrdhvataḥ |
yathā daṇḍahataḥ sarpo daṇḍākāraḥ prajāyate || 3.11 ||

Kanthe bandham samaaropya dhaarayedvaayum uurdhvatah |
Yathaa dandahatah sarpo dandaakaarah prajaayate || 3.11 ||

कंठ में बंध लगाकर वायु को ऊपर की ओर धारण करे। जैसे डंडे से मारा गया साँप डंडे जैसा सीधा हो जाता है,

Applying the lock at the throat, hold the breath upward. As a snake struck with a stick becomes straight like a stick,

ऋज्वीभूता तथा शक्तिः कुण्डली सहसा भवेत् ।
तदा सा मरणावस्था जायते द्विपुटाश्रया ॥ ३.१२ ॥

ṛjvībhūtā tathā śaktiḥ kuṇḍalī sahasā bhavet |
tadā sā maraṇāvasthā jāyate dvipuṭāśrayā || 3.12 ||

Rijviibhuutaa tathaa shaktih kundalii sahasaa bhavet |
Tadaa saa maranaavasthaa jaayate dviputaashrayaa || 3.12 ||

वैसे ही कुंडलिनी शक्ति सहसा सीधी हो जाती है। तब दोनों पुटों (नासिका-मार्गों) पर आश्रित वह मृत्यु-सदृश अवस्था उत्पन्न होती है।

so the power kuṇḍalī suddenly becomes straight. Then that death-like state arises, which rests on the two channels [the two nostrils].

ततः शनैः शनैरेव रेचयेन्नैव वेगतः ।
महामुद्रां च तेनैव वदन्ति विबुधोत्तमाः ॥ ३.१३ ॥

tataḥ śanaiḥ śanaireva recayennaiva vegataḥ |
mahāmudrāṃ ca tenaiva vadanti vibudhottamāḥ || 3.13 ||

Tatah shanaih shanaireva rechayennaiva vegatah |
Mahaamudraam cha tenaiva vadanti vibudhottamaah || 3.13 ||

इसके बाद वायु को धीरे-धीरे ही छोड़े, वेग से कभी नहीं। इसी कारण श्रेष्ठ ज्ञानी इसे महामुद्रा कहते हैं।

After that, exhale very slowly, never with force. For this very reason the best of the wise call it mahāmudrā.

इयं खलु महामुद्रा महासिद्धैः प्रदर्शिता ।
महाक्लेशादयो दोषाः क्षीयन्ते मरणादयः ।
महामुद्रां च तेनैव वदन्ति विबुधोत्तमाः ॥ ३.१४ ॥

iyaṃ khalu mahāmudrā mahāsiddhaiḥ pradarśitā |
mahākleśādayo doṣāḥ kṣīyante maraṇādayaḥ |
mahāmudrāṃ ca tenaiva vadanti vibudhottamāḥ || 3.14 ||

Iyam khalu mahaamudraa mahaasiddhaih pradarshitaa |
Mahaakleshaadayo doshaah kshiiyante maranaadayah |
Mahaamudraam cha tenaiva vadanti vibudhottamaah || 3.14 ||

यह महामुद्रा महासिद्धों द्वारा दिखाई गई है। इससे महाक्लेश आदि दोष और मृत्यु आदि क्षीण हो जाते हैं। इसी कारण श्रेष्ठ ज्ञानी इसे महामुद्रा कहते हैं।

This mahāmudrā was shown by the great siddhas. Through it the great afflictions and other faults, death among them, waste away. For this very reason the best of the wise call it mahāmudrā.

चन्द्राङ्गे तु समभ्यस्य सूर्याङ्गे पुनरभ्यसेत् ।
यावत्तुल्या भवेत्सङ्ख्या ततो मुद्रां विसर्जयेत् ॥ ३.१५ ॥

candrāṅge tu samabhyasya sūryāṅge punarabhyaset |
yāvattulyā bhavetsaṅkhyā tato mudrāṃ visarjayet || 3.15 ||

Chandraange tu samabhyasya suuryaange punarabhyaset |
Yaavattulyaa bhavetsankhyaa tato mudraam visarjayet || 3.15 ||

पहले चंद्र-अंग (बाईं ओर) से अभ्यास करके फिर सूर्य-अंग (दाईं ओर) से अभ्यास करे। जब दोनों ओर की संख्या बराबर हो जाए, तब मुद्रा को छोड़े।

Having practised on the lunar [left] side, practise again on the solar [right] side. When the count on both sides is equal, release the mudrā.

न हि पथ्यं अपथ्यं वा रसाः सर्वेऽपि नीरसाः ।
अपि भुक्तं विषं घोरं पीयूषं अपि जीर्यति ॥ ३.१६ ॥

na hi pathyaṃ apathyaṃ vā rasāḥ sarve'pi nīrasāḥ |
api bhuktaṃ viṣaṃ ghoraṃ pīyūṣaṃ api jīryati || 3.16 ||

Na hi pathyam apathyam vaa rasaah sarve'pi niirasaah |
Api bhuktam visham ghoram piiyuusham api jiiryati || 3.16 ||

(इसके साधक के लिए) न कुछ पथ्य रहता है, न अपथ्य; सब रस नीरस हो जाते हैं। खाया हुआ भयंकर विष भी अमृत की तरह पच जाता है।

[For its practitioner] nothing is wholesome or unwholesome; all flavours become flavourless. Even dreadful poison, if eaten, is digested as though it were nectar.

क्षयकुष्ठगुदावर्तगुल्माजीर्णपुरोगमाः ।
तस्य दोषाः क्षयं यान्ति महामुद्रां तु योऽभ्यसेत् ॥ ३.१७ ॥

kṣayakuṣṭhagudāvartagulmājīrṇapurogamāḥ |
tasya doṣāḥ kṣayaṃ yānti mahāmudrāṃ tu yo'bhyaset || 3.17 ||

Kshayakushthagudaavartagulmaajiirnapurogamaah |
Tasya doshaah kshayam yaanti mahaamudraam tu yo'bhyaset || 3.17 ||

जो महामुद्रा का अभ्यास करता है, उसके क्षय, कुष्ठ, गुदावर्त, गुल्म, अजीर्ण आदि दोष नष्ट हो जाते हैं।

For one who practises mahāmudrā, disorders headed by consumption, skin disease, gudāvarta [obstruction of the bowels], gulma and indigestion come to an end.

कथितेयं महामुद्रा महासिद्धिकरा नॄणाम् ।
गोपनीया प्रयत्नेन न देया यस्य कस्यचित् ॥ ३.१८ ॥

kathiteyaṃ mahāmudrā mahāsiddhikarā nṝṇām |
gopanīyā prayatnena na deyā yasya kasyacit || 3.18 ||

Kathiteyam mahaamudraa mahaasiddhikaraa nrinaam |
Gopaniiyaa prayatnena na deyaa yasya kasyachit || 3.18 ||

मनुष्यों को महान सिद्धियाँ देने वाली यह महामुद्रा कह दी गई। इसे प्रयत्नपूर्वक गुप्त रखना चाहिए और हर किसी को नहीं देना चाहिए।

Thus has mahāmudrā been described, which grants great accomplishments to men. It should be carefully kept secret and not given to just anyone.

↑ All sections

अथ महाबन्धः · atha mahābandhaḥ

पार्ष्णिं वामस्य पादस्य योनिस्थाने नियोजयेत् ।
वामोरूपरि संस्थाप्य दक्षिणं चरणं तथा ॥ ३.१९ ॥

pārṣṇiṃ vāmasya pādasya yonisthāne niyojayet |
vāmorūpari saṃsthāpya dakṣiṇaṃ caraṇaṃ tathā || 3.19 ||

Paarshnim vaamasya paadasya yonisthaane niyojayet |
Vaamoruupari samsthaapya dakshinam charanam tathaa || 3.19 ||

बाएँ पैर की एड़ी को योनि-स्थान पर लगाए और दाएँ पैर को बाईं जाँघ के ऊपर रखे।

Set the heel of the left foot at the place of the perineum, and likewise place the right foot upon the left thigh.

पूरयित्वा ततो वायुं हृदये चुबुकं दृढम् ।
निष्पीड्य वायुं आकुञ्च्य मनोमध्ये नियोजयेत् ॥ ३.२० ॥

pūrayitvā tato vāyuṃ hṛdaye cubukaṃ dṛḍham |
niṣpīḍya vāyuṃ ākuñcya manomadhye niyojayet || 3.20 ||

Puurayitvaa tato vaayum hridaye chubukam dridham |
Nishpiidya vaayum aakunchya manomadhye niyojayet || 3.20 ||

फिर वायु भरकर ठोड़ी को हृदय (छाती) पर दृढ़ता से दबाए, (गुदा को) सिकोड़कर वायु को ऊपर खींचे और मन को मध्य में स्थिर करे।

Then, having filled in the breath, press the chin firmly against the chest; contracting [below] and drawing the air up, fix the mind in the centre.

धारयित्वा यथाशक्ति रेचयेदनिलम् शनैः ।
सव्याङ्गे तु समभ्यस्य दक्षाङ्गे पुनरभ्यसेत् ॥ ३.२१ ॥

dhārayitvā yathāśakti recayedanilam śanaiḥ |
savyāṅge tu samabhyasya dakṣāṅge punarabhyaset || 3.21 ||

Dhaarayitvaa yathaashakti rechayedanilam shanaih |
Savyaange tu samabhyasya dakshaange punarabhyaset || 3.21 ||

यथाशक्ति धारण करके वायु को धीरे-धीरे छोड़े। बाएँ अंग से अभ्यास करके फिर दाएँ अंग से अभ्यास करे।

Having held it as long as one is able, exhale the air slowly. Practise on the left side, then again on the right.

मतं अत्र तु केषांचित्कण्ठबन्धं विवर्जयेत् ।
राजदन्तस्थजिह्वाया बन्धः शस्तो भवेदिति ॥ ३.२२ ॥

mataṃ atra tu keṣāṃcitkaṇṭhabandhaṃ vivarjayet |
rājadantasthajihvāyā bandhaḥ śasto bhavediti || 3.22 ||

Matam atra tu keshaamchitkanthabandham vivarjayet |
Raajadantasthajihvaayaa bandhah shasto bhavediti || 3.22 ||

यहाँ कुछ लोगों का मत है कि कंठ-बंध को छोड़ देना चाहिए; ऊपर के आगे वाले दाँतों (राजदंतों) पर जीभ टिकाकर किया गया बंध ही श्रेष्ठ है।

Some here hold that the throat lock should be omitted, and that the lock made with the tongue resting against the upper front teeth is to be preferred.

अयं तु सर्वनाडीनां ऊर्ध्वं गतिनिरोधकः ।
अयं खलु महाबन्धो महासिद्धिप्रदायकः ॥ ३.२३ ॥

ayaṃ tu sarvanāḍīnāṃ ūrdhvaṃ gatinirodhakaḥ |
ayaṃ khalu mahābandho mahāsiddhipradāyakaḥ || 3.23 ||

Ayam tu sarvanaadiinaam uurdhvam gatinirodhakah |
Ayam khalu mahaabandho mahaasiddhipradaayakah || 3.23 ||

यह सब नाड़ियों में ऊपर की ओर होने वाली गति को रोकता है। यही महाबंध है, जो महान सिद्धियाँ प्रदान करता है।

This stops the upward movement in all the channels. This indeed is mahābandha, bestower of great accomplishments.

कालपाशमहाबन्धविमोचनविचक्षणः ।
त्रिवेणीसङ्गमं धत्ते केदारं प्रापयेन्मनः ॥ ३.२४ ॥

kālapāśamahābandhavimocanavicakṣaṇaḥ |
triveṇīsaṅgamaṃ dhatte kedāraṃ prāpayenmanaḥ || 3.24 ||

Kaalapaashamahaabandhavimochanavichakshanah |
Triveniisangamam dhatte kedaaram praapayenmanah || 3.24 ||

यह काल के पाश रूपी महाबंधन से छुड़ाने में निपुण है; यह त्रिवेणी-संगम कराता है और मन को केदार तक पहुँचाता है।

It is skilled in freeing one from the great bond of death's noose; it brings about the confluence of the three streams (triveṇī) and leads the mind to Kedāra.

रूपलावण्यसम्पन्ना यथा स्त्री पुरुषं विना ।
महामुद्रामहाबन्धौ निष्फलौ वेधवर्जितौ ॥ ३.२५ ॥

rūpalāvaṇyasampannā yathā strī puruṣaṃ vinā |
mahāmudrāmahābandhau niṣphalau vedhavarjitau || 3.25 ||

Ruupalaavanyasampannaa yathaa strii purusham vinaa |
Mahaamudraamahaabandhau nishphalau vedhavarjitau || 3.25 ||

जैसे रूप और लावण्य से युक्त स्त्री पुरुष के बिना निष्फल रहती है, वैसे ही महावेध के बिना महामुद्रा और महाबंध निष्फल हैं।

As a woman endowed with beauty and grace remains fruitless without a man, so mahāmudrā and mahābandha are fruitless without vedha.

↑ All sections

अथ महावेधः · atha mahāvedhaḥ

महाबन्धस्थितो योगी कृत्वा पूरकं एकधीः ।
वायूनां गतिं आवृत्य निभृतं कण्ठमुद्रया ॥ ३.२६ ॥

mahābandhasthito yogī kṛtvā pūrakaṃ ekadhīḥ |
vāyūnāṃ gatiṃ āvṛtya nibhṛtaṃ kaṇṭhamudrayā || 3.26 ||

Mahaabandhasthito yogii kritvaa puurakam ekadhiih |
Vaayuunaam gatim aavritya nibhritam kanthamudrayaa || 3.26 ||

महाबंध में स्थित योगी एकाग्र बुद्धि से पूरक करके, कंठ-मुद्रा द्वारा वायुओं की गति को दृढ़ता से रोककर,

Seated in mahābandha, the yogin, with one-pointed mind, draws in the breath and firmly stops the movement of the airs by means of the throat seal;

समहस्तयुगो भूमौ स्फिचौ सन्ताडयेच्छनैः ।
पुटद्वयं अतिक्रम्य वायुः स्फुरति मध्यगः ॥ ३.२७ ॥

samahastayugo bhūmau sphicau santāḍayecchanaiḥ |
puṭadvayaṃ atikramya vāyuḥ sphurati madhyagaḥ || 3.27 ||

Samahastayugo bhuumau sphichau santaadayechchhanaih |
Putadvayam atikramya vaayuh sphurati madhyagah || 3.27 ||

दोनों हथेलियों को समान रूप से भूमि पर टिकाकर नितंबों को धीरे-धीरे (भूमि पर) ठोके। तब वायु दोनों पुटों को पार करके मध्य-मार्ग में स्फुरित होती है।

placing both palms evenly on the ground, he gently strikes the buttocks [against it]. The breath, passing beyond the two channels, then pulses in the middle one.

सोमसूर्याग्निसम्बन्धो जायते चामृताय वै ।
मृतावस्था समुत्पन्ना ततो वायुं विरेचयेत् ॥ ३.२८ ॥

somasūryāgnisambandho jāyate cāmṛtāya vai |
mṛtāvasthā samutpannā tato vāyuṃ virecayet || 3.28 ||

Somasuuryaagnisambandho jaayate chaamritaaya vai |
Mritaavasthaa samutpannaa tato vaayum virechayet || 3.28 ||

अमृत की प्राप्ति के लिए चंद्र, सूर्य और अग्नि का संयोग होता है। जब मृत्यु-सदृश अवस्था उत्पन्न हो जाए, तब वायु को बाहर छोड़े।

A union of moon, sun and fire takes place, for the sake of immortality. When the death-like state has come about, then let the breath out.

महावेधोऽयं अभ्यासान्महासिद्धिप्रदायकः ।
वलीपलितवेपघ्नः सेव्यते साधकोत्तमैः ॥ ३.२९ ॥

mahāvedho'yaṃ abhyāsānmahāsiddhipradāyakaḥ |
valīpalitavepaghnaḥ sevyate sādhakottamaiḥ || 3.29 ||

Mahaavedho'yam abhyaasaanmahaasiddhipradaayakah |
Valiipalitavepaghnah sevyate saadhakottamaih || 3.29 ||

अभ्यास करने पर यह महावेध महान सिद्धियाँ देता है; यह झुर्रियों, बालों की सफेदी और कंपन को दूर करता है, और श्रेष्ठ साधक इसका सेवन करते हैं।

Through practice this mahāvedha bestows great accomplishments. It removes wrinkles, grey hair and trembling, and is cultivated by the best of practitioners.

एतत्त्रयं महागुह्यं जरामृत्युविनाशनम् ।
वह्निवृद्धिकरं चैव ह्यणिमादिगुणप्रदम् ॥ ३.३० ॥

etattrayaṃ mahāguhyaṃ jarāmṛtyuvināśanam |
vahnivṛddhikaraṃ caiva hyaṇimādiguṇapradam || 3.30 ||

Etattrayam mahaaguhyam jaraamrityuvinaashanam |
Vahnivriddhikaram chaiva hyanimaadigunapradam || 3.30 ||

ये तीनों अत्यंत गुप्त हैं, बुढ़ापे और मृत्यु का नाश करने वाले हैं, जठराग्नि को बढ़ाते हैं और अणिमा आदि सिद्धियाँ प्रदान करते हैं।

These three are a great secret; they destroy old age and death, increase the inner fire and confer powers such as aṇimā [becoming minute].

अष्टधा क्रियते चैव यामे यामे दिने दिने ।
पुण्यसंभारसन्धाय पापौघभिदुरं सदा ।
सम्यक्शिक्षावतां एवं स्वल्पं प्रथमसाधनम् ॥ ३.३१ ॥

aṣṭadhā kriyate caiva yāme yāme dine dine |
puṇyasaṃbhārasandhāya pāpaughabhiduraṃ sadā |
samyakśikṣāvatāṃ evaṃ svalpaṃ prathamasādhanam || 3.31 ||

Ashtadhaa kriyate chaiva yaame yaame dine dine |
Punyasambhaarasandhaaya paapaughabhiduram sadaa |
Samyakshikshaavataam evam svalpam prathamasaadhanam || 3.31 ||

इन्हें प्रतिदिन हर प्रहर में आठ बार किया जाता है। ये सदा पुण्य का संचय करते हैं और पापों के समूह को नष्ट करते हैं। जो भली-भाँति शिक्षित हैं, उनके लिए भी आरंभिक साधना थोड़ी मात्रा से ही होनी चाहिए।

They are performed eight times, in every watch of every day; they ever gather a store of merit and shatter the flood of sins. For those properly instructed, the first practice should likewise be small in measure.

↑ All sections

अथ खेचरी · atha khecarī

कपालकुहरे जिह्वा प्रविष्टा विपरीतगा ।
भ्रुवोरन्तर्गता दृष्टिर्मुद्रा भवति खेचरी ॥ ३.३२ ॥

kapālakuhare jihvā praviṣṭā viparītagā |
bhruvorantargatā dṛṣṭirmudrā bhavati khecarī || 3.32 ||

Kapaalakuhare jihvaa pravishtaa vipariitagaa |
Bhruvorantargataa drishtirmudraa bhavati khecharii || 3.32 ||

जब जीभ उलटी मुड़कर कपाल के गह्वर में प्रवेश करती है और दृष्टि दोनों भौंहों के बीच टिकी रहती है, तब वह खेचरी मुद्रा होती है।

When the tongue, turned back, enters the cavity of the skull and the gaze rests between the eyebrows, that is khecarī mudrā.

छेदनचालनदोहैः कलां क्रमेणाथ वर्धयेत्तावत् ।
सा यावद्भ्रूमध्यं स्पृशति तदा खेचरीसिद्धिः ॥ ३.३३ ॥

chedanacālanadohaiḥ kalāṃ krameṇātha vardhayettāvat |
sā yāvadbhrūmadhyaṃ spṛśati tadā khecarīsiddhiḥ || 3.33 ||

Chhedanachaalanadohaih kalaam kramenaatha vardhayettaavat |
Saa yaavadbhruumadhyam sprishati tadaa khechariisiddhih || 3.33 ||

काटने, खींचने और दुहने (जिह्वा को सहलाकर खींचने) से क्रमशः जीभ को तब तक बढ़ाना चाहिए, जब तक वह भौंहों के मध्य को न छू ले; तब खेचरी सिद्ध होती है।

By cutting, drawing out and 'milking' it, one should lengthen the tongue step by step until it reaches the point between the eyebrows; then khecarī is accomplished.

स्नुहीपत्रनिभं शस्त्रं सुतीक्ष्णं स्निग्धनिर्मलम् ।
समादाय ततस्तेन रोममात्रं समुच्छिनेत् ॥ ३.३४ ॥

snuhīpatranibhaṃ śastraṃ sutīkṣṇaṃ snigdhanirmalam |
samādāya tatastena romamātraṃ samucchinet || 3.34 ||

Snuhiipatranibham shastram sutiikshnam snigdhanirmalam |
Samaadaaya tatastena romamaatram samuchchhinet || 3.34 ||

थूहर (स्नुही) के पत्ते जैसा, अत्यन्त तीखा, चिकना और स्वच्छ शस्त्र लेकर उससे [जीभ के नीचे का बन्धन] केवल एक रोम भर काटे।

Taking a blade shaped like a snuhī leaf, very sharp, smooth and clean, one should cut [the tissue beneath the tongue] by just a hair's breadth.

ततः सैन्धवपथ्याभ्यां चूर्णिताभ्यां प्रघर्षयेत् ।
पुनः सप्तदिने प्राप्ते रोममात्रं समुच्छिनेत् ॥ ३.३५ ॥

tataḥ saindhavapathyābhyāṃ cūrṇitābhyāṃ pragharṣayet |
punaḥ saptadine prāpte romamātraṃ samucchinet || 3.35 ||

Tatah saindhavapathyaabhyaam chuurnitaabhyaam pragharshayet |
Punah saptadine praapte romamaatram samuchchhinet || 3.35 ||

फिर पिसे हुए सेंधा नमक और पथ्या (हरड़) से उसे रगड़े। सात दिन बीतने पर फिर एक रोम भर काटे।

Then rub the spot with powdered rock salt and pathyā (myrobalan). When seven days have passed, cut again by a hair's breadth.

एवं क्रमेण षण्मासं नित्यं युक्तः समाचरेत् ।
षण्मासाद्रसनामूलशिराबन्धः प्रणश्यति ॥ ३.३६ ॥

evaṃ krameṇa ṣaṇmāsaṃ nityaṃ yuktaḥ samācaret |
ṣaṇmāsādrasanāmūlaśirābandhaḥ praṇaśyati || 3.36 ||

Evam kramena shanmaasam nityam yuktah samaacharet |
Shanmaasaadrasanaamuulashiraabandhah pranashyati || 3.36 ||

इसी क्रम से छह महीने तक प्रतिदिन लगन से अभ्यास करे। छह महीने में जीभ की जड़ को बाँधने वाली नस कट जाती है।

Proceeding in this way, one should practise diligently every day for six months. In six months the cord that binds the root of the tongue is cut through.

कलां पराङ्मुखीं कृत्वा त्रिपथे परियोजयेत् ।
सा भवेत्खेचरी मुद्रा व्योमचक्रं तदुच्यते ॥ ३.३७ ॥

kalāṃ parāṅmukhīṃ kṛtvā tripathe pariyojayet |
sā bhavetkhecarī mudrā vyomacakraṃ taducyate || 3.37 ||

Kalaam paraanmukhiim kritvaa tripathe pariyojayet |
Saa bhavetkhecharii mudraa vyomachakram taduchyate || 3.37 ||

जीभ को पीछे की ओर उलटकर तीन मार्गों के संगम में लगाए। यही खेचरी मुद्रा है, और इसे व्योमचक्र कहा जाता है।

Turning the tongue backwards, one should fit it into the meeting-place of the three paths. That is khecarī mudrā; it is called the vyomacakra, the wheel of space.

रसनां ऊर्ध्वगां कृत्वा क्षणार्धं अपि तिष्ठति ।
विषैर्विमुच्यते योगी व्याधिमृत्युजरादिभिः ॥ ३.३८ ॥

rasanāṃ ūrdhvagāṃ kṛtvā kṣaṇārdhaṃ api tiṣṭhati |
viṣairvimucyate yogī vyādhimṛtyujarādibhiḥ || 3.38 ||

Rasanaam uurdhvagaam kritvaa kshanaardham api tishthati |
Vishairvimuchyate yogii vyaadhimrityujaraadibhih || 3.38 ||

जो जीभ को ऊपर की ओर करके आधे क्षण भी ठहरता है, वह योगी विषों से तथा रोग, मृत्यु, बुढ़ापा आदि से मुक्त हो जाता है।

The yogin who stays even half a moment with the tongue turned upward is freed from poisons and from disease, death, old age and the like.

न रोगो मरणं तन्द्रा न निद्रा न क्षुधा तृषा ।
न च मूर्च्छा भवेत्तस्य यो मुद्रां वेत्ति खेचरीम् ॥ ३.३९ ॥

na rogo maraṇaṃ tandrā na nidrā na kṣudhā tṛṣā |
na ca mūrcchā bhavettasya yo mudrāṃ vetti khecarīm || 3.39 ||

Na rogo maranam tandraa na nidraa na kshudhaa trishaa |
Na cha muurchchhaa bhavettasya yo mudraam vetti khechariim || 3.39 ||

जो खेचरी मुद्रा को जानता है, उसे न रोग होता है, न मृत्यु, न तन्द्रा, न निद्रा, न भूख, न प्यास और न मूर्च्छा।

For one who knows khecarī mudrā there is no illness, no death, no torpor, no sleep, no hunger or thirst, and no fainting.

पीड्यते न स रोगेण लिप्यते न च कर्मणा ।
बाध्यते न स कालेन यो मुद्रां वेत्ति खेचरीम् ॥ ३.४० ॥

pīḍyate na sa rogeṇa lipyate na ca karmaṇā |
bādhyate na sa kālena yo mudrāṃ vetti khecarīm || 3.40 ||

Piidyate na sa rogena lipyate na cha karmanaa |
Baadhyate na sa kaalena yo mudraam vetti khechariim || 3.40 ||

जो खेचरी मुद्रा को जानता है, वह न रोग से पीड़ित होता है, न कर्म से लिप्त होता है, न काल से बाधित होता है।

Whoever knows khecarī mudrā is not troubled by disease, not stained by karma, and not overpowered by time.

चित्तं चरति खे यस्माज्जिह्वा चरति खे गता ।
तेनैषा खेचरी नाम मुद्रा सिद्धैर्निरूपिता ॥ ३.४१ ॥

cittaṃ carati khe yasmājjihvā carati khe gatā |
tenaiṣā khecarī nāma mudrā siddhairnirūpitā || 3.41 ||

Chittam charati khe yasmaajjihvaa charati khe gataa |
Tenaishaa khecharii naama mudraa siddhairniruupitaa || 3.41 ||

क्योंकि चित्त 'ख' (आकाश) में विचरता है और जीभ भी 'ख' में पहुँचकर वहीं चलती है, इसलिए सिद्धों ने इस मुद्रा का नाम खेचरी रखा है।

Because the mind moves in kha, space, and the tongue too moves there once it has entered kha, the siddhas have named this mudrā khecarī.

खेचर्या मुद्रितं येन विवरं लम्बिकोर्ध्वतः ।
न तस्य क्षरते बिन्दुः कामिन्याः श्लेषितस्य च ॥ ३.४२ ॥

khecaryā mudritaṃ yena vivaraṃ lambikordhvataḥ |
na tasya kṣarate binduḥ kāminyāḥ śleṣitasya ca || 3.42 ||

Khecharyaa mudritam yena vivaram lambikordhvatah |
Na tasya ksharate binduh kaaminyaah shleshitasya cha || 3.42 ||

जिसने खेचरी से लम्बिका (कौआ) के ऊपर वाले छिद्र को मुद्रित (बन्द) कर लिया है, उसका बिन्दु स्त्री के आलिंगन में होने पर भी नहीं झरता।

When someone has sealed the opening above the uvula with khecarī, his bindu does not flow out, even in a woman's embrace.

चलितोऽपि यदा बिन्दुः सम्प्राप्तो योनिमण्डलम् ।
व्रजत्यूर्ध्वं हृतः शक्त्या निबद्धो योनिमुद्रया ॥ ३.४३ ॥

calito'pi yadā binduḥ samprāpto yonimaṇḍalam |
vrajatyūrdhvaṃ hṛtaḥ śaktyā nibaddho yonimudrayā || 3.43 ||

Chalito'pi yadaa binduh sampraapto yonimandalam |
Vrajatyuurdhvam hritah shaktyaa nibaddho yonimudrayaa || 3.43 ||

यदि बिन्दु चलायमान होकर योनिमण्डल तक पहुँच भी जाए, तो भी वह शक्ति द्वारा खींचा जाकर और योनिमुद्रा से बँधकर ऊपर को चला जाता है।

Even if the bindu has been stirred and has reached the yonimaṇḍala, it rises upward again, drawn by śakti and held fast by yonimudrā.

ऊर्ध्वजिह्वः स्थिरो भूत्वा सोमपानं करोति यः ।
मासार्धेन न सन्देहो मृत्युं जयति योगवित् ॥ ३.४४ ॥

ūrdhvajihvaḥ sthiro bhūtvā somapānaṃ karoti yaḥ |
māsārdhena na sandeho mṛtyuṃ jayati yogavit || 3.44 ||

Uurdhvajihvah sthiro bhuutvaa somapaanam karoti yah |
Maasaardhena na sandeho mrityum jayati yogavit || 3.44 ||

जो योगवेत्ता जीभ ऊपर करके स्थिर होकर सोम का पान करता है, वह आधे महीने में मृत्यु को जीत लेता है, इसमें सन्देह नहीं।

The knower of yoga who, tongue upturned and steady, drinks the soma conquers death within half a month; of this there is no doubt.

नित्यं सोमकलापूर्णं शरीरं यस्य योगिनः ।
तक्षकेणापि दष्टस्य विषं तस्य न सर्पति ॥ ३.४५ ॥

nityaṃ somakalāpūrṇaṃ śarīraṃ yasya yoginaḥ |
takṣakeṇāpi daṣṭasya viṣaṃ tasya na sarpati || 3.45 ||

Nityam somakalaapuurnam shariiram yasya yoginah |
Takshakenaapi dashtasya visham tasya na sarpati || 3.45 ||

जिस योगी का शरीर सदा सोमकला से भरा रहता है, उसे तक्षक नाग भी डस ले तो विष उसके शरीर में नहीं फैलता।

If a yogin's body is always filled with the soma-digit, poison does not spread in him even if Takṣaka himself bites him.

इन्धनानि यथा वह्निस्तैलवर्ति च दीपकः ।
तथा सोमकलापूर्णं देही देहं न मुञ्चति ॥ ३.४६ ॥

indhanāni yathā vahnistailavarti ca dīpakaḥ |
tathā somakalāpūrṇaṃ dehī dehaṃ na muñcati || 3.46 ||

Indhanaani yathaa vahnistailavarti cha diipakah |
Tathaa somakalaapuurnam dehii deham na munchati || 3.46 ||

जैसे अग्नि ईंधन को और दीपक तेल-बत्ती को नहीं छोड़ता, वैसे ही देहधारी सोमकला से भरी देह को नहीं छोड़ता।

As fire does not leave its fuel, nor a lamp its oil and wick, so the embodied self does not leave a body filled with the soma-digit.

गोमांसं भक्षयेन्नित्यं पिबेदमरवारुणीम् ।
कुलीनं तं अहं मन्ये चेतरे कुलघातकाः ॥ ३.४७ ॥

gomāṃsaṃ bhakṣayennityaṃ pibedamaravāruṇīm |
kulīnaṃ taṃ ahaṃ manye cetare kulaghātakāḥ || 3.47 ||

Gomaamsam bhakshayennityam pibedamaravaaruniim |
Kuliinam tam aham manye chetare kulaghaatakaah || 3.47 ||

जो प्रतिदिन गोमांस खाता है और अमरवारुणी पीता है, उसे मैं कुलीन मानता हूँ; दूसरे तो कुल का नाश करने वाले हैं। (इसका गूढ़ अर्थ अगले श्लोकों में बताया गया है।)

One should eat cow's flesh daily and drink the liquor of the immortals; such a person I count as truly of noble line, while the rest ruin their line. (The following verses explain these terms as code-words.)

गोशब्देनोदिता जिह्वा तत्प्रवेशो हि तालुनि ।
गोमांसभक्षणं तत्तु महापातकनाशनम् ॥ ३.४८ ॥

gośabdenoditā jihvā tatpraveśo hi tāluni |
gomāṃsabhakṣaṇaṃ tattu mahāpātakanāśanam || 3.48 ||

Goshabdenoditaa jihvaa tatpravesho hi taaluni |
Gomaamsabhakshanam tattu mahaapaatakanaashanam || 3.48 ||

'गो' शब्द से जीभ कही गई है, और उसका तालु में प्रवेश ही 'गोमांस-भक्षण' है; वह महापापों का नाश करता है।

The word go denotes the tongue, and its entry into the palate is what 'eating cow's flesh' means; that destroys even the gravest sins.

जिह्वाप्रवेशसम्भूतवह्निनोत्पादितः खलु ।
चन्द्रात्स्रवति यः सारः सा स्यादमरवारुणी ॥ ३.४९ ॥

jihvāpraveśasambhūtavahninotpāditaḥ khalu |
candrātsravati yaḥ sāraḥ sā syādamaravāruṇī || 3.49 ||

Jihvaapraveshasambhuutavahninotpaaditah khalu |
Chandraatsravati yah saarah saa syaadamaravaarunii || 3.49 ||

जीभ के प्रवेश से उत्पन्न ताप द्वारा चन्द्र से जो सार झरता है, वही अमरवारुणी है।

The essence that trickles from the moon, released by the heat that the tongue's entry produces, is the amaravāruṇī, the liquor of the immortals.

चुम्बन्ती यदि लम्बिकाग्रं अनिशं जिह्वारसस्यन्दिनी
सक्षारा कटुकाम्लदुग्धसदृशी मध्वाज्यतुल्या तथा ।
व्याधीनां हरणं जरान्तकरणं शस्त्रागमोदीरणं
तस्य स्यादमरत्वं अष्टगुणितं सिद्धाङ्गनाकर्षणम् ॥ ३.५० ॥

cumbantī yadi lambikāgraṃ aniśaṃ jihvārasasyandinī
sakṣārā kaṭukāmladugdhasadṛśī madhvājyatulyā tathā |
vyādhīnāṃ haraṇaṃ jarāntakaraṇaṃ śastrāgamodīraṇaṃ
tasya syādamaratvaṃ aṣṭaguṇitaṃ siddhāṅganākarṣaṇam || 3.50 ||

Chumbantii yadi lambikaagram anisham jihvaarasasyandinii
Sakshaaraa katukaamladugdhasadrishii madhvaajyatulyaa tathaa |
Vyaadhiinaam haranam jaraantakaranam shastraagamodiiranam
Tasya syaadamaratvam ashtagunitam siddhaanganaakarshanam || 3.50 ||

यदि लम्बिका के अग्रभाग को निरन्तर चूमती हुई जीभ से रस बहने लगे, जो खारा, कड़वा, खट्टा, दूध जैसा अथवा मधु और घी के समान हो, तो वह रोगों को हर लेता है, बुढ़ापे का अन्त करता है, शस्त्रों के आघात को टालता है, और उसे अमरत्व, आठों सिद्धियाँ तथा सिद्धांगनाओं का आकर्षण प्राप्त होता है।

If the tongue, ceaselessly kissing the tip of the uvula, releases a fluid that tastes salty, pungent, sour, like milk, or like honey and ghee, it removes diseases, ends old age and turns aside the attack of weapons; he gains immortality, the eightfold powers, and the power to attract siddha women.

मूर्ध्नः षोडशपत्रपद्मगलितं प्राणादवाप्तं हठाद्
ऊर्ध्वास्यो रसनां नियम्य विवरे शक्तिं परां चिन्तयन् ।
उत्कल्लोलकलाजलं च विमलं धारामयं यः पिबेन्
निर्व्याधिः स मृणालकोमलवपुर्योगी चिरं जीवति ॥ ३.५१ ॥

mūrdhnaḥ ṣoḍaśapatrapadmagalitaṃ prāṇādavāptaṃ haṭhād
ūrdhvāsyo rasanāṃ niyamya vivare śaktiṃ parāṃ cintayan |
utkallolakalājalaṃ ca vimalaṃ dhārāmayaṃ yaḥ piben
nirvyādhiḥ sa mṛṇālakomalavapuryogī ciraṃ jīvati || 3.51 ||

Muurdhnah shodashapatrapadmagalitam praanaadavaaptam hathaad
Uurdhvaasyo rasanaam niyamya vivare shaktim paraam chintayan |
Utkallolakalaajalam cha vimalam dhaaraamayam yah piben
Nirvyaadhih sa mrinaalakomalavapuryogii chiram jiivati || 3.51 ||

जो ऊपर मुख करके, जीभ को छिद्र में रोककर, परा शक्ति का ध्यान करते हुए, सिर के सोलह-दल कमल से झरने वाले, हठपूर्वक प्राण से प्राप्त, लहराती कला के निर्मल धारामय जल को पीता है, वह योगी रोगरहित, कमलनाल-सा कोमल शरीर वाला होकर दीर्घकाल जीता है।

With face upturned and tongue held in the cavity, meditating on the supreme śakti, the yogin drinks the pure, streaming water of the kalā, surging in waves, that drips from the sixteen-petalled lotus of the head and is won by forcing the prāṇa. Free from disease, his body soft as a lotus stalk, he lives long.

यत्प्रालेयं प्रहितसुषिरं मेरुमूर्धान्तरस्थं
तस्मिंस्तत्त्वं प्रवदति सुधीस्तन्मुखं निम्नगानाम् ।
चन्द्रात्सारः स्रवति वपुषस्तेन मृत्युर्नराणां
तद्बध्नीयात्सुकरणं अधो नान्यथा कायसिद्धिः ॥ ३.५२ ॥

yatprāleyaṃ prahitasuṣiraṃ merumūrdhāntarasthaṃ
tasmiṃstattvaṃ pravadati sudhīstanmukhaṃ nimnagānām |
candrātsāraḥ sravati vapuṣastena mṛtyurnarāṇāṃ
tadbadhnīyātsukaraṇaṃ adho nānyathā kāyasiddhiḥ || 3.52 ||

Yatpraaleyam prahitasushiram merumuurdhaantarastham
Tasmimstattvam pravadati sudhiistanmukham nimnagaanaam |
Chandraatsaarah sravati vapushastena mrityurnaraanaam
Tadbadhniiyaatsukaranam adho naanyathaa kaayasiddhih || 3.52 ||

मेरु (मेरुदण्ड) के शिखर के भीतर, छिद्र में जो हिम (शीतल अमृत) स्थित है, बुद्धिमान उसी में तत्त्व बताते हैं; वह नदियों का मुख है। चन्द्र से वह सार शरीर से बाहर बह जाता है, इसी से मनुष्यों की मृत्यु होती है। इसलिए उस श्रेष्ठ करण को नीचे से बाँधना चाहिए; अन्यथा काया की सिद्धि नहीं होती।

The cool dew that lies in the cavity within the summit of Meru: there, the wise say, is the essence, the source of the downward-flowing rivers. From the moon that essence streams out of the body, and this is why men die. So one should bind that excellent organ from below; there is no other way to perfect the body.

सुषिरं ज्ञानजनकं पञ्चस्रोतःसमन्वितम् ।
तिष्ठते खेचरी मुद्रा तस्मिन्शून्ये निरञ्जने ॥ ३.५३ ॥

suṣiraṃ jñānajanakaṃ pañcasrotaḥsamanvitam |
tiṣṭhate khecarī mudrā tasminśūnye nirañjane || 3.53 ||

Sushiram jnaanajanakam panchasrotahsamanvitam |
Tishthate khecharii mudraa tasminshuunye niranjane || 3.53 ||

वह छिद्र ज्ञान को जन्म देने वाला और पाँच धाराओं से युक्त है; उसी शून्य, निरंजन स्थान में खेचरी मुद्रा स्थित रहती है।

That cavity gives rise to knowledge and is joined by five streams; in that stainless void khecarī mudrā abides.

एकं सृष्टिमयं बीजं एका मुद्रा च खेचरी ।
एको देवो निरालम्ब एकावस्था मनोन्मनी ॥ ३.५४ ॥

ekaṃ sṛṣṭimayaṃ bījaṃ ekā mudrā ca khecarī |
eko devo nirālamba ekāvasthā manonmanī || 3.54 ||

Ekam srishtimayam biijam ekaa mudraa cha khecharii |
Eko devo niraalamba ekaavasthaa manonmanii || 3.54 ||

सृष्टि से भरा बीज एक है, मुद्रा एक है—खेचरी; निरालम्ब देव एक है, और अवस्था एक है—मनोन्मनी।

One is the seed that holds all creation, one the mudrā, khecarī; one the god who needs no support, and one the state, manonmanī.

↑ All sections

अथ उड्डीयानबन्धः · atha uḍḍīyānabandhaḥ

बद्धो येन सुषुम्णायां प्राणस्तूड्डीयते यतः ।
तस्मादुड्डीयनाख्योऽयं योगिभिः समुदाहृतः ॥ ३.५५ ॥

baddho yena suṣumṇāyāṃ prāṇastūḍḍīyate yataḥ |
tasmāduḍḍīyanākhyo'yaṃ yogibhiḥ samudāhṛtaḥ || 3.55 ||

Baddho yena sushumnaayaam praanastuuddiiyate yatah |
Tasmaaduddiiyanaakhyo'yam yogibhih samudaahritah || 3.55 ||

क्योंकि इससे बँधा हुआ प्राण सुषुम्ना में उड़ता (ऊपर उठता) है, इसलिए योगियों ने इसे उड्डीयान नाम दिया है।

Because through it the prāṇa, once bound, flies upward in the suṣumṇā, yogins have named it uḍḍīyana.

उड्डीनं कुरुते यस्मादविश्रान्तं महाखगः ।
उड्डीयानं तदेव स्यात्तव बन्धोऽभिधीयते ॥ ३.५६ ॥

uḍḍīnaṃ kurute yasmādaviśrāntaṃ mahākhagaḥ |
uḍḍīyānaṃ tadeva syāttava bandho'bhidhīyate || 3.56 ||

Uddiinam kurute yasmaadavishraantam mahaakhagah |
Uddiiyaanam tadeva syaattava bandho'bhidhiiyate || 3.56 ||

क्योंकि इसके द्वारा महापक्षी (प्राण) निरन्तर उड़ान भरता है, इसलिए यही उड्डीयान है; इसी को तुम्हें बन्ध बताया जा रहा है।

Because by it the great bird takes flight without rest, it is called uḍḍīyāna; this is the bandha being described to you.

उदरे पश्चिमं तानं नाभेरूर्ध्वं च कारयेत् ।
उड्डीयानो ह्यसौ बन्धो मृत्युमातङ्गकेसरी ॥ ३.५७ ॥

udare paścimaṃ tānaṃ nābherūrdhvaṃ ca kārayet |
uḍḍīyāno hyasau bandho mṛtyumātaṅgakesarī || 3.57 ||

Udare pashchimam taanam naabheruurdhvam cha kaarayet |
Uddiiyaano hyasau bandho mrityumaatangakesarii || 3.57 ||

पेट को नाभि के ऊपर पीछे की ओर खींचे। यही उड्डीयान बन्ध है, जो मृत्युरूपी हाथी के लिए सिंह है।

One should draw the belly back, above the navel as well. This is uḍḍīyāna bandha, a lion against the elephant that is death.

उड्डीयानं तु सहजं गुरुणा कथितं सदा ।
अभ्यसेत्सततं यस्तु वृद्धोऽपि तरुणायते ॥ ३.५८ ॥

uḍḍīyānaṃ tu sahajaṃ guruṇā kathitaṃ sadā |
abhyasetsatataṃ yastu vṛddho'pi taruṇāyate || 3.58 ||

Uddiiyaanam tu sahajam gurunaa kathitam sadaa |
Abhyasetsatatam yastu vriddho'pi tarunaayate || 3.58 ||

उड्डीयान सहज है, जैसा गुरु ने सदा बताया है। जो इसका निरन्तर अभ्यास करता है, वह वृद्ध होकर भी युवा-सा हो जाता है।

Uḍḍīyāna is natural and easy, as the guru has always taught. Whoever practises it constantly becomes youthful even when old.

नाभेरूर्ध्वं अधश्चापि तानं कुर्यात्प्रयत्नतः ।
षण्मासं अभ्यसेन्मृत्युं जयत्येव न संशयः ॥ ३.५९ ॥

nābherūrdhvaṃ adhaścāpi tānaṃ kuryātprayatnataḥ |
ṣaṇmāsaṃ abhyasenmṛtyuṃ jayatyeva na saṃśayaḥ || 3.59 ||

Naabheruurdhvam adhashchaapi taanam kuryaatprayatnatah |
Shanmaasam abhyasenmrityum jayatyeva na samshayah || 3.59 ||

नाभि के ऊपर और नीचे भी प्रयत्नपूर्वक खिंचाव करे। छह महीने अभ्यास करने से मृत्यु को निश्चय ही जीत लेता है।

One should make the pull with effort both above and below the navel. Practising for six months, one surely conquers death.

सर्वेषां एव बन्धानां उत्तमो ह्युड्डीयानकः ।
उड्डियाने दृढे बन्धे मुक्तिः स्वाभाविकी भवेत् ॥ ३.६० ॥

sarveṣāṃ eva bandhānāṃ uttamo hyuḍḍīyānakaḥ |
uḍḍiyāne dṛḍhe bandhe muktiḥ svābhāvikī bhavet || 3.60 ||

Sarveshaam eva bandhaanaam uttamo hyuddiiyaanakah |
Uddiyaane dridhe bandhe muktih svaabhaavikii bhavet || 3.60 ||

सब बन्धों में उड्डीयान ही उत्तम है। उड्डीयान बन्ध दृढ़ हो जाने पर मुक्ति स्वाभाविक रूप से होती है।

Of all the bandhas uḍḍīyāna is the highest. When uḍḍīyāna bandha is firmly held, liberation comes of itself.

↑ All sections

अथ मूलबन्धः · atha mūlabandhaḥ

पार्ष्णिभागेन सम्पीड्य योनिं आकुञ्चयेद्गुदम् ।
अपानं ऊर्ध्वं आकृष्य मूलबन्धोऽभिधीयते ॥ ३.६१ ॥

pārṣṇibhāgena sampīḍya yoniṃ ākuñcayedgudam |
apānaṃ ūrdhvaṃ ākṛṣya mūlabandho'bhidhīyate || 3.61 ||

Paarshnibhaagena sampiidya yonim aakunchayedgudam |
Apaanam uurdhvam aakrishya muulabandho'bhidhiiyate || 3.61 ||

एड़ी से योनि-स्थान (मूलाधार) को दबाकर गुदा को सिकोड़े और अपान को ऊपर खींचे—इसे मूलबन्ध कहते हैं।

Pressing the perineum with the heel, contract the anus and draw apāna upward: this is called mūlabandha.

अधोगतिं अपानं वा ऊर्ध्वगं कुरुते बलात् ।
आकुञ्चनेन तं प्राहुर्मूलबन्धं हि योगिनः ॥ ३.६२ ॥

adhogatiṃ apānaṃ vā ūrdhvagaṃ kurute balāt |
ākuñcanena taṃ prāhurmūlabandhaṃ hi yoginaḥ || 3.62 ||

Adhogatim apaanam vaa uurdhvagam kurute balaat |
Aakunchanena tam praahurmuulabandham hi yoginah || 3.62 ||

क्योंकि यह संकोच द्वारा नीचे जाने वाले अपान को बलपूर्वक ऊपर की ओर ले जाता है, इसलिए योगी इसे मूलबन्ध कहते हैं।

Since by contraction it forces apāna, which naturally moves downward, to go upward, yogins call it mūlabandha.

गुदं पार्ष्ण्या तु सम्पीड्य वायुं आकुञ्चयेद्बलात् ।
वारं वारं यथा चोर्ध्वं समायाति समीरणः ॥ ३.६३ ॥

gudaṃ pārṣṇyā tu sampīḍya vāyuṃ ākuñcayedbalāt |
vāraṃ vāraṃ yathā cordhvaṃ samāyāti samīraṇaḥ || 3.63 ||

Gudam paarshnyaa tu sampiidya vaayum aakunchayedbalaat |
Vaaram vaaram yathaa chordhvam samaayaati samiiranah || 3.63 ||

एड़ी से गुदा को दबाकर वायु को बलपूर्वक बार-बार सिकोड़े, जिससे वायु ऊपर की ओर आ जाए।

Pressing the anus with the heel, forcefully contract the breath again and again, so that the air rises upward.

प्राणापानौ नादबिन्दू मूलबन्धेन चैकताम् ।
गत्वा योगस्य संसिद्धिं यच्छतो नात्र संशयः ॥ ३.६४ ॥

prāṇāpānau nādabindū mūlabandhena caikatām |
gatvā yogasya saṃsiddhiṃ yacchato nātra saṃśayaḥ || 3.64 ||

Praanaapaanau naadabinduu muulabandhena chaikataam |
Gatvaa yogasya samsiddhim yachchhato naatra samshayah || 3.64 ||

मूलबन्ध से प्राण और अपान, नाद और बिन्दु एक होकर योग की पूर्ण सिद्धि देते हैं, इसमें संशय नहीं।

Through mūlabandha prāṇa and apāna, nāda and bindu become one and grant the perfection of yoga; of this there is no doubt.

अपानप्राणयोरैक्यं क्षयो मूत्रपुरीषयोः ।
युवा भवति वृद्धोऽपि सततं मूलबन्धनात् ॥ ३.६५ ॥

apānaprāṇayoraikyaṃ kṣayo mūtrapurīṣayoḥ |
yuvā bhavati vṛddho'pi satataṃ mūlabandhanāt || 3.65 ||

Apaanapraanayoraikyam kshayo muutrapuriishayoh |
Yuvaa bhavati vriddho'pi satatam muulabandhanaat || 3.65 ||

निरन्तर मूलबन्ध से अपान और प्राण की एकता होती है, मल-मूत्र घटते हैं और वृद्ध भी युवा हो जाता है।

Constant mūlabandha brings the union of apāna and prāṇa and a lessening of urine and faeces; even the old become young.

अपान ऊर्ध्वगे जाते प्रयाते वह्निमण्डलम् ।
तदानलशिखा दीर्घा जायते वायुनाहता ॥ ३.६६ ॥

apāna ūrdhvage jāte prayāte vahnimaṇḍalam |
tadānalaśikhā dīrghā jāyate vāyunāhatā || 3.66 ||

Apaana uurdhvage jaate prayaate vahnimandalam |
Tadaanalashikhaa diirghaa jaayate vaayunaahataa || 3.66 ||

जब अपान ऊपर उठकर अग्निमण्डल में पहुँचता है, तब वायु से आहत होकर अग्नि की लौ लम्बी हो जाती है।

When apāna has turned upward and reached the region of fire, the flame of that fire, fanned by the air, grows tall.

ततो यातो वह्न्यपानौ प्राणं उष्णस्वरूपकम् ।
तेनात्यन्तप्रदीप्तस्तु ज्वलनो देहजस्तथा ॥ ३.६७ ॥

tato yāto vahnyapānau prāṇaṃ uṣṇasvarūpakam |
tenātyantapradīptastu jvalano dehajastathā || 3.67 ||

Tato yaato vahnyapaanau praanam ushnasvaruupakam |
Tenaatyantapradiiptastu jvalano dehajastathaa || 3.67 ||

तब अग्नि और अपान उष्ण स्वभाव वाले प्राण तक पहुँचते हैं; उससे देह में उत्पन्न अग्नि अत्यन्त प्रज्वलित हो उठती है।

Then fire and apāna together reach the prāṇa, which is hot by nature, and by this the fire born in the body blazes up fiercely.

तेन कुण्डलिनी सुप्ता सन्तप्ता सम्प्रबुध्यते ।
दण्डाहता भुजङ्गीव निश्वस्य ऋजुतां व्रजेत् ॥ ३.६८ ॥

tena kuṇḍalinī suptā santaptā samprabudhyate |
daṇḍāhatā bhujaṅgīva niśvasya ṛjutāṃ vrajet || 3.68 ||

Tena kundalinii suptaa santaptaa samprabudhyate |
Dandaahataa bhujangiiva nishvasya rijutaam vrajet || 3.68 ||

उससे तपकर सोई हुई कुण्डलिनी जाग उठती है और डण्डे से आहत नागिन की तरह फुफकारकर सीधी हो जाती है।

Heated by it, the sleeping kuṇḍalinī awakens; like a she-serpent struck with a stick, she hisses and straightens out.

बिलं प्रविष्टेव ततो ब्रह्मनाड्यन्तरं व्रजेत् ।
तस्मान्नित्यं मूलबन्धः कर्तव्यो योगिभिः सदा ॥ ३.६९ ॥

bilaṃ praviṣṭeva tato brahmanāḍyantaraṃ vrajet |
tasmānnityaṃ mūlabandhaḥ kartavyo yogibhiḥ sadā || 3.69 ||

Bilam pravishteva tato brahmanaadyantaram vrajet |
Tasmaannityam muulabandhah kartavyo yogibhih sadaa || 3.69 ||

फिर जैसे साँप बिल में घुसता है, वैसे ही वह ब्रह्मनाड़ी के भीतर प्रवेश करती है। इसलिए योगियों को सदा मूलबन्ध करना चाहिए।

Then, as if slipping into a burrow, she passes into the interior of the brahmanāḍī. Therefore yogins should practise mūlabandha always.

↑ All sections

अथ जलन्धरबन्धः · atha jalandharabandhaḥ

कण्ठं आकुञ्च्य हृदये स्थापयेच्चिबुकं दृढम् ।
बन्धो जालन्धराख्योऽयं जरामृत्युविनाशकः ॥ ३.७० ॥

kaṇṭhaṃ ākuñcya hṛdaye sthāpayeccibukaṃ dṛḍham |
bandho jālandharākhyo'yaṃ jarāmṛtyuvināśakaḥ || 3.70 ||

Kantham aakunchya hridaye sthaapayechchibukam dridham |
Bandho jaalandharaakhyo'yam jaraamrityuvinaashakah || 3.70 ||

कण्ठ को सिकोड़कर ठोड़ी को दृढ़ता से छाती पर टिकाए। यह जालन्धर नामक बन्ध है, जो बुढ़ापे और मृत्यु का नाश करता है।

Contracting the throat, set the chin firmly against the chest. This bandha, named jālandhara, destroys old age and death.

बध्नाति हि सिराजालं अधोगामि नभोजलम् ।
ततो जालन्धरो बन्धः कण्ठदुःखौघनाशनः ॥ ३.७१ ॥

badhnāti hi sirājālaṃ adhogāmi nabhojalam |
tato jālandharo bandhaḥ kaṇṭhaduḥkhaughanāśanaḥ || 3.71 ||

Badhnaati hi siraajaalam adhogaami nabhojalam |
Tato jaalandharo bandhah kanthaduhkhaughanaashanah || 3.71 ||

यह नाड़ियों के जाल को और आकाश से नीचे बहने वाले जल को बाँधता है; इसलिए यह जालन्धर बन्ध है, जो कण्ठ के समस्त कष्टों को नष्ट करता है।

It binds the net of channels and the water of the sky that tends to flow downward; hence it is jālandhara bandha, which removes the many ills of the throat.

जालन्धरे कृते बन्धे कण्ठसंकोचलक्षणे ।
न पीयूषं पतत्यग्नौ न च वायुः प्रकुप्यति ॥ ३.७२ ॥

jālandhare kṛte bandhe kaṇṭhasaṃkocalakṣaṇe |
na pīyūṣaṃ patatyagnau na ca vāyuḥ prakupyati || 3.72 ||

Jaalandhare krite bandhe kanthasamkochalakshane |
Na piiyuusham patatyagnau na cha vaayuh prakupyati || 3.72 ||

कण्ठ-संकोच रूप जालन्धर बन्ध करने पर अमृत अग्नि में नहीं गिरता और वायु भी कुपित नहीं होती।

When jālandhara bandha, marked by the contraction of the throat, is in place, the nectar does not fall into the fire and the breath is not disturbed.

कण्ठसंकोचनेनैव द्वे नाड्यौ स्तम्भयेद्दृढम् ।
मध्यचक्रं इदं ज्ञेयं षोडशाधारबन्धनम् ॥ ३.७३ ॥

kaṇṭhasaṃkocanenaiva dve nāḍyau stambhayeddṛḍham |
madhyacakraṃ idaṃ jñeyaṃ ṣoḍaśādhārabandhanam || 3.73 ||

Kanthasamkochanenaiva dve naadyau stambhayeddridham |
Madhyachakram idam jneyam shodashaadhaarabandhanam || 3.73 ||

केवल कण्ठ-संकोच से दोनों नाड़ियों को दृढ़ता से रोके। इसे मध्यचक्र जानना चाहिए, जो सोलह आधारों को बाँधता है।

By contracting the throat alone one should firmly check the two channels. Know this as the middle cakra, the binding of the sixteen ādhāras (supports).

मूलस्थानं समाकुञ्च्य उड्डियानं तु कारयेत् ।
इडां च पिङ्गलां बद्ध्वा वाहयेत्पश्चिमे पथि ॥ ३.७४ ॥

mūlasthānaṃ samākuñcya uḍḍiyānaṃ tu kārayet |
iḍāṃ ca piṅgalāṃ baddhvā vāhayetpaścime pathi || 3.74 ||

Muulasthaanam samaakunchya uddiyaanam tu kaarayet |
Idaam cha pingalaam baddhvaa vaahayetpashchime pathi || 3.74 ||

मूलस्थान को सिकोड़कर उड्डियान करे, और इडा (बाईं) तथा पिंगला (दाईं) नाड़ी को बाँधकर [प्राण को] पश्चिम (पिछले) मार्ग में प्रवाहित करे।

Contracting the root-place, perform uḍḍiyāna; then, binding iḍā and piṅgalā, make [the breath] flow along the western path.

अनेनैव विधानेन प्रयाति पवनो लयम् ।
ततो न जायते मृत्युर्जरारोगादिकं तथा ॥ ३.७५ ॥

anenaiva vidhānena prayāti pavano layam |
tato na jāyate mṛtyurjarārogādikaṃ tathā || 3.75 ||

Anenaiva vidhaanena prayaati pavano layam |
Tato na jaayate mrityurjaraarogaadikam tathaa || 3.75 ||

इसी विधि से प्राणवायु लय को प्राप्त होती है; तब न मृत्यु होती है, न बुढ़ापा, न रोग आदि।

By this very method the breath reaches dissolution; then death does not arise, nor old age, disease and the rest.

बन्धत्रयं इदं श्रेष्ठं महासिद्धैश्च सेवितम् ।
सर्वेषां हठतन्त्राणां साधनं योगिनो विदुः ॥ ३.७६ ॥

bandhatrayaṃ idaṃ śreṣṭhaṃ mahāsiddhaiśca sevitam |
sarveṣāṃ haṭhatantrāṇāṃ sādhanaṃ yogino viduḥ || 3.76 ||

Bandhatrayam idam shreshtham mahaasiddhaishcha sevitam |
Sarveshaam hathatantraanaam saadhanam yogino viduh || 3.76 ||

यह तीनों बन्धों का समूह श्रेष्ठ है और महासिद्धों ने इसका सेवन किया है। योगी इसे सभी हठतन्त्रों का साधन मानते हैं।

This triad of bandhas is supreme and has been practised by the great siddhas; yogins know it as the means underlying every haṭha system.

यत्किंचित्स्रवते चन्द्रादमृतं दिव्यरूपिणः ।
तत्सर्वं ग्रसते सूर्यस्तेन पिण्डो जरायुतः ॥ ३.७७ ॥

yatkiṃcitsravate candrādamṛtaṃ divyarūpiṇaḥ |
tatsarvaṃ grasate sūryastena piṇḍo jarāyutaḥ || 3.77 ||

Yatkimchitsravate chandraadamritam divyaruupinah |
Tatsarvam grasate suuryastena pindo jaraayutah || 3.77 ||

दिव्य रूप वाले चन्द्र से जो कुछ भी अमृत झरता है, उस सबको सूर्य निगल जाता है; इसी से शरीर बुढ़ापे से ग्रस्त होता है।

Whatever nectar trickles from the moon of divine form, the sun swallows all of it; that is why the body is bound to old age.

↑ All sections

अथ विपरीतकरणी मुद्रा · atha viparītakaraṇī mudrā

तत्रास्ति करणं दिव्यं सूर्यस्य मुखवञ्चनम् ।
गुरूपदेशतो ज्ञेयं न तु शास्त्रार्थकोटिभिः ॥ ३.७८ ॥

tatrāsti karaṇaṃ divyaṃ sūryasya mukhavañcanam |
gurūpadeśato jñeyaṃ na tu śāstrārthakoṭibhiḥ || 3.78 ||

Tatraasti karanam divyam suuryasya mukhavanchanam |
Guruupadeshato jneyam na tu shaastraarthakotibhih || 3.78 ||

इसके लिए एक दिव्य करण (विधि) है, जो सूर्य के मुख को छल लेता है। इसे गुरु के उपदेश से जानना चाहिए, करोड़ों शास्त्रार्थों से नहीं।

For this there is a divine technique that cheats the sun's mouth. It must be learned through the guru's instruction, not through millions of scholarly arguments.

ऊर्ध्वनाभेरधस्तालोरूर्ध्वं भानुरधः शशी ।
करणी विपरीताखा गुरुवाक्येन लभ्यते ॥ ३.७९ ॥

ūrdhvanābheradhastālorūrdhvaṃ bhānuradhaḥ śaśī |
karaṇī viparītākhā guruvākyena labhyate || 3.79 ||

Uurdhvanaabheradhastaaloruurdhvam bhaanuradhah shashii |
Karanii vipariitaakhaa guruvaakyena labhyate || 3.79 ||

नाभि ऊपर और तालु नीचे हो, तो सूर्य ऊपर और चन्द्र नीचे हो जाता है। यह विपरीतकरणी गुरु के वचन से ही प्राप्त होती है।

With the navel above and the palate below, the sun stands above and the moon below. This inversion, viparītakaraṇī, is gained through the guru's word.

नित्यं अभ्यासयुक्तस्य जठराग्निविवर्धनी ।
आहारो बहुलस्तस्य सम्पाद्यः साधकस्य च ॥ ३.८० ॥

nityaṃ abhyāsayuktasya jaṭharāgnivivardhanī |
āhāro bahulastasya sampādyaḥ sādhakasya ca || 3.80 ||

Nityam abhyaasayuktasya jatharaagnivivardhanii |
Aahaaro bahulastasya sampaadyah saadhakasya cha || 3.80 ||

जो नित्य इसका अभ्यास करता है, उसकी जठराग्नि बढ़ती है; इसलिए उस साधक के लिए पर्याप्त भोजन की व्यवस्था करनी चाहिए।

For one who practises it daily it strengthens the digestive fire, so the practitioner should see that plenty of food is provided.

अल्पाहारो यदि भवेदग्निर्दहति तत्क्षणात् ।
अधःशिराश्चोर्ध्वपादः क्षणं स्यात्प्रथमे दिने ॥ ३.८१ ॥

alpāhāro yadi bhavedagnirdahati tatkṣaṇāt |
adhaḥśirāścordhvapādaḥ kṣaṇaṃ syātprathame dine || 3.81 ||

Alpaahaaro yadi bhavedagnirdahati tatkshanaat |
Adhahshiraashchordhvapaadah kshanam syaatprathame dine || 3.81 ||

यदि भोजन थोड़ा हो, तो अग्नि तत्काल [शरीर को] जलाने लगती है। पहले दिन सिर नीचे और पैर ऊपर करके केवल एक क्षण रहे।

If food is scant, the fire burns [the body] at once. On the first day one should stay head down and feet up for just a moment.

क्षणाच्च किंचिदधिकं अभ्यसेच्च दिने दिने ।
वलितं पलितं चैव षण्मासोर्ध्वं न दृश्यते ।
याममात्रं तु यो नित्यं अभ्यसेत्स तु कालजित् ॥ ३.८२ ॥

kṣaṇācca kiṃcidadhikaṃ abhyasecca dine dine |
valitaṃ palitaṃ caiva ṣaṇmāsordhvaṃ na dṛśyate |
yāmamātraṃ tu yo nityaṃ abhyasetsa tu kālajit || 3.82 ||

Kshanaachcha kimchidadhikam abhyasechcha dine dine |
Valitam palitam chaiva shanmaasordhvam na drishyate |
Yaamamaatram tu yo nityam abhyasetsa tu kaalajit || 3.82 ||

फिर प्रतिदिन एक क्षण से थोड़ा अधिक अभ्यास करे। छह महीने बाद झुर्रियाँ और सफ़ेद बाल नहीं दिखते। जो प्रतिदिन एक याम (लगभग तीन घण्टे) तक अभ्यास करता है, वह काल को जीत लेता है।

Then, day by day, practise a little longer than a moment. After six months wrinkles and grey hair are no longer seen. Whoever practises it daily for a full yāma (about three hours) conquers time.

↑ All sections

अथ वज्रोली · atha vajrolī

स्वेच्छया वर्तमानोऽपि योगोक्तैर्नियमैर्विना ।
वज्रोलीं यो विजानाति स योगी सिद्धिभाजनम् ॥ ३.८३ ॥

svecchayā vartamāno'pi yogoktairniyamairvinā |
vajrolīṃ yo vijānāti sa yogī siddhibhājanam || 3.83 ||

Svechchhayaa vartamaano'pi yogoktairniyamairvinaa |
Vajroliim yo vijaanaati sa yogii siddhibhaajanam || 3.83 ||

योग में बताए नियमों के बिना, अपनी इच्छा से जीवन बिताता हुआ भी जो वज्रोली को जानता है, वह योगी सिद्धियों का पात्र होता है।

Even one who lives as he pleases, without the observances prescribed in yoga, becomes a vessel of siddhis if he knows vajrolī.

तत्र वस्तुद्वयं वक्ष्ये दुर्लभं यस्य कस्यचित् ।
क्षीरं चैकं द्वितीयं तु नारी च वशवर्तिनी ॥ ३.८४ ॥

tatra vastudvayaṃ vakṣye durlabhaṃ yasya kasyacit |
kṣīraṃ caikaṃ dvitīyaṃ tu nārī ca vaśavartinī || 3.84 ||

Tatra vastudvayam vakshye durlabham yasya kasyachit |
Kshiiram chaikam dvitiiyam tu naarii cha vashavartinii || 3.84 ||

इसके लिए मैं दो वस्तुएँ बताता हूँ, जो हर किसी को सुलभ नहीं: एक दूध, और दूसरी वश में रहने वाली स्त्री।

For this I shall name two things that not everyone can obtain: the first is milk, and the second a woman who is willing to cooperate.

मेहनेन शनैः सम्यगूर्ध्वाकुञ्चनं अभ्यसेत् ।
पुरुषोऽप्यथवा नारी वज्रोलीसिद्धिं आप्नुयात् ॥ ३.८५ ॥

mehanena śanaiḥ samyagūrdhvākuñcanaṃ abhyaset |
puruṣo'pyathavā nārī vajrolīsiddhiṃ āpnuyāt || 3.85 ||

Mehanena shanaih samyaguurdhvaakunchanam abhyaset |
Purusho'pyathavaa naarii vajroliisiddhim aapnuyaat || 3.85 ||

लिंग (मेहन) के द्वारा धीरे-धीरे भली-भाँति ऊपर की ओर खींचने का अभ्यास करे। पुरुष हो या स्त्री, [इससे] वज्रोली की सिद्धि पा सकता है।

Through the urethral organ one should practise drawing upward, slowly and correctly. Man or woman alike may attain success in vajrolī.

यत्नतः शस्तनालेन फूत्कारं वज्रकन्दरे ।
शनैः शनैः प्रकुर्वीत वायुसंचारकारणात् ॥ ३.८६ ॥

yatnataḥ śastanālena phūtkāraṃ vajrakandare |
śanaiḥ śanaiḥ prakurvīta vāyusaṃcārakāraṇāt || 3.86 ||

Yatnatah shastanaalena phuutkaaram vajrakandare |
Shanaih shanaih prakurviita vaayusamchaarakaaranaat || 3.86 ||

उपयुक्त नली से वज्र-कन्दर (मूत्रमार्ग) में सावधानीपूर्वक, धीरे-धीरे फूँक मारे, ताकि वायु का संचार हो सके।

With care, using a suitable tube, one should blow gently, little by little, into the passage of the vajra, so that air can pass through it.

नारीभगे पतद्बिन्दुं अभ्यासेनोर्ध्वं आहरेत् ।
चलितं च निजं बिन्दुं ऊर्ध्वं आकृष्य रक्षयेत् ॥ ३.८७ ॥

nārībhage patadbinduṃ abhyāsenordhvaṃ āharet |
calitaṃ ca nijaṃ binduṃ ūrdhvaṃ ākṛṣya rakṣayet || 3.87 ||

Naariibhage patadbindum abhyaasenordhvam aaharet |
Chalitam cha nijam bindum uurdhvam aakrishya rakshayet || 3.87 ||

स्त्री की योनि में गिरते हुए बिन्दु को अभ्यास से ऊपर खींच ले; और यदि अपना बिन्दु चलायमान हो जाए, तो उसे भी ऊपर खींचकर सुरक्षित रखे।

By practice one should draw upward the bindu that is falling into the woman's bhaga; and if one's own bindu has stirred, one should draw it up and keep it.

एवं संरक्षयेद्बिन्दुं जयति योगवित् ।
मरणं बिन्दुपातेन जीवनं बिन्दुधारणात् ॥ ३.८८ ॥

evaṃ saṃrakṣayedbinduṃ jayati yogavit |
maraṇaṃ bindupātena jīvanaṃ bindudhāraṇāt || 3.88 ||

Evam samrakshayedbindum jayati yogavit |
Maranam bindupaatena jiivanam bindudhaaranaat || 3.88 ||

इस प्रकार योगवेत्ता बिन्दु की रक्षा करे और [मृत्यु को] जीत लेता है। बिन्दु के गिरने से मृत्यु है और बिन्दु को धारण करने से जीवन।

In this way the knower of yoga should guard the bindu, and he prevails [over death]. Death comes from the fall of bindu; life from holding it.

सुगन्धो योगिनो देहे जायते बिन्दुधारणात् ।
यावद्बिन्दुः स्थिरो देहे तावत्कालभयं कुतः ॥ ३.८९ ॥

sugandho yogino dehe jāyate bindudhāraṇāt |
yāvadbinduḥ sthiro dehe tāvatkālabhayaṃ kutaḥ || 3.89 ||

Sugandho yogino dehe jaayate bindudhaaranaat |
Yaavadbinduh sthiro dehe taavatkaalabhayam kutah || 3.89 ||

बिन्दु-धारण से योगी के शरीर में सुगन्ध उत्पन्न होती है। जब तक बिन्दु देह में स्थिर है, तब तक काल का भय कहाँ?

From retaining bindu a pleasant fragrance arises in the yogin's body. As long as bindu stays steady in the body, where is the fear of death?

चित्तायत्तं नॄणां शुक्रं शुक्रायत्तं च जीवितम् ।
तस्माच्छुक्रं मनश्चैव रक्षणीयं प्रयत्नतः ॥ ३.९० ॥

cittāyattaṃ nṝṇāṃ śukraṃ śukrāyattaṃ ca jīvitam |
tasmācchukraṃ manaścaiva rakṣaṇīyaṃ prayatnataḥ || 3.90 ||

Chittaayattam nrinaam shukram shukraayattam cha jiivitam |
Tasmaachchhukram manashchaiva rakshaniiyam prayatnatah || 3.90 ||

मनुष्यों का शुक्र चित्त के अधीन है और जीवन शुक्र के अधीन है; इसलिए शुक्र और मन दोनों की प्रयत्नपूर्वक रक्षा करनी चाहिए।

A man's semen depends on the mind, and his life depends on semen; therefore both semen and mind must be guarded with care.

ऋतुमत्या रजोऽप्येवं निजं बिन्दुं च रक्षयेत् ।
मेढ्रेणाकर्षयेदूर्ध्वं सम्यगभ्यासयोगवित् ॥ ३.९१ ॥

ṛtumatyā rajo'pyevaṃ nijaṃ binduṃ ca rakṣayet |
meḍhreṇākarṣayedūrdhvaṃ samyagabhyāsayogavit || 3.91 ||

Ritumatyaa rajo'pyevam nijam bindum cha rakshayet |
Medhrenaakarshayeduurdhvam samyagabhyaasayogavit || 3.91 ||

इसी प्रकार अभ्यास-योग को भली-भाँति जानने वाला ऋतुमती स्त्री के रज को और अपने बिन्दु को सुरक्षित रखे, और लिंग द्वारा उसे ऊपर खींचे।

In the same way, one well versed in the practice should preserve the rajas of a woman in her season together with his own bindu, drawing it upward through the penis.

↑ All sections

अथ सहजोलिः · atha sahajoliḥ

सहजोलिश्चामरोलिर्वज्रोल्या भेद एकतः ।
जले सुभस्म निक्षिप्य दग्धगोमयसम्भवम् ॥ ३.९२ ॥

sahajoliścāmarolirvajrolyā bheda ekataḥ |
jale subhasma nikṣipya dagdhagomayasambhavam || 3.92 ||

Sahajolishchaamarolirvajrolyaa bheda ekatah |
Jale subhasma nikshipya dagdhagomayasambhavam || 3.92 ||

सहजोलि और अमरोलि वज्रोली के ही एक-एक भेद हैं। [सहजोलि में] जले हुए गोबर से बनी उत्तम भस्म को जल में डालकर—

Sahajoli and amaroli are each a variant of vajrolī. [For sahajoli,] putting fine ash made from burnt cow-dung into water... (the instruction continues in the next verse)

वज्रोलीमैथुनादूर्ध्वं स्त्रीपुंसोः स्वाङ्गलेपनम् ।
आसीनयोः सुखेनैव मुक्तव्यापारयोः क्षणात् ॥ ३.९३ ॥

vajrolīmaithunādūrdhvaṃ strīpuṃsoḥ svāṅgalepanam |
āsīnayoḥ sukhenaiva muktavyāpārayoḥ kṣaṇāt || 3.93 ||

Vajroliimaithunaaduurdhvam striipumsoh svaangalepanam |
Aasiinayoh sukhenaiva muktavyaapaarayoh kshanaat || 3.93 ||

वज्रोली के मैथुन के पश्चात् स्त्री और पुरुष दोनों सुखपूर्वक बैठकर, सब क्रियाएँ छोड़कर, तत्क्षण अपने-अपने अंगों पर लेप करें।

After the vajrolī union, the man and the woman, sitting at ease and having at once ceased all activity, anoint their own limbs.

सहजोलिरियं प्रोक्ता श्रद्धेया योगिभिः सदा ।
अयं शुभकरो योगो भोगयुक्तोऽपि मुक्तिदः ॥ ३.९४ ॥

sahajoliriyaṃ proktā śraddheyā yogibhiḥ sadā |
ayaṃ śubhakaro yogo bhogayukto'pi muktidaḥ || 3.94 ||

Sahajoliriyam proktaa shraddheyaa yogibhih sadaa |
Ayam shubhakaro yogo bhogayukto'pi muktidah || 3.94 ||

इसे सहजोली कहा गया है; योगियों को सदा इस पर श्रद्धा रखनी चाहिए। यह कल्याणकारी योग भोग से युक्त होते हुए भी मुक्ति देने वाला है।

This is called sahajolī, and yogins should always hold it in trust. This beneficial yoga grants liberation even though it is joined with enjoyment.

अयं योगः पुण्यवतां धीराणां तत्त्वदर्शिनाम् ।
निर्मत्सराणां वै सिध्येन्न तु मत्सरशालिनाम् ॥ ३.९५ ॥

ayaṃ yogaḥ puṇyavatāṃ dhīrāṇāṃ tattvadarśinām |
nirmatsarāṇāṃ vai sidhyenna tu matsaraśālinām || 3.95 ||

Ayam yogah punyavataam dhiiraanaam tattvadarshinaam |
Nirmatsaraanaam vai sidhyenna tu matsarashaalinaam || 3.95 ||

यह योग पुण्यवान, धीर, तत्त्व को देखने वाले और मत्सर-रहित लोगों को ही सिद्ध होता है, ईर्ष्यालु लोगों को नहीं।

This yoga succeeds for those who have merit, who are steady, who see the truth and are free from envy — not for those given to envy.

↑ All sections

अथ अमरोली · atha amarolī

पित्तोल्बणत्वात्प्रथमाम्बुधारां
विहाय निःसारतयान्त्यधाराम् ।
निषेव्यते शीतलमध्यधारा
कापालिके खण्डमतेऽमरोली ॥ ३.९६ ॥

pittolbaṇatvātprathamāmbudhārāṃ
vihāya niḥsāratayāntyadhārām |
niṣevyate śītalamadhyadhārā
kāpālike khaṇḍamate'marolī || 3.96 ||

Pittolbanatvaatprathamaambudhaaraam
Vihaaya nihsaaratayaantyadhaaraam |
Nishevyate shiitalamadhyadhaaraa
Kaapaalike khandamate'marolii || 3.96 ||

पहली धारा में पित्त की अधिकता होने के कारण उसे, और अंतिम धारा को सारहीन होने के कारण छोड़कर, बीच की शीतल धारा का सेवन किया जाता है — खण्ड-कापालिक मत में यही अमरोली है।

The first stream [of urine] is set aside because bile is excessive in it, and the last because it lacks substance; the cool middle stream is taken. In the Kāpālika Khaṇḍa doctrine this is amarolī.

अमरीं यः पिबेन्नित्यं नस्यं कुर्वन्दिने दिने ।
वज्रोलीं अभ्यसेत्सम्यक्सामरोलीति कथ्यते ॥ ३.९७ ॥

amarīṃ yaḥ pibennityaṃ nasyaṃ kurvandine dine |
vajrolīṃ abhyasetsamyaksāmarolīti kathyate || 3.97 ||

Amariim yah pibennityam nasyam kurvandine dine |
Vajroliim abhyasetsamyaksaamaroliiti kathyate || 3.97 ||

जो प्रतिदिन अमरी का पान करता है, दिन-प्रतिदिन उसे नासिका से ग्रहण करता है और वज्रोली का भली-भाँति अभ्यास करता है — उसे अमरोली कहा जाता है।

One who drinks the amarī every day, takes it through the nose day after day, and practises vajrolī properly — this is called amarolī.

अभ्यासान्निःसृतां चान्द्रीं विभूत्या सह मिश्रयेत् ।
धारयेदुत्तमाङ्गेषु दिव्यदृष्टिः प्रजायते ॥ ३.९८ ॥

abhyāsānniḥsṛtāṃ cāndrīṃ vibhūtyā saha miśrayet |
dhārayeduttamāṅgeṣu divyadṛṣṭiḥ prajāyate || 3.98 ||

Abhyaasaannihsritaam chaandriim vibhuutyaa saha mishrayet |
Dhaarayeduttamaangeshu divyadrishtih prajaayate || 3.98 ||

अभ्यास से निकली चान्द्री (चन्द्र-सम्बन्धी स्राव) को विभूति (भस्म) में मिलाए और उसे शरीर के उत्तम अंगों पर धारण करे; इससे दिव्य दृष्टि उत्पन्न होती है।

The lunar fluid released through practice should be mixed with sacred ash and applied to the upper parts of the body; divine sight then arises.

पुंसो बिन्दुं समाकुञ्च्य सम्यगभ्यासपाटवात् ।
यदि नारी रजो रक्षेद्वज्रोल्या सापि योगिनी ॥ ३.९९ ॥

puṃso binduṃ samākuñcya samyagabhyāsapāṭavāt |
yadi nārī rajo rakṣedvajrolyā sāpi yoginī || 3.99 ||

Pumso bindum samaakunchya samyagabhyaasapaatavaat |
Yadi naarii rajo rakshedvajrolyaa saapi yoginii || 3.99 ||

अभ्यास की कुशलता से पुरुष के बिन्दु को भली-भाँति ऊपर खींचकर यदि स्त्री वज्रोली द्वारा अपने रज की रक्षा करे, तो वह भी योगिनी है।

If a woman, drawing up the man's bindu [seminal fluid] through skill gained in practice, preserves her own rajas by vajrolī, she too is a yoginī.

तस्याः किंचिद्रजो नाशं न गच्छति न संशयः ।
तस्याः शरीरे नादश्च बिन्दुतां एव गच्छति ॥ ३.१०० ॥

tasyāḥ kiṃcidrajo nāśaṃ na gacchati na saṃśayaḥ |
tasyāḥ śarīre nādaśca bindutāṃ eva gacchati || 3.100 ||

Tasyaah kimchidrajo naasham na gachchhati na samshayah |
Tasyaah shariire naadashcha bindutaam eva gachchhati || 3.100 ||

निःसंदेह उसका थोड़ा-सा भी रज नष्ट नहीं होता, और उसके शरीर में नाद भी बिन्दु-रूप ही हो जाता है।

Without doubt, not even a little of her rajas is lost, and in her body the nāda itself becomes bindu.

स बिन्दुस्तद्रजश्चैव एकीभूय स्वदेहगौ ।
वज्रोल्यभ्यासयोगेन सर्वसिद्धिं प्रयच्छतः ॥ ३.१०१ ॥

sa bindustadrajaścaiva ekībhūya svadehagau |
vajrolyabhyāsayogena sarvasiddhiṃ prayacchataḥ || 3.101 ||

Sa bindustadrajashchaiva ekiibhuuya svadehagau |
Vajrolyabhyaasayogena sarvasiddhim prayachchhatah || 3.101 ||

वह बिन्दु और वह रज एक होकर अपने ही शरीर में स्थित रहते हुए, वज्रोली के अभ्यास-योग से सब सिद्धियाँ प्रदान करते हैं।

That bindu and that rajas, becoming one and remaining within one's own body, bestow every siddhi through the practice of vajrolī.

रक्षेदाकुञ्चनादूर्ध्वं या रजः सा हि योगिनी ।
अतीतानागतं वेत्ति खेचरी च भवेद्ध्रुवम् ॥ ३.१०२ ॥

rakṣedākuñcanādūrdhvaṃ yā rajaḥ sā hi yoginī |
atītānāgataṃ vetti khecarī ca bhaveddhruvam || 3.102 ||

Rakshedaakunchanaaduurdhvam yaa rajah saa hi yoginii |
Atiitaanaagatam vetti khecharii cha bhaveddhruvam || 3.102 ||

जो स्त्री आकुञ्चन (संकोच) द्वारा रज को ऊपर की ओर सुरक्षित रखती है, वही योगिनी है; वह भूत और भविष्य को जानती है और निश्चय ही खेचरी (आकाशगामिनी) होती है।

She who preserves her rajas by drawing it upward through contraction is truly a yoginī; she knows past and future, and surely becomes a khecarī, one who moves in the sky.

देहसिद्धिं च लभते वज्रोल्यभ्यासयोगतः ।
अयं पुण्यकरो योगो भोगे भुक्तेऽपि मुक्तिदः ॥ ३.१०३ ॥

dehasiddhiṃ ca labhate vajrolyabhyāsayogataḥ |
ayaṃ puṇyakaro yogo bhoge bhukte'pi muktidaḥ || 3.103 ||

Dehasiddhim cha labhate vajrolyabhyaasayogatah |
Ayam punyakaro yogo bhoge bhukte'pi muktidah || 3.103 ||

वज्रोली के अभ्यास-योग से देह-सिद्धि भी प्राप्त होती है। यह पुण्यदायी योग भोग भोगते हुए भी मुक्ति देता है।

Through the practice of vajrolī one also gains perfection of the body. This meritorious yoga gives liberation even while enjoyment is enjoyed.

↑ All sections

अथ शक्तिचालनम् · atha śakticālanam

कुटिलाङ्गी कुण्डलिनी भुजङ्गी शक्तिरीश्वरी ।
कुण्डल्यरुन्धती चैते शब्दाः पर्यायवाचकाः ॥ ३.१०४ ॥

kuṭilāṅgī kuṇḍalinī bhujaṅgī śaktirīśvarī |
kuṇḍalyarundhatī caite śabdāḥ paryāyavācakāḥ || 3.104 ||

Kutilaangii kundalinii bhujangii shaktiriishvarii |
Kundalyarundhatii chaite shabdaah paryaayavaachakaah || 3.104 ||

कुटिलांगी, कुण्डलिनी, भुजंगी, शक्ति, ईश्वरी, कुण्डली और अरुन्धती — ये सब शब्द एक ही अर्थ के पर्याय हैं।

Kuṭilāṅgī [the coiled one], kuṇḍalinī, bhujaṅgī [the serpent], śakti, īśvarī, kuṇḍalī and arundhatī — these words are all synonyms.

उद्घाटयेत्कपाटं तु यथा कुंचिकया हठात् ।
कुण्डलिन्या तथा योगी मोक्षद्वारं विभेदयेत् ॥ ३.१०५ ॥

udghāṭayetkapāṭaṃ tu yathā kuṃcikayā haṭhāt |
kuṇḍalinyā tathā yogī mokṣadvāraṃ vibhedayet || 3.105 ||

Udghaatayetkapaatam tu yathaa kumchikayaa hathaat |
Kundalinyaa tathaa yogii mokshadvaaram vibhedayet || 3.105 ||

जैसे कोई चाबी से बलपूर्वक किवाड़ खोल देता है, वैसे ही योगी कुण्डलिनी के द्वारा मोक्ष का द्वार भेद दे।

Just as one forces a door open with a key, so the yogin should break open the door of liberation by means of kuṇḍalinī.

येन मार्गेण गन्तव्यं ब्रह्मस्थानं निरामयम् ।
मुखेनाच्छाद्य तद्द्वारं प्रसुप्ता परमेश्वरी ॥ ३.१०६ ॥

yena mārgeṇa gantavyaṃ brahmasthānaṃ nirāmayam |
mukhenācchādya taddvāraṃ prasuptā parameśvarī || 3.106 ||

Yena maargena gantavyam brahmasthaanam niraamayam |
Mukhenaachchhaadya taddvaaram prasuptaa parameshvarii || 3.106 ||

जिस मार्ग से निर्मल, दोषरहित ब्रह्मस्थान तक जाना है, उसी के द्वार को अपने मुख से ढककर परमेश्वरी सोई हुई है।

The supreme goddess lies asleep, covering with her mouth the door of the path by which one must go to the untroubled seat of Brahman.

कन्दोर्ध्वे कुण्डली शक्तिः सुप्ता मोक्षाय योगिनाम् ।
बन्धनाय च मूढानां यस्तां वेत्ति स योगवित् ॥ ३.१०७ ॥

kandordhve kuṇḍalī śaktiḥ suptā mokṣāya yoginām |
bandhanāya ca mūḍhānāṃ yastāṃ vetti sa yogavit || 3.107 ||

Kandordhve kundalii shaktih suptaa mokshaaya yoginaam |
Bandhanaaya cha muudhaanaam yastaam vetti sa yogavit || 3.107 ||

कन्द के ऊपर कुण्डली शक्ति सोई हुई है — योगियों के लिए मोक्ष का और मूढ़ों के लिए बन्धन का कारण। जो उसे जानता है, वही योग का ज्ञाता है।

Above the kanda the kuṇḍalī śakti lies asleep, for the liberation of yogins and the bondage of the deluded. Whoever knows her knows yoga.

कुण्डली कुटिलाकारा सर्पवत्परिकीर्तिता ।
सा शक्तिश्चालिता येन स मुक्तो नात्र संशयः ॥ ३.१०८ ॥

kuṇḍalī kuṭilākārā sarpavatparikīrtitā |
sā śaktiścālitā yena sa mukto nātra saṃśayaḥ || 3.108 ||

Kundalii kutilaakaaraa sarpavatparikiirtitaa |
Saa shaktishchaalitaa yena sa mukto naatra samshayah || 3.108 ||

कुण्डली को सर्प के समान कुटिल आकार वाली कहा गया है। जिसने उस शक्ति को चलायमान कर दिया, वह मुक्त है — इसमें संशय नहीं।

Kuṇḍalī is described as coiled in shape, like a serpent. One who has set that śakti in motion is liberated; of this there is no doubt.

गङ्गायमुनयोर्मध्ये बालरण्डां तपस्विनीम् ।
बलात्कारेण गृह्णीयात्तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ ३.१०९ ॥

gaṅgāyamunayormadhye bālaraṇḍāṃ tapasvinīm |
balātkāreṇa gṛhṇīyāttadviṣṇoḥ paramaṃ padam || 3.109 ||

Gangaayamunayormadhye baalarandaam tapasviniim |
Balaatkaarena grihniiyaattadvishnoh paramam padam || 3.109 ||

गंगा और यमुना के बीच स्थित तपस्विनी बालविधवा को बलपूर्वक पकड़ना चाहिए; वही विष्णु का परम पद है।

Between the Gaṅgā and the Yamunā dwells the young widow, the ascetic; one should seize her by force. That is the supreme abode of Viṣṇu.

इडा भगवती गङ्गा पिङ्गला यमुना नदी ।
इडापिङ्गलयोर्मध्ये बालरण्डा च कुण्डली ॥ ३.११० ॥

iḍā bhagavatī gaṅgā piṅgalā yamunā nadī |
iḍāpiṅgalayormadhye bālaraṇḍā ca kuṇḍalī || 3.110 ||

Idaa bhagavatii gangaa pingalaa yamunaa nadii |
Idaapingalayormadhye baalarandaa cha kundalii || 3.110 ||

इडा भगवती गंगा है और पिंगला यमुना नदी; इडा और पिंगला के बीच जो बालविधवा है, वह कुण्डली है।

Iḍā is the holy Gaṅgā and Piṅgalā the river Yamunā; the young widow between Iḍā and Piṅgalā is kuṇḍalī.

पुच्छे प्रगृह्य भुजङ्गीं सुप्तां उद्बोधयेच्च ताम् ।
निद्रां विहाय सा शक्तिरूर्ध्वं उत्तिष्ठते हठात् ॥ ३.१११ ॥

pucche pragṛhya bhujaṅgīṃ suptāṃ udbodhayecca tām |
nidrāṃ vihāya sā śaktirūrdhvaṃ uttiṣṭhate haṭhāt || 3.111 ||

Puchchhe pragrihya bhujangiim suptaam udbodhayechcha taam |
Nidraam vihaaya saa shaktiruurdhvam uttishthate hathaat || 3.111 ||

सोई हुई सर्पिणी को पूँछ से पकड़कर जगाना चाहिए; तब वह शक्ति नींद छोड़कर वेग से ऊपर की ओर उठती है।

Grasping the sleeping serpent by the tail, one should wake her; leaving her sleep, that śakti rises upward with force.

अवस्थिता चैव फणावती सा
प्रातश्च सायं प्रहरार्धमात्रम् ।
प्रपूर्य सूर्यात्परिधानयुक्त्या
प्रगृह्य नित्यं परिचालनीया ॥ ३.११२ ॥

avasthitā caiva phaṇāvatī sā
prātaśca sāyaṃ praharārdhamātram |
prapūrya sūryātparidhānayuktyā
pragṛhya nityaṃ paricālanīyā || 3.112 ||

Avasthitaa chaiva phanaavatii saa
Praatashcha saayam praharaardhamaatram |
Prapuurya suuryaatparidhaanayuktyaa
Pragrihya nityam parichaalaniiyaa || 3.112 ||

वह फणवाली (कुण्डली) वहीं स्थित है; सूर्य (दाहिने नथुने) से श्वास भरकर, परिधान की युक्ति से उसे पकड़कर, प्रतिदिन प्रातः और सायं आधे प्रहर तक चलाना चाहिए।

That hooded one abides there. Having filled [the breath] through the sun [the right nostril], and grasping her by the technique of the paridhāna [wrapping], one should move her daily, morning and evening, for half a prahara [about an hour and a half].

ऊर्ध्वं वितस्तिमात्रं तु विस्तारं चतुरङ्गुलम् ।
मृदुलं धवलं प्रोक्तं वेष्टिताम्बरलक्षणम् ॥ ३.११३ ॥

ūrdhvaṃ vitastimātraṃ tu vistāraṃ caturaṅgulam |
mṛdulaṃ dhavalaṃ proktaṃ veṣṭitāmbaralakṣaṇam || 3.113 ||

Uurdhvam vitastimaatram tu vistaaram chaturangulam |
Mridulam dhavalam proktam veshtitaambaralakshanam || 3.113 ||

(कन्द) ऊँचाई में एक बित्ता और चौड़ाई में चार अंगुल बताया गया है; वह कोमल, श्वेत और लपेटे हुए वस्त्र जैसा दिखता है।

[The kanda] is said to be a span in height and four finger-breadths wide, soft and white, resembling a wrapped cloth.

सति वज्रासने पादौ कराभ्यां धारयेद्दृढम् ।
गुल्फदेशसमीपे च कन्दं तत्र प्रपीडयेत् ॥ ३.११४ ॥

sati vajrāsane pādau karābhyāṃ dhārayeddṛḍham |
gulphadeśasamīpe ca kandaṃ tatra prapīḍayet || 3.114 ||

Sati vajraasane paadau karaabhyaam dhaarayeddridham |
Gulphadeshasamiipe cha kandam tatra prapiidayet || 3.114 ||

वज्रासन में बैठकर दोनों हाथों से पैरों को दृढ़ता से पकड़े, और टखनों के पास वहाँ कन्द को दबाए।

Seated in vajrāsana, one should hold the feet firmly with both hands and, near the ankles, press the kanda there.

वज्रासने स्थितो योगी चालयित्वा च कुण्डलीम् ।
कुर्यादनन्तरं भस्त्रां कुण्डलीं आशु बोधयेत् ॥ ३.११५ ॥

vajrāsane sthito yogī cālayitvā ca kuṇḍalīm |
kuryādanantaraṃ bhastrāṃ kuṇḍalīṃ āśu bodhayet || 3.115 ||

Vajraasane sthito yogii chaalayitvaa cha kundaliim |
Kuryaadanantaram bhastraam kundaliim aashu bodhayet || 3.115 ||

वज्रासन में स्थित योगी कुण्डली को चलाकर उसके तुरंत बाद भस्त्रा करे; इससे वह कुण्डली को शीघ्र जगा देता है।

The yogin seated in vajrāsana, having moved kuṇḍalī, should then perform bhastrā; thus he quickly awakens kuṇḍalī.

भानोराकुञ्चनं कुर्यात्कुण्डलीं चालयेत्ततः ।
मृत्युवक्त्रगतस्यापि तस्य मृत्युभयं कुतः ॥ ३.११६ ॥

bhānorākuñcanaṃ kuryātkuṇḍalīṃ cālayettataḥ |
mṛtyuvaktragatasyāpi tasya mṛtyubhayaṃ kutaḥ || 3.116 ||

Bhaanoraakunchanam kuryaatkundaliim chaalayettatah |
Mrityuvaktragatasyaapi tasya mrityubhayam kutah || 3.116 ||

भानु (सूर्य-स्थान) का आकुञ्चन करे, फिर कुण्डली को चलाए। ऐसा करने वाला मृत्यु के मुख में पहुँचा हो, तब भी उसे मृत्यु का भय कहाँ?

One should contract the sun [the solar region] and then move kuṇḍalī. Even if such a one has gone into the jaws of death, how could he fear death?

मुहूर्तद्वयपर्यन्तं निर्भयं चालनादसौ ।
ऊर्ध्वं आकृष्यते किंचित्सुषुम्णायां समुद्गता ॥ ३.११७ ॥

muhūrtadvayaparyantaṃ nirbhayaṃ cālanādasau |
ūrdhvaṃ ākṛṣyate kiṃcitsuṣumṇāyāṃ samudgatā || 3.117 ||

Muhuurtadvayaparyantam nirbhayam chaalanaadasau |
Uurdhvam aakrishyate kimchitsushumnaayaam samudgataa || 3.117 ||

दो मुहूर्त तक निर्भय होकर चलाने से वह कुछ ऊपर खिंच आती है और सुषुम्णा में उठने लगती है।

By moving her fearlessly for as long as two muhūrtas, she is drawn a little upward and rises into the suṣumṇā.

तेन कुण्डलिनी तस्याः सुषुम्णाया मुखं ध्रुवम् ।
जहाति तस्मात्प्राणोऽयं सुषुम्णां व्रजति स्वतः ॥ ३.११८ ॥

tena kuṇḍalinī tasyāḥ suṣumṇāyā mukhaṃ dhruvam |
jahāti tasmātprāṇo'yaṃ suṣumṇāṃ vrajati svataḥ || 3.118 ||

Tena kundalinii tasyaah sushumnaayaa mukham dhruvam |
Jahaati tasmaatpraano'yam sushumnaam vrajati svatah || 3.118 ||

इससे कुण्डलिनी निश्चय ही सुषुम्णा के मुख को छोड़ देती है, और इसलिए यह प्राण अपने-आप सुषुम्णा में प्रवेश करता है।

By this, kuṇḍalinī surely leaves the mouth of the suṣumṇā, and so the prāṇa enters the suṣumṇā of its own accord.

तस्मात्संचालयेन्नित्यं सुखसुप्तां अरुन्धतीम् ।
तस्याः संचालनेनैव योगी रोगैः प्रमुच्यते ॥ ३.११९ ॥

tasmātsaṃcālayennityaṃ sukhasuptāṃ arundhatīm |
tasyāḥ saṃcālanenaiva yogī rogaiḥ pramucyate || 3.119 ||

Tasmaatsamchaalayennityam sukhasuptaam arundhatiim |
Tasyaah samchaalanenaiva yogii rogaih pramuchyate || 3.119 ||

इसलिए सुख से सोई हुई अरुन्धती को प्रतिदिन चलाना चाहिए; उसके संचालन से ही योगी रोगों से छूट जाता है।

Therefore one should move Arundhatī, who sleeps at ease, every day; by moving her alone the yogin is released from diseases.

येन संचालिता शक्तिः स योगी सिद्धिभाजनम् ।
किं अत्र बहुनोक्तेन कालं जयति लीलया ॥ ३.१२० ॥

yena saṃcālitā śaktiḥ sa yogī siddhibhājanam |
kiṃ atra bahunoktena kālaṃ jayati līlayā || 3.120 ||

Yena samchaalitaa shaktih sa yogii siddhibhaajanam |
Kim atra bahunoktena kaalam jayati liilayaa || 3.120 ||

जिसने शक्ति का संचालन कर लिया, वह योगी सिद्धियों का पात्र है। अधिक कहने से क्या? वह खेल-खेल में काल को जीत लेता है।

The yogin who has moved the śakti becomes a vessel of siddhis. What more need be said? He conquers time with ease.

ब्रह्मचर्यरतस्यैव नित्यं हितमिताशिनः ।
मण्डलाद्दृश्यते सिद्धिः कुण्डल्यभ्यासयोगिनः ॥ ३.१२१ ॥

brahmacaryaratasyaiva nityaṃ hitamitāśinaḥ |
maṇḍalāddṛśyate siddhiḥ kuṇḍalyabhyāsayoginaḥ || 3.121 ||

Brahmacharyaratasyaiva nityam hitamitaashinah |
Mandalaaddrishyate siddhih kundalyabhyaasayoginah || 3.121 ||

जो ब्रह्मचर्य में रत है, सदा हितकर और परिमित भोजन करता है, कुण्डली का अभ्यास करने वाले ऐसे योगी को एक मण्डल (अभ्यास की निश्चित अवधि) में सिद्धि दिखाई देती है।

For the yogin who practises with kuṇḍalī, devoted to brahmacarya and always eating food that is wholesome and measured, success appears within a maṇḍala [a fixed period of practice].

कुण्डलीं चालयित्वा तु भस्त्रां कुर्याद्विशेषतः ।
एवं अभ्यस्यतो नित्यं यमिनो यमभीः कुतः ॥ ३.१२२ ॥

kuṇḍalīṃ cālayitvā tu bhastrāṃ kuryādviśeṣataḥ |
evaṃ abhyasyato nityaṃ yamino yamabhīḥ kutaḥ || 3.122 ||

Kundaliim chaalayitvaa tu bhastraam kuryaadvisheshatah |
Evam abhyasyato nityam yamino yamabhiih kutah || 3.122 ||

कुण्डली को चलाकर विशेष रूप से भस्त्रा करनी चाहिए। इस प्रकार नित्य अभ्यास करने वाले संयमी को यम का भय कहाँ?

After moving kuṇḍalī one should, above all, perform bhastrā. For the disciplined one who practises this way daily, where is the fear of Yama?

द्वासप्ततिसहस्राणां नाडीनां मलशोधने ।
कुतः प्रक्षालनोपायः कुण्डल्यभ्यसनादृते ॥ ३.१२३ ॥

dvāsaptatisahasrāṇāṃ nāḍīnāṃ malaśodhane |
kutaḥ prakṣālanopāyaḥ kuṇḍalyabhyasanādṛte || 3.123 ||

Dvaasaptatisahasraanaam naadiinaam malashodhane |
Kutah prakshaalanopaayah kundalyabhyasanaadrite || 3.123 ||

बहत्तर हज़ार नाड़ियों के मल की शुद्धि के लिए कुण्डली के अभ्यास के अतिरिक्त धोने का और उपाय ही कहाँ है?

For cleansing the impurities of the seventy-two thousand nāḍīs, what means of washing is there apart from the practice of kuṇḍalī?

इयं तु मध्यमा नाडी दृढाभ्यासेन योगिनाम् ।
आसनप्राणसंयाममुद्राभिः सरला भवेत् ॥ ३.१२४ ॥

iyaṃ tu madhyamā nāḍī dṛḍhābhyāsena yoginām |
āsanaprāṇasaṃyāmamudrābhiḥ saralā bhavet || 3.124 ||

Iyam tu madhyamaa naadii dridhaabhyaasena yoginaam |
Aasanapraanasamyaamamudraabhih saralaa bhavet || 3.124 ||

योगियों के दृढ़ अभ्यास से, आसन, प्राणायाम और मुद्राओं के द्वारा यह मध्यमा नाड़ी सीधी हो जाती है।

Through the firm practice of yogins, by means of āsana, prāṇāyāma and the mudrās, this middle channel becomes straight.

अभ्यासे तु विनिद्राणां मनो धृत्वा समाधिना ।
रुद्राणी वा परा मुद्रा भद्रां सिद्धिं प्रयच्छति ॥ ३.१२५ ॥

abhyāse tu vinidrāṇāṃ mano dhṛtvā samādhinā |
rudrāṇī vā parā mudrā bhadrāṃ siddhiṃ prayacchati || 3.125 ||

Abhyaase tu vinidraanaam mano dhritvaa samaadhinaa |
Rudraanii vaa paraa mudraa bhadraam siddhim prayachchhati || 3.125 ||

अभ्यास में जागरूक रहने वालों के लिए, समाधि द्वारा मन को स्थिर रखने पर रुद्राणी — वह परम मुद्रा — शुभ सिद्धि प्रदान करती है।

For those who stay wakeful in practice, holding the mind steady through samādhi, Rudrāṇī, the supreme mudrā, bestows auspicious success.

राजयोगं विना पृथ्वी राजयोगं विना निशा ।
राजयोगं विना मुद्रा विचित्रापि न शोभते ॥ ३.१२६ ॥

rājayogaṃ vinā pṛthvī rājayogaṃ vinā niśā |
rājayogaṃ vinā mudrā vicitrāpi na śobhate || 3.126 ||

Raajayogam vinaa prithvii raajayogam vinaa nishaa |
Raajayogam vinaa mudraa vichitraapi na shobhate || 3.126 ||

राजयोग के बिना पृथ्वी, राजयोग के बिना रात्रि, और राजयोग के बिना मुद्रा — चाहे कितनी ही विचित्र हो — शोभा नहीं देती।

Without rājayoga the earth, without rājayoga the night, without rājayoga the mudrā, however wonderful, has no splendour. (Earth and night are often understood as posture and breath-retention.)

मारुतस्य विधिं सर्वं मनोयुक्तं समभ्यसेत् ।
इतरत्र न कर्तव्या मनोवृत्तिर्मनीषिणा ॥ ३.१२७ ॥

mārutasya vidhiṃ sarvaṃ manoyuktaṃ samabhyaset |
itaratra na kartavyā manovṛttirmanīṣiṇā || 3.127 ||

Maarutasya vidhim sarvam manoyuktam samabhyaset |
Itaratra na kartavyaa manovrittirmaniishinaa || 3.127 ||

वायु (प्राण) की सारी विधि मन को उसके साथ जोड़कर ही करनी चाहिए; बुद्धिमान साधक को मन की वृत्ति कहीं और नहीं जाने देनी चाहिए।

Every method concerning the breath should be practised with the mind joined to it; the wise one should not let the mind's activity turn elsewhere.

इति मुद्रा दश प्रोक्ता आदिनाथेन शम्भुना ।
एकैका तासु यमिनां महासिद्धिप्रदायिनी ॥ ३.१२८ ॥

iti mudrā daśa proktā ādināthena śambhunā |
ekaikā tāsu yamināṃ mahāsiddhipradāyinī || 3.128 ||

Iti mudraa dasha proktaa aadinaathena shambhunaa |
Ekaikaa taasu yaminaam mahaasiddhipradaayinii || 3.128 ||

इस प्रकार आदिनाथ शम्भु द्वारा बताई गई दस मुद्राओं का वर्णन हुआ; उनमें से प्रत्येक संयमी साधकों को महासिद्धि देने वाली है।

Thus the ten mudrās taught by Ādinātha Śambhu have been declared; each one of them grants great siddhi to the self-restrained.

उपदेशं हि मुद्राणां यो दत्ते साम्प्रदायिकम् ।
स एव श्रीगुरुः स्वामी साक्षादीश्वर एव सः ॥ ३.१२९ ॥

upadeśaṃ hi mudrāṇāṃ yo datte sāmpradāyikam |
sa eva śrīguruḥ svāmī sākṣādīśvara eva saḥ || 3.129 ||

Upadesham hi mudraanaam yo datte saampradaayikam |
Sa eva shriiguruh svaamii saakshaadiishvara eva sah || 3.129 ||

जो मुद्राओं का परम्परागत उपदेश देता है, वही श्रीगुरु है, वही स्वामी है, वह साक्षात् ईश्वर ही है।

He who imparts the traditional teaching of the mudrās is the revered guru and master; he is Īśvara himself.

तस्य वाक्यपरो भूत्वा मुद्राभ्यासे समाहितः ।
अणिमादिगुणैः सार्धं लभते कालवञ्चनम् ॥ ३.१३० ॥

tasya vākyaparo bhūtvā mudrābhyāse samāhitaḥ |
aṇimādiguṇaiḥ sārdhaṃ labhate kālavañcanam || 3.130 ||

Tasya vaakyaparo bhuutvaa mudraabhyaase samaahitah |
Animaadigunaih saardham labhate kaalavanchanam || 3.130 ||

उसके वचनों में निष्ठा रखकर, मुद्राओं के अभ्यास में एकाग्र रहने वाला अणिमा आदि सिद्धियों के साथ काल-वञ्चन (मृत्यु को टालना) प्राप्त करता है।

Devoted to his words and absorbed in the practice of the mudrās, one gains, together with powers such as aṇimā, the outwitting of death.

↑ All sections

चतुर्थोपदेशः · Caturtha Upadeśa — Samādhi — absorption and the inner sound

नमः शिवाय गुरवे नादबिन्दुकलात्मने ।
निरञ्जनपदं याति नित्यं तत्र परायणः ॥ ४.१ ॥

namaḥ śivāya gurave nādabindukalātmane |
nirañjanapadaṃ yāti nityaṃ tatra parāyaṇaḥ || 4.1 ||

Namah shivaaya gurave naadabindukalaatmane |
Niranjanapadam yaati nityam tatra paraayanah || 4.1 ||

नाद, बिन्दु और कला-स्वरूप गुरु शिव को नमस्कार। जो सदा उन्हीं में परायण रहता है, वह निरंजन (निर्मल) पद को प्राप्त होता है।

Salutation to Śiva, the guru, whose nature is nāda, bindu and kalā. One who is ever devoted to him reaches the stainless state.

अथेदानीं प्रवक्ष्यामि समाधिक्रमं उत्तमम् ।
मृत्युघ्नं च सुखोपायं ब्रह्मानन्दकरं परम् ॥ ४.२ ॥

athedānīṃ pravakṣyāmi samādhikramaṃ uttamam |
mṛtyughnaṃ ca sukhopāyaṃ brahmānandakaraṃ param || 4.2 ||

Athedaaniim pravakshyaami samaadhikramam uttamam |
Mrityughnam cha sukhopaayam brahmaanandakaram param || 4.2 ||

अब मैं समाधि का उत्तम क्रम बताऊँगा, जो मृत्यु का नाश करने वाला, सुखद उपाय और परम ब्रह्मानन्द देने वाला है।

Now I shall set out the excellent sequence of samādhi, which overcomes death, is an easy means, and brings the supreme bliss of Brahman.

राजयोगः समाधिश्च उन्मनी च मनोन्मनी ।
अमरत्वं लयस्तत्त्वं शून्याशून्यं परं पदम् ॥ ४.३ ॥

rājayogaḥ samādhiśca unmanī ca manonmanī |
amaratvaṃ layastattvaṃ śūnyāśūnyaṃ paraṃ padam || 4.3 ||

Raajayogah samaadhishcha unmanii cha manonmanii |
Amaratvam layastattvam shuunyaashuunyam param padam || 4.3 ||

राजयोग, समाधि, उन्मनी, मनोन्मनी, अमरत्व, लय, तत्त्व, शून्याशून्य, परम पद —

Rājayoga, samādhi, unmanī, manonmanī, immortality, laya [dissolution], tattva [reality], the void-and-not-void, the supreme state —

अमनस्कं तथाद्वैतं निरालम्बं निरञ्जनम् ।
जीवन्मुक्तिश्च सहजा तुर्या चेत्येकवाचकाः ॥ ४.४ ॥

amanaskaṃ tathādvaitaṃ nirālambaṃ nirañjanam |
jīvanmuktiśca sahajā turyā cetyekavācakāḥ || 4.4 ||

Amanaskam tathaadvaitam niraalambam niranjanam |
Jiivanmuktishcha sahajaa turyaa chetyekavaachakaah || 4.4 ||

अमनस्क, अद्वैत, निरालम्ब, निरंजन, जीवन्मुक्ति, सहजा अवस्था और तुरीया — ये सब एक ही अर्थ के वाचक हैं।

amanaska [mindlessness], non-duality, the unsupported, the stainless, liberation while living, the natural state and the fourth [turyā] — all these words denote one and the same thing.

सलिले सैन्धवं यद्वत्साम्यं भजति योगतः ।
तथात्ममनसोरैक्यं समाधिरभिधीयते ॥ ४.५ ॥

salile saindhavaṃ yadvatsāmyaṃ bhajati yogataḥ |
tathātmamanasoraikyaṃ samādhirabhidhīyate || 4.5 ||

Salile saindhavam yadvatsaamyam bhajati yogatah |
Tathaatmamanasoraikyam samaadhirabhidhiiyate || 4.5 ||

जैसे जल में नमक मिलकर एकरूप हो जाता है, वैसे ही आत्मा और मन की एकता को समाधि कहा जाता है।

As salt dissolved in water becomes one with it, so the oneness of self and mind is called samādhi.

यदा संक्षीयते प्राणो मानसं च प्रलीयते ।
तदा समरसत्वं च समाधिरभिधीयते ॥ ४.६ ॥

yadā saṃkṣīyate prāṇo mānasaṃ ca pralīyate |
tadā samarasatvaṃ ca samādhirabhidhīyate || 4.6 ||

Yadaa samkshiiyate praano maanasam cha praliiyate |
Tadaa samarasatvam cha samaadhirabhidhiiyate || 4.6 ||

जब प्राण क्षीण हो जाता है और मन विलीन हो जाता है, तब की समरसता (एकरस अवस्था) को समाधि कहा जाता है।

When the prāṇa is spent and the mind dissolves, the resulting state of one savour is called samādhi.

तत्समं च द्वयोरैक्यं जीवात्मपरमात्मनोः ।
प्रनष्टसर्वसङ्कल्पः समाधिः सोऽभिधीयते ॥ ४.७ ॥

tatsamaṃ ca dvayoraikyaṃ jīvātmaparamātmanoḥ |
pranaṣṭasarvasaṅkalpaḥ samādhiḥ so'bhidhīyate || 4.7 ||

Tatsamam cha dvayoraikyam jiivaatmaparamaatmanoh |
Pranashtasarvasankalpah samaadhih so'bhidhiiyate || 4.7 ||

जीवात्मा और परमात्मा की वह समता, दोनों की वह एकता, जिसमें सारे संकल्प नष्ट हो जाते हैं, समाधि कहलाती है।

That evenness, the oneness of the two — the individual self and the supreme Self — in which all intentions have vanished, is called samādhi.

राजयोगस्य माहात्म्यं को वा जानाति तत्त्वतः ।
ज्ञानं मुक्तिः स्थितिः सिद्धिर्गुरुवाक्येन लभ्यते ॥ ४.८ ॥

rājayogasya māhātmyaṃ ko vā jānāti tattvataḥ |
jñānaṃ muktiḥ sthitiḥ siddhirguruvākyena labhyate || 4.8 ||

Raajayogasya maahaatmyam ko vaa jaanaati tattvatah |
Jnaanam muktih sthitih siddhirguruvaakyena labhyate || 4.8 ||

राजयोग की महिमा को वास्तव में कौन जानता है? ज्ञान, मुक्ति, स्थिति और सिद्धि गुरु के वचन से ही प्राप्त होते हैं।

Who truly knows the greatness of rājayoga? Knowledge, liberation, steadiness and attainment are gained through the guru's word.

दुर्लभो विषयत्यागो दुर्लभं तत्त्वदर्शनम् ।
दुर्लभा सहजावस्था सद्गुरोः करुणां विना ॥ ४.९ ॥

durlabho viṣayatyāgo durlabhaṃ tattvadarśanam |
durlabhā sahajāvasthā sadguroḥ karuṇāṃ vinā || 4.9 ||

Durlabho vishayatyaago durlabham tattvadarshanam |
Durlabhaa sahajaavasthaa sadguroh karunaam vinaa || 4.9 ||

सद्गुरु की करुणा के बिना विषयों का त्याग दुर्लभ है, तत्त्व का दर्शन दुर्लभ है, और सहज अवस्था भी दुर्लभ है।

Without the compassion of a true guru, renouncing sense-objects is hard to achieve, seeing reality is hard, and the natural state is hard to reach.

विविधैरासनैः कुम्भैर्विचित्रैः करणैरपि ।
प्रबुद्धायां महाशक्तौ प्राणः शून्ये प्रलीयते ॥ ४.१० ॥

vividhairāsanaiḥ kumbhairvicitraiḥ karaṇairapi |
prabuddhāyāṃ mahāśaktau prāṇaḥ śūnye pralīyate || 4.10 ||

Vividhairaasanaih kumbhairvichitraih karanairapi |
Prabuddhaayaam mahaashaktau praanah shuunye praliiyate || 4.10 ||

अनेक प्रकार के आसनों, कुम्भकों और विचित्र करणों द्वारा जब महाशक्ति जाग जाती है, तब प्राण शून्य में विलीन हो जाता है।

Through various āsanas, kumbhakas and diverse techniques, when the great śakti has awakened, the prāṇa dissolves into the void.

उत्पन्नशक्तिबोधस्य त्यक्तनिःशेषकर्मणः ।
योगिनः सहजावस्था स्वयं एव प्रजायते ॥ ४.११ ॥

utpannaśaktibodhasya tyaktaniḥśeṣakarmaṇaḥ |
yoginaḥ sahajāvasthā svayaṃ eva prajāyate || 4.11 ||

Utpannashaktibodhasya tyaktanihsheshakarmanah |
Yoginah sahajaavasthaa svayam eva prajaayate || 4.11 ||

जिस योगी में शक्ति का जागरण हो गया है और जिसने सारे कर्म पूर्णतः त्याग दिए हैं, उसमें सहज अवस्था अपने-आप उत्पन्न होती है।

For the yogin in whom the awakening of śakti has arisen and who has given up all action without remainder, the natural state dawns of itself.

सुषुम्णावाहिनि प्राणे शून्ये विशति मानसे ।
तदा सर्वाणि कर्माणि निर्मूलयति योगवित् ॥ ४.१२ ॥

suṣumṇāvāhini prāṇe śūnye viśati mānase |
tadā sarvāṇi karmāṇi nirmūlayati yogavit || 4.12 ||

Sushumnaavaahini praane shuunye vishati maanase |
Tadaa sarvaani karmaani nirmuulayati yogavit || 4.12 ||

जब प्राण सुषुम्णा में बहने लगता है और मन शून्य में प्रवेश करता है, तब योग का ज्ञाता सभी कर्मों को जड़ से मिटा देता है।

When the prāṇa flows in the suṣumṇā and the mind enters the void, the knower of yoga uproots all karma.

अमराय नमस्तुभ्यं सोऽपि कालस्त्वया जितः ।
पतितं वदने यस्य जगदेतच्चराचरम् ॥ ४.१३ ॥

amarāya namastubhyaṃ so'pi kālastvayā jitaḥ |
patitaṃ vadane yasya jagadetaccarācaram || 4.13 ||

Amaraaya namastubhyam so'pi kaalastvayaa jitah |
Patitam vadane yasya jagadetachcharaacharam || 4.13 ||

हे अमर, तुम्हें नमस्कार! तुमने उस काल को भी जीत लिया है, जिसके मुख में यह सारा चर-अचर जगत् गिरा हुआ है।

Salutation to you, the immortal one, by whom even that Time is conquered into whose mouth this whole world of moving and unmoving things has fallen.

चित्ते समत्वं आपन्ने वायौ व्रजति मध्यमे ।
तदामरोली वज्रोली सहजोली प्रजायते ॥ ४.१४ ॥

citte samatvaṃ āpanne vāyau vrajati madhyame |
tadāmarolī vajrolī sahajolī prajāyate || 4.14 ||

Chitte samatvam aapanne vaayau vrajati madhyame |
Tadaamarolii vajrolii sahajolii prajaayate || 4.14 ||

जब चित्त समता को प्राप्त हो जाता है और वायु मध्य मार्ग में चलने लगती है, तब अमरोली, वज्रोली और सहजोली सिद्ध होती हैं।

When the mind has reached evenness and the breath moves in the middle channel, then amarolī, vajrolī and sahajolī come about.

ज्ञानं कुतो मनसि सम्भवतीह तावत्
प्राणोऽपि जीवति मनो म्रियते न यावत् ।
प्राणो मनो द्वयं इदं विलयं नयेद्यो
मोक्षं स गच्छति नरो न कथंचिदन्यः ॥ ४.१५ ॥

jñānaṃ kuto manasi sambhavatīha tāvat
prāṇo'pi jīvati mano mriyate na yāvat |
prāṇo mano dvayaṃ idaṃ vilayaṃ nayedyo
mokṣaṃ sa gacchati naro na kathaṃcidanyaḥ || 4.15 ||

Jnaanam kuto manasi sambhavatiiha taavat
Praano'pi jiivati mano mriyate na yaavat |
Praano mano dvayam idam vilayam nayedyo
Moksham sa gachchhati naro na kathamchidanyah || 4.15 ||

जब तक प्राण जीवित है और मन मरता नहीं, तब तक यहाँ मन में ज्ञान कैसे उत्पन्न हो सकता है? जो प्राण और मन — इन दोनों को विलीन कर देता है, वही मनुष्य मोक्ष पाता है, दूसरा किसी प्रकार नहीं।

How can knowledge arise in the mind here so long as the prāṇa still lives and the mind has not died? The one who brings both prāṇa and mind to dissolution attains mokṣa; no other in any way.

ज्ञात्वा सुषुम्णासद्भेदं कृत्वा वायुं च मध्यगम् ।
स्थित्वा सदैव सुस्थाने ब्रह्मरन्ध्रे निरोधयेत् ॥ ४.१६ ॥

jñātvā suṣumṇāsadbhedaṃ kṛtvā vāyuṃ ca madhyagam |
sthitvā sadaiva susthāne brahmarandhre nirodhayet || 4.16 ||

Jnaatvaa sushumnaasadbhedam kritvaa vaayum cha madhyagam |
Sthitvaa sadaiva susthaane brahmarandhre nirodhayet || 4.16 ||

सुषुम्णा के सही भेदन को जानकर, वायु को मध्य में चलाकर, सदा उत्तम स्थान में स्थित रहते हुए उसे ब्रह्मरन्ध्र में रोकना चाहिए।

Knowing the true piercing of the suṣumṇā and making the breath move in the middle, one should remain always in the good place and hold it in the brahmarandhra.

सूर्यचन्द्रमसौ धत्तः कालं रात्रिन्दिवात्मकम् ।
भोक्त्री सुषुम्ना कालस्य गुह्यं एतदुदाहृतम् ॥ ४.१७ ॥

sūryacandramasau dhattaḥ kālaṃ rātrindivātmakam |
bhoktrī suṣumnā kālasya guhyaṃ etadudāhṛtam || 4.17 ||

Suuryachandramasau dhattah kaalam raatrindivaatmakam |
Bhoktrii sushumnaa kaalasya guhyam etadudaahritam || 4.17 ||

सूर्य और चन्द्र रात-दिन रूपी काल को धारण करते हैं; सुषुम्णा काल को भोगने (निगलने) वाली है — यह रहस्य बताया गया है।

The sun and the moon govern time, made of night and day; the suṣumṇā is the devourer of time. This secret has been declared.

द्वासप्ततिसहस्राणि नाडीद्वाराणि पञ्जरे ।
सुषुम्णा शाम्भवी शक्तिः शेषास्त्वेव निरर्थकाः ॥ ४.१८ ॥

dvāsaptatisahasrāṇi nāḍīdvārāṇi pañjare |
suṣumṇā śāmbhavī śaktiḥ śeṣāstveva nirarthakāḥ || 4.18 ||

Dvaasaptatisahasraani naadiidvaaraani panjare |
Sushumnaa shaambhavii shaktih sheshaastveva nirarthakaah || 4.18 ||

शरीर-रूपी पिंजरे में बहत्तर हज़ार नाड़ी-द्वार हैं; उनमें सुषुम्णा ही शाम्भवी शक्ति है, शेष सब निरर्थक हैं।

In the cage of the body there are seventy-two thousand channel-doors; the suṣumṇā is the śāmbhavī śakti, and the rest are of no use.

वायुः परिचितो यस्मादग्निना सह कुण्डलीम् ।
बोधयित्वा सुषुम्णायां प्रविशेदनिरोधतः ॥ ४.१९ ॥

vāyuḥ paricito yasmādagninā saha kuṇḍalīm |
bodhayitvā suṣumṇāyāṃ praviśedanirodhataḥ || 4.19 ||

Vaayuh parichito yasmaadagninaa saha kundaliim |
Bodhayitvaa sushumnaayaam pravishedanirodhatah || 4.19 ||

क्योंकि अभ्यास से वश में की गई वायु अग्नि के साथ मिलकर कुण्डली को जगाती है और बिना रुकावट सुषुम्णा में प्रवेश करती है।

For the breath, once mastered, together with the fire awakens kuṇḍalī and enters the suṣumṇā without obstruction.

सुषुम्णावाहिनि प्राणे सिद्ध्यत्येव मनोन्मनी ।
अन्यथा त्वितराभ्यासाः प्रयासायैव योगिनाम् ॥ ४.२० ॥

suṣumṇāvāhini prāṇe siddhyatyeva manonmanī |
anyathā tvitarābhyāsāḥ prayāsāyaiva yoginām || 4.20 ||

Sushumnaavaahini praane siddhyatyeva manonmanii |
Anyathaa tvitaraabhyaasaah prayaasaayaiva yoginaam || 4.20 ||

जब प्राण सुषुम्णा में बहता है, तब मनोन्मनी अवश्य सिद्ध होती है; अन्यथा दूसरे अभ्यास योगियों के लिए केवल श्रम ही हैं।

When the prāṇa flows in the suṣumṇā, manonmanī is certainly attained; otherwise the other practices are mere toil for yogins.

पवनो बध्यते येन मनस्तेनैव बध्यते ।
मनश्च बध्यते येन पवनस्तेन बध्यते ॥ ४.२१ ॥

pavano badhyate yena manastenaiva badhyate |
manaśca badhyate yena pavanastena badhyate || 4.21 ||

Pavano badhyate yena manastenaiva badhyate |
Manashcha badhyate yena pavanastena badhyate || 4.21 ||

जिससे पवन (प्राण) बँधता है, उसी से मन बँधता है; और जिससे मन बँधता है, उसी से पवन बँधता है।

That by which the breath is bound is the very thing by which the mind is bound; and that by which the mind is bound binds the breath.

हेतुद्वयं तु चित्तस्य वासना च समीरणः ।
तयोर्विनष्ट एकस्मिन्तौ द्वावपि विनश्यतः ॥ ४.२२ ॥

hetudvayaṃ tu cittasya vāsanā ca samīraṇaḥ |
tayorvinaṣṭa ekasmintau dvāvapi vinaśyataḥ || 4.22 ||

Hetudvayam tu chittasya vaasanaa cha samiiranah |
Tayorvinashta ekasmintau dvaavapi vinashyatah || 4.22 ||

चित्त के दो कारण हैं — वासना और प्राणवायु। इनमें से एक के नष्ट होने पर दोनों ही नष्ट हो जाते हैं।

The mind has two causes: latent impressions [vāsanā] and the breath. When one of them is destroyed, both perish.

मनो यत्र विलीयेत पवनस्तत्र लीयते ।
पवनो लीयते यत्र मनस्तत्र विलीयते ॥ ४.२३ ॥

mano yatra vilīyeta pavanastatra līyate |
pavano līyate yatra manastatra vilīyate || 4.23 ||

Mano yatra viliiyeta pavanastatra liiyate |
Pavano liiyate yatra manastatra viliiyate || 4.23 ||

जहाँ मन विलीन होता है, वहीं प्राण (पवन) भी लीन हो जाता है; और जहाँ प्राण लीन होता है, वहीं मन भी विलीन हो जाता है।

Where the mind dissolves, there the breath [prāṇa] is absorbed; and where the breath is absorbed, there the mind dissolves.

दुग्धाम्बुवत्संमिलितावुभौ तौ
तुल्यक्रियौ मानसमारुतौ हि ।
यतो मरुत्तत्र मनःप्रवृत्तिर्
यतो मनस्तत्र मरुत्प्रवृत्तिः ॥ ४.२४ ॥

dugdhāmbuvatsaṃmilitāvubhau tau
tulyakriyau mānasamārutau hi |
yato maruttatra manaḥpravṛttir
yato manastatra marutpravṛttiḥ || 4.24 ||

Dugdhaambuvatsammilitaavubhau tau
Tulyakriyau maanasamaarutau hi |
Yato maruttatra manahpravrittir
Yato manastatra marutpravrittih || 4.24 ||

मन और प्राण दूध और पानी की तरह आपस में घुले-मिले हैं और दोनों की क्रिया समान है। जहाँ प्राण चलता है, वहाँ मन की प्रवृत्ति होती है; और जहाँ मन चलता है, वहाँ प्राण की प्रवृत्ति होती है।

Mind and breath are blended together like milk and water, and they act alike. Wherever the breath moves, the mind is set in motion; wherever the mind moves, the breath is set in motion.

तत्रैकनाशादपरस्य नाश
एकप्रवृत्तेरपरप्रवृत्तिः ।
अध्वस्तयोश्चेन्द्रियवर्गवृत्तिः
प्रध्वस्तयोर्मोक्षपदस्य सिद्धिः ॥ ४.२५ ॥

tatraikanāśādaparasya nāśa
ekapravṛtteraparapravṛttiḥ |
adhvastayoścendriyavargavṛttiḥ
pradhvastayormokṣapadasya siddhiḥ || 4.25 ||

Tatraikanaashaadaparasya naasha
Ekapravritteraparapravrittih |
Adhvastayoshchendriyavargavrittih
Pradhvastayormokshapadasya siddhih || 4.25 ||

इनमें से एक के नष्ट होने पर दूसरा भी नष्ट हो जाता है, और एक के सक्रिय होने पर दूसरा भी सक्रिय होता है। जब तक ये दोनों बने रहते हैं, इन्द्रियों का व्यापार चलता रहता है; इन दोनों के पूर्णतः शांत हो जाने पर मोक्ष-पद की सिद्धि होती है।

Of the two, when one ceases the other ceases, and when one is active the other becomes active. While both remain intact, the senses keep working; when both are wholly dissolved, the state of liberation [mokṣa] is attained.

रसस्य मनसश्चैव चञ्चलत्वं स्वभावतः ।
रसो बद्धो मनो बद्धं किं न सिद्ध्यति भूतले ॥ ४.२६ ॥

rasasya manasaścaiva cañcalatvaṃ svabhāvataḥ |
raso baddho mano baddhaṃ kiṃ na siddhyati bhūtale || 4.26 ||

Rasasya manasashchaiva chanchalatvam svabhaavatah |
Raso baddho mano baddham kim na siddhyati bhuutale || 4.26 ||

पारद (रस) और मन—दोनों का स्वभाव ही चंचल है। यदि पारद बाँध लिया जाए और मन बाँध लिया जाए, तो इस पृथ्वी पर ऐसा क्या है जो सिद्ध न हो?

Mercury [rasa] and the mind are both restless by nature. When mercury is bound and the mind is bound, what on earth cannot be accomplished?

मूर्च्छितो हरते व्याधीन्मृतो जीवयति स्वयम् ।
बद्धः खेचरतां धत्ते रसो वायुश्च पार्वति ॥ ४.२७ ॥

mūrcchito harate vyādhīnmṛto jīvayati svayam |
baddhaḥ khecaratāṃ dhatte raso vāyuśca pārvati || 4.27 ||

Muurchchhito harate vyaadhiinmrito jiivayati svayam |
Baddhah khecharataam dhatte raso vaayushcha paarvati || 4.27 ||

हे पार्वती! मूर्च्छित (संस्कारित) पारद और रोका हुआ प्राण रोगों को हर लेते हैं; ‘मृत’ किए जाने पर वे स्वयं जीवन देते हैं; और बद्ध होने पर आकाश में विचरण की शक्ति प्रदान करते हैं।

O Pārvatī, mercury and breath, when 'swooned' [processed and stilled], remove diseases; when 'killed', they themselves give life; and when 'bound', they confer the power of moving through the sky.

मनः स्थैर्यं स्थिरो वायुस्ततो बिन्दुः स्थिरो भवेत् ।
बिन्दुस्थैर्यात्सदा सत्त्वं पिण्डस्थैर्यं प्रजायते ॥ ४.२८ ॥

manaḥ sthairyaṃ sthiro vāyustato binduḥ sthiro bhavet |
bindusthairyātsadā sattvaṃ piṇḍasthairyaṃ prajāyate || 4.28 ||

Manah sthairyam sthiro vaayustato binduh sthiro bhavet |
Bindusthairyaatsadaa sattvam pindasthairyam prajaayate || 4.28 ||

मन स्थिर होने पर प्राण स्थिर होता है, उससे बिन्दु स्थिर होता है। बिन्दु की स्थिरता से सदा सत्त्व बना रहता है और शरीर में स्थिरता उत्पन्न होती है।

When the mind is steady, the breath becomes steady, and from that the bindu [vital seed] becomes steady. From the steadiness of bindu there is constant sattva, and the body becomes stable.

इन्द्रियाणां मनो नाथो मनोनाथस्तु मारुतः ।
मारुतस्य लयो नाथः स लयो नादं आश्रितः ॥ ४.२९ ॥

indriyāṇāṃ mano nātho manonāthastu mārutaḥ |
mārutasya layo nāthaḥ sa layo nādaṃ āśritaḥ || 4.29 ||

Indriyaanaam mano naatho manonaathastu maarutah |
Maarutasya layo naathah sa layo naadam aashritah || 4.29 ||

इन्द्रियों का स्वामी मन है, मन का स्वामी प्राण (मारुत) है, प्राण का स्वामी लय है, और वह लय नाद पर आश्रित है।

The mind is master of the senses; the master of the mind is the breath; the master of the breath is absorption [laya]; and that absorption rests upon nāda, the inner sound.

सोऽयं एवास्तु मोक्षाख्यो मास्तु वापि मतान्तरे ।
मनःप्राणलये कश्चिदानन्दः सम्प्रवर्तते ॥ ४.३० ॥

so'yaṃ evāstu mokṣākhyo māstu vāpi matāntare |
manaḥprāṇalaye kaścidānandaḥ sampravartate || 4.30 ||

So'yam evaastu mokshaakhyo maastu vaapi mataantare |
Manahpraanalaye kashchidaanandah sampravartate || 4.30 ||

इसी को मोक्ष कहा जाए, या किसी अन्य मत में इसे मोक्ष न भी माना जाए—मन और प्राण के लय होने पर एक अनिर्वचनीय आनन्द अवश्य उदित होता है।

Let this be called liberation, or, in some other doctrine, let it not be; either way, when mind and breath are absorbed, a certain bliss arises.

प्रनष्टश्वासनिश्वासः प्रध्वस्तविषयग्रहः ।
निश्चेष्टो निर्विकारश्च लयो जयति योगिनाम् ॥ ४.३१ ॥

pranaṣṭaśvāsaniśvāsaḥ pradhvastaviṣayagrahaḥ |
niśceṣṭo nirvikāraśca layo jayati yoginām || 4.31 ||

Pranashtashvaasanishvaasah pradhvastavishayagrahah |
Nishcheshto nirvikaarashcha layo jayati yoginaam || 4.31 ||

जिसमें श्वास-प्रश्वास थम गया है, विषयों की पकड़ मिट गई है, जो चेष्टारहित और निर्विकार है—योगियों का ऐसा लय सर्वोपरि है।

Inhalation and exhalation have ceased, the grasping of sense-objects is destroyed, there is no movement and no change: such is the absorption of yogins, and it prevails over all.

उच्छिन्नसर्वसङ्कल्पो निःशेषाशेषचेष्टितः ।
स्वावगम्यो लयः कोऽपि जायते वागगोचरः ॥ ४.३२ ॥

ucchinnasarvasaṅkalpo niḥśeṣāśeṣaceṣṭitaḥ |
svāvagamyo layaḥ ko'pi jāyate vāgagocaraḥ || 4.32 ||

Uchchhinnasarvasankalpo nihsheshaasheshacheshtitah |
Svaavagamyo layah ko'pi jaayate vaagagocharah || 4.32 ||

जिसमें सारे संकल्प कट गए हैं और समस्त चेष्टाएँ पूर्णतः समाप्त हो गई हैं, ऐसा कोई अवर्णनीय लय उत्पन्न होता है, जो केवल स्वयं अनुभव से जाना जाता है और वाणी की पहुँच से परे है।

With every intention cut off and all activity brought wholly to an end, an indescribable absorption arises, known only by one's own experience and beyond the reach of words.

यत्र दृष्टिर्लयस्तत्र भूतेन्द्रियसनातनी ।
सा शक्तिर्जीवभूतानां द्वे अलक्ष्ये लयं गते ॥ ४.३३ ॥

yatra dṛṣṭirlayastatra bhūtendriyasanātanī |
sā śaktirjīvabhūtānāṃ dve alakṣye layaṃ gate || 4.33 ||

Yatra drishtirlayastatra bhuutendriyasanaatanii |
Saa shaktirjiivabhuutaanaam dve alakshye layam gate || 4.33 ||

जहाँ दृष्टि है, वहीं लय है; वह भूतों और इन्द्रियों में रहने वाली सनातन शक्ति है, जो जीवों का प्राण है। जब दोनों (दृष्टि और मन) लक्ष्यहीन होकर लय को प्राप्त होते हैं, (तब वह लय है)।

Where the gaze rests, there is absorption. That eternal power abiding in the elements and senses is the very life of living beings; when the two become objectless, they pass into absorption. (The sense of this verse is obscure.)

लयो लय इति प्राहुः कीदृशं लयलक्षणम् ।
अपुनर्वासनोत्थानाल्लयो विषयविस्मृतिः ॥ ४.३४ ॥

layo laya iti prāhuḥ kīdṛśaṃ layalakṣaṇam |
apunarvāsanotthānāllayo viṣayavismṛtiḥ || 4.34 ||

Layo laya iti praahuh kiidrisham layalakshanam |
Apunarvaasanotthaanaallayo vishayavismritih || 4.34 ||

लोग ‘लय, लय’ कहते हैं; पर लय का लक्षण क्या है? वासनाओं का फिर से न उठना और विषयों का विस्मरण हो जाना—यही लय है।

People speak of 'laya, laya', but what is its mark? Laya is the forgetting of sense-objects, because latent impressions [vāsanā] no longer rise again.

वेदशास्त्रपुराणानि सामान्यगणिका इव ।
एकैव शाम्भवी मुद्रा गुप्ता कुलवधूरिव ॥ ४.३५ ॥

vedaśāstrapurāṇāni sāmānyagaṇikā iva |
ekaiva śāmbhavī mudrā guptā kulavadhūriva || 4.35 ||

Vedashaastrapuraanaani saamaanyaganikaa iva |
Ekaiva shaambhavii mudraa guptaa kulavadhuuriva || 4.35 ||

वेद, शास्त्र और पुराण साधारण गणिका की तरह सबके सामने खुले हैं; किन्तु एक शाम्भवी मुद्रा कुलवधू की भाँति गुप्त रखी गई है।

The Vedas, śāstras and Purāṇas are like a common courtesan, open to all; the śāmbhavī mudrā alone is kept hidden, like a woman of good family.

↑ All sections

अथ शाम्भवी · atha śāmbhavī

अन्तर्लक्ष्यं बहिर्दृष्टिर्निमेषोन्मेषवर्जिता ।
एषा सा शाम्भवी मुद्रा वेदशास्त्रेषु गोपिता ॥ ४.३६ ॥

antarlakṣyaṃ bahirdṛṣṭirnimeṣonmeṣavarjitā |
eṣā sā śāmbhavī mudrā vedaśāstreṣu gopitā || 4.36 ||

Antarlakshyam bahirdrishtirnimeshonmeshavarjitaa |
Eshaa saa shaambhavii mudraa vedashaastreshu gopitaa || 4.36 ||

लक्ष्य भीतर हो और दृष्टि बाहर, पलकें न झपकें और न खुलें-बंद हों—यही शाम्भवी मुद्रा है, जो वेदों और शास्त्रों में गुप्त रखी गई है।

The attention fixed within, the gaze directed outward, without closing or opening the eyelids: this is śāmbhavī mudrā, kept secret in the Vedas and śāstras.

अन्तर्लक्ष्यविलीनचित्तपवनो योगी यदा वर्तते
दृष्ट्या निश्चलतारया बहिरधः पश्यन्नपश्यन्नपि ।
मुद्रेयं खलु शाम्भवी भवति सा लब्धा प्रसादाद्गुरोः
शून्याशून्यविलक्षणं स्फुरति तत्तत्त्वं पदं शाम्भवम् ॥ ४.३७ ॥

antarlakṣyavilīnacittapavano yogī yadā vartate
dṛṣṭyā niścalatārayā bahiradhaḥ paśyannapaśyannapi |
mudreyaṃ khalu śāmbhavī bhavati sā labdhā prasādādguroḥ
śūnyāśūnyavilakṣaṇaṃ sphurati tattattvaṃ padaṃ śāmbhavam || 4.37 ||

Antarlakshyaviliinachittapavano yogii yadaa vartate
Drishtyaa nishchalataarayaa bahiradhah pashyannapashyannapi |
Mudreyam khalu shaambhavii bhavati saa labdhaa prasaadaadguroh
Shuunyaashuunyavilakshanam sphurati tattattvam padam shaambhavam || 4.37 ||

जब योगी का चित्त और प्राण भीतर के लक्ष्य में विलीन हो जाते हैं और वह निश्चल पुतलियों से बाहर नीचे की ओर देखता हुआ भी नहीं देखता, तब वही शाम्भवी मुद्रा होती है, जो गुरु की कृपा से प्राप्त होती है। उसमें शून्य और अशून्य दोनों से विलक्षण वह शाम्भव तत्त्व-पद प्रकाशित होता है।

When the yogin abides with mind and breath dissolved in the inner target, looking outward and downward with motionless pupils, seeing yet not seeing, that indeed is śāmbhavī mudrā, obtained through the guru's grace. Then shines that reality, the state of Śambhu, which is other than both void and non-void.

श्रीशाम्भव्याश्च खेचर्या अवस्थाधामभेदतः ।
भवेच्चित्तलयानन्दः शून्ये चित्सुखरूपिणि ॥ ४.३८ ॥

śrīśāmbhavyāśca khecaryā avasthādhāmabhedataḥ |
bhaveccittalayānandaḥ śūnye citsukharūpiṇi || 4.38 ||

Shriishaambhavyaashcha khecharyaa avasthaadhaamabhedatah |
Bhavechchittalayaanandah shuunye chitsukharuupini || 4.38 ||

श्री शाम्भवी और खेचरी में अवस्था और स्थान का भेद है, (किन्तु दोनों से) चैतन्य-सुखरूप शून्य में चित्त के लय का आनन्द होता है।

Between śrī śāmbhavī and khecarī there is a difference of state and of location; yet from either comes the bliss of the mind's dissolution in the void whose nature is consciousness and joy.

तारे ज्योतिषि संयोज्य किंचिदुन्नमयेद्भ्रुवौ ।
पूर्वयोगं मनो युञ्जन्नुन्मनीकारकः क्षणात् ॥ ४.३९ ॥

tāre jyotiṣi saṃyojya kiṃcidunnamayedbhruvau |
pūrvayogaṃ mano yuñjannunmanīkārakaḥ kṣaṇāt || 4.39 ||

Taare jyotishi samyojya kimchidunnamayedbhruvau |
Puurvayogam mano yunjannunmaniikaarakah kshanaat || 4.39 ||

पुतलियों को ज्योति में लगाकर भौंहों को थोड़ा ऊपर उठाए। पूर्वोक्त योग के अनुसार मन को जोड़ने वाला क्षण भर में उन्मनी अवस्था उत्पन्न कर लेता है।

Joining the pupils to the light, one should raise the eyebrows slightly. Yoking the mind as in the previous practice, one brings about the unmanī state in an instant.

केचिदागमजालेन केचिन्निगमसङ्कुलैः ।
केचित्तर्केण मुह्यन्ति नैव जानन्ति तारकम् ॥ ४.४० ॥

kecidāgamajālena kecinnigamasaṅkulaiḥ |
kecittarkeṇa muhyanti naiva jānanti tārakam || 4.40 ||

Kechidaagamajaalena kechinnigamasankulaih |
Kechittarkena muhyanti naiva jaananti taarakam || 4.40 ||

कुछ लोग आगमों के जाल में, कुछ निगमों (वेदों) की उलझनों में और कुछ तर्क में मोहित रहते हैं; वे तारक (तारने वाले तत्त्व) को बिल्कुल नहीं जानते।

Some are bewildered by the net of the Āgamas, some by the tangles of the Nigamas [Vedas], some by logic; none of them knows the tāraka, that which carries one across.

अर्धोन्मीलितलोचनः स्थिरमना नासाग्रदत्तेक्षणश्
चन्द्रार्कावपि लीनतां उपनयन्निस्पन्दभावेन यः ।
ज्योतीरूपं अशेषबीजं अखिलं देदीप्यमानं परं
तत्त्वं तत्पदं एति वस्तु परमं वाच्यं किं अत्राधिकम् ॥ ४.४१ ॥

ardhonmīlitalocanaḥ sthiramanā nāsāgradattekṣaṇaś
candrārkāvapi līnatāṃ upanayannispandabhāvena yaḥ |
jyotīrūpaṃ aśeṣabījaṃ akhilaṃ dedīpyamānaṃ paraṃ
tattvaṃ tatpadaṃ eti vastu paramaṃ vācyaṃ kiṃ atrādhikam || 4.41 ||

Ardhonmiilitalochanah sthiramanaa naasaagradattekshanash
Chandraarkaavapi liinataam upanayannispandabhaavena yah |
Jyotiiruupam asheshabiijam akhilam dediipyamaanam param
Tattvam tatpadam eti vastu paramam vaachyam kim atraadhikam || 4.41 ||

जो आधी खुली आँखों वाला, स्थिर मन से नासिकाग्र पर दृष्टि टिकाए, निस्पन्द भाव से चन्द्र और सूर्य (दोनों प्राण-धाराओं) को भी लय में ले आता है, वह उस ज्योतिर्मय, समस्त का बीजरूप, पूर्ण, देदीप्यमान परम तत्त्व—उस पद, उस परम वस्तु—को प्राप्त होता है। इससे अधिक और क्या कहा जाए?

With eyes half open, mind steady, gaze set on the tip of the nose, bringing even the moon and sun [the two breath-currents] to dissolution through utter stillness, such a one reaches that reality, that state, the supreme thing, which is light itself, the seed of all, whole and blazing. What more is there to say?

दिवा न पूजयेल्लिङ्गं रात्रौ चैव न पूजयेत् ।
सर्वदा पूजयेल्लिङ्गं दिवारात्रिनिरोधतः ॥ ४.४२ ॥

divā na pūjayelliṅgaṃ rātrau caiva na pūjayet |
sarvadā pūjayelliṅgaṃ divārātrinirodhataḥ || 4.42 ||

Divaa na puujayellingam raatrau chaiva na puujayet |
Sarvadaa puujayellingam divaaraatrinirodhatah || 4.42 ||

दिन में लिंग की पूजा न करे और रात में भी न करे; दिन और रात का निरोध करके सदा लिंग की पूजा करे।

One should not worship the liṅga by day, nor by night; one should worship the liṅga always, by stopping day and night. (Day and night are commonly taken to mean the two breath-currents.)

↑ All sections

अथ खेचरी · atha khecarī

सव्यदक्षिणनाडीस्थो मध्ये चरति मारुतः ।
तिष्ठते खेचरी मुद्रा तस्मिन्स्थाने न संशयः ॥ ४.४३ ॥

savyadakṣiṇanāḍīstho madhye carati mārutaḥ |
tiṣṭhate khecarī mudrā tasminsthāne na saṃśayaḥ || 4.43 ||

Savyadakshinanaadiistho madhye charati maarutah |
Tishthate khecharii mudraa tasminsthaane na samshayah || 4.43 ||

बाएँ और दाएँ नाड़ियों में स्थित प्राण जब मध्य में चलता है, उस स्थान पर खेचरी मुद्रा स्थित होती है—इसमें संशय नहीं।

When the breath that dwells in the left and right channels moves in the middle, khecarī mudrā abides in that place; of this there is no doubt.

इडापिङ्गलयोर्मध्ये शून्यं चैवानिलं ग्रसेत् ।
तिष्ठते खेचरी मुद्रा तत्र सत्यं पुनः पुनः ॥ ४.४४ ॥

iḍāpiṅgalayormadhye śūnyaṃ caivānilaṃ graset |
tiṣṭhate khecarī mudrā tatra satyaṃ punaḥ punaḥ || 4.44 ||

Idaapingalayormadhye shuunyam chaivaanilam graset |
Tishthate khecharii mudraa tatra satyam punah punah || 4.44 ||

इडा और पिंगला के मध्य जो शून्य है, वहाँ प्राणवायु को निगल ले (लीन कर दे); वहाँ खेचरी मुद्रा स्थित होती है—यह बार-बार सत्य है।

In the void between iḍā and piṅgalā one should swallow the breath; there khecarī mudrā abides. This is true, again and again.

सूर्याचन्द्रमसोर्मध्ये निरालम्बान्तरे पुनः ।
संस्थिता व्योमचक्रे या सा मुद्रा नाम खेचरी ॥ ४.४५ ॥

sūryācandramasormadhye nirālambāntare punaḥ |
saṃsthitā vyomacakre yā sā mudrā nāma khecarī || 4.45 ||

Suuryaachandramasormadhye niraalambaantare punah |
Samsthitaa vyomachakre yaa saa mudraa naama khecharii || 4.45 ||

सूर्य और चन्द्र के बीच, निरालम्ब अन्तराल में, व्योम-चक्र में जो स्थित है, वही खेचरी नामक मुद्रा है।

That which is established in the space-wheel [vyoma-cakra], in the supportless interval between sun and moon, is the mudrā called khecarī.

सोमाद्यत्रोदिता धारा साक्षात्सा शिववल्लभा ।
पूरयेदतुलां दिव्यां सुषुम्णां पश्चिमे मुखे ॥ ४.४६ ॥

somādyatroditā dhārā sākṣātsā śivavallabhā |
pūrayedatulāṃ divyāṃ suṣumṇāṃ paścime mukhe || 4.46 ||

Somaadyatroditaa dhaaraa saakshaatsaa shivavallabhaa |
Puurayedatulaam divyaam sushumnaam pashchime mukhe || 4.46 ||

यहाँ सोम (चन्द्र) से जो धारा प्रकट होती है, वह साक्षात् शिव की प्रिया है। उससे अतुलनीय, दिव्य सुषुम्णा को पश्चिम (पिछले) मुख पर भर देना चाहिए।

The stream that rises here from the moon [soma] is Śiva's beloved herself. With it one should fill the incomparable, divine suṣumṇā at its western [rear] opening.

पुरस्ताच्चैव पूर्येत निश्चिता खेचरी भवेत् ।
अभ्यस्ता खेचरी मुद्राप्युन्मनी सम्प्रजायते ॥ ४.४७ ॥

purastāccaiva pūryeta niścitā khecarī bhavet |
abhyastā khecarī mudrāpyunmanī samprajāyate || 4.47 ||

Purastaachchaiva puuryeta nishchitaa khecharii bhavet |
Abhyastaa khecharii mudraapyunmanii samprajaayate || 4.47 ||

और सामने से भी भरा जाए, तब खेचरी निश्चित होती है। अभ्यास की हुई खेचरी मुद्रा से उन्मनी अवस्था भी उत्पन्न होती है।

When it is filled from the front as well, khecarī is made firm. From the practised khecarī mudrā the unmanī state also arises.

भ्रुवोर्मध्ये शिवस्थानं मनस्तत्र विलीयते ।
ज्ञातव्यं तत्पदं तुर्यं तत्र कालो न विद्यते ॥ ४.४८ ॥

bhruvormadhye śivasthānaṃ manastatra vilīyate |
jñātavyaṃ tatpadaṃ turyaṃ tatra kālo na vidyate || 4.48 ||

Bhruvormadhye shivasthaanam manastatra viliiyate |
Jnaatavyam tatpadam turyam tatra kaalo na vidyate || 4.48 ||

दोनों भौंहों के मध्य शिव का स्थान है; वहाँ मन विलीन होता है। उस पद को तुरीय जानना चाहिए; वहाँ काल नहीं रहता।

Between the eyebrows is the seat of Śiva; there the mind dissolves. That state is to be known as the fourth [turya]; time does not exist there.

अभ्यसेत्खेचरीं तावद्यावत्स्याद्योगनिद्रितः ।
सम्प्राप्तयोगनिद्रस्य कालो नास्ति कदाचन ॥ ४.४९ ॥

abhyasetkhecarīṃ tāvadyāvatsyādyoganidritaḥ |
samprāptayoganidrasya kālo nāsti kadācana || 4.49 ||

Abhyasetkhechariim taavadyaavatsyaadyoganidritah |
Sampraaptayoganidrasya kaalo naasti kadaachana || 4.49 ||

खेचरी का अभ्यास तब तक करे जब तक योगनिद्रा में स्थित न हो जाए। जिसे योगनिद्रा प्राप्त हो गई है, उसके लिए काल कभी नहीं रहता।

One should practise khecarī until one rests in yogic sleep [yoganidrā]. For one who has attained yogic sleep, time never exists.

निरालम्बं मनः कृत्वा न किंचिदपि चिन्तयेत् ।
सबाह्याभ्यन्तरं व्योम्नि घटवत्तिष्ठति ध्रुवम् ॥ ४.५० ॥

nirālambaṃ manaḥ kṛtvā na kiṃcidapi cintayet |
sabāhyābhyantaraṃ vyomni ghaṭavattiṣṭhati dhruvam || 4.50 ||

Niraalambam manah kritvaa na kimchidapi chintayet |
Sabaahyaabhyantaram vyomni ghatavattishthati dhruvam || 4.50 ||

मन को निरालम्ब करके कुछ भी चिन्तन न करे। तब योगी आकाश में रखे घड़े की तरह भीतर और बाहर (आकाश से भरा) निश्चय ही स्थित रहता है।

Making the mind supportless, one should think of nothing at all. Then, like a pot in space, one surely abides with space within and without.

बाह्यवायुर्यथा लीनस्तथा मध्यो न संशयः ।
स्वस्थाने स्थिरतां एति पवनो मनसा सह ॥ ४.५१ ॥

bāhyavāyuryathā līnastathā madhyo na saṃśayaḥ |
svasthāne sthiratāṃ eti pavano manasā saha || 4.51 ||

Baahyavaayuryathaa liinastathaa madhyo na samshayah |
Svasthaane sthirataam eti pavano manasaa saha || 4.51 ||

जैसे बाहर की वायु लीन होती है, वैसे ही भीतर की मध्य वायु भी—इसमें संशय नहीं। प्राण मन के साथ अपने स्थान में स्थिर हो जाता है।

As the outer breath is absorbed, so too is the middle breath, without doubt. The breath, together with the mind, becomes steady in its own place.

एवं अभ्यस्यतस्तस्य वायुमार्गे दिवानिशम् ।
अभ्यासाज्जीर्यते वायुर्मनस्तत्रैव लीयते ॥ ४.५२ ॥

evaṃ abhyasyatastasya vāyumārge divāniśam |
abhyāsājjīryate vāyurmanastatraiva līyate || 4.52 ||

Evam abhyasyatastasya vaayumaarge divaanisham |
Abhyaasaajjiiryate vaayurmanastatraiva liiyate || 4.52 ||

इस प्रकार प्राण के मार्ग में दिन-रात अभ्यास करने वाले का प्राण अभ्यास से क्षीण (शांत) हो जाता है और मन वहीं लीन हो जाता है।

For one who practises thus, day and night, along the pathway of the breath, the breath is worn away through practice and the mind dissolves right there.

अमृतैः प्लावयेद्देहं आपादतलमस्तकम् ।
सिद्ध्यत्येव महाकायो महाबलपराक्रमः ॥ ४.५३ ॥

amṛtaiḥ plāvayeddehaṃ āpādatalamastakam |
siddhyatyeva mahākāyo mahābalaparākramaḥ || 4.53 ||

Amritaih plaavayeddeham aapaadatalamastakam |
Siddhyatyeva mahaakaayo mahaabalaparaakramah || 4.53 ||

पैर के तलवों से सिर तक शरीर को अमृत से सराबोर कर दे। तब निश्चय ही महान शरीर और महान बल-पराक्रम सिद्ध होता है।

One should flood the body with nectar from the soles of the feet to the crown of the head. Then one surely gains a great body, and great strength and prowess.

शक्तिमध्ये मनः कृत्वा शक्तिं मानसमध्यगाम् ।
मनसा मन आलोक्य धारयेत्परमं पदम् ॥ ४.५४ ॥

śaktimadhye manaḥ kṛtvā śaktiṃ mānasamadhyagām |
manasā mana ālokya dhārayetparamaṃ padam || 4.54 ||

Shaktimadhye manah kritvaa shaktim maanasamadhyagaam |
Manasaa mana aalokya dhaarayetparamam padam || 4.54 ||

शक्ति के मध्य मन को रखकर और शक्ति को मन के मध्य स्थित करके, मन से मन को देखते हुए परम पद को धारण करे।

Placing the mind within śakti and śakti within the mind, beholding the mind by the mind, one should hold fast to the supreme state.

खमध्ये कुरु चात्मानं आत्ममध्ये च खं कुरु ।
सर्वं च खमयं कृत्वा न किंचिदपि चिन्तयेत् ॥ ४.५५ ॥

khamadhye kuru cātmānaṃ ātmamadhye ca khaṃ kuru |
sarvaṃ ca khamayaṃ kṛtvā na kiṃcidapi cintayet || 4.55 ||

Khamadhye kuru chaatmaanam aatmamadhye cha kham kuru |
Sarvam cha khamayam kritvaa na kimchidapi chintayet || 4.55 ||

आकाश के मध्य आत्मा को रखो और आत्मा के मध्य आकाश को रखो; सब कुछ आकाशमय करके कुछ भी चिन्तन न करो।

Place the self in the midst of space, and space in the midst of the self; making everything space, think of nothing at all.

अन्तः शून्यो बहिः शून्यः शून्यः कुम्भ इवाम्बरे ।
अन्तः पूर्णो बहिः पूर्णः पूर्णः कुम्भ इवार्णवे ॥ ४.५६ ॥

antaḥ śūnyo bahiḥ śūnyaḥ śūnyaḥ kumbha ivāmbare |
antaḥ pūrṇo bahiḥ pūrṇaḥ pūrṇaḥ kumbha ivārṇave || 4.56 ||

Antah shuunyo bahih shuunyah shuunyah kumbha ivaambare |
Antah puurno bahih puurnah puurnah kumbha ivaarnave || 4.56 ||

भीतर शून्य, बाहर शून्य—जैसे आकाश में रखा खाली घड़ा; भीतर पूर्ण, बाहर पूर्ण—जैसे समुद्र में डूबा भरा घड़ा।

Empty within, empty without, like an empty pot in the sky; full within, full without, like a full pot in the ocean.

बाह्यचिन्ता न कर्तव्या तथैवान्तरचिन्तनम् ।
सर्वचिन्तां परित्यज्य न किंचिदपि चिन्तयेत् ॥ ४.५७ ॥

bāhyacintā na kartavyā tathaivāntaracintanam |
sarvacintāṃ parityajya na kiṃcidapi cintayet || 4.57 ||

Baahyachintaa na kartavyaa tathaivaantarachintanam |
Sarvachintaam parityajya na kimchidapi chintayet || 4.57 ||

न बाहरी वस्तुओं का चिन्तन करना चाहिए, न ही भीतरी का। सारे चिन्तन छोड़कर कुछ भी न सोचे।

No thought of the outer should be entertained, nor any thought of the inner. Abandoning all thought, one should think of nothing at all.

सङ्कल्पमात्रकलनैव जगत्समग्रं
सङ्कल्पमात्रकलनैव मनोविलासः ।
सङ्कल्पमात्रमतिं उत्सृज निर्विकल्पम्
आश्रित्य निश्चयं अवाप्नुहि राम शान्तिम् ॥ ४.५८ ॥

saṅkalpamātrakalanaiva jagatsamagraṃ
saṅkalpamātrakalanaiva manovilāsaḥ |
saṅkalpamātramatiṃ utsṛja nirvikalpam
āśritya niścayaṃ avāpnuhi rāma śāntim || 4.58 ||

Sankalpamaatrakalanaiva jagatsamagram
Sankalpamaatrakalanaiva manovilaasah |
Sankalpamaatramatim utsrija nirvikalpam
Aashritya nishchayam avaapnuhi raama shaantim || 4.58 ||

यह सम्पूर्ण जगत केवल संकल्प की रचना है; मन का खेल भी केवल संकल्प की रचना है। हे राम! संकल्प-मात्र वाली बुद्धि को त्यागकर, निर्विकल्प का आश्रय लेकर, दृढ़ निश्चय से शान्ति प्राप्त करो।

This whole world is nothing but the working of mental construction; the play of the mind too is nothing but mental construction. O Rāma, cast off the understanding that is mere construction, take refuge in the thought-free [nirvikalpa], and with firm conviction attain peace.

कर्पूरं अनले यद्वत्सैन्धवं सलिले यथा ।
तथा सन्धीयमानं च मनस्तत्त्वे विलीयते ॥ ४.५९ ॥

karpūraṃ anale yadvatsaindhavaṃ salile yathā |
tathā sandhīyamānaṃ ca manastattve vilīyate || 4.59 ||

Karpuuram anale yadvatsaindhavam salile yathaa |
Tathaa sandhiiyamaanam cha manastattve viliiyate || 4.59 ||

जैसे कपूर आग में और नमक पानी में घुल जाता है, वैसे ही तत्त्व में जोड़ा जाता हुआ मन उसमें विलीन हो जाता है।

As camphor vanishes in fire and rock salt in water, so the mind, being joined to reality [tattva], dissolves in it.

ज्ञेयं सर्वं प्रतीतं च ज्ञानं च मन उच्यते ।
ज्ञानं ज्ञेयं समं नष्टं नान्यः पन्था द्वितीयकः ॥ ४.६० ॥

jñeyaṃ sarvaṃ pratītaṃ ca jñānaṃ ca mana ucyate |
jñānaṃ jñeyaṃ samaṃ naṣṭaṃ nānyaḥ panthā dvitīyakaḥ || 4.60 ||

Jneyam sarvam pratiitam cha jnaanam cha mana uchyate |
Jnaanam jneyam samam nashtam naanyah panthaa dvitiiyakah || 4.60 ||

जो कुछ जानने योग्य है और जो प्रतीत होता है, तथा ज्ञान—यह सब मन कहलाता है। जब ज्ञान और ज्ञेय एक साथ नष्ट हो जाते हैं, (तब मुक्ति है); इसके अतिरिक्त दूसरा कोई मार्ग नहीं।

All that is to be known and all that appears, and knowledge too, is called mind. When knowledge and the known are destroyed together, [that is the goal]; there is no second path.

मनोदृश्यं इदं सर्वं यत्किंचित्सचराचरम् ।
मनसो ह्युन्मनीभावाद्द्वैतं नैवोपलभ्यते ॥ ४.६१ ॥

manodṛśyaṃ idaṃ sarvaṃ yatkiṃcitsacarācaram |
manaso hyunmanībhāvāddvaitaṃ naivopalabhyate || 4.61 ||

Manodrishyam idam sarvam yatkimchitsacharaacharam |
Manaso hyunmaniibhaavaaddvaitam naivopalabhyate || 4.61 ||

चर-अचर सहित जो कुछ भी यह है, सब मन का दृश्य है। मन के उन्मनी भाव को प्राप्त होने पर द्वैत बिल्कुल उपलब्ध नहीं होता।

All this, whatever there is, moving and unmoving, is seen by the mind. When the mind enters the unmanī state, duality is no longer found at all.

ज्ञेयवस्तुपरित्यागाद्विलयं याति मानसम् ।
मनसो विलये जाते कैवल्यं अवशिष्यते ॥ ४.६२ ॥

jñeyavastuparityāgādvilayaṃ yāti mānasam |
manaso vilaye jāte kaivalyaṃ avaśiṣyate || 4.62 ||

Jneyavastuparityaagaadvilayam yaati maanasam |
Manaso vilaye jaate kaivalyam avashishyate || 4.62 ||

ज्ञेय वस्तुओं के त्याग से मन विलय को प्राप्त होता है; मन का विलय होने पर केवल कैवल्य शेष रहता है।

By relinquishing objects of knowledge the mind goes to dissolution; when the mind has dissolved, kaivalya [isolation, aloneness] alone remains.

एवं नानाविधोपायाः सम्यक्स्वानुभवान्विताः ।
समाधिमार्गाः कथिताः पूर्वाचार्यैर्महात्मभिः ॥ ४.६३ ॥

evaṃ nānāvidhopāyāḥ samyaksvānubhavānvitāḥ |
samādhimārgāḥ kathitāḥ pūrvācāryairmahātmabhiḥ || 4.63 ||

Evam naanaavidhopaayaah samyaksvaanubhavaanvitaah |
Samaadhimaargaah kathitaah puurvaachaaryairmahaatmabhih || 4.63 ||

इस प्रकार, भली-भाँति आत्म-अनुभव से युक्त अनेक प्रकार के उपाय—समाधि के मार्ग—पूर्व के महात्मा आचार्यों ने बताए हैं।

Thus the great-souled teachers of old have described many kinds of means, the paths to samādhi, each well grounded in their own experience.

सुषुम्णायै कुण्डलिन्यै सुधायै चन्द्रजन्मने ।
मनोन्मन्यै नमस्तुभ्यं महाशक्त्यै चिदात्मने ॥ ४.६४ ॥

suṣumṇāyai kuṇḍalinyai sudhāyai candrajanmane |
manonmanyai namastubhyaṃ mahāśaktyai cidātmane || 4.64 ||

Sushumnaayai kundalinyai sudhaayai chandrajanmane |
Manonmanyai namastubhyam mahaashaktyai chidaatmane || 4.64 ||

सुषुम्णा, कुण्डलिनी, सुधा, चन्द्र से उत्पन्न होने वाली, मनोन्मनी, महाशक्ति और चित्स्वरूपा—तुम्हें नमस्कार है।

Salutation to you, who are suṣumṇā, kuṇḍalinī, the nectar born of the moon, manonmanī, the great śakti, whose self is consciousness.

अशक्यतत्त्वबोधानां मूढानां अपि संमतम् ।
प्रोक्तं गोरक्षनाथेन नादोपासनं उच्यते ॥ ४.६५ ॥

aśakyatattvabodhānāṃ mūḍhānāṃ api saṃmatam |
proktaṃ gorakṣanāthena nādopāsanaṃ ucyate || 4.65 ||

Ashakyatattvabodhaanaam muudhaanaam api sammatam |
Proktam gorakshanaathena naadopaasanam uchyate || 4.65 ||

जो तत्त्व का बोध प्राप्त करने में असमर्थ हैं, ऐसे मन्दबुद्धि लोगों के लिए भी मान्य, गोरक्षनाथ द्वारा बताई गई नाद-उपासना का अब वर्णन किया जाता है।

Now is described the worship of nāda taught by Gorakṣanātha, approved even for the dull, who are unable to grasp reality.

श्रीआदिनाथेन सपादकोटि
लयप्रकाराः कथिता जयन्ति ।
नादानुसन्धानकं एकं एव
मन्यामहे मुख्यतमं लयानाम् ॥ ४.६६ ॥

śrīādināthena sapādakoṭi
layaprakārāḥ kathitā jayanti |
nādānusandhānakaṃ ekaṃ eva
manyāmahe mukhyatamaṃ layānām || 4.66 ||

Shriiaadinaathena sapaadakoti
Layaprakaaraah kathitaa jayanti |
Naadaanusandhaanakam ekam eva
Manyaamahe mukhyatamam layaanaam || 4.66 ||

श्री आदिनाथ ने लय के सवा करोड़ प्रकार बताए हैं और वे सब श्रेष्ठ हैं; किन्तु लय के साधनों में हम एक नादानुसन्धान को ही सबसे प्रमुख मानते हैं।

Śrī Ādinātha taught a crore and a quarter ways of absorption, and they prevail; yet among all forms of laya we regard the pursuit of the inner sound [nādānusandhāna] alone as foremost.

मुक्तासने स्थितो योगी मुद्रां सन्धाय शाम्भवीम् ।
शृणुयाद्दक्षिणे कर्णे नादं अन्तःस्थं एकधीः ॥ ४.६७ ॥

muktāsane sthito yogī mudrāṃ sandhāya śāmbhavīm |
śṛṇuyāddakṣiṇe karṇe nādaṃ antaḥsthaṃ ekadhīḥ || 4.67 ||

Muktaasane sthito yogii mudraam sandhaaya shaambhaviim |
Shrinuyaaddakshine karne naadam antahstham ekadhiih || 4.67 ||

मुक्तासन में बैठा योगी शाम्भवी मुद्रा लगाकर, एकाग्र बुद्धि से, दाहिने कान में भीतर स्थित नाद को सुने।

Seated in muktāsana, adopting śāmbhavī mudrā, the yogin should listen with one-pointed mind to the sound within, in the right ear.

श्रवणपुटनयनयुगल
घ्राणमुखानां निरोधनं कार्यम् ।
शुद्धसुषुम्णासरणौ
स्फुटं अमलः श्रूयते नादः ॥ ४.६८ ॥

śravaṇapuṭanayanayugala
ghrāṇamukhānāṃ nirodhanaṃ kāryam |
śuddhasuṣumṇāsaraṇau
sphuṭaṃ amalaḥ śrūyate nādaḥ || 4.68 ||

Shravanaputanayanayugala
Ghraanamukhaanaam nirodhanam kaaryam |
Shuddhasushumnaasaranau
Sphutam amalah shruuyate naadah || 4.68 ||

दोनों कानों, दोनों आँखों, नासिका और मुख को बंद करना चाहिए। तब शुद्ध हुए सुषुम्णा-मार्ग में स्पष्ट, निर्मल नाद सुनाई देता है।

The ears, both eyes, the nose and the mouth should be closed. Then, in the purified pathway of suṣumṇā, a clear and stainless sound is heard.

आरम्भश्च घटश्चैव तथा परिचयोऽपि च ।
निष्पत्तिः सर्वयोगेषु स्यादवस्थाचतुष्टयम् ॥ ४.६९ ॥

ārambhaśca ghaṭaścaiva tathā paricayo'pi ca |
niṣpattiḥ sarvayogeṣu syādavasthācatuṣṭayam || 4.69 ||

Aarambhashcha ghatashchaiva tathaa parichayo'pi cha |
Nishpattih sarvayogeshu syaadavasthaachatushtayam || 4.69 ||

आरम्भ, घट, परिचय और निष्पत्ति—सभी योगों में ये चार अवस्थाएँ होती हैं।

Ārambha [beginning], ghaṭa [the vessel], paricaya [familiarity] and niṣpatti [consummation]: these four stages occur in every form of yoga.

↑ All sections

अथ आरम्भावस्था · atha ārambhāvasthā

ब्रह्मग्रन्थेर्भवेद्भेदो ह्यानन्दः शून्यसम्भवः ।
विचित्रः क्वणको देहेऽनाहतः श्रूयते ध्वनिः ॥ ४.७० ॥

brahmagrantherbhavedbhedo hyānandaḥ śūnyasambhavaḥ |
vicitraḥ kvaṇako dehe'nāhataḥ śrūyate dhvaniḥ || 4.70 ||

Brahmagrantherbhavedbhedo hyaanandah shuunyasambhavah |
Vichitrah kvanako dehe'naahatah shruuyate dhvanih || 4.70 ||

(आरम्भ अवस्था में) ब्रह्मग्रन्थि का भेदन होता है और शून्य से उत्पन्न आनन्द होता है। शरीर के भीतर तरह-तरह की झनकार वाली अनाहत ध्वनि सुनाई देती है।

[In the beginning stage] the knot of Brahmā [brahmagranthi] is pierced, and bliss arising from the void appears. Within the body a varied tinkling, unstruck [anāhata] sound is heard.

दिव्यदेहश्च तेजस्वी दिव्यगन्धस्त्वरोगवान् ।
सम्पूर्णहृदयः शून्य आरम्भे योगवान्भवेत् ॥ ४.७१ ॥

divyadehaśca tejasvī divyagandhastvarogavān |
sampūrṇahṛdayaḥ śūnya ārambhe yogavānbhavet || 4.71 ||

Divyadehashcha tejasvii divyagandhastvarogavaan |
Sampuurnahridayah shuunya aarambhe yogavaanbhavet || 4.71 ||

आरम्भ अवस्था में, शून्य में स्थित योगी दिव्य देह वाला, तेजस्वी, दिव्य गन्ध से युक्त, रोगरहित और पूर्ण हृदय वाला हो जाता है।

In the beginning stage, abiding in the void, the yogin comes to have a divine body, radiant, with a divine fragrance, free from disease, and with a full heart.

↑ All sections

अथ घटावस्था · atha ghaṭāvasthā

द्वितीयायां घटीकृत्य वायुर्भवति मध्यगः ।
दृढासनो भवेद्योगी ज्ञानी देवसमस्तदा ॥ ४.७२ ॥

dvitīyāyāṃ ghaṭīkṛtya vāyurbhavati madhyagaḥ |
dṛḍhāsano bhavedyogī jñānī devasamastadā || 4.72 ||

Dvitiiyaayaam ghatiikritya vaayurbhavati madhyagah |
Dridhaasano bhavedyogii jnaanii devasamastadaa || 4.72 ||

दूसरी अवस्था में प्राण एकीकृत (घटरूप) होकर मध्य मार्ग में चलने लगता है। तब योगी दृढ़ आसन वाला, ज्ञानी और देवताओं के समान हो जाता है।

In the second stage the breath, made into a unit [ghaṭa], moves into the middle channel. The yogin then becomes firm in posture, wise, and like the gods.

विष्णुग्रन्थेस्ततो भेदात्परमानन्दसूचकः ।
अतिशून्ये विमर्दश्च भेरीशब्दस्तदा भवेत् ॥ ४.७३ ॥

viṣṇugranthestato bhedātparamānandasūcakaḥ |
atiśūnye vimardaśca bherīśabdastadā bhavet || 4.73 ||

Vishnugranthestato bhedaatparamaanandasuuchakah |
Atishuunye vimardashcha bheriishabdastadaa bhavet || 4.73 ||

इसके बाद विष्णुग्रन्थि के भेदन से परम आनन्द की सूचना देने वाला, अतिशून्य में होने वाला मर्दन-सा घोष और भेरी (नगाड़े) का शब्द सुनाई देता है।

Next, from the piercing of the knot of Viṣṇu, there arises in the utter void a crushing, rumbling sound like a kettledrum, heralding supreme bliss.

↑ All sections

अथ परिचयावस्था · atha paricayāvasthā

तृतीयायां तु विज्ञेयो विहायो मर्दलध्वनिः ।
महाशून्यं तदा याति सर्वसिद्धिसमाश्रयम् ॥ ४.७४ ॥

tṛtīyāyāṃ tu vijñeyo vihāyo mardaladhvaniḥ |
mahāśūnyaṃ tadā yāti sarvasiddhisamāśrayam || 4.74 ||

Tritiiyaayaam tu vijneyo vihaayo mardaladhvanih |
Mahaashuunyam tadaa yaati sarvasiddhisamaashrayam || 4.74 ||

तीसरी अवस्था में आकाश में मर्दल (मृदंग) की ध्वनि जाननी चाहिए। तब योगी समस्त सिद्धियों के आश्रयभूत महाशून्य में पहुँचता है।

In the third stage the sound of the mardala drum is to be recognised in the inner space. Then one enters the great void, the abode of all powers [siddhi].

चित्तानन्दं तदा जित्वा सहजानन्दसम्भवः ।
दोषदुःखजराव्याधिक्षुधानिद्राविवर्जितः ॥ ४.७५ ॥

cittānandaṃ tadā jitvā sahajānandasambhavaḥ |
doṣaduḥkhajarāvyādhikṣudhānidrāvivarjitaḥ || 4.75 ||

Chittaanandam tadaa jitvaa sahajaanandasambhavah |
Doshaduhkhajaraavyaadhikshudhaanidraavivarjitah || 4.75 ||

तब चित्त के आनन्द को भी जीतकर सहज आनन्द प्रकट होता है; योगी दोष, दुःख, बुढ़ापा, रोग, भूख और नींद से रहित हो जाता है।

Then, having gone beyond the bliss of the mind, innate bliss [sahajānanda] arises, and he is free of faults, sorrow, old age, disease, hunger and sleep.

↑ All sections

अथ निष्पत्त्यवस्था · atha niṣpattyavasthā

रुद्रग्रन्थिं यदा भित्त्वा शर्वपीठगतोऽनिलः ।
निष्पत्तौ वैणवः शब्दः क्वणद्वीणाक्वणो भवेत् ॥ ४.७६ ॥

rudragranthiṃ yadā bhittvā śarvapīṭhagato'nilaḥ |
niṣpattau vaiṇavaḥ śabdaḥ kvaṇadvīṇākvaṇo bhavet || 4.76 ||

Rudragranthim yadaa bhittvaa sharvapiithagato'nilah |
Nishpattau vainavah shabdah kvanadviinaakvano bhavet || 4.76 ||

जब प्राण रुद्रग्रन्थि का भेदन करके शर्व (शिव) के पीठ पर पहुँचता है, तब निष्पत्ति अवस्था में बाँसुरी का-सा शब्द और झंकृत वीणा का-सा स्वर होता है।

When the breath has pierced the knot of Rudra and reached the seat of Śarva [Śiva], then, in the stage of consummation, there arises a sound like a flute and the resonance of a vīṇā.

एकीभूतं तदा चित्तं राजयोगाभिधानकम् ।
सृष्टिसंहारकर्तासौ योगीश्वरसमो भवेत् ॥ ४.७७ ॥

ekībhūtaṃ tadā cittaṃ rājayogābhidhānakam |
sṛṣṭisaṃhārakartāsau yogīśvarasamo bhavet || 4.77 ||

Ekiibhuutam tadaa chittam raajayogaabhidhaanakam |
Srishtisamhaarakartaasau yogiishvarasamo bhavet || 4.77 ||

तब चित्त एकाकार हो जाता है, जिसे राजयोग कहते हैं। वह योगी सृष्टि और संहार करने वाला, योगेश्वर (शिव) के समान हो जाता है।

Then the mind becomes one, and this is called rājayoga. That yogin, able to create and dissolve, becomes equal to the Lord of yogins.

अस्तु वा मास्तु वा मुक्तिरत्रैवाखण्डितं सुखम् ।
लयोद्भवं इदं सौख्यं राजयोगादवाप्यते ॥ ४.७८ ॥

astu vā māstu vā muktiratraivākhaṇḍitaṃ sukham |
layodbhavaṃ idaṃ saukhyaṃ rājayogādavāpyate || 4.78 ||

Astu vaa maastu vaa muktiratraivaakhanditam sukham |
Layodbhavam idam saukhyam raajayogaadavaapyate || 4.78 ||

मुक्ति हो या न हो, यहीं अखण्ड सुख है। लय से उत्पन्न यह सुख राजयोग से प्राप्त होता है।

Let there be liberation or not, here itself is unbroken happiness. This joy, born of absorption, is obtained through rājayoga.

राजयोगं अजानन्तः केवलं हठकर्मिणः ।
एतानभ्यासिनो मन्ये प्रयासफलवर्जितान् ॥ ४.७९ ॥

rājayogaṃ ajānantaḥ kevalaṃ haṭhakarmiṇaḥ |
etānabhyāsino manye prayāsaphalavarjitān || 4.79 ||

Raajayogam ajaanantah kevalam hathakarminah |
Etaanabhyaasino manye prayaasaphalavarjitaan || 4.79 ||

जो राजयोग को नहीं जानते और केवल हठ की क्रियाएँ करते हैं, ऐसे अभ्यासियों को मैं परिश्रम के फल से वंचित मानता हूँ।

Those who do not know rājayoga and merely perform the actions of haṭha, such practitioners I consider deprived of the fruit of their effort.

उन्मन्यवाप्तये शीघ्रं भ्रूध्यानं मम संमतम् ।
राजयोगपदं प्राप्तुं सुखोपायोऽल्पचेतसाम् ।
सद्यः प्रत्ययसन्धायी जायते नादजो लयः ॥ ४.८० ॥

unmanyavāptaye śīghraṃ bhrūdhyānaṃ mama saṃmatam |
rājayogapadaṃ prāptuṃ sukhopāyo'lpacetasām |
sadyaḥ pratyayasandhāyī jāyate nādajo layaḥ || 4.80 ||

Unmanyavaaptaye shiighram bhruudhyaanam mama sammatam |
Raajayogapadam praaptum sukhopaayo'lpachetasaam |
Sadyah pratyayasandhaayii jaayate naadajo layah || 4.80 ||

शीघ्र उन्मनी की प्राप्ति के लिए भौंहों के मध्य ध्यान मुझे मान्य है। अल्प बुद्धि वालों के लिए राजयोग-पद पाने का यह सरल उपाय है। नाद से उत्पन्न लय तुरन्त अनुभव का विश्वास दिलाता है।

For quickly attaining unmanī, meditation on the space between the eyebrows is what I approve. It is an easy means for those of small understanding to reach the state of rājayoga. The absorption born of nāda brings immediate, confirming experience.

नादानुसन्धानसमाधिभाजां
योगीश्वराणां हृदि वर्धमानम् ।
आनन्दं एकं वचसां अगम्यं
जानाति तं श्रीगुरुनाथ एकः ॥ ४.८१ ॥

nādānusandhānasamādhibhājāṃ
yogīśvarāṇāṃ hṛdi vardhamānam |
ānandaṃ ekaṃ vacasāṃ agamyaṃ
jānāti taṃ śrīgurunātha ekaḥ || 4.81 ||

Naadaanusandhaanasamaadhibhaajaam
Yogiishvaraanaam hridi vardhamaanam |
Aanandam ekam vachasaam agamyam
Jaanaati tam shriigurunaatha ekah || 4.81 ||

नादानुसन्धान की समाधि में स्थित योगीश्वरों के हृदय में बढ़ता हुआ जो अद्वितीय, वाणी से अगम्य आनन्द है, उसे केवल एक श्री गुरुनाथ ही जानते हैं।

The single bliss that grows in the hearts of the great yogins who share in the samādhi of nādānusandhāna, beyond the reach of words, is known only to the revered Gurunātha.

कर्णौ पिधाय हस्ताभ्यां यः शृणोति ध्वनिं मुनिः ।
तत्र चित्तं स्थिरीकुर्याद्यावत्स्थिरपदं व्रजेत् ॥ ४.८२ ॥

karṇau pidhāya hastābhyāṃ yaḥ śṛṇoti dhvaniṃ muniḥ |
tatra cittaṃ sthirīkuryādyāvatsthirapadaṃ vrajet || 4.82 ||

Karnau pidhaaya hastaabhyaam yah shrinoti dhvanim munih |
Tatra chittam sthiriikuryaadyaavatsthirapadam vrajet || 4.82 ||

जो मुनि दोनों हाथों से कान बंद करके ध्वनि सुनता है, वह उसी में चित्त को तब तक स्थिर करे जब तक स्थिर पद को प्राप्त न हो जाए।

The sage who closes his ears with his hands and listens to the sound should fix the mind on it until he reaches the steady state.

अभ्यस्यमानो नादोऽयं बाह्यं आवृणुते ध्वनिम् ।
पक्षाद्विक्षेपं अखिलं जित्वा योगी सुखी भवेत् ॥ ४.८३ ॥

abhyasyamāno nādo'yaṃ bāhyaṃ āvṛṇute dhvanim |
pakṣādvikṣepaṃ akhilaṃ jitvā yogī sukhī bhavet || 4.83 ||

Abhyasyamaano naado'yam baahyam aavrinute dhvanim |
Pakshaadvikshepam akhilam jitvaa yogii sukhii bhavet || 4.83 ||

अभ्यास किया जाता हुआ यह नाद बाहरी ध्वनि को ढक देता है। पखवाड़े भर में समस्त विक्षेप (मन की चंचलता) को जीतकर योगी सुखी हो जाता है।

As this inner sound is practised, it covers over sound from outside. Within a fortnight the yogin overcomes all distraction and becomes happy.

श्रूयते प्रथमाभ्यासे नादो नानाविधो महान् ।
ततोऽभ्यासे वर्धमाने श्रूयते सूक्ष्मसूक्ष्मकः ॥ ४.८४ ॥

śrūyate prathamābhyāse nādo nānāvidho mahān |
tato'bhyāse vardhamāne śrūyate sūkṣmasūkṣmakaḥ || 4.84 ||

Shruuyate prathamaabhyaase naado naanaavidho mahaan |
Tato'bhyaase vardhamaane shruuyate suukshmasuukshmakah || 4.84 ||

प्रारंभिक अभ्यास में अनेक प्रकार का प्रबल नाद सुनाई देता है; फिर अभ्यास बढ़ने पर सूक्ष्म से सूक्ष्मतर नाद सुनाई देता है।

In the first stage of practice a loud sound of many kinds is heard; then, as practice grows, ever subtler sound is heard.

आदौ जलधिजीमूतभेरीझर्झरसम्भवाः ।
मध्ये मर्दलशङ्खोत्था घण्टाकाहलजास्तथा ॥ ४.८५ ॥

ādau jaladhijīmūtabherījharjharasambhavāḥ |
madhye mardalaśaṅkhotthā ghaṇṭākāhalajāstathā || 4.85 ||

Aadau jaladhijiimuutabheriijharjharasambhavaah |
Madhye mardalashankhotthaa ghantaakaahalajaastathaa || 4.85 ||

आरंभ में समुद्र, बादल, भेरी और झर्झर (झाँझ) से उत्पन्न होने जैसे नाद सुनाई देते हैं; मध्य में मर्दल (मृदंग) और शंख से उठने वाले, तथा घंटा और काहल (बड़े ढोल या तुरही) जैसे नाद।

At the beginning the sounds are like those of the ocean, thunderclouds, the kettledrum and cymbals; in the middle, like those of the mardala drum and the conch, and of bells and the kāhala horn.

अन्ते तु किङ्किणीवंशवीणाभ्रमरनिःस्वनाः ।
इति नानाविधा नादाः श्रूयन्ते देहमध्यगाः ॥ ४.८६ ॥

ante tu kiṅkiṇīvaṃśavīṇābhramaraniḥsvanāḥ |
iti nānāvidhā nādāḥ śrūyante dehamadhyagāḥ || 4.86 ||

Ante tu kinkiniivamshaviinaabhramaranihsvanaah |
Iti naanaavidhaa naadaah shruuyante dehamadhyagaah || 4.86 ||

अंत में घुँघरू, बाँसुरी, वीणा और भौंरे की गुंजन जैसे स्वर होते हैं। इस प्रकार शरीर के भीतर उठने वाले अनेक प्रकार के नाद सुनाई देते हैं।

At the end come sounds like tinkling bells, the flute, the vīṇā and the humming of bees. Thus many kinds of sound are heard, arising within the body.

महति श्रूयमाणेऽपि मेघभेर्यादिके ध्वनौ ।
तत्र सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरं नादं एव परामृशेत् ॥ ४.८७ ॥

mahati śrūyamāṇe'pi meghabheryādike dhvanau |
tatra sūkṣmātsūkṣmataraṃ nādaṃ eva parāmṛśet || 4.87 ||

Mahati shruuyamaane'pi meghabheryaadike dhvanau |
Tatra suukshmaatsuukshmataram naadam eva paraamrishet || 4.87 ||

बादल, भेरी आदि जैसी बड़ी ध्वनि सुनाई देते रहने पर भी, वहाँ सूक्ष्म से सूक्ष्मतर नाद पर ही ध्यान टिकाना चाहिए।

Even while a great sound like that of clouds or drums is being heard, one should attend only to the subtler and still subtler sound within it.

घनं उत्सृज्य वा सूक्ष्मे सूक्ष्मं उत्सृज्य वा घने ।
रममाणं अपि क्षिप्तं मनो नान्यत्र चालयेत् ॥ ४.८८ ॥

ghanaṃ utsṛjya vā sūkṣme sūkṣmaṃ utsṛjya vā ghane |
ramamāṇaṃ api kṣiptaṃ mano nānyatra cālayet || 4.88 ||

Ghanam utsrijya vaa suukshme suukshmam utsrijya vaa ghane |
Ramamaanam api kshiptam mano naanyatra chaalayet || 4.88 ||

स्थूल को छोड़कर सूक्ष्म में, या सूक्ष्म को छोड़कर स्थूल में रमता हुआ मन भले ही इधर-उधर भटके, उसे (नाद के अतिरिक्त) कहीं और न जाने दें।

Whether the mind, taking delight, leaves the dense sound for the subtle or the subtle for the dense, and so is tossed about, one should not let it move anywhere else.

यत्र कुत्रापि वा नादे लगति प्रथमं मनः ।
तत्रैव सुस्थिरीभूय तेन सार्धं विलीयते ॥ ४.८९ ॥

yatra kutrāpi vā nāde lagati prathamaṃ manaḥ |
tatraiva susthirībhūya tena sārdhaṃ vilīyate || 4.89 ||

Yatra kutraapi vaa naade lagati prathamam manah |
Tatraiva susthiriibhuuya tena saardham viliiyate || 4.89 ||

मन जिस किसी भी नाद में पहले लग जाए, वहीं भली-भाँति स्थिर होकर उसी के साथ विलीन हो जाता है।

Whatever sound the mind first fastens on, there it grows completely steady and dissolves along with it.

मकरन्दं पिबन्भृङ्गी गन्धं नापेक्षते यथा ।
नादासक्तं तथा चित्तं विषयान्नहि काङ्क्षते ॥ ४.९० ॥

makarandaṃ pibanbhṛṅgī gandhaṃ nāpekṣate yathā |
nādāsaktaṃ tathā cittaṃ viṣayānnahi kāṅkṣate || 4.90 ||

Makarandam pibanbhringii gandham naapekshate yathaa |
Naadaasaktam tathaa chittam vishayaannahi kaankshate || 4.90 ||

जैसे मकरंद पीता हुआ भौंरा गंध की परवाह नहीं करता, वैसे ही नाद में आसक्त चित्त विषयों की इच्छा नहीं करता।

As a bee drinking nectar cares nothing for the fragrance, so the mind absorbed in sound does not crave the objects of the senses.

मनोमत्तगजेन्द्रस्य विषयोद्यानचारिणः ।
समर्थोऽयं नियमने निनादनिशिताङ्कुशः ॥ ४.९१ ॥

manomattagajendrasya viṣayodyānacāriṇaḥ |
samartho'yaṃ niyamane ninādaniśitāṅkuśaḥ || 4.91 ||

Manomattagajendrasya vishayodyaanachaarinah |
Samartho'yam niyamane ninaadanishitaankushah || 4.91 ||

विषयरूपी उद्यान में विचरने वाले मनरूपी मतवाले गजराज को वश में करने में नाद का यह तीखा अंकुश समर्थ है।

The mind is a great elephant in rut roaming the garden of sense objects; this sound is a sharp goad able to bring it under control.

बद्धं तु नादबन्धेन मनः सन्त्यक्तचापलम् ।
प्रयाति सुतरां स्थैर्यं छिन्नपक्षः खगो यथा ॥ ४.९२ ॥

baddhaṃ tu nādabandhena manaḥ santyaktacāpalam |
prayāti sutarāṃ sthairyaṃ chinnapakṣaḥ khago yathā || 4.92 ||

Baddham tu naadabandhena manah santyaktachaapalam |
Prayaati sutaraam sthairyam chhinnapakshah khago yathaa || 4.92 ||

नाद के बंधन से बँधा मन चंचलता को छोड़ देता है और कटे पंखों वाले पक्षी की भाँति पूर्ण स्थिरता को प्राप्त होता है।

Bound by the fetter of sound, the mind gives up its restlessness and becomes wholly still, like a bird whose wings have been clipped.

सर्वचिन्तां परित्यज्य सावधानेन चेतसा ।
नाद एवानुसन्धेयो योगसाम्राज्यं इच्छता ॥ ४.९३ ॥

sarvacintāṃ parityajya sāvadhānena cetasā |
nāda evānusandheyo yogasāmrājyaṃ icchatā || 4.93 ||

Sarvachintaam parityajya saavadhaanena chetasaa |
Naada evaanusandheyo yogasaamraajyam ichchhataa || 4.93 ||

योग के साम्राज्य की इच्छा रखने वाले को सारी चिंताएँ त्यागकर, सावधान चित्त से केवल नाद का ही अनुसंधान करना चाहिए।

One who desires sovereignty in yoga should give up every other thought and, with an attentive mind, pursue the inner sound alone.

नादोऽन्तरङ्गसारङ्गबन्धने वागुरायते ।
अन्तरङ्गकुरङ्गस्य वधे व्याधायतेऽपि च ॥ ४.९४ ॥

nādo'ntaraṅgasāraṅgabandhane vāgurāyate |
antaraṅgakuraṅgasya vadhe vyādhāyate'pi ca || 4.94 ||

Naado'ntarangasaarangabandhane vaaguraayate |
Antarangakurangasya vadhe vyaadhaayate'pi cha || 4.94 ||

भीतर के मनरूपी हिरन को बाँधने में नाद जाल का काम करता है, और उस भीतरी मृग का वध करने में शिकारी का भी।

For the deer of the inner mind, sound acts as the net that snares it, and also as the hunter that slays it.

अन्तरङ्गस्य यमिनो वाजिनः परिघायते ।
नादोपास्तिरतो नित्यं अवधार्या हि योगिना ॥ ४.९५ ॥

antaraṅgasya yamino vājinaḥ parighāyate |
nādopāstirato nityaṃ avadhāryā hi yoginā || 4.95 ||

Antarangasya yamino vaajinah parighaayate |
Naadopaastirato nityam avadhaaryaa hi yoginaa || 4.95 ||

संयमी योगी के भीतरी (मनरूपी) घोड़े के लिए नाद अर्गला (रोकने वाली बाधा) का काम करता है। इसलिए योगी को नित्य नाद की उपासना में लगकर उसी पर मन जमाए रखना चाहिए।

For the restrained yogin, sound is the barrier that holds back the horse of the inner mind. So the yogin, ever devoted to worship of the sound, should keep it firmly in attention.

बद्धं विमुक्तचाञ्चल्यं नादगन्धकजारणात् ।
मनःपारदं आप्नोति निरालम्बाख्यखेऽटनम् ॥ ४.९६ ॥

baddhaṃ vimuktacāñcalyaṃ nādagandhakajāraṇāt |
manaḥpāradaṃ āpnoti nirālambākhyakhe'ṭanam || 4.96 ||

Baddham vimuktachaanchalyam naadagandhakajaaranaat |
Manahpaaradam aapnoti niraalambaakhyakhe'tanam || 4.96 ||

नादरूपी गंधक के साथ जारण (कीमियाई संस्कार) से बँधा हुआ मनरूपी पारा चंचलता से मुक्त हो जाता है और 'निरालंब' नामक आकाश में विचरण प्राप्त करता है।

The quicksilver of the mind, fixed by being calcined with the sulphur of sound, is freed of its fickleness and gains the power to roam in the sky called 'the supportless' (nirālamba).

नादश्रवणतः क्षिप्रं अन्तरङ्गभुजङ्गमम् ।
विस्मृत्य सर्वं एकाग्रः कुत्रचिन्नहि धावति ॥ ४.९७ ॥

nādaśravaṇataḥ kṣipraṃ antaraṅgabhujaṅgamam |
vismṛtya sarvaṃ ekāgraḥ kutracinnahi dhāvati || 4.97 ||

Naadashravanatah kshipram antarangabhujangamam |
Vismritya sarvam ekaagrah kutrachinnahi dhaavati || 4.97 ||

नाद सुनने से भीतर का मनरूपी सर्प शीघ्र ही सब कुछ भूलकर एकाग्र हो जाता है और कहीं नहीं दौड़ता।

Through hearing the sound, the serpent of the inner mind quickly forgets everything, becomes one-pointed, and runs off nowhere.

काष्ठे प्रवर्तितो वह्निः काष्ठेन सह शाम्यति ।
नादे प्रवर्तितं चित्तं नादेन सह लीयते ॥ ४.९८ ॥

kāṣṭhe pravartito vahniḥ kāṣṭhena saha śāmyati |
nāde pravartitaṃ cittaṃ nādena saha līyate || 4.98 ||

Kaashthe pravartito vahnih kaashthena saha shaamyati |
Naade pravartitam chittam naadena saha liiyate || 4.98 ||

लकड़ी में जलाई गई आग लकड़ी के साथ ही शांत हो जाती है; नाद में लगाया गया चित्त नाद के साथ ही लीन हो जाता है।

Fire kindled in wood dies down together with the wood; the mind set upon sound dissolves together with the sound.

घण्टादिनादसक्तस्तब्धान्तःकरणहरिणस्य ।
प्रहरणं अपि सुकरं स्याच्छरसन्धानप्रवीणश्चेत् ॥ ४.९९ ॥

ghaṇṭādinādasaktastabdhāntaḥkaraṇahariṇasya |
praharaṇaṃ api sukaraṃ syāccharasandhānapravīṇaścet || 4.99 ||

Ghantaadinaadasaktastabdhaantahkaranaharinasya |
Praharanam api sukaram syaachchharasandhaanapraviinashchet || 4.99 ||

घंटा आदि के नाद में आसक्त होकर जड़वत् ठहर गए अंतःकरणरूपी हिरन पर प्रहार करना भी सरल है, यदि (साधक) बाण साधने में कुशल हो।

When the deer of the inner mind stands transfixed, caught by the sound of bells and the like, even striking it is easy, if one is skilled at aiming the arrow.

अनाहतस्य शब्दस्य ध्वनिर्य उपलभ्यते ।
ध्वनेरन्तर्गतं ज्ञेयं ज्ञेयस्यान्तर्गतं मनः ।
मनस्तत्र लयं याति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ ४.१०० ॥

anāhatasya śabdasya dhvanirya upalabhyate |
dhvanerantargataṃ jñeyaṃ jñeyasyāntargataṃ manaḥ |
manastatra layaṃ yāti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam || 4.100 ||

Anaahatasya shabdasya dhvanirya upalabhyate |
Dhvanerantargatam jneyam jneyasyaantargatam manah |
Manastatra layam yaati tadvishnoh paramam padam || 4.100 ||

अनाहत शब्द की जो ध्वनि अनुभव में आती है, उस ध्वनि के भीतर ज्ञेय है और ज्ञेय के भीतर मन है। मन वहीं लय को प्राप्त होता है; वही विष्णु का परम पद है।

Within the resonance of the unstruck (anāhata) sound that is perceived lies the knowable, and within the knowable lies the mind. There the mind reaches dissolution; that is the supreme abode of Viṣṇu.

तावदाकाशसङ्कल्पो यावच्छब्दः प्रवर्तते ।
निःशब्दं तत्परं ब्रह्म परमात्मेति गीयते ॥ ४.१०१ ॥

tāvadākāśasaṅkalpo yāvacchabdaḥ pravartate |
niḥśabdaṃ tatparaṃ brahma paramātmeti gīyate || 4.101 ||

Taavadaakaashasankalpo yaavachchhabdah pravartate |
Nihshabdam tatparam brahma paramaatmeti giiyate || 4.101 ||

जब तक शब्द चलता रहता है, तब तक आकाश की कल्पना बनी रहती है। शब्दरहित जो है, वही परब्रह्म है, जिसे परमात्मा कहा जाता है।

As long as sound continues, the notion of space remains. That which is soundless is called the supreme Brahman, the supreme Self.

यत्किंचिन्नादरूपेण श्रूयते शक्तिरेव सा ।
यस्तत्त्वान्तो निराकारः स एव परमेश्वरः ॥ ४.१०२ ॥

yatkiṃcinnādarūpeṇa śrūyate śaktireva sā |
yastattvānto nirākāraḥ sa eva parameśvaraḥ || 4.102 ||

Yatkimchinnaadaruupena shruuyate shaktireva saa |
Yastattvaanto niraakaarah sa eva parameshvarah || 4.102 ||

नाद के रूप में जो कुछ भी सुनाई देता है, वह शक्ति ही है। जो तत्त्वों का अंत है और निराकार है, वही परमेश्वर है।

Whatever is heard in the form of sound is śakti itself. That which lies at the end of all principles (tattvas) and is formless is the supreme Lord.

इति नादानुसन्धानं
सर्वे हठलयोपाया राजयोगस्य सिद्धये ।
राजयोगसमारूढः पुरुषः कालवञ्चकः ॥ ४.१०३ ॥

iti nādānusandhānaṃ
sarve haṭhalayopāyā rājayogasya siddhaye |
rājayogasamārūḍhaḥ puruṣaḥ kālavañcakaḥ || 4.103 ||

Iti naadaanusandhaanam
Sarve hathalayopaayaa raajayogasya siddhaye |
Raajayogasamaaruudhah purushah kaalavanchakah || 4.103 ||

इस प्रकार नादानुसंधान (का वर्णन हुआ)। हठ और लय के सभी उपाय राजयोग की सिद्धि के लिए हैं। राजयोग पर भली-भाँति आरूढ़ पुरुष काल को छल देता है।

Thus the pursuit of the inner sound. All the methods of haṭha and laya exist for the attainment of rājayoga. The person firmly established in rājayoga outwits time.

तत्त्वं बीजं हठः क्षेत्रं औदासीन्यं जलं त्रिभिः ।
उन्मनी कल्पलतिका सद्य एव प्रवर्तते ॥ ४.१०४ ॥

tattvaṃ bījaṃ haṭhaḥ kṣetraṃ audāsīnyaṃ jalaṃ tribhiḥ |
unmanī kalpalatikā sadya eva pravartate || 4.104 ||

Tattvam biijam hathah kshetram audaasiinyam jalam tribhih |
Unmanii kalpalatikaa sadya eva pravartate || 4.104 ||

तत्त्व बीज है, हठ खेत है और उदासीनता (वैराग्य) जल है; इन तीनों से उन्मनी रूपी कल्पलता तुरंत ही उग आती है।

Reality (tattva) is the seed, haṭha the field, and detachment the water; through these three the wish-fulfilling vine of unmanī (the mind-transcending state) springs up at once.

सदा नादानुसन्धानात्क्षीयन्ते पापसंचयाः ।
निरञ्जने विलीयेते निश्चितं चित्तमारुतौ ॥ ४.१०५ ॥

sadā nādānusandhānātkṣīyante pāpasaṃcayāḥ |
nirañjane vilīyete niścitaṃ cittamārutau || 4.105 ||

Sadaa naadaanusandhaanaatkshiiyante paapasamchayaah |
Niranjane viliiyete nishchitam chittamaarutau || 4.105 ||

निरंतर नादानुसंधान से पापों के संचय क्षीण होते हैं, और चित्त तथा प्राण निश्चय ही निरंजन (निर्मल परम तत्त्व) में विलीन हो जाते हैं।

By constant pursuit of the inner sound the accumulated sins wear away, and mind and breath certainly dissolve into the stainless (nirañjana).

शङ्खदुन्दुभिनादं च न शृणोति कदाचन ।
काष्ठवज्जायते देह उन्मन्यावस्थया ध्रुवम् ॥ ४.१०६ ॥

śaṅkhadundubhinādaṃ ca na śṛṇoti kadācana |
kāṣṭhavajjāyate deha unmanyāvasthayā dhruvam || 4.106 ||

Shankhadundubhinaadam cha na shrinoti kadaachana |
Kaashthavajjaayate deha unmanyaavasthayaa dhruvam || 4.106 ||

उन्मनी अवस्था में योगी शंख और दुंदुभि का नाद भी कभी नहीं सुनता; उसका शरीर निश्चय ही लकड़ी के समान हो जाता है।

In the state of unmanī the yogin never hears even the sound of conch or kettledrum; his body surely becomes like a log of wood.

सर्वावस्थाविनिर्मुक्तः सर्वचिन्ताविवर्जितः ।
मृतवत्तिष्ठते योगी स मुक्तो नात्र संशयः ॥ ४.१०७ ॥

sarvāvasthāvinirmuktaḥ sarvacintāvivarjitaḥ |
mṛtavattiṣṭhate yogī sa mukto nātra saṃśayaḥ || 4.107 ||

Sarvaavasthaavinirmuktah sarvachintaavivarjitah |
Mritavattishthate yogii sa mukto naatra samshayah || 4.107 ||

सब अवस्थाओं से मुक्त और सब चिंताओं से रहित योगी मृत के समान स्थित रहता है। वह मुक्त है, इसमें संदेह नहीं।

Free from all states and devoid of every thought, the yogin remains as if dead. He is liberated; of this there is no doubt.

खाद्यते न च कालेन बाध्यते न च कर्मणा ।
साध्यते न स केनापि योगी युक्तः समाधिना ॥ ४.१०८ ॥

khādyate na ca kālena bādhyate na ca karmaṇā |
sādhyate na sa kenāpi yogī yuktaḥ samādhinā || 4.108 ||

Khaadyate na cha kaalena baadhyate na cha karmanaa |
Saadhyate na sa kenaapi yogii yuktah samaadhinaa || 4.108 ||

समाधि में युक्त योगी न काल द्वारा ग्रसा जाता है, न कर्म द्वारा बाधित होता है, और न किसी के द्वारा वश में किया जा सकता है।

The yogin joined in samādhi is not devoured by time, not bound by karma, and cannot be overpowered by anyone.

न गन्धं न रसं रूपं न च स्पर्शं न निःस्वनम् ।
नात्मानं न परं वेत्ति योगी युक्तः समाधिना ॥ ४.१०९ ॥

na gandhaṃ na rasaṃ rūpaṃ na ca sparśaṃ na niḥsvanam |
nātmānaṃ na paraṃ vetti yogī yuktaḥ samādhinā || 4.109 ||

Na gandham na rasam ruupam na cha sparsham na nihsvanam |
Naatmaanam na param vetti yogii yuktah samaadhinaa || 4.109 ||

समाधि में युक्त योगी न गंध जानता है, न रस, न रूप, न स्पर्श, न शब्द; न अपने को जानता है, न दूसरे को।

The yogin joined in samādhi knows neither smell nor taste, neither form nor touch nor sound; he knows neither himself nor another.

चित्तं न सुप्तं नोजाग्रत्स्मृतिविस्मृतिवर्जितम् ।
न चास्तं एति नोदेति यस्यासौ मुक्त एव सः ॥ ४.११० ॥

cittaṃ na suptaṃ nojāgratsmṛtivismṛtivarjitam |
na cāstaṃ eti nodeti yasyāsau mukta eva saḥ || 4.110 ||

Chittam na suptam nojaagratsmritivismritivarjitam |
Na chaastam eti nodeti yasyaasau mukta eva sah || 4.110 ||

जिसका चित्त न सोया है, न जागा है, स्मृति और विस्मृति दोनों से रहित है, जो न अस्त होता है न उदित होता है — वह मुक्त ही है।

One whose mind is neither asleep nor awake, free of both remembering and forgetting, neither setting nor rising, is truly liberated.

न विजानाति शीतोष्णं न दुःखं न सुखं तथा ।
न मानं नोपमानं च योगी युक्तः समाधिना ॥ ४.१११ ॥

na vijānāti śītoṣṇaṃ na duḥkhaṃ na sukhaṃ tathā |
na mānaṃ nopamānaṃ ca yogī yuktaḥ samādhinā || 4.111 ||

Na vijaanaati shiitoshnam na duhkham na sukham tathaa |
Na maanam nopamaanam cha yogii yuktah samaadhinaa || 4.111 ||

समाधि में युक्त योगी न शीत-उष्ण जानता है, न दुःख न सुख, न मान न अपमान।

The yogin joined in samādhi is aware neither of cold nor heat, neither of pain nor pleasure, neither of honour nor dishonour.

स्वस्थो जाग्रदवस्थायां सुप्तवद्योऽवतिष्ठते ।
निःश्वासोच्छ्वासहीनश्च निश्चितं मुक्त एव सः ॥ ४.११२ ॥

svastho jāgradavasthāyāṃ suptavadyo'vatiṣṭhate |
niḥśvāsocchvāsahīnaśca niścitaṃ mukta eva saḥ || 4.112 ||

Svastho jaagradavasthaayaam suptavadyo'vatishthate |
Nihshvaasochchhvaasahiinashcha nishchitam mukta eva sah || 4.112 ||

जो स्वस्थ (अपने स्वरूप में स्थित) रहकर जाग्रत अवस्था में भी सोए हुए के समान रहता है, और निःश्वास-उच्छ्वास से रहित है, वह निश्चय ही मुक्त है।

One who, abiding in himself, remains in the waking state as though asleep, and is without exhalation or inhalation, is certainly liberated.

अवध्यः सर्वशस्त्राणां अशक्यः सर्वदेहिनाम् ।
अग्राह्यो मन्त्रयन्त्राणां योगी युक्तः समाधिना ॥ ४.११३ ॥

avadhyaḥ sarvaśastrāṇāṃ aśakyaḥ sarvadehinām |
agrāhyo mantrayantrāṇāṃ yogī yuktaḥ samādhinā || 4.113 ||

Avadhyah sarvashastraanaam ashakyah sarvadehinaam |
Agraahyo mantrayantraanaam yogii yuktah samaadhinaa || 4.113 ||

समाधि में युक्त योगी सभी शस्त्रों से अवध्य है, सभी देहधारियों के लिए अजेय है, और मंत्र-यंत्रों की पकड़ से परे है।

The yogin joined in samādhi cannot be slain by any weapon, cannot be overcome by any embodied being, and is beyond the reach of mantras and yantras.

यावन्नैव प्रविशति चरन्मारुतो मध्यमार्गे
यावद्विदुर्न भवति दृढः प्राणवातप्रबन्धात् ।
यावद्ध्याने सहजसदृशं जायते नैव तत्त्वं
तावज्ज्ञानं वदति तदिदं दम्भमिथ्याप्रलापः ॥ ४.११४ ॥

yāvannaiva praviśati caranmāruto madhyamārge
yāvadvidurna bhavati dṛḍhaḥ prāṇavātaprabandhāt |
yāvaddhyāne sahajasadṛśaṃ jāyate naiva tattvaṃ
tāvajjñānaṃ vadati tadidaṃ dambhamithyāpralāpaḥ || 4.114 ||

Yaavannaiva pravishati charanmaaruto madhyamaarge
Yaavadvidurna bhavati dridhah praanavaataprabandhaat |
Yaavaddhyaane sahajasadrisham jaayate naiva tattvam
Taavajjnaanam vadati tadidam dambhamithyaapralaapah || 4.114 ||

जब तक गतिशील प्राण मध्यमार्ग (सुषुम्ना) में प्रवेश नहीं करता, जब तक प्राणवायु के दृढ़ निरोध से बिंदु स्थिर नहीं होता, और जब तक ध्यान में सहज अवस्था जैसा तत्त्व प्रकट नहीं होता — तब तक जो ज्ञान की बातें करता है, वह दंभ और मिथ्या प्रलाप है।

As long as the moving breath does not enter the central channel, as long as the bindu (vital essence) is not made firm through restraint of the breath, and as long as a reality akin to the natural state does not arise in meditation, so long all talk of knowledge is mere pretence and empty chatter.

Text source & editorial review

Source of this text
Svātmārāma, 15th century — the foundational manual of haṭha yoga
Last reviewed
What was reviewed
On 13 October 2026 every verse of this text was re-checked: the Devanagari for script and encoding errors, the IAST line letter by letter against the Devanagari, and the pronunciation line and the Hindi and English meanings for completeness. The Hindi and English meanings of every verse were also read against the original, and the errors found were corrected. A few readings in this text are still awaiting verification against a printed source; until then they are shown unchanged.

How we source and check these texts

Frequently asked questions

What is the Hatha Yoga Pradipika?

Hatha Yoga Pradipika (हठयोगप्रदीपिका) is a work of Indian philosophy (darśana). A darśana, literally a “way of seeing”, is a classical work of Indian philosophy or spiritual teaching — a text studied for its ideas rather than sung as a hymn.

Is the Hatha Yoga Pradipika available in Hindi and English?

Yes. On Adiveda the Hatha Yoga Pradipika is given verse by verse in Devanagari (the script used for Sanskrit and Hindi) with Roman (IAST) transliteration, simple phonetics, and Hindi and English meanings, so you can read, pronounce and understand every line.

What is the source of the Hatha Yoga Pradipika?

The Hatha Yoga Pradipika is drawn from Svātmārāma, 15th century — the foundational manual of haṭha yoga.

Can I read the Hatha Yoga Pradipika online for free?

Yes - the Hatha Yoga Pradipika is free to read online at Adiveda, formatted for mobile, for devotees in India and around the world.