Verse meanings · श्लोकार्थप्रत्येक श्लोक के नीचे दिया गया हिन्दी और अंग्रेज़ी अर्थ AdiVeda का अपना सम्पादकीय अनुवाद है, जो ऊपर दिए गए संस्कृत पाठ से सीधे इस संस्करण के लिए किया गया है। यह पाठ को समझने में सहायता के लिए है — यह किसी प्रकाशित अनुवाद का उद्धरण या कोई पारम्परिक भाष्य नहीं है। जहाँ विभिन्न परम्पराएँ किसी अंश को अलग ढंग से पढ़ती हैं, वहाँ संक्षेप में यह बताया गया है।
The Hindi and English meaning under each verse is AdiVeda's own editorial translation, made directly from the Sanskrit printed here for this edition. It is meant to help you follow the text — it is not quoted from any published translation and it is not a traditional commentary. Where traditions read a passage differently, the meaning says so briefly.
आनन्दलहरी — Ānanda Laharī · The Wave of Bliss (1–41)
शिवः शक्त्या युक्तो यदि भवति शक्तः प्रभवितुं
न चेदेवं देवो न खलु कुशलः स्पन्दितुमपि ।
अतस्त्वामाराध्यां हरिहरविरिञ्चादिभिरपि
प्रणन्तुं स्तोतुं वा कथमकृतपुण्यः प्रभवति ॥
śivaḥ śaktyā yukto yadi bhavati śaktaḥ prabhavituṃ
na cedevaṃ devo na khalu kuśalaḥ spanditumapi ,
atastvāmārādhyāṃ hariharaviriñcādibhirapi
praṇantuṃ stotuṃ vā kathamakṛtapuṇyaḥ prabhavati.
Shivah shaktyaa yukto yadi bhavati shaktah prabhavitum na chedevam devo na khalu kushalah spanditumapi , atastvaamaaraadhyaam hariharavirinchaadibhirapi pranantum stotum vaa kathamakritapunyah prabhavati.
शक्ति से युक्त होने पर ही शिव सृष्टि करने में समर्थ होते हैं; ऐसा न हो तो वे देव हिलने-डुलने में भी समर्थ नहीं रहते। अतः हरि, हर, विरिंचि (ब्रह्मा) आदि भी जिनकी आराधना करते हैं, उन आपको प्रणाम करने या आपकी स्तुति करने में कोई पुण्यहीन व्यक्ति कैसे समर्थ हो सकता है?
Only when Śiva is joined with Śakti is he able to create; otherwise the god cannot so much as stir. How then could one who has earned no merit be fit to bow to you or praise you, whom even Hari, Hara, Viriñci (Brahmā) and the rest worship?
तनीयांसं पांसुं तव चरणपङ्केरुहभवं
विरिञ्चिः संचिन्वन्विरचयति लोकानविकलम् ।
वहत्येनं शौरिः कथमपि सहस्रेण शिरसां
हरः संक्षुद्यैनं भजति भसितोद्धूलनविधिम् ॥
tanīyāṃsaṃ pāṃsuṃ tava caraṇapaṅkeruhabhavaṃ
viriñciḥ saṃcinvanviracayati lokānavikalam ,
vahatyenaṃ śauriḥ kathamapi sahasreṇa śirasāṃ
haraḥ saṃkṣudyainaṃ bhajati bhasitoddhūlanavidhim.
Taniiyaamsam paamsum tava charanapankeruhabhavam virinchih samchinvanvirachayati lokaanavikalam , vahatyenam shaurih kathamapi sahasrena shirasaam harah samkshudyainam bhajati bhasitoddhuulanavidhim.
आपके चरण-कमल से उठे एक अत्यंत सूक्ष्म धूलिकण को बटोरकर विरिंचि (ब्रह्मा) समस्त लोकों की त्रुटिहीन रचना करते हैं; शौरि (विष्णु) अपने सहस्र सिरों पर उसे किसी प्रकार धारण करते हैं; और हर उसे पीसकर अपने शरीर पर भस्म मलने की विधि में उसका उपयोग करते हैं।
Gathering the tiniest speck of dust from your lotus feet, Viriñci shapes the worlds without flaw; Śauri (Viṣṇu) somehow bears it on his thousand heads; and Hara grinds it fine and uses it as the ash he smears over his body.
अविद्यानामन्तस्तिमिरमिहिरद्वीपनगरी
जडानां चैतन्यस्तबकमकरन्दस्रुतिझरी ।
दरिद्राणां चिन्तामणिगुणनिका जन्मजलधौ
निमग्नानां दंष्ट्रा मुररिपुवराहस्य भवति ॥
avidyānāmantastimiramihiradvīpanagarī
jaḍānāṃ caitanyastabakamakarandasrutijharī ,
daridrāṇāṃ cintāmaṇiguṇanikā janmajaladhau
nimagnānāṃ daṃṣṭrā muraripuvarāhasya bhavati.
Avidyaanaamantastimiramihiradviipanagarii jadaanaam chaitanyastabakamakarandasrutijharii , daridraanaam chintaamanigunanikaa janmajaladhau nimagnaanaam damshtraa muraripuvaraahasya bhavati.
[आपके चरणों की वह धूलि] अज्ञानियों के लिए भीतर के अंधकार को मिटाने वाले सूर्यों के द्वीप की नगरी है, जड़बुद्धि लोगों के लिए चैतन्य-रूपी पुष्पगुच्छ से मकरंद बहाने वाला झरना है, दरिद्रों के लिए चिन्तामणियों की माला है, और जन्म-रूपी समुद्र में डूबे हुओं के लिए मुरारि (विष्णु) के वराह-रूप की दाढ़ है।
[That dust of your feet] is, for the unknowing, a city on an island of suns that dispels inner darkness; for the dull, a fall of honey streaming from the flower-cluster of awareness; for the poor, a string of wish-granting gems; and for those sunk in the ocean of births, the tusk of the Boar, Mura's foe (Viṣṇu).
त्वदन्यः पाणिभ्यामभयवरदो दैवतगणस्त्वमेका नैवासि प्रकटितवराभीत्यभिनया ।
भयात्त्रातुं दातुं फलमपि च वाञ्छासमधिकं
शरण्ये लोकानां तव हि चरणावेव निपुणौ ॥
tvadanyaḥ pāṇibhyāmabhayavarado daivatagaṇastvamekā naivāsi prakaṭitavarābhītyabhinayā ,
bhayāttrātuṃ dātuṃ phalamapi ca vāñchāsamadhikaṃ
śaraṇye lokānāṃ tava hi caraṇāveva nipuṇau.
Tvadanyah paanibhyaamabhayavarado daivataganastvamekaa naivaasi prakatitavaraabhiityabhinayaa , bhayaattraatum daatum phalamapi cha vaanchhaasamadhikam sharanye lokaanaam tava hi charanaaveva nipunau.
आपके अतिरिक्त अन्य सभी देवगण हाथों से अभय और वर की मुद्रा दिखाते हैं; केवल आप ही वर और अभय का ऐसा प्रदर्शन नहीं करतीं। हे लोकों की शरणदायिनी! भय से रक्षा करने और इच्छा से भी अधिक फल देने में आपके चरण ही पर्याप्त कुशल हैं।
All the other gods show with their hands the gestures of fearlessness and boon-giving; you alone make no such display. For, O refuge of the worlds, your feet by themselves are skilled enough to guard from fear and to grant rewards beyond what one desires.
हरिस्त्वामाराध्य प्रणतजनसौभाग्यजननीं
पुरा नारी भूत्वा पुररिपुमपि क्षोभमनयत् ।
स्मरोऽपि त्वां नत्वा रतिनयनलेह्येन वपुषा
मुनीनामप्यन्तः प्रभवति हि मोहाय महताम् ॥
haristvāmārādhya praṇatajanasaubhāgyajananīṃ
purā nārī bhūtvā puraripumapi kṣobhamanayat ,
smaro'pi tvāṃ natvā ratinayanalehyena vapuṣā
munīnāmapyantaḥ prabhavati hi mohāya mahatām.
Haristvaamaaraadhya pranatajanasaubhaagyajananiim puraa naarii bhuutvaa puraripumapi kshobhamanayat , smaro'pi tvaam natvaa ratinayanalehyena vapushaa muniinaamapyantah prabhavati hi mohaaya mahataam.
प्रणत जनों के सौभाग्य की जननी आपकी आराधना करके ही हरि ने प्राचीन काल में नारी रूप धारण कर पुरारि (शिव) को भी क्षुब्ध कर दिया। स्मर (कामदेव) भी आपको नमन करके, रति के नेत्रों द्वारा आस्वाद्य अपने शरीर से, महान मुनियों के अंतर्मन को भी मोहित करने में समर्थ होता है।
By worshipping you, mother of good fortune to all who bow, Hari once took a woman's form and stirred even Pura's foe (Śiva). Smara (Kāma) too, having bowed to you, with a body that Rati's eyes drink in, has power to bewitch the hearts even of great sages.
धनुः पौष्पं मौर्वी मधुकरमयी पञ्च विशिखा
वसन्तः सामन्तो मलयमरुदायोधनरथः ।
तथाप्येकः सर्वं हिमगिरिसुते कामपि कृपामपाङ्गात्ते लब्ध्वा जगदिदमनङ्गो विजयते ॥
dhanuḥ pauṣpaṃ maurvī madhukaramayī pañca viśikhā
vasantaḥ sāmanto malayamarudāyodhanarathaḥ ,
tathāpyekaḥ sarvaṃ himagirisute kāmapi kṛpāmapāṅgātte labdhvā jagadidamanaṅgo vijayate.
Dhanuh paushpam maurvii madhukaramayii pancha vishikhaa vasantah saamanto malayamarudaayodhanarathah , tathaapyekah sarvam himagirisute kaamapi kripaamapaangaatte labdhvaa jagadidamanango vijayate.
उसका धनुष फूलों का है, प्रत्यंचा भौंरों की, बाण केवल पाँच; वसन्त उसका सहायक सामन्त है और मलय-पवन उसका युद्ध-रथ। फिर भी, हे हिमगिरि-सुता, आपके कटाक्ष से थोड़ी-सी कृपा पाकर वह अनंग (कामदेव) अकेला ही इस सारे जगत को जीत लेता है।
His bow is made of flowers, its string of honeybees, his arrows are only five; spring is his ally and the Malaya breeze his war-chariot. Yet, O daughter of the snow mountain, the bodiless one (Kāma), all alone, conquers this whole world, having won a little grace from the corner of your eye.
क्वणत्काञ्चीदामा करिकलभकुम्भस्तननता
परिक्षीणा मध्ये परिणतशरच्चन्द्रवदना ।
धनुर्बाणान्पाशं सृणिमपि दधाना करतलैः
पुरस्तादास्तां नः पुरमथितुराहोपुरुषिका ॥
kvaṇatkāñcīdāmā karikalabhakumbhastananatā
parikṣīṇā madhye pariṇataśaraccandravadanā ,
dhanurbāṇānpāśaṃ sṛṇimapi dadhānā karatalaiḥ
purastādāstāṃ naḥ puramathiturāhopuruṣikā.
Kvanatkaanchiidaamaa karikalabhakumbhastananataa parikshiinaa madhye parinatasharachchandravadanaa , dhanurbaanaanpaasham srinimapi dadhaanaa karatalaih purastaadaastaam nah puramathituraahopurushikaa.
जिनकी करधनी की घंटियाँ झनक रही हैं, जो हाथी के बच्चे के कुम्भस्थल जैसे स्तनों से किंचित झुकी हैं, कटि में क्षीण हैं, जिनका मुख शरद के पूर्ण चन्द्रमा जैसा है, जो हाथों में धनुष, बाण, पाश और अंकुश धारण किए हैं — पुरों के संहारक शिव की वह अहंता-स्वरूपा देवी हमारे सम्मुख विराजें।
Her girdle of little bells chiming, bent slightly by breasts like the brow-globes of a young elephant, slender at the waist, her face like the full autumn moon, holding bow, arrows, noose and goad in her hands — may she, the very I-sense of the destroyer of the Cities (Śiva), stand before us.
सुधासिन्धोर्मध्ये सुरविटपिवाटीपरिवृते
मणिद्वीपे नीपोपवनवति चिन्तामणिगृहे ।
शिवाकारे मञ्चे परमशिवपर्यङ्कनिलयां
भजन्ति त्वां धन्याः कतिचन चिदानन्दलहरीम् ॥
sudhāsindhormadhye suraviṭapivāṭīparivṛte
maṇidvīpe nīpopavanavati cintāmaṇigṛhe ,
śivākāre mañce paramaśivaparyaṅkanilayāṃ
bhajanti tvāṃ dhanyāḥ katicana cidānandalaharīm.
Sudhaasindhormadhye suravitapivaatiiparivrite manidviipe niipopavanavati chintaamanigrihe , shivaakaare manche paramashivaparyankanilayaam bhajanti tvaam dhanyaah katichana chidaanandalahariim.
अमृत-सागर के मध्य, कल्पवृक्षों की वाटिकाओं से घिरे और कदम्ब-उपवन वाले मणिद्वीप में, चिन्तामणि से बने भवन के भीतर, शिव-रूप मंच पर परमशिव की शय्या पर विराजमान, चित् और आनन्द की लहर-स्वरूपा आपको कुछ विरले धन्य जन ही भजते हैं।
In the middle of the ocean of nectar, on the island of gems ringed by gardens of celestial trees and graced with kadamba groves, in a mansion of wish-granting stone, on a seat formed of Śiva, you rest upon the couch that is Paramaśiva. Only a blessed few worship you, the wave of consciousness and bliss.
महीं मूलाधारे कमपि मणिपूरे हुतवहं
स्थितं स्वाधिष्ठाने हृदि मरुतमाकाशमुपरि ।
मनोऽपि भ्रूमध्ये सकलमपि भित्त्वा कुलपथं
सहस्रारे पद्मे सह रहसि पत्या विहरसे ॥
mahīṃ mūlādhāre kamapi maṇipūre hutavahaṃ
sthitaṃ svādhiṣṭhāne hṛdi marutamākāśamupari ,
mano'pi bhrūmadhye sakalamapi bhittvā kulapathaṃ
sahasrāre padme saha rahasi patyā viharase.
Mahiim muulaadhaare kamapi manipuure hutavaham sthitam svaadhishthaane hridi marutamaakaashamupari , mano'pi bhruumadhye sakalamapi bhittvaa kulapatham sahasraare padme saha rahasi patyaa viharase.
मूलाधार में पृथ्वी-तत्त्व को, मणिपूर में जल को, स्वाधिष्ठान में स्थित अग्नि को, हृदय में वायु को, उसके ऊपर आकाश को और भौंहों के मध्य मन को — इस समूचे कुल-मार्ग को भेदकर आप सहस्रार कमल में एकांत में अपने पति के साथ विहार करती हैं।
Piercing earth in the mūlādhāra, water in the maṇipūra, fire set in the svādhiṣṭhāna, air in the heart, space above it, and mind between the eyebrows — breaking through the whole kula path — you sport in secret with your Lord in the thousand-petalled lotus.
सुधाधारासारैश्चरणयुगलान्तर्विगलितैः
प्रपञ्चं सिञ्चन्ती पुनरपि रसाम्नायमहसः ।
अवाप्य स्वां भूमिं भुजगनिभमध्युष्टवलयं
स्वमात्मानं कृत्वा स्वपिषि कुलकुण्डे कुहरिणि ॥
sudhādhārāsāraiścaraṇayugalāntarvigalitaiḥ
prapañcaṃ siñcantī punarapi rasāmnāyamahasaḥ ,
avāpya svāṃ bhūmiṃ bhujaganibhamadhyuṣṭavalayaṃ
svamātmānaṃ kṛtvā svapiṣi kulakuṇḍe kuhariṇi.
Sudhaadhaaraasaaraishcharanayugalaantarvigalitaih prapancham sinchantii punarapi rasaamnaayamahasah , avaapya svaam bhuumim bhujaganibhamadhyushtavalayam svamaatmaanam kritvaa svapishi kulakunde kuharini.
अपने दोनों चरणों के बीच से बहती अमृत-धाराओं से देह-प्रपंच को फिर से सींचती हुई, अमृतमय तेज के उस धाम से अपनी भूमि पर लौटकर, स्वयं को साढ़े तीन कुण्डलियों वाली सर्पिणी जैसा बनाकर आप छिद्रमय कुल-कुण्ड में सो जाती हैं।
Drenching the world of the body once more with streams of nectar flowing down from between your feet, you return from that realm of nectar-light to your own ground; there, coiling yourself like a serpent in three and a half turns, you sleep in the hollow of the kula-kuṇḍa.
चतुर्भिः श्रीकण्ठैः शिवयुवतिभिः पञ्चभिरपि
प्रभिन्नाभिः शम्भोर्नवभिरपि मूलप्रकृतिभिः ।
चतुश्चत्वारिंशद्वसुदलकलाश्रत्रिवलयत्रिरेखाभिः सार्धं तव शरणकोणाः परिणताः ॥
caturbhiḥ śrīkaṇṭhaiḥ śivayuvatibhiḥ pañcabhirapi
prabhinnābhiḥ śambhornavabhirapi mūlaprakṛtibhiḥ ,
catuścatvāriṃśadvasudalakalāśratrivalayatrirekhābhiḥ sārdhaṃ tava śaraṇakoṇāḥ pariṇatāḥ.
Chaturbhih shriikanthaih shivayuvatibhih panchabhirapi prabhinnaabhih shambhornavabhirapi muulaprakritibhih , chatushchatvaarimshadvasudalakalaashratrivalayatrirekhaabhih saardham tava sharanakonaah parinataah.
चार श्रीकण्ठ (शिव-त्रिकोण) और पाँच शिव-युवतियाँ (शक्ति-त्रिकोण) — शम्भु से भिन्न ये नौ मूल-प्रकृतियाँ — अष्टदल और षोडशदल कमल, तीन वलय और तीन रेखाओं के साथ मिलकर आपके निवास (श्रीचक्र) के चवालीस कोणों के रूप में परिणत होती हैं।
Four Śrīkaṇṭhas (Śiva triangles) and five young consorts of Śiva (Śakti triangles) — nine root principles set apart from Śambhu — together with the eight-petalled and sixteen-petalled lotuses, the three circles and the three lines, take shape as the forty-four angles of your dwelling [the śrīcakra].
त्वदीयं सौन्दर्यं तुहिनगिरिकन्ये तुलयितुं
कवीन्द्राः कल्पन्ते कथमपि विरिञ्चिप्रभृतयः ।
यदालोकौत्सुक्यादमरललना यान्ति मनसा
तपोभिर्दुष्प्रापामपि गिरिशसायुज्यपदवीम् ॥
tvadīyaṃ saundaryaṃ tuhinagirikanye tulayituṃ
kavīndrāḥ kalpante kathamapi viriñciprabhṛtayaḥ ,
yadālokautsukyādamaralalanā yānti manasā
tapobhirduṣprāpāmapi giriśasāyujyapadavīm.
Tvadiiyam saundaryam tuhinagirikanye tulayitum kaviindraah kalpante kathamapi virinchiprabhritayah , yadaalokautsukyaadamaralalanaa yaanti manasaa tapobhirdushpraapaamapi girishasaayujyapadaviim.
हे हिमगिरि-कन्या, आपके सौन्दर्य की तुलना करने में विरिंचि आदि श्रेष्ठ कवि भी किसी प्रकार ही समर्थ हो पाते हैं। उसे देखने की उत्सुकता में देवांगनाएँ मन ही मन गिरिश (शिव) के साथ सायुज्य की उस स्थिति को पा लेती हैं जो तपस्या से भी दुर्लभ है।
O daughter of the snowy mountain, even the foremost poets, Viriñci and the rest, can barely find a match for your beauty. Longing to gaze on it, the women of heaven reach in their minds that union with Giriśa (Śiva) which is hard to win even by austerities.
नरं वर्षीयांसं नयनविरसं नर्मसु जडं
तवापाङ्गालोके पतितमनुधावन्ति शतशः ।
गलद्वेणीबन्धाः कुचकलशविस्रस्तसिचया
हठात्त्रुट्यत्काञ्च्यो विगलितदुकूला युवतयः ॥
naraṃ varṣīyāṃsaṃ nayanavirasaṃ narmasu jaḍaṃ
tavāpāṅgāloke patitamanudhāvanti śataśaḥ ,
galadveṇībandhāḥ kucakalaśavisrastasicayā
haṭhāttruṭyatkāñcyo vigalitadukūlā yuvatayaḥ.
Naram varshiiyaamsam nayanavirasam narmasu jadam tavaapaangaaloke patitamanudhaavanti shatashah , galadveniibandhaah kuchakalashavisrastasichayaa hathaattrutyatkaanchyo vigalitadukuulaa yuvatayah.
कोई वृद्ध, देखने में अरुचिकर, विनोद-क्रीड़ा में जड़ पुरुष भी यदि आपके कटाक्ष का पात्र बन जाए, तो सैकड़ों युवतियाँ उसके पीछे दौड़ पड़ती हैं — उनकी वेणियाँ खुल जाती हैं, वक्ष से आँचल खिसक जाता है, हड़बड़ी में करधनियाँ टूट जाती हैं और रेशमी वस्त्र ढलक जाते हैं।
An old man, dull to look at and clumsy in play — once your side-glance falls on him, young women by the hundreds run after him, their braids coming loose, garments slipping from their breasts, girdles snapping in their haste, silken robes falling away.
क्षितौ षट्पञ्चाशद्विसमधिकपञ्चाशदुदके
हुताशे द्वाषष्टिश्चतुरधिकपञ्चाशदनिले ।
दिवि द्विःषट्त्रिंशन्मनसि च चतुःषष्टिरिति ये
मयूखास्तेषामप्युपरि तव पादाम्बुजयुगम् ॥
kṣitau ṣaṭpañcāśadvisamadhikapañcāśadudake
hutāśe dvāṣaṣṭiścaturadhikapañcāśadanile ,
divi dviḥṣaṭtriṃśanmanasi ca catuḥṣaṣṭiriti ye
mayūkhāsteṣāmapyupari tava pādāmbujayugam.
Kshitau shatpanchaashadvisamadhikapanchaashadudake hutaashe dvaashashtishchaturadhikapanchaashadanile , divi dvihshattrimshanmanasi cha chatuhshashtiriti ye mayuukhaasteshaamapyupari tava paadaambujayugam.
पृथ्वी में छप्पन, जल में बावन, अग्नि में बासठ, वायु में चौवन, आकाश में बहत्तर और मन में चौंसठ — जो ये किरणें हैं, उन सबसे भी ऊपर आपके दोनों चरण-कमल स्थित हैं।
Fifty-six rays in earth, fifty-two in water, sixty-two in fire, fifty-four in air, seventy-two in space and sixty-four in mind — above even all these rays stand your two lotus feet.
शरज्ज्योत्स्नाशुद्धां शशियुतजटाजूटमकुटां
वरत्रासत्राणस्फटिकघटिकापुस्तककराम् ।
सकृन्न त्वा नत्वा कथमिव सतां संनिदधते
मधुक्षीरद्राक्षामधुरिमधुरीणाः फणितयः ॥
śarajjyotsnāśuddhāṃ śaśiyutajaṭājūṭamakuṭāṃ
varatrāsatrāṇasphaṭikaghaṭikāpustakakarām ,
sakṛnna tvā natvā kathamiva satāṃ saṃnidadhate
madhukṣīradrākṣāmadhurimadhurīṇāḥ phaṇitayaḥ.
Sharajjyotsnaashuddhaam shashiyutajataajuutamakutaam varatraasatraanasphatikaghatikaapustakakaraam , sakrinna tvaa natvaa kathamiva sataam samnidadhate madhukshiiradraakshaamadhurimadhuriinaah phanitayah.
शरद की चाँदनी-सी शुभ्र, चन्द्रमा से युक्त जटाजूट का मुकुट धारण करने वाली, हाथों में वर और अभय मुद्रा, स्फटिक की माला तथा पुस्तक लिए — ऐसी आपको एक बार भी नमन करने वाले सज्जनों को मधु, दूध और अंगूर की मिठास से भरी वाणी कैसे प्राप्त न होगी?
Pure as autumn moonlight, your crown of matted hair bearing the moon, your hands showing the boon and the shelter from fear and holding a crystal rosary and a book — how could those good souls who have bowed to you even once fail to gain speech as sweet as honey, milk and grapes?
कवीन्द्राणां चेतःकमलवनबालातपरुचिं
भजन्ते ये सन्तः कतिचिदरुणामेव भवतीम् ।
विरिञ्चिप्रेयस्यास्तरुणतरशृङ्गारलहरीगभीराभिर्वाग्भिर्विदधति सतां रञ्जनममी ॥
kavīndrāṇāṃ cetaḥkamalavanabālātaparuciṃ
bhajante ye santaḥ katicidaruṇāmeva bhavatīm ,
viriñcipreyasyāstaruṇataraśṛṅgāralaharīgabhīrābhirvāgbhirvidadhati satāṃ rañjanamamī.
Kaviindraanaam chetahkamalavanabaalaataparuchim bhajante ye santah katichidarunaameva bhavatiim , virinchipreyasyaastarunatarashringaaralahariigabhiiraabhirvaagbhirvidadhati sataam ranjanamamii.
जो कुछ सज्जन श्रेष्ठ कवियों के हृदय-कमलवन पर प्रातः के सूर्य-सी आभा वाली आपको अरुणा रूप में ही भजते हैं, वे विरिंचि की प्रिया (सरस्वती) की नित-नवीन शृंगार-लहरियों से गंभीर वाणी द्वारा सहृदयों को आनन्दित करते हैं।
Those few good souls who worship you as Aruṇā, the red one, glowing like the early sun on the lotus-beds of great poets' minds, delight the discerning with words made deep by the ever-young waves of śṛṅgāra (the mood of love) belonging to Viriñci's beloved (Sarasvatī).
सवित्रीभिर्वाचां शशिमणिशिलाभङ्गरुचिभिर्वशिन्याद्याभिस्त्वां सह जननि संचिन्तयति यः ।
स कर्ता काव्यानां भवति महतां भङ्गिरुचिभिर्वचोभिर्वाग्देवीवदनकमलामोदमधुरैः ॥
savitrībhirvācāṃ śaśimaṇiśilābhaṅgarucibhirvaśinyādyābhistvāṃ saha janani saṃcintayati yaḥ ,
sa kartā kāvyānāṃ bhavati mahatāṃ bhaṅgirucibhirvacobhirvāgdevīvadanakamalāmodamadhuraiḥ.
Savitriibhirvaachaam shashimanishilaabhangaruchibhirvashinyaadyaabhistvaam saha janani samchintayati yah , sa kartaa kaavyaanaam bhavati mahataam bhangiruchibhirvachobhirvaagdeviivadanakamalaamodamadhuraih.
हे जननी, जो वाणी को जन्म देने वाली, चन्द्रकान्त-मणि के टुकड़ों जैसी कान्ति वाली वशिनी आदि देवियों के साथ आपका ध्यान करता है, वह महान कवियों जैसी भंगिमा वाले, वाग्देवी के मुख-कमल की सुगंध से मधुर वचनों द्वारा काव्यों का रचयिता बन जाता है।
O Mother, whoever meditates on you together with Vaśinī and the other goddesses who give birth to speech, bright as broken moonstone, becomes a maker of poems, his words graceful as those of great masters and sweet with the fragrance of the lotus mouth of the goddess of speech.
तनुच्छायाभिस्ते तरुणतरणिश्रीसरणिभिर्दिवं सर्वामुर्वीमरुणिमनि मग्नां स्मरति यः ।
भवन्त्यस्य त्रस्यद्वनहरिणशालीननयनाः
सहोर्वश्या वश्याः कति कति न गीर्वाणगणिकाः ॥
tanucchāyābhiste taruṇataraṇiśrīsaraṇibhirdivaṃ sarvāmurvīmaruṇimani magnāṃ smarati yaḥ ,
bhavantyasya trasyadvanahariṇaśālīnanayanāḥ
sahorvaśyā vaśyāḥ kati kati na gīrvāṇagaṇikāḥ.
Tanuchchhaayaabhiste tarunataranishriisaranibhirdivam sarvaamurviimarunimani magnaam smarati yah , bhavantyasya trasyadvanaharinashaaliinanayanaah sahorvashyaa vashyaah kati kati na giirvaanaganikaah.
जो साधक उगते सूर्य की शोभा-सी फैलती आपकी देह-कान्ति की लालिमा में समूचे स्वर्ग और पृथ्वी को डूबा हुआ स्मरण करता है, उसके वश में उर्वशी सहित चकित वन-मृगी जैसे सलज्ज नेत्रों वाली कितनी ही देवलोक की अप्सराएँ नहीं आ जातीं!
Whoever pictures heaven and the whole earth steeped in the redness of your body's glow, bright as the path of the young sun — how many heavenly courtesans, Urvaśī among them, with eyes shy as a startled forest deer, do not fall under his sway!
मुखं बिन्दुं कृत्वा कुचयुगमधस्तस्य तदधो
हरार्धं ध्यायेद्यो हरमहिषि ते मन्मथकलाम् ।
स सद्यः संक्षोभं नयति वनिता इत्यतिलघु
त्रिलोकीमप्याशु भ्रमयति रवीन्दुस्तनयुगाम् ॥
mukhaṃ binduṃ kṛtvā kucayugamadhastasya tadadho
harārdhaṃ dhyāyedyo haramahiṣi te manmathakalām ,
sa sadyaḥ saṃkṣobhaṃ nayati vanitā ityatilaghu
trilokīmapyāśu bhramayati ravīndustanayugām.
Mukham bindum kritvaa kuchayugamadhastasya tadadho haraardham dhyaayedyo haramahishi te manmathakalaam , sa sadyah samkshobham nayati vanitaa ityatilaghu trilokiimapyaashu bhramayati raviindustanayugaam.
हे हर-महिषी, जो मुख को बिन्दु बनाकर, उसके नीचे स्तन-युगल और उसके नीचे हरार्ध की भावना करते हुए आपकी मन्मथ-कला का ध्यान करता है, वह तुरंत स्त्रियों को क्षुब्ध कर देता है — यह तो बहुत छोटी बात है; वह सूर्य-चन्द्र रूपी स्तनों वाली त्रिलोकी को भी शीघ्र विचलित कर देता है।
O queen of Hara, whoever meditates on your Manmatha-kalā — taking the face as the bindu, the pair of breasts below it, and below them the half of Hara — at once stirs women; but that is a small thing: he swiftly sways even the three worlds, whose breasts are the sun and moon.
किरन्तीमङ्गेभ्यः किरणनिकुरुम्बामृतरसं
हृदि त्वामाधत्ते हिमकरशिलामूर्तिमिव यः ।
स सर्पाणां दर्पं शमयति शकुन्ताधिप इव
ज्वरप्लुष्टान्दृष्ट्या सुखयति सुधाधारसिरया ॥
kirantīmaṅgebhyaḥ kiraṇanikurumbāmṛtarasaṃ
hṛdi tvāmādhatte himakaraśilāmūrtimiva yaḥ ,
sa sarpāṇāṃ darpaṃ śamayati śakuntādhipa iva
jvarapluṣṭāndṛṣṭyā sukhayati sudhādhārasirayā.
Kirantiimangebhyah kirananikurumbaamritarasam hridi tvaamaadhatte himakarashilaamuurtimiva yah , sa sarpaanaam darpam shamayati shakuntaadhipa iva jvaraplushtaandrishtyaa sukhayati sudhaadhaarasirayaa.
जो अपने अंगों से किरण-समूह का अमृत बरसाती हुई आपको चन्द्रकान्त-शिला की प्रतिमा की भाँति हृदय में धारण करता है, वह पक्षिराज (गरुड़) के समान सर्पों का दर्प शान्त कर देता है और अपनी दृष्टि से, मानो अमृत की धारा से, ज्वर से तपे लोगों को सुख देता है।
Whoever holds you in the heart like an image carved of moonstone, your limbs showering the nectar of countless rays, quells the pride of serpents like the king of birds (Garuḍa), and with a glance, as if with a stream of nectar, brings ease to those burning with fever.
तटिल्लेखातन्वीं तपनशशिवैश्वानरमयीं
निषण्णां षण्णामप्युपरि कमलानां तव कलाम् ।
महापद्माटव्यां मृदितमलमायेन मनसा
महान्तः पश्यन्तो दधति परमाह्लादलहरीम् ॥
taṭillekhātanvīṃ tapanaśaśivaiśvānaramayīṃ
niṣaṇṇāṃ ṣaṇṇāmapyupari kamalānāṃ tava kalām ,
mahāpadmāṭavyāṃ mṛditamalamāyena manasā
mahāntaḥ paśyanto dadhati paramāhlādalaharīm.
Tatillekhaatanviim tapanashashivaishvaanaramayiim nishannaam shannaamapyupari kamalaanaam tava kalaam , mahaapadmaatavyaam mriditamalamaayena manasaa mahaantah pashyanto dadhati paramaahlaadalahariim.
बिजली की रेखा-सी तन्वी, सूर्य, चन्द्र और अग्नि-स्वरूपा, छहों कमलों से भी ऊपर महापद्म-वन में विराजमान आपकी कला को, जिनके मन से माया-मल मिट गया है ऐसे महात्मा देखकर परम आह्लाद की लहर का अनुभव करते हैं।
Slender as a streak of lightning, made of sun, moon and fire, your kalā sits above even the six lotuses, in the great forest of lotuses. Great souls who behold it with a mind from which the stain of māyā has been rubbed away hold within them a wave of supreme joy.
भवानि त्वं दासे मयि वितर दृष्टिं सकरुणामिति स्तोतुं वाञ्छन्कथयति भवानि त्वमिति यः ।
तदैव त्वं तस्मै दिशसि निजसायुज्यपदवीं
मुकुन्दब्रह्मेन्द्रस्फुटमकुटनीराजितपदाम् ॥
bhavāni tvaṃ dāse mayi vitara dṛṣṭiṃ sakaruṇāmiti stotuṃ vāñchankathayati bhavāni tvamiti yaḥ ,
tadaiva tvaṃ tasmai diśasi nijasāyujyapadavīṃ
mukundabrahmendrasphuṭamakuṭanīrājitapadām.
Bhavaani tvam daase mayi vitara drishtim sakarunaamiti stotum vaanchhankathayati bhavaani tvamiti yah , tadaiva tvam tasmai dishasi nijasaayujyapadaviim mukundabrahmendrasphutamakutaniiraajitapadaam.
'हे भवानी, आप मुझ दास पर करुणा-भरी दृष्टि डालें' — इस प्रकार स्तुति करना चाहता हुआ कोई 'भवानि त्वम्' इतना ही कहता है कि उसी क्षण आप उसे अपना वह सायुज्य-पद प्रदान कर देती हैं, जिसकी आरती मुकुन्द, ब्रह्मा और इन्द्र के दमकते मुकुट करते हैं। ('भवानि त्वम्' का अर्थ 'मैं आप हो जाऊँ' भी हो सकता है।)
'O Bhavānī, cast your compassionate glance on me, your servant' — when someone wishing to praise you so has said no more than 'Bhavāni tvam', at that very moment you grant him union with yourself, a state honoured with lamp-waving by the shining crowns of Mukunda, Brahmā and Indra. (The words 'bhavāni tvam' can also mean 'may I become you'.)
त्वया हृत्वा वामं वपुरपरितृप्तेन मनसा
शरीरार्धं शंभोरपरमपि शङ्के हृतमभूत् ।
यदेतत्त्वद्रूपं सकलमरुणाभं त्रिनयनं
कुचाभ्यामानम्रं कुटिलशशिचूडालमकुटम् ॥
tvayā hṛtvā vāmaṃ vapuraparitṛptena manasā
śarīrārdhaṃ śaṃbhoraparamapi śaṅke hṛtamabhūt ,
yadetattvadrūpaṃ sakalamaruṇābhaṃ trinayanaṃ
kucābhyāmānamraṃ kuṭilaśaśicūḍālamakuṭam.
Tvayaa hritvaa vaamam vapuraparitriptena manasaa shariiraardham shambhoraparamapi shanke hritamabhuut , yadetattvadruupam sakalamarunaabham trinayanam kuchaabhyaamaanamram kutilashashichuudaalamakutam.
शम्भु के शरीर का बायाँ भाग लेकर भी आपका मन तृप्त नहीं हुआ; मुझे शंका है कि आपने उनका दूसरा आधा भाग भी ले लिया। क्योंकि आपका यह रूप पूरा ही अरुण आभा वाला, तीन नेत्रों वाला, स्तनों से किंचित झुका हुआ और टेढ़ी चन्द्रकला से सुशोभित मुकुट वाला है।
Having taken Śambhu's left side and still not satisfied, you have, I suspect, taken the other half of his body as well. For this form of yours is rosy all over, three-eyed, bowed a little by its breasts, and crowned with a curved crescent moon.
जगत्सूते धाता हरिरवति रुद्रः क्षपयते
तिरस्कुर्वन्नेतत्स्वमपि वपुरीशस्तिरयति ।
सदापूर्वः सर्वं तदिदमनुगृह्णाति च शिवस्तवाज्ञामालम्ब्य क्षणचलितयोर्भ्रूलतिकयोः ॥
jagatsūte dhātā hariravati rudraḥ kṣapayate
tiraskurvannetatsvamapi vapurīśastirayati ,
sadāpūrvaḥ sarvaṃ tadidamanugṛhṇāti ca śivastavājñāmālambya kṣaṇacalitayorbhrūlatikayoḥ.
Jagatsuute dhaataa hariravati rudrah kshapayate tiraskurvannetatsvamapi vapuriishastirayati , sadaapuurvah sarvam tadidamanugrihnaati cha shivastavaajnaamaalambya kshanachalitayorbhruulatikayoh.
धाता (ब्रह्मा) जगत को उत्पन्न करते हैं, हरि पालन करते हैं, रुद्र संहार करते हैं; ईश इन सबको लीन करते हुए अपने शरीर को भी तिरोहित कर लेते हैं; और सदाशिव इस सब पर अनुग्रह करते हैं — ये सब क्षण भर हिली आपकी लता-सी भौंहों की आज्ञा का आश्रय लेकर ही।
Dhātṛ (Brahmā) brings forth the world, Hari sustains it, Rudra destroys it; Īśa, withdrawing all this, conceals even his own form; and Sadāśiva bestows grace on the whole — each relying on your command, given by a passing movement of your creeper-like brows.
त्रयाणां देवानां त्रिगुणजनितानां तव शिवे
भवेत्पूजा पूजा तव चरणयोर्या विरचिता ।
तथाहि त्वत्पादोद्वहनमणिपीठस्य निकटे
स्थिता ह्येते शश्वन्मुकुलितकरोत्तंसमकुटाः ॥
trayāṇāṃ devānāṃ triguṇajanitānāṃ tava śive
bhavetpūjā pūjā tava caraṇayoryā viracitā ,
tathāhi tvatpādodvahanamaṇipīṭhasya nikaṭe
sthitā hyete śaśvanmukulitakarottaṃsamakuṭāḥ.
Trayaanaam devaanaam trigunajanitaanaam tava shive bhavetpuujaa puujaa tava charanayoryaa virachitaa , tathaahi tvatpaadodvahanamanipiithasya nikate sthitaa hyete shashvanmukulitakarottamsamakutaah.
हे शिवा, आपके चरणों में की गई पूजा ही तीनों गुणों से उत्पन्न तीनों देवों की पूजा हो जाती है। यह उचित ही है, क्योंकि वे सदा आपके चरण धारण करने वाली मणिमय पीठिका के पास, मुकुटों पर कली-से जुड़े हाथ रखे, खड़े रहते हैं।
O Śivā, worship offered at your feet is itself worship of the three gods born of the three guṇas. And fittingly so, for they stand always beside the jewelled footstool that bears your feet, their joined hands folded like buds upon their crowns.
विरिश्चिः पञ्चत्वं व्रजति हरिराप्नोति विरतिं
विनाशं कीनाशो भजति धनदो याति निधनम् ।
वितन्द्री माहेन्द्री विततिरपि संमीलितदृशा
महासंहारेऽस्मिन्विहरति सति त्वत्पतिरसौ ॥
viriściḥ pañcatvaṃ vrajati harirāpnoti viratiṃ
vināśaṃ kīnāśo bhajati dhanado yāti nidhanam ,
vitandrī māhendrī vitatirapi saṃmīlitadṛśā
mahāsaṃhāre'sminviharati sati tvatpatirasau.
Virishchih panchatvam vrajati hariraapnoti viratim vinaasham kiinaasho bhajati dhanado yaati nidhanam , vitandrii maahendrii vitatirapi sammiilitadrishaa mahaasamhaare'sminviharati sati tvatpatirasau.
महाप्रलय में विरिंचि मृत्यु को प्राप्त होते हैं, हरि विराम पा लेते हैं, कीनाश (यम) का भी नाश हो जाता है, धनपति (कुबेर) का निधन हो जाता है, और कभी न ऊँघने वाला महेन्द्र का समुदाय भी आँखें मूँद लेता है; हे सती, इस महासंहार में केवल आपके ये पति ही विहार करते रहते हैं।
Viriñci meets his end, Hari comes to rest, Kīnāśa (Yama) is destroyed, the lord of wealth dies, and even the host of great Indra, never drowsy, closes its eyes; in this great dissolution, O Satī, your husband alone goes on at play.
जपो जल्पः शिल्पं सकलमपि मुद्राविरचना
गतिः प्रादक्षिण्यक्रमणमशनाद्याहुतिविधिः ।
प्रणामः संवेशः सुखमखिलमात्मार्पणदृशा
सपर्यापर्यायस्तव भवतु यन्मे विलसितम् ॥
japo jalpaḥ śilpaṃ sakalamapi mudrāviracanā
gatiḥ prādakṣiṇyakramaṇamaśanādyāhutividhiḥ ,
praṇāmaḥ saṃveśaḥ sukhamakhilamātmārpaṇadṛśā
saparyāparyāyastava bhavatu yanme vilasitam.
Japo jalpah shilpam sakalamapi mudraavirachanaa gatih praadakshinyakramanamashanaadyaahutividhih , pranaamah samveshah sukhamakhilamaatmaarpanadrishaa saparyaaparyaayastava bhavatu yanme vilasitam.
मेरी बातचीत जप बन जाए, हाथों की हर क्रिया मुद्रा-रचना, चलना प्रदक्षिणा, भोजन आदि आहुति-विधि, लेटना प्रणाम, और आत्म-समर्पण के भाव से मेरे सभी सुख — इस प्रकार जो कुछ भी मैं करूँ, वह सब आपकी पूजा का ही रूप हो।
Let my chatter be japa, every movement of my hands a mudrā, my walking a circumambulation, my eating and the rest an offering into fire, my lying down a prostration, and all my pleasures, seen as a giving of myself — whatever I do, let it be a form of worship to you.
सुधामप्यास्वाद्य प्रतिभयजरामृत्युहरिणीं
विपद्यन्ते विश्वे विधिशतमखाद्या दिविषदः ।
करालं यत्क्ष्वेलं कबलितवतः कालकलना
न शंभोस्तन्मूलं तव जननि ताटङ्कमहिमा ॥
sudhāmapyāsvādya pratibhayajarāmṛtyuhariṇīṃ
vipadyante viśve vidhiśatamakhādyā diviṣadaḥ ,
karālaṃ yatkṣvelaṃ kabalitavataḥ kālakalanā
na śaṃbhostanmūlaṃ tava janani tāṭaṅkamahimā.
Sudhaamapyaasvaadya pratibhayajaraamrityuhariniim vipadyante vishve vidhishatamakhaadyaa divishadah , karaalam yatkshvelam kabalitavatah kaalakalanaa na shambhostanmuulam tava janani taatankamahimaa.
भयंकर वृद्धावस्था और मृत्यु को हरने वाले अमृत का पान करके भी विधि, शतमख (इन्द्र) आदि सभी देवता नष्ट हो जाते हैं। किंतु भीषण विष निगलने वाले शम्भु पर काल का वश नहीं चलता; हे जननी, इसका मूल आपके ताटंकों (कर्णाभूषणों) की महिमा है।
Even after tasting nectar, which takes away dreaded old age and death, all the gods — Vidhi, Śatamakha (Indra) and the rest — perish. Yet time lays no claim on Śambhu, who swallowed the terrible poison; the reason, O Mother, is the power of your ear-ornaments.
किरीटं वैरिञ्चं परिहर पुरः कैटभभिदः
कठोरे कोटीरे स्खलसि जहि जम्भारिमकुटम् ।
प्रणम्रेष्वेतेषु प्रसभमुपयातस्य भवनं
भवस्याभ्युत्थाने तव परिजनोक्तिर्विजयते ॥
kirīṭaṃ vairiñcaṃ parihara puraḥ kaiṭabhabhidaḥ
kaṭhore koṭīre skhalasi jahi jambhārimakuṭam ,
praṇamreṣveteṣu prasabhamupayātasya bhavanaṃ
bhavasyābhyutthāne tava parijanoktirvijayate.
Kiriitam vairincham parihara purah kaitabhabhidah kathore kotiire skhalasi jahi jambhaarimakutam , pranamreshveteshu prasabhamupayaatasya bhavanam bhavasyaabhyutthaane tava parijanoktirvijayate.
'सामने विरिंचि का किरीट है, बचिए! कैटभ-विनाशक (विष्णु) के कठोर मुकुट से ठोकर लग जाएगी, जम्भारि (इन्द्र) का मुकुट छोड़कर चलिए!' — जब ये देवता प्रणाम में झुके हों और भव (शिव) सहसा आपके भवन आ पहुँचें, तब उनके स्वागत में उठती हुई आपसे कहे गए परिचारिकाओं के ये वचन सबसे ऊपर गूँजते हैं।
'Step around Viriñci's crown in front of you! You will stumble on the hard diadem of Kaiṭabha's slayer — keep clear of the crown of Jambha's foe!' When these gods lie bowed before you and Bhava (Śiva) arrives suddenly at your palace, as you rise to greet him, these words of your attendants ring out above all.
स्वदेहोद्भूताभिर्घृणिभिरणिमाद्याभिरभितो
निषेव्ये नित्ये त्वामहमिति सदा भावयति यः ।
किमाश्चर्यं तस्य त्रिनयनसमृद्धिं तृणयतो
महासंवर्ताग्निर्विरचयति नीराजनविधिम् ॥
svadehodbhūtābhirghṛṇibhiraṇimādyābhirabhito
niṣevye nitye tvāmahamiti sadā bhāvayati yaḥ ,
kimāścaryaṃ tasya trinayanasamṛddhiṃ tṛṇayato
mahāsaṃvartāgnirviracayati nīrājanavidhim.
Svadehodbhuutaabhirghrinibhiranimaadyaabhirabhito nishevye nitye tvaamahamiti sadaa bhaavayati yah , kimaashcharyam tasya trinayanasamriddhim trinayato mahaasamvartaagnirvirachayati niiraajanavidhim.
हे नित्ये, अपने ही शरीर से उत्पन्न किरण-रूपा अणिमा आदि सिद्धियों से चारों ओर सेवित आपकी जो 'मैं वही हूँ' इस भाव से सदा भावना करता है और त्रिनेत्र (शिव) के वैभव को भी तिनके के समान समझता है, उसकी आरती यदि महाप्रलय की अग्नि करे तो इसमें क्या आश्चर्य?
O eternal one, attended on every side by Aṇimā and the other powers, rays born of your own body — whoever always contemplates you as 'I am she', and counts even the splendour of the three-eyed one as straw: what wonder if the great fire of cosmic dissolution waves lights before him in worship?
चतुःषष्टया तन्त्रैः सकलमतिसन्धाय भुवनं
स्थितस्तत्तत्सिद्धिप्रसवपरतन्त्रैः पशुपतिः ।
पुनस्त्वन्निर्बन्धादखिलपुरुषार्थैकघटनास्वतन्त्रं ते तन्त्रं क्षितितलमवातीतरदिदम् ॥
catuḥṣaṣṭayā tantraiḥ sakalamatisandhāya bhuvanaṃ
sthitastattatsiddhiprasavaparatantraiḥ paśupatiḥ ,
punastvannirbandhādakhilapuruṣārthaikaghaṭanāsvatantraṃ te tantraṃ kṣititalamavātītaradidam.
Chatuhshashtayaa tantraih sakalamatisandhaaya bhuvanam sthitastattatsiddhiprasavaparatantraih pashupatih , punastvannirbandhaadakhilapurushaarthaikaghatanaasvatantram te tantram kshititalamavaatiitaradidam.
पशुपति ने विभिन्न सिद्धियाँ देने में ही बँधे चौंसठ तन्त्रों से सारे जगत को भ्रमित करके विश्राम किया। फिर आपके आग्रह पर उन्होंने आपके उस स्वतन्त्र तन्त्र को पृथ्वी पर उतारा जो अकेला ही सभी पुरुषार्थों को सिद्ध करने वाला है।
Paśupati beguiled the whole world with sixty-four tantras, each bound to yielding its own particular powers, and then rested. Later, at your insistence, he brought down to earth this tantra of yours, which stands on its own and alone secures every aim of human life.
शिवः शक्तिः कामः क्षितिरथ रविः शीतकिरणः
स्मरो हंसः शक्रस्तदनु च परामारहरयः ।
अमी हृल्लेखाभिस्तिसृभिरवसानेषु घटिता
भजन्ते वर्णास्ते तव जननि नामावयवताम् ॥
śivaḥ śaktiḥ kāmaḥ kṣitiratha raviḥ śītakiraṇaḥ
smaro haṃsaḥ śakrastadanu ca parāmāraharayaḥ ,
amī hṛllekhābhistisṛbhiravasāneṣu ghaṭitā
bhajante varṇāste tava janani nāmāvayavatām.
Shivah shaktih kaamah kshitiratha ravih shiitakiranah smaro hamsah shakrastadanu cha paraamaaraharayah , amii hrillekhaabhistisribhiravasaaneshu ghatitaa bhajante varnaaste tava janani naamaavayavataam.
शिव, शक्ति, काम, क्षिति; फिर रवि, शीतकिरण (चन्द्र), स्मर, हंस, शक्र; उसके बाद परा, मार और हरि — ये वर्ण, अंत में तीन हृल्लेखाओं से जुड़कर, हे जननी, आपके नाम (मन्त्र) के अंग बन जाते हैं।
Śiva, Śakti, Kāma and Earth; then Sun, the cool-rayed Moon, Smara, Haṃsa and Śakra; after these Parā, Māra and Hari — these syllables, joined at their ends by the three hṛllekhās, O Mother, become the limbs of your name [mantra].
स्मरं योनिं लक्ष्मीं त्रितयमिदमादौ तव मनोर्निधायैके नित्ये निरवधिमहाभोगरसिकाः ।
भजन्ति त्वां चिन्तामणिगुणनिबद्धाक्षवलयाः
शिवाग्नौ जुह्वन्तः सुरभिघृतधाराहुतिशतैः ॥
smaraṃ yoniṃ lakṣmīṃ tritayamidamādau tava manornidhāyaike nitye niravadhimahābhogarasikāḥ ,
bhajanti tvāṃ cintāmaṇiguṇanibaddhākṣavalayāḥ
śivāgnau juhvantaḥ surabhighṛtadhārāhutiśataiḥ.
Smaram yonim lakshmiim tritayamidamaadau tava manornidhaayaike nitye niravadhimahaabhogarasikaah , bhajanti tvaam chintaamanigunanibaddhaakshavalayaah shivaagnau juhvantah surabhighritadhaaraahutishataih.
हे नित्ये, असीम महाभोग के रसिक कुछ साधक आपके मन्त्र के आरम्भ में स्मर, योनि और लक्ष्मी — इन तीनों को रखकर, चिन्तामणियों से गुँथी जपमाला धारण किए, शिवाग्नि में सुगंधित घी की सैकड़ों धाराओं की आहुति देते हुए आपकी उपासना करते हैं।
O eternal one, some who relish boundless great enjoyment place these three — Smara, Yoni and Lakṣmī — at the head of your mantra and worship you, wearing rosaries strung with wish-granting gems, pouring hundreds of oblations of fragrant ghee into the fire of Śiva.
शरीरं त्वं शंभोः शशिमिहिरवक्षोरुहयुगं
तवात्मानं मन्ये भगवति नवात्मानमनघम् ।
अतः शेषः शेषीत्ययमुभयसाधारणतया
स्थितः संबन्धो वां समरसपरानन्दपरयोः ॥
śarīraṃ tvaṃ śaṃbhoḥ śaśimihiravakṣoruhayugaṃ
tavātmānaṃ manye bhagavati navātmānamanagham ,
ataḥ śeṣaḥ śeṣītyayamubhayasādhāraṇatayā
sthitaḥ saṃbandho vāṃ samarasaparānandaparayoḥ.
Shariiram tvam shambhoh shashimihiravakshoruhayugam tavaatmaanam manye bhagavati navaatmaanamanagham , atah sheshah sheshiityayamubhayasaadhaaranatayaa sthitah sambandho vaam samarasaparaanandaparayoh.
आप शम्भु का शरीर हैं, सूर्य और चन्द्र आपके स्तन-युगल हैं; और हे भगवती, मैं आपकी आत्मा को निष्कलंक नवात्मा मानता हूँ। अतः समरस परमानन्द में लीन आप दोनों के बीच शेष और शेषी (अंग और अंगी) का यह सम्बन्ध दोनों ओर समान रूप से स्थित है।
You are Śambhu's body, with sun and moon as your breasts; and I take your self, O Bhagavatī, to be the stainless Navātman. Therefore the relation of the dependent and the principal (śeṣa and śeṣī) holds equally both ways between you two, who are supreme in a bliss of perfect oneness.
मनस्त्वं व्योम त्वं मरुदसि मरुत्सारथिरसि
त्वमापस्त्वं भूमिस्त्वयि परिणतायां न हि परम् ।
त्वमेव स्वात्मानं परिणमयितुं विश्ववपुषा
चिदानन्दाकारं शिवयुवति भावेन बिभृषे ॥
manastvaṃ vyoma tvaṃ marudasi marutsārathirasi
tvamāpastvaṃ bhūmistvayi pariṇatāyāṃ na hi param ,
tvameva svātmānaṃ pariṇamayituṃ viśvavapuṣā
cidānandākāraṃ śivayuvati bhāvena bibhṛṣe.
Manastvam vyoma tvam marudasi marutsaarathirasi tvamaapastvam bhuumistvayi parinataayaam na hi param , tvameva svaatmaanam parinamayitum vishvavapushaa chidaanandaakaaram shivayuvati bhaavena bibhrishe.
आप ही मन हैं, आप ही आकाश, आप ही वायु और वायु जिसका सारथी है वह अग्नि भी आप हैं; आप जल हैं, आप पृथ्वी हैं। आपके इस प्रकार परिणत हो जाने पर आपसे परे कुछ नहीं रहता। हे शिव-युवती, स्वयं को ही विश्व-शरीर के रूप में परिणत करने के लिए आप अपनी इच्छा से चिदानन्द-आकार धारण करती हैं।
You are mind, you are space, you are air, and you are fire whose charioteer is the wind; you are water, you are earth. Once you have become all this, nothing lies beyond you. It is you who, to unfold your own self as the body of the universe, freely take on the form of consciousness and bliss, O consort of Śiva.
तवाज्ञाचक्रस्थं तपनशशिकोटिद्युतिधरं
परं शंभुं वन्दे परिमिलितपार्श्वं परचिता ।
यमाराध्यन्भक्त्या रविशशिशुचीनामविषये
निरालोकेऽलोके निवसति हि भालोकभुवने ॥
tavājñācakrasthaṃ tapanaśaśikoṭidyutidharaṃ
paraṃ śaṃbhuṃ vande parimilitapārśvaṃ paracitā ,
yamārādhyanbhaktyā raviśaśiśucīnāmaviṣaye
nirāloke'loke nivasati hi bhālokabhuvane.
Tavaajnaachakrastham tapanashashikotidyutidharam param shambhum vande parimilitapaarshvam parachitaa , yamaaraadhyanbhaktyaa ravishashishuchiinaamavishaye niraaloke'loke nivasati hi bhaalokabhuvane.
आपके आज्ञा-चक्र में स्थित, करोड़ों सूर्यों और चन्द्रों की द्युति धारण करने वाले, परा चित् से मिले पार्श्व वाले परम शम्भु की मैं वन्दना करता हूँ, जिनकी भक्तिपूर्वक आराधना करने वाला सूर्य, चन्द्र और अग्नि की पहुँच से परे, बाह्य प्रकाश से रहित, लोकों से अतीत उस प्रकाशमय लोक में निवास करता है।
I bow to the supreme Śambhu in your ājñā-cakra, bearing the brilliance of millions of suns and moons, his side joined with supreme consciousness. One who worships him with devotion dwells in a realm of light beyond the reach of sun, moon and fire, needing no outer light, beyond all worlds.
विशुद्धौ ते शुद्धस्फटिकविशदं व्योमजनकं
शिवं सेवे देवीमपि शिवसमानव्यवसिताम् ।
ययोः कान्त्या यान्त्याः शशिकिरणसारूप्यसरणेर्विधूतान्तर्ध्वान्ता विलसति चकोरीव जगती ॥
viśuddhau te śuddhasphaṭikaviśadaṃ vyomajanakaṃ
śivaṃ seve devīmapi śivasamānavyavasitām ,
yayoḥ kāntyā yāntyāḥ śaśikiraṇasārūpyasaraṇervidhūtāntardhvāntā vilasati cakorīva jagatī.
Vishuddhau te shuddhasphatikavishadam vyomajanakam shivam seve deviimapi shivasamaanavyavasitaam , yayoh kaantyaa yaantyaah shashikiranasaaruupyasaranervidhuutaantardhvaantaa vilasati chakoriiva jagatii.
आपके विशुद्धि-चक्र में शुद्ध स्फटिक-से निर्मल, आकाश-तत्त्व के जनक शिव की और शिव के समान संकल्प वाली देवी की मैं सेवा करता हूँ, जिनकी चन्द्र-किरणों जैसी फैलती कान्ति से भीतर का अंधकार धुल जाने पर यह जगत चकोरी की भाँति आनन्दित होता है।
In your viśuddhi I serve Śiva, clear as pure crystal, the source of space, and also the Goddess whose resolve is equal to his. By their radiance, spreading like moonbeams, the world has its inner darkness shaken off and rejoices like a cakorī bird.
समुन्मीलत्संवित्कमलमकरन्दैकरसिकं
भजे हंसद्वन्द्वं किमपि महतां मानसचरम् ।
यदालापादष्टादशगुणितविद्यापरिणतिर्यदादत्ते दोषाद्गुणमखिलमद्भ्यः पय इव ॥
samunmīlatsaṃvitkamalamakarandaikarasikaṃ
bhaje haṃsadvandvaṃ kimapi mahatāṃ mānasacaram ,
yadālāpādaṣṭādaśaguṇitavidyāpariṇatiryadādatte doṣādguṇamakhilamadbhyaḥ paya iva.
Samunmiilatsamvitkamalamakarandaikarasikam bhaje hamsadvandvam kimapi mahataam maanasacharam , yadaalaapaadashtaadashagunitavidyaaparinatiryadaadatte doshaadgunamakhilamadbhyah paya iva.
मैं उस अद्भुत हंस-युगल को भजता हूँ जो महापुरुषों के मानस में विचरता है और खिलते हुए ज्ञान-कमल के मकरन्द का ही रसिक है; जिसके आलाप से अठारह विद्याओं का विकास होता है, और जो जल से दूध की भाँति दोषों में से भी सारा गुण ग्रहण कर लेता है।
I worship that wondrous pair of swans that moves in the minds of the great, delighting only in the honey of the lotus of awakening awareness; from their converse the eighteen branches of learning unfold, and they draw out all that is good from what is flawed, as swans take milk from water.
तव स्वाधिष्ठाने हुतवहमधिष्ठाय निरतं
तमीडे संवर्तं जननि महतीं तां च समयाम् ।
यदालोके लोकान्दहति महति क्रोधकलिते
दयार्द्रा या दृष्टिः शिशिरमुपचारं रचयति ॥
tava svādhiṣṭhāne hutavahamadhiṣṭhāya nirataṃ
tamīḍe saṃvartaṃ janani mahatīṃ tāṃ ca samayām ,
yadāloke lokāndahati mahati krodhakalite
dayārdrā yā dṛṣṭiḥ śiśiramupacāraṃ racayati.
Tava svaadhishthaane hutavahamadhishthaaya niratam tamiide samvartam janani mahatiim taam cha samayaam , yadaaloke lokaandahati mahati krodhakalite dayaardraa yaa drishtih shishiramupachaaram rachayati.
हे जननी, आपके स्वाधिष्ठान में सदा अग्नि का आश्रय लेकर स्थित उस संवर्त (प्रलयाग्नि-रूप शिव) की और उस महान समया की मैं स्तुति करता हूँ। जब उनकी क्रोध से भरी प्रचण्ड दृष्टि लोकों को जलाती है, तब इनकी करुणा से भीगी दृष्टि शीतल उपचार करती है।
O Mother, I praise that Saṃvarta, ever abiding as fire in your svādhiṣṭhāna, and that great Samayā. When his mighty gaze, charged with wrath, burns the worlds, her glance, moist with compassion, brings them cooling relief.
तटित्त्वन्तं शक्त्या तिमिरपरिपन्थिस्फुरणया
स्फुरन्नानारत्नाभरणपरिणद्धेन्द्रधनुषम् ।
तव श्यामं मेघं कमपि मणिपूरैकशरणं
निषेवे वर्षन्तं हरमिहिरतप्तं त्रिभुवनम् ॥
taṭittvantaṃ śaktyā timiraparipanthisphuraṇayā
sphurannānāratnābharaṇapariṇaddhendradhanuṣam ,
tava śyāmaṃ meghaṃ kamapi maṇipūraikaśaraṇaṃ
niṣeve varṣantaṃ haramihirataptaṃ tribhuvanam.
Tatittvantam shaktyaa timiraparipanthisphuranayaa sphurannaanaaratnaabharanaparinaddhendradhanusham , tava shyaamam megham kamapi manipuuraikasharanam nisheve varshantam haramihirataptam tribhuvanam.
मैं आपके मणिपूर में ही एकमात्र निवास करने वाले उस अनोखे श्याम मेघ की सेवा करता हूँ, जो अंधकार की शत्रु-सी चमकती शक्ति-रूपी बिजली से युक्त है, जिसमें अनेक दमकते रत्नाभरणों से इन्द्रधनुष बना है, और जो हर-रूपी सूर्य से तपे तीनों लोकों पर वर्षा करता है।
I serve that wondrous dark cloud whose one abode is your maṇipūra: lit with lightning, the Śakti whose flash is the foe of darkness; bearing a rainbow formed by gleaming ornaments of many jewels; raining upon the three worlds scorched by Hara as by the sun.
तवाधारे मूले सह समयया लास्यपरया
नवात्मानं मन्ये नवरसमहाताण्डवनटम् ।
उभाभ्यामेताभ्यामुदयविधिमुद्दिश्य दयया
सनाथाभ्यां जज्ञे जनकजननीमज्जगदिदम् ॥
tavādhāre mūle saha samayayā lāsyaparayā
navātmānaṃ manye navarasamahātāṇḍavanaṭam ,
ubhābhyāmetābhyāmudayavidhimuddiśya dayayā
sanāthābhyāṃ jajñe janakajananīmajjagadidam.
Tavaadhaare muule saha samayayaa laasyaparayaa navaatmaanam manye navarasamahaataandavanatam , ubhaabhyaametaabhyaamudayavidhimuddishya dayayaa sanaathaabhyaam jajne janakajananiimajjagadidam.
आपके मूलाधार में लास्य-नृत्य में तत्पर समया के साथ नवरसों से भरा महाताण्डव करने वाले नवात्मा का मैं ध्यान करता हूँ। सृष्टि के उद्देश्य से करुणापूर्वक एक-दूसरे के साथ जुड़े इन दोनों के कारण ही यह जगत माता-पिता वाला हुआ है।
In your base, the mūlādhāra, I contemplate Navātman, the dancer of the great tāṇḍava full of the nine rasas, together with Samayā, intent on the gentle lāsya dance. Through these two, united in compassion for the work of creation, this world has come to have a father and a mother.
सौन्दर्यलहरी — Saundarya Laharī · The Wave of Beauty (42–100)
गतैर्माणिक्यत्वं गगनमणिभिः सान्द्रघटितं
किरीटं ते हैमं हिमगिरिसुते कीर्तयति यः ।
स नीडेयच्छायाच्छुरणशबलं चन्द्रशकलं
धनुः शौनासीरं किमिति न निबध्नाति धिषणाम् ॥
gatairmāṇikyatvaṃ gaganamaṇibhiḥ sāndraghaṭitaṃ
kirīṭaṃ te haimaṃ himagirisute kīrtayati yaḥ ,
sa nīḍeyacchāyācchuraṇaśabalaṃ candraśakalaṃ
dhanuḥ śaunāsīraṃ kimiti na nibadhnāti dhiṣaṇām.
Gatairmaanikyatvam gaganamanibhih saandraghatitam kiriitam te haimam himagirisute kiirtayati yah , sa niideyachchhaayaachchhuranashabalam chandrashakalam dhanuh shaunaasiiram kimiti na nibadhnaati dhishanaam.
हे हिमगिरि-सुता, माणिक्य बन गए आकाश-मणियों (सूर्यों) से घनी जड़ाई वाले आपके स्वर्ण-मुकुट का जो वर्णन करता है, उसकी बुद्धि वहाँ खाँचों में जड़े रत्नों की छाया से चितकबरे हुए चन्द्र-खण्ड को इन्द्रधनुष क्यों न मान ले?
O daughter of the snow mountain, whoever describes your golden crown, thickly set with the gems of the sky (the suns) turned into rubies — why should his mind not take the crescent moon on it, dappled by the glow of the jewels in their settings, for Indra's bow?
धुनोतु ध्वान्तं नस्तुलितदलितेन्दीवरवनं
घनस्निग्धश्लक्ष्णं चिकुरनिकुरुम्बं तव शिवे ।
यदीयं सौरभ्यं सहजमुपलब्धं सुमनसो
वसन्त्यस्मिन्मन्ये वलमथनवाटीविटपिनाम् ॥
dhunotu dhvāntaṃ nastulitadalitendīvaravanaṃ
ghanasnigdhaślakṣṇaṃ cikuranikurumbaṃ tava śive ,
yadīyaṃ saurabhyaṃ sahajamupalabdhaṃ sumanaso
vasantyasminmanye valamathanavāṭīviṭapinām.
Dhunotu dhvaantam nastulitadalitendiivaravanam ghanasnigdhashlakshnam chikuranikurumbam tava shive , yadiiyam saurabhyam sahajamupalabdham sumanaso vasantyasminmanye valamathanavaatiivitapinaam.
हे शिवा, खिले हुए नील कमलों के वन के समान घना, स्निग्ध और कोमल आपका केश-समूह हमारे अंधकार को दूर करे। मुझे लगता है, बल-असुर के संहारक (इन्द्र) के उद्यान के वृक्षों के फूल उसकी स्वाभाविक सुगंध पाने के लिए ही उसमें बसते हैं।
O Śivā, may your mass of hair, dense, glossy and soft, like a forest of opened blue lotuses, drive away our darkness. I think the flowers of the trees in the garden of Vala's slayer (Indra) dwell in it to gain the fragrance that is its very nature.
तनोतु क्षेमं नस्तव वदनसौन्दर्यलहरीपरीवाहः स्रोतःसरणिरिव सीमन्तसरणिः ।
वहन्ती सिन्दूरं प्रबलकबरीभारतिमिरद्विषां बृन्दैर्बन्दीकृतमिव नवीनार्ककिरणम् ॥
tanotu kṣemaṃ nastava vadanasaundaryalaharīparīvāhaḥ srotaḥsaraṇiriva sīmantasaraṇiḥ ,
vahantī sindūraṃ prabalakabarībhāratimiradviṣāṃ bṛndairbandīkṛtamiva navīnārkakiraṇam.
Tanotu kshemam nastava vadanasaundaryalahariipariivaahah srotahsaraniriva siimantasaranih , vahantii sinduuram prabalakabariibhaaratimiradvishaam brindairbandiikritamiva naviinaarkakiranam.
आपकी माँग हमारा कल्याण करे — जो आपके मुख-सौन्दर्य की लहर के उमड़ते प्रवाह की धारा-सी है, और जिसमें भरा सिन्दूर ऐसा लगता है मानो आपके घने केश-भार रूपी अंधकार-शत्रुओं के दल ने नवीन सूर्य की किरण को बन्दी बना लिया हो।
May the parting of your hair bring us well-being — a channel, as it were, for the overflowing wave of your face's beauty, carrying red sindūra like a ray of the new sun held captive by the ranks of darkness, the enemy, that is your heavy braided hair.
अरालैः स्वाभाव्यादलिकलभसश्रीभिरलकैः
परीतं ते वक्त्रं परिहसति पङ्केरुहरुचिम् ।
दरस्मेरे यस्मिन्दशनरुचिकिञ्जल्करुचिरे
सुगन्धौ माद्यन्ति स्मरदहनचक्षुर्मधुलिहः ॥
arālaiḥ svābhāvyādalikalabhasaśrībhiralakaiḥ
parītaṃ te vaktraṃ parihasati paṅkeruharucim ,
darasmere yasmindaśanarucikiñjalkarucire
sugandhau mādyanti smaradahanacakṣurmadhulihaḥ.
Araalaih svaabhaavyaadalikalabhasashriibhiralakaih pariitam te vaktram parihasati pankeruharuchim , darasmere yasmindashanaruchikinjalkaruchire sugandhau maadyanti smaradahanachakshurmadhulihah.
स्वभाव से घुंघराली, भौंरों के बच्चों-सी शोभा वाली अलकों से घिरा आपका मुख कमल की शोभा का उपहास करता है। मंद मुस्कान वाले, दाँतों की कान्ति रूपी केसर से सुन्दर और सुगंधित उस मुख पर स्मर को जलाने वाले (शिव) के नेत्र-रूपी भौंरे मतवाले हो जाते हैं।
Framed by curls wavy by nature and lovely as young bees, your face laughs at the beauty of the lotus. On that fragrant face, softly smiling and made lovely by the filaments of your gleaming teeth, the bees that are the eyes of Smara's burner (Śiva) grow drunk.
ललाटं लावण्यद्युतिविमलमाभाति तव यद्द्वितीयं तन्मन्ये मकुटघटितं चन्द्रशकलम् ।
विपर्यासन्यासादुभयमपि संभूय च मिथः
सुधालेपस्यूतिः परिणमति राकाहिमकरः ॥
lalāṭaṃ lāvaṇyadyutivimalamābhāti tava yaddvitīyaṃ tanmanye makuṭaghaṭitaṃ candraśakalam ,
viparyāsanyāsādubhayamapi saṃbhūya ca mithaḥ
sudhālepasyūtiḥ pariṇamati rākāhimakaraḥ.
Lalaatam laavanyadyutivimalamaabhaati tava yaddvitiiyam tanmanye makutaghatitam chandrashakalam , viparyaasanyaasaadubhayamapi sambhuuya cha mithah sudhaalepasyuutih parinamati raakaahimakarah.
लावण्य की द्युति से निर्मल आपका जो ललाट चमकता है, उसे मैं मुकुट में जड़े चन्द्र-खण्ड का दूसरा भाग मानता हूँ। उलटकर रखे जाने से दोनों परस्पर मिलकर, अमृत के लेप से जुड़कर, पूर्णिमा का चन्द्रमा बन जाते हैं।
Your forehead that shines, clear with the glow of loveliness, I take to be the second half of the crescent moon set in your crown. Placed facing each other, the two join together and, sealed with a coating of nectar, become the full moon.
भ्रुवौ भुग्ने किंचिद्भुवनभयभङ्गव्यसनिनि
त्वदीये नेत्राभ्यां मधुकररुचिभ्यां धृतगुणम् ।
धनुर्मन्ये सव्येतरकरगृहीतं रतिपतेः
प्रकोष्ठे मुष्टौ च स्थगयति निगूढान्तरमुमे ॥
bhruvau bhugne kiṃcidbhuvanabhayabhaṅgavyasanini
tvadīye netrābhyāṃ madhukararucibhyāṃ dhṛtaguṇam ,
dhanurmanye savyetarakaragṛhītaṃ ratipateḥ
prakoṣṭhe muṣṭau ca sthagayati nigūḍhāntaramume.
Bhruvau bhugne kimchidbhuvanabhayabhangavyasanini tvadiiye netraabhyaam madhukararuchibhyaam dhritagunam , dhanurmanye savyetarakaragrihiitam ratipateh prakoshthe mushtau cha sthagayati niguudhaantaramume.
हे उमा, संसार के भय को मिटाने में लगी रहने वाली! आपकी किंचित झुकी भौंहों को, जिनकी प्रत्यंचा भौंरों-सी श्याम आपकी आँखें हैं, मैं रतिपति (कामदेव) का वह धनुष मानता हूँ जो उसके बाएँ से भिन्न (दाहिने) हाथ में पकड़ा है और जिसका बीच का भाग कलाई और मुट्ठी से छिपा है।
O Umā, ever intent on breaking the fears of the world, your slightly curved brows, strung by your bee-dark eyes, I take to be the bow of Rati's lord held in his hand other than the left, its middle hidden by his wrist and fist.
अहः सूते सव्यं तव नयनमर्कात्मकतया
त्रियामां वामं ते सृजति रजनीनायकतया ।
तृतीया ते दृष्टिर्दरदलितहेमाम्बुजरुचिः
समाधत्ते सन्ध्यां दिवसनिशयोरन्तरचरीम् ॥
ahaḥ sūte savyaṃ tava nayanamarkātmakatayā
triyāmāṃ vāmaṃ te sṛjati rajanīnāyakatayā ,
tṛtīyā te dṛṣṭirdaradalitahemāmbujaruciḥ
samādhatte sandhyāṃ divasaniśayorantaracarīm.
Ahah suute savyam tava nayanamarkaatmakatayaa triyaamaam vaamam te srijati rajaniinaayakatayaa , tritiiyaa te drishtirdaradalitahemaambujaruchih samaadhatte sandhyaam divasanishayorantarachariim.
आपका दाहिना नेत्र सूर्य-स्वरूप होने से दिन को जन्म देता है, बायाँ नेत्र चन्द्र-स्वरूप होने से रात्रि की सृष्टि करता है, और थोड़े खिले स्वर्ण-कमल-सी कान्ति वाला आपका तीसरा नेत्र दिन और रात के बीच विचरने वाली सन्ध्या को रचता है।
Your right eye, being the sun, gives birth to day; your left, being the lord of night, creates the night; and your third eye, bright as a golden lotus just opening, brings forth the twilight that moves between day and night.
विशाला कल्याणी स्फुटरुचिरयोध्या कुवलयैः
कृपाधाराधारा किमपि मधुराभोगवतिका ।
अवन्ती दृष्टिस्ते बहुनगरविस्तारविजया
ध्रुवं तत्तन्नामव्यवहरणयोग्या विजयते ॥
viśālā kalyāṇī sphuṭarucirayodhyā kuvalayaiḥ
kṛpādhārādhārā kimapi madhurābhogavatikā ,
avantī dṛṣṭiste bahunagaravistāravijayā
dhruvaṃ tattannāmavyavaharaṇayogyā vijayate.
Vishaalaa kalyaanii sphutaruchirayodhyaa kuvalayaih kripaadhaaraadhaaraa kimapi madhuraabhogavatikaa , avantii drishtiste bahunagaravistaaravijayaa dhruvam tattannaamavyavaharanayogyaa vijayate.
आपकी दृष्टि विशाला (विस्तृत) है, कल्याणी (मंगलमयी) है, स्पष्ट कान्ति के कारण नील कमलों से भी अजेय होने से अयोध्या है, करुणा की धारा का आधार होने से धारा है, किसी अनोखे ढंग से मधुर होने से मधुरा है, विस्तार वाली होने से भोगवती है, रक्षा करने से अवन्ती है — अनेक नगरों के विस्तार पर विजय पाने वाली यह दृष्टि निश्चय ही उन-उन नामों से पुकारे जाने योग्य है।
Your glance is wide (Viśālā) and gracious (Kalyāṇī); so clearly lovely that blue lotuses cannot vie with it (Ayodhyā); a stream of compassion (Dhārā); sweet in some rare way (Madhurā); full and expansive (Bhogavatī); protecting (Avantī) — outdoing the splendour of many cities, it surely deserves to be called by each of their names.
कवीनां संदर्भस्तबकमकरन्दैकरसिकं
कटाक्षव्याक्षेपभ्रमरकलभौ कर्णयुगलम् ।
अमुञ्चन्तौ दृष्ट्वा तव नवरसास्वादतरलावसूयासंसर्गादलिकनयनं किंचिदरुणम् ॥
kavīnāṃ saṃdarbhastabakamakarandaikarasikaṃ
kaṭākṣavyākṣepabhramarakalabhau karṇayugalam ,
amuñcantau dṛṣṭvā tava navarasāsvādataralāvasūyāsaṃsargādalikanayanaṃ kiṃcidaruṇam.
Kaviinaam samdarbhastabakamakarandaikarasikam kataakshavyaakshepabhramarakalabhau karnayugalam , amunchantau drishtvaa tava navarasaasvaadataralaavasuuyaasamsargaadalikanayanam kimchidarunam.
नवरसों के आस्वाद के लिए चंचल, भौंरों के बच्चों-से आपके दोनों कटाक्ष कवियों की रचना रूपी पुष्पगुच्छों के मकरन्द के ही रसिक आपके दोनों कानों को छोड़ते ही नहीं — यह देखकर मानो ईर्ष्या के कारण आपका ललाट-नेत्र कुछ लाल हो गया है।
Seeing that your side-glances, darting like two young bees eager to taste the nine rasas, never leave your pair of ears — which delight only in the honey of the flower-clusters of poets' compositions — your forehead eye has turned slightly red, as if from jealousy.
शिवे शृङ्गारार्द्रा तदितरजने कुत्सनपरा
सरोषा गङ्गायां गिरिशचरिते विस्मयवती ।
हराहिभ्यो भीता सरसिरुहसौभाग्यजननी
सखीषु स्मेरा ते मयि जननि दृष्टिः सकरुणा ॥
śive śṛṅgārārdrā taditarajane kutsanaparā
saroṣā gaṅgāyāṃ giriśacarite vismayavatī ,
harāhibhyo bhītā sarasiruhasaubhāgyajananī
sakhīṣu smerā te mayi janani dṛṣṭiḥ sakaruṇā.
Shive shringaaraardraa taditarajane kutsanaparaa saroshaa gangaayaam girishacharite vismayavatii , haraahibhyo bhiitaa sarasiruhasaubhaagyajananii sakhiishu smeraa te mayi janani drishtih sakarunaa.
हे जननी, आपकी दृष्टि शिव के प्रति शृंगार से आर्द्र है, अन्य जनों के प्रति तिरस्कार से भरी, गंगा के प्रति रोषपूर्ण, गिरिश के चरित्रों पर विस्मित, हर के सर्पों से भयभीत, कमल की शोभा को भी जन्म देने वाली, सखियों के प्रति मुस्कुराती और मेरे प्रति करुणामयी है।
O Mother, your glance is tender with love toward Śiva, disdainful toward other men, angry at Gaṅgā, full of wonder at Giriśa's deeds, fearful of Hara's serpents, lending the lotus its loveliness, smiling at your friends, and compassionate toward me.
गते कर्णाभ्यर्णं गरुत इव पक्ष्माणि दधती
पुरां भेत्तुश्चित्तप्रशमरसविद्रावणफले ।
इमे नेत्रे गोत्राधरपतिकुलोत्तंसकलिके
तवाकर्णाकृष्टस्मरशरविलासं कलयतः ॥
gate karṇābhyarṇaṃ garuta iva pakṣmāṇi dadhatī
purāṃ bhettuścittapraśamarasavidrāvaṇaphale ,
ime netre gotrādharapatikulottaṃsakalike
tavākarṇākṛṣṭasmaraśaravilāsaṃ kalayataḥ.
Gate karnaabhyarnam garuta iva pakshmaani dadhatii puraam bhettushchittaprashamarasavidraavanaphale , ime netre gotraadharapatikulottamsakalike tavaakarnaakrishtasmarasharavilaasam kalayatah.
हे पर्वतराज के कुल की शिरोभूषण-कली, कानों तक पहुँचे, बाण के पंखों जैसी पलकें धारण करने वाले और पुरों के भेदक (शिव) के चित्त की शान्ति को विचलित करना ही जिनका फल है, ऐसे आपके ये नेत्र कान तक खींचे गए कामदेव के बाणों की लीला रचते हैं।
O bud that crowns the line of the mountain king, these eyes of yours, reaching to your ears and bearing lashes like an arrow's feathers, whose purpose is to melt the calm of the Cities' destroyer's mind, play the part of Smara's arrows drawn back to the ear.
विभक्तत्रैवर्ण्यं व्यतिकरितलीलाञ्जनतया
विभाति त्वन्नेत्रत्रितयमिदमीशानदयिते ।
पुनः स्रष्टुं देवान्द्रुहिणहरिरुद्रानुपरतान्ररजः सत्त्वं बिभ्रत्तम इति गुणानां त्रयमिव ॥
vibhaktatraivarṇyaṃ vyatikaritalīlāñjanatayā
vibhāti tvannetratritayamidamīśānadayite ,
punaḥ sraṣṭuṃ devāndruhiṇaharirudrānuparatānrarajaḥ sattvaṃ bibhrattama iti guṇānāṃ trayamiva.
Vibhaktatraivarnyam vyatikaritaliilaanjanatayaa vibhaati tvannetratritayamidamiishaanadayite , punah srashtum devaandruhinaharirudraanuparataanrarajah sattvam bibhrattama iti gunaanaam trayamiva.
हे ईशान-प्रिया, लीलापूर्वक लगाए अंजन से मिश्रित होकर तीन अलग-अलग रंगों वाले आपके ये तीनों नेत्र ऐसे शोभित हैं मानो लय को प्राप्त हुए द्रुहिण (ब्रह्मा), हरि और रुद्र देवों को फिर से रचने के लिए रज, सत्त्व और तम — इन तीन गुणों को धारण किए हों।
O beloved of Īśāna, your three eyes, each of a distinct colour and blended by the playful touch of collyrium, shine as if they held the three guṇas — rajas, sattva and tamas — to create anew the gods Druhiṇa (Brahmā), Hari and Rudra after they have passed into rest.
पवित्रीकर्तुं नः पशुपतिपराधीनहृदये
दयामित्रैर्नेत्रैररुणधवलश्यामरुचिभिः ।
नदः शोणो गङ्गा तपनतनयेति ध्रुवममुं
त्रयाणां तीर्थानामुपनयसि संभेदमनघम् ॥
pavitrīkartuṃ naḥ paśupatiparādhīnahṛdaye
dayāmitrairnetrairaruṇadhavalaśyāmarucibhiḥ ,
nadaḥ śoṇo gaṅgā tapanatanayeti dhruvamamuṃ
trayāṇāṃ tīrthānāmupanayasi saṃbhedamanagham.
Pavitriikartum nah pashupatiparaadhiinahridaye dayaamitrairnetrairarunadhavalashyaamaruchibhih , nadah shono gangaa tapanatanayeti dhruvamamum trayaanaam tiirthaanaamupanayasi sambhedamanagham.
हे पशुपति के अधीन हृदय वाली, हमें पवित्र करने के लिए आप करुणा से युक्त, लाल, श्वेत और श्याम कान्ति वाले अपने नेत्रों द्वारा निश्चय ही शोण नद, गंगा और सूर्य-पुत्री (यमुना) — इन तीन तीर्थों का निर्मल संगम रचती हैं।
O you whose heart belongs to Paśupati, to purify us you surely bring together, in your compassionate eyes of red, white and dark, the spotless confluence of three sacred waters — the river Śoṇa, the Gaṅgā and the daughter of the sun (Yamunā).
निमेषोन्मेषाभ्यां प्रलयमुदयं याति जगती
तवेत्याहुः सन्तो धरणिधरराजन्यतनये ।
त्वदुन्मेषाज्जातं जगदिदमशेषं प्रलयतः
परित्रातुं शङ्के परिहृतनिमेषास्तव दृशः ॥
nimeṣonmeṣābhyāṃ pralayamudayaṃ yāti jagatī
tavetyāhuḥ santo dharaṇidhararājanyatanaye ,
tvadunmeṣājjātaṃ jagadidamaśeṣaṃ pralayataḥ
paritrātuṃ śaṅke parihṛtanimeṣāstava dṛśaḥ.
Nimeshonmeshaabhyaam pralayamudayam yaati jagatii tavetyaahuh santo dharanidhararaajanyatanaye , tvadunmeshaajjaatam jagadidamashesham pralayatah paritraatum shanke parihritanimeshaastava drishah.
हे पर्वतराज की पुत्री, सन्तजन कहते हैं कि आपकी पलकों के मुँदने और खुलने से जगत का प्रलय और उदय होता है। मुझे लगता है, आपके खुलने से उत्पन्न इस सम्पूर्ण जगत को प्रलय से बचाने के लिए ही आपकी आँखों ने पलक झपकाना छोड़ दिया है।
O daughter of the king of mountains, the wise say the world dissolves and arises as your eyes close and open. I suspect your eyes have given up blinking in order to guard from dissolution this entire world born of their opening.
तवापर्णे कर्णेजपनयनपैशुन्यचकिता
निलीयन्ते तोये नियतमनिमेषाः शफरिकाः ।
इयं च श्रीर्बद्धच्छदपुटकवाटं कुवलयं
जहाति प्रत्यूषे निशि च विघटय्य प्रविशति ॥
tavāparṇe karṇejapanayanapaiśunyacakitā
nilīyante toye niyatamanimeṣāḥ śapharikāḥ ,
iyaṃ ca śrīrbaddhacchadapuṭakavāṭaṃ kuvalayaṃ
jahāti pratyūṣe niśi ca vighaṭayya praviśati.
Tavaaparne karnejapanayanapaishunyachakitaa niliiyante toye niyatamanimeshaah shapharikaah , iyam cha shriirbaddhachchhadaputakavaatam kuvalayam jahaati pratyuushe nishi cha vighatayya pravishati.
हे अपर्णा, कानों तक पहुँचकर फुसफुसाने वाले आपके नेत्र कहीं उनकी चुगली न कर दें — इस डर से छोटी मछलियाँ जल में छिपी रहती हैं और कभी पलक नहीं झपकातीं। और यह श्री (शोभा) प्रातःकाल पंखुड़ियों के किवाड़ बंद करके नील कमल को छोड़ देती है और रात में उन्हें खोलकर फिर उसमें प्रवेश करती है।
O Aparṇā, afraid that your eyes, which whisper into your ears, will tell tales about them, the little fish hide in the water and never shut their eyes. And this beauty (Śrī) leaves the blue lily at dawn, closing its petal-doors behind her, and at night opens them again and enters.
दृशा द्राघीयस्या दरदलितनीलोत्पलरुचा
दवीयांसं दीनं स्नपय कृपया मामपि शिवे ।
अनेनायं धन्यो भवति न च ते हानिरियता
वने वा हर्म्ये वा समकरनिपातो हिमकरः ॥
dṛśā drāghīyasyā daradalitanīlotpalarucā
davīyāṃsaṃ dīnaṃ snapaya kṛpayā māmapi śive ,
anenāyaṃ dhanyo bhavati na ca te hāniriyatā
vane vā harmye vā samakaranipāto himakaraḥ.
Drishaa draaghiiyasyaa daradalitaniilotpalaruchaa daviiyaamsam diinam snapaya kripayaa maamapi shive , anenaayam dhanyo bhavati na cha te haaniriyataa vane vaa harmye vaa samakaranipaato himakarah.
हे शिवा, थोड़े खिले नील कमल-सी कान्ति वाली अपनी दीर्घ दृष्टि से मुझ दूर पड़े दीन को भी कृपापूर्वक नहला दीजिए। इससे यह जन धन्य हो जाएगा और आपकी कोई हानि नहीं होगी; चन्द्रमा वन हो या महल, दोनों पर समान रूप से किरणें बरसाता है।
O Śivā, with your long glance, lovely as a blue lotus just opening, bathe even me in compassion, far off and wretched as I am. By it this one would be blessed, and it would cost you nothing: the moon lets its rays fall alike on forest and palace.
अरालं ते पालीयुगलमगराजन्यतनये
न केषामाधत्ते कुसुमशरकोदण्डकुतुकम् ।
तिरश्चीनो यत्र श्रवणपथमुल्लङ्घ्य विलसन्नपाङ्गव्यासङ्गो दिशति शरसंधानधिषणाम् ॥
arālaṃ te pālīyugalamagarājanyatanaye
na keṣāmādhatte kusumaśarakodaṇḍakutukam ,
tiraścīno yatra śravaṇapathamullaṅghya vilasannapāṅgavyāsaṅgo diśati śarasaṃdhānadhiṣaṇām.
Araalam te paaliiyugalamagaraajanyatanaye na keshaamaadhatte kusumasharakodandakutukam , tirashchiino yatra shravanapathamullanghya vilasannapaangavyaasango dishati sharasamdhaanadhishanaam.
हे पर्वतराज-पुत्री, आपकी कनपटियों की घुमावदार रेखाएँ किसके मन में पुष्पबाण (कामदेव) के धनुष की कल्पना नहीं जगातीं? वहाँ कान के मार्ग को पार करके तिरछा चमकता आपका कटाक्ष धनुष पर बाण चढ़ाए जाने का आभास देता है।
O daughter of the mountain king, in whom does the curved line of your temples not awaken the fancy of the flower-archer's bow? There your side-glance, gleaming sideways past the path of the ear, suggests an arrow being fitted to the string.
स्फुरद्गण्डाभोगप्रतिफलितताटङ्कयुगलं
चतुश्चक्रं मन्ये तव मुखमिदं मन्मथरथम् ।
यमारुह्य द्रुह्यत्यवनिरथमर्केन्दुचरणं
महावीरो मारः प्रमथपतये सज्जितवते ॥
sphuradgaṇḍābhogapratiphalitatāṭaṅkayugalaṃ
catuścakraṃ manye tava mukhamidaṃ manmatharatham ,
yamāruhya druhyatyavanirathamarkenducaraṇaṃ
mahāvīro māraḥ pramathapataye sajjitavate.
Sphuradgandaabhogapratiphalitataatankayugalam chatushchakram manye tava mukhamidam manmatharatham , yamaaruhya druhyatyavanirathamarkenducharanam mahaaviiro maarah pramathapataye sajjitavate.
चमकते कपोलों में प्रतिबिम्बित दोनों ताटंकों से युक्त आपके इस मुख को मैं चार पहियों वाला मन्मथ का रथ मानता हूँ, जिस पर चढ़कर महावीर मार (कामदेव) सूर्य-चन्द्र रूपी पहियों वाले पृथ्वी-रथ पर सज्जित प्रमथपति (शिव) से युद्ध ठानता है।
Your face, with its two ear-ornaments mirrored in the gleaming cheeks, I take to be Manmatha's four-wheeled chariot. Mounted on it, Māra the great warrior sets out to fight the lord of the pramathas (Śiva), who stands ready on his chariot of earth with the sun and moon for wheels.
सरस्वत्याः सूक्तीरमृतलहरीकौशलहरीः
पिबन्त्याः शर्वाणि श्रवणचुलुकाभ्यामविरलम् ।
चमत्कारश्लाघाचलितशिरसः कुण्डलगणो
झणत्कारैस्तारैः प्रतिवचनमाचष्ट इव ते ॥
sarasvatyāḥ sūktīramṛtalaharīkauśalaharīḥ
pibantyāḥ śarvāṇi śravaṇaculukābhyāmaviralam ,
camatkāraślāghācalitaśirasaḥ kuṇḍalagaṇo
jhaṇatkāraistāraiḥ prativacanamācaṣṭa iva te.
Sarasvatyaah suuktiiramritalahariikaushalahariih pibantyaah sharvaani shravanachulukaabhyaamaviralam , chamatkaarashlaaghaachalitashirasah kundalagano jhanatkaaraistaaraih prativachanamaachashta iva te.
हे शर्वाणी, अमृत की लहरों की कुशलता को भी हर लेने वाली सरस्वती की सूक्तियों को जब आप कान-रूपी अंजलियों से निरंतर पीती हैं, तब चमत्कार और प्रशंसा से हिलते आपके सिर के कुण्डल ऊँची झनकार से मानो उन्हें उत्तर देते हैं।
O Śarvāṇī, as you drink without pause, from the cups of your ears, Sarasvatī's fine sayings that outdo the art of nectar waves, your head nods in wonder and praise, and the cluster of your earrings, with its high jingling, seems to give her an answer.
असौ नासावंशस्तुहिनगिरिवंशध्वजपटि
त्वदीयो नेदीयः फलतु फलमस्माकमुचितम् ।
वहत्यन्तर्मुक्ताः शिशिरकरनिश्वासगलितं
समृद्ध्या यत्तासां बहिरपि च मुक्तामणिधरः ॥
asau nāsāvaṃśastuhinagirivaṃśadhvajapaṭi
tvadīyo nedīyaḥ phalatu phalamasmākamucitam ,
vahatyantarmuktāḥ śiśirakaraniśvāsagalitaṃ
samṛddhyā yattāsāṃ bahirapi ca muktāmaṇidharaḥ.
Asau naasaavamshastuhinagirivamshadhvajapati tvadiiyo nediiyah phalatu phalamasmaakamuchitam , vahatyantarmuktaah shishirakaranishvaasagalitam samriddhyaa yattaasaam bahirapi cha muktaamanidharah.
हे हिमालय-वंश की ध्वजा-पताका, तुम्हारा यह नासिका-दण्ड हमें शीघ्र ही हमारे योग्य फल दे। यह भीतर मोती धारण करता है, जो चन्द्र-स्वर (बाईं ओर की शीतल श्वास) के साथ बाहर आ जाते हैं; उन मोतियों की बहुतायत से ही यह बाहर भी मोती का आभूषण पहने दिखता है।
O banner of the Himalaya's line, may this nose of yours soon yield us the fruit that suits us. It holds pearls within, which slip out with the cool, moon-side breath; and from their very abundance it wears a pearl ornament on the outside as well.
प्रकृत्या रक्तायास्तव सुदति दन्तच्छदरुचेः
प्रवक्ष्ये सादृश्यं जनयतु फलं विद्रुमलता ।
न बिम्बं तद्बिम्बप्रतिफलनरागादरुणितं
तुलामध्यारोढुं कथमिव विलज्जेत कलया ॥
prakṛtyā raktāyāstava sudati dantacchadaruceḥ
pravakṣye sādṛśyaṃ janayatu phalaṃ vidrumalatā ,
na bimbaṃ tadbimbapratiphalanarāgādaruṇitaṃ
tulāmadhyāroḍhuṃ kathamiva vilajjeta kalayā.
Prakrityaa raktaayaastava sudati dantachchhadarucheh pravakshye saadrishyam janayatu phalam vidrumalataa , na bimbam tadbimbapratiphalanaraagaadarunitam tulaamadhyaarodhum kathamiva vilajjeta kalayaa.
हे सुन्दर दाँतों वाली, तुम्हारे स्वभाव से ही लाल अधरों की कान्ति के लिए मैं कोई उपमा कहूँ, तो पहले मूँगे की लता फल तो दे। और बिम्ब-फल, जो तुम्हारे अधरों के प्रतिबिम्ब का रंग पाकर ही लाल हुआ है, तुम्हारे साथ तराज़ू पर लेशमात्र भी चढ़ने में क्यों न लजाए?
O you of lovely teeth, if I am to name a likeness for the glow of your naturally red lips, let the coral vine first bear fruit. As for the bimba fruit, reddened only by catching the reflection of their colour, how could it not be ashamed to rise onto the scale against them even in the smallest part?
स्मितज्योत्स्नाजालं तव वदनचन्द्रस्य पिबतां
चकोराणामासीदतिरसतया चञ्चुजडिमा ।
अतस्ते शीतांशोरमृतलहरीमाम्लरुचयः
पिबन्ति स्वच्छन्दं निशिनिशि भृशं काञ्जिकधिया ॥
smitajyotsnājālaṃ tava vadanacandrasya pibatāṃ
cakorāṇāmāsīdatirasatayā cañcujaḍimā ,
ataste śītāṃśoramṛtalaharīmāmlarucayaḥ
pibanti svacchandaṃ niśiniśi bhṛśaṃ kāñjikadhiyā.
Smitajyotsnaajaalam tava vadanachandrasya pibataam chakoraanaamaasiidatirasatayaa chanchujadimaa , ataste shiitaamshoramritalahariimaamlaruchayah pibanti svachchhandam nishinishi bhrisham kaanjikadhiyaa.
तुम्हारे मुख-चन्द्र की मुस्कान रूपी चाँदनी को पीते-पीते चकोरों की चोंच अत्यधिक मिठास से जड़ हो गई। इसलिए अब खटास की रुचि वाले वे पक्षी रात-रात भर चन्द्रमा की अमृत-लहरों को काँजी (खट्टा पेय) समझकर जी भर पीते हैं।
The cakora birds that drank the net of moonlight spread by the smile of your moon-like face found their beaks numbed by too much sweetness. So now, craving something sour, they drink the nectar-waves of the cool-rayed moon freely every night, taking it for sour gruel.
अविश्रान्तं पत्युर्गुणगणकथाम्रेडनजपा
जपापुष्पच्छाया तव जननि जिह्वा जयति सा ।
यदग्रासीनायाः स्फटिकदृषदच्छच्छविमयी
सरस्वत्या मूर्तिः परिणमति माणिक्यवपुषा ॥
aviśrāntaṃ patyurguṇagaṇakathāmreḍanajapā
japāpuṣpacchāyā tava janani jihvā jayati sā ,
yadagrāsīnāyāḥ sphaṭikadṛṣadacchacchavimayī
sarasvatyā mūrtiḥ pariṇamati māṇikyavapuṣā.
Avishraantam patyurgunaganakathaamredanajapaa japaapushpachchhaayaa tava janani jihvaa jayati saa , yadagraasiinaayaah sphatikadrishadachchhachchhavimayii sarasvatyaa muurtih parinamati maanikyavapushaa.
हे जननी, अपने पति के गुण-समूह की कथाओं को निरन्तर दोहराते हुए जप करने वाली, जपा (गुड़हल) के फूल जैसी लाल तुम्हारी जिह्वा की जय हो। उसके अग्रभाग पर विराजमान सरस्वती की स्फटिक-सी निर्मल मूर्ति भी वहाँ माणिक्य के रंग में बदल जाती है।
Victory to your tongue, O Mother, red as the japā (hibiscus) flower, which ceaselessly repeats as its japa the tales of your lord's many virtues. Seated at its tip, Sarasvatī's form, clear as crystal, is turned into a body of ruby.
रणे जित्वा दैत्यानपहृतशिरस्त्रैः कवचिभिर्निवृत्तैश्चण्डांशत्रिपुरहरनिर्माल्यविमुखैः ।
विशाखेन्द्रोपेन्द्रैः शशिविशदकर्पूरशकला
विलीयन्ते मातस्तव वदनताम्बूलकबलाः ॥
raṇe jitvā daityānapahṛtaśirastraiḥ kavacibhirnivṛttaiścaṇḍāṃśatripuraharanirmālyavimukhaiḥ ,
viśākhendropendraiḥ śaśiviśadakarpūraśakalā
vilīyante mātastava vadanatāmbūlakabalāḥ.
Rane jitvaa daityaanapahritashirastraih kavachibhirnivrittaishchandaamshatripuraharanirmaalyavimukhaih , vishaakhendropendraih shashivishadakarpuurashakalaa viliiyante maatastava vadanataambuulakabalaah.
हे माता, युद्ध में दैत्यों को जीतकर लौटे स्कन्द, इन्द्र और उपेन्द्र (विष्णु), जो शिरस्त्राण उतार चुके हैं पर अभी कवच पहने हैं, और जो शिव के उस निर्माल्य से विमुख हैं जो चण्ड का भाग है, तुम्हारे मुख के ताम्बूल के ग्रास पाते हैं; चन्द्रमा-से उजले कपूर के टुकड़ों वाले वे ग्रास उनके मुख में घुल जाते हैं।
Mother, Skanda, Indra and Upendra (Viṣṇu), back from conquering the demons in battle, helmets off but still in armour, turning away from Śiva's leftover offering that is Caṇḍa's share, receive the morsels of betel from your mouth; bright with flakes of camphor white as the moon, those morsels melt away in them.
विपञ्च्या गायन्ती विविधमपदानं पशुपतेस्त्वयारब्धे वक्तुं चलितशिरसा साधुवचने ।
तदीयैर्माधुर्यैरपलपिततन्त्रीकलरवां
निजां वीणां वाणी निचुलयति चोलेन निभृतम् ॥
vipañcyā gāyantī vividhamapadānaṃ paśupatestvayārabdhe vaktuṃ calitaśirasā sādhuvacane ,
tadīyairmādhuryairapalapitatantrīkalaravāṃ
nijāṃ vīṇāṃ vāṇī niculayati colena nibhṛtam.
Vipanchyaa gaayantii vividhamapadaanam pashupatestvayaarabdhe vaktum chalitashirasaa saadhuvachane , tadiiyairmaadhuryairapalapitatantriikalaravaam nijaam viinaam vaanii nichulayati cholena nibhritam.
जब वाणी (सरस्वती) वीणा पर पशुपति के अनेक पराक्रम गा रही होती हैं और तुम सिर हिलाकर 'साधु' कहना आरम्भ करती हो, तब तुम्हारे वचनों की मधुरता से अपने तारों की मीठी ध्वनि को फीका पड़ा देखकर वे चुपचाप अपनी वीणा को खोल में ढक देती हैं।
When Vāṇī (Sarasvatī) is singing to her vīṇā the many deeds of Paśupati, and you, nodding your head, begin to say 'well done', the sweetness of your words outshines the soft sound of her strings, and she quietly slips her vīṇā back into its cloth cover.
कराग्रेण स्पृष्टं तुहिनगिरिणा वत्सलतया
गिरीशेनोदस्तं मुहुरधरपानाकुलतया ।
करग्राह्यं शंभोर्मुखमुकुरवृन्तं गिरिसुते
कथंकारं ब्रूमस्तव चुबुकमौपम्यरहितम् ॥
karāgreṇa spṛṣṭaṃ tuhinagiriṇā vatsalatayā
girīśenodastaṃ muhuradharapānākulatayā ,
karagrāhyaṃ śaṃbhormukhamukuravṛntaṃ girisute
kathaṃkāraṃ brūmastava cubukamaupamyarahitam.
Karaagrena sprishtam tuhinagirinaa vatsalatayaa giriishenodastam muhuradharapaanaakulatayaa , karagraahyam shambhormukhamukuravrintam girisute kathamkaaram bruumastava chubukamaupamyarahitam.
हे गिरिसुता, जिस ठोड़ी को हिमालय ने वात्सल्य से उँगलियों के अग्रभाग से छुआ, जिसे अधरों को पीने की उत्सुकता में गिरीश (शिव) ने बार-बार ऊपर उठाया, जो शम्भु के हाथ में थामने योग्य है और तुम्हारे मुख रूपी दर्पण की मूठ है, उस अनुपम ठोड़ी का वर्णन हम कैसे करें?
O daughter of the mountain, how are we to describe your chin, which has no equal? The Himalaya touched it with his fingertips in fatherly love; the Lord of the mountain (Śiva) lifted it again and again, eager to drink your lips; it fits Śambhu's hand, the handle of the mirror that is your face.
भुजाश्लेषान्नित्यं पुरदमयितुः कण्टकवती
तव ग्रीवा धत्ते मुखकमलनालश्रियमियम् ।
स्वतः श्वेता कालागुरुबहुलजम्बालमलिना
मृणालीलालित्यं वहति यदधो हारलतिका ॥
bhujāśleṣānnityaṃ puradamayituḥ kaṇṭakavatī
tava grīvā dhatte mukhakamalanālaśriyamiyam ,
svataḥ śvetā kālāgurubahulajambālamalinā
mṛṇālīlālityaṃ vahati yadadho hāralatikā.
Bhujaashleshaannityam puradamayituh kantakavatii tava griivaa dhatte mukhakamalanaalashriyamiyam , svatah shvetaa kaalaagurubahulajambaalamalinaa mrinaaliilaalityam vahati yadadho haaralatikaa.
त्रिपुर-विजेता शिव की भुजाओं के आलिंगन से सदा रोमांचित रहने वाली तुम्हारी यह ग्रीवा मुख-कमल की नाल की शोभा धारण करती है। उसके नीचे की हार-लता, जो स्वभाव से श्वेत है पर काले अगरु के गाढ़े लेप से मलिन हो गई है, कमल-तन्तु की कोमलता धारण करती है।
Your neck, always bristling with thrill from the embrace of the arms of Śiva, tamer of the cities, wears the grace of the stalk of your lotus face. And the strand of necklace below it, white by nature but dimmed by thick muddy paste of black aloe, has the charm of a lotus fibre.
गले रेखास्तिस्रो गतिगमकगीतैकनिपुणे
विवाहव्यानद्धप्रगुणगुणसंख्याप्रतिभुवः ।
विराजन्ते नानाविधमधुररागाकरभुवां
त्रयाणां ग्रामाणां स्थितिनियमसीमान इव ते ॥
gale rekhāstisro gatigamakagītaikanipuṇe
vivāhavyānaddhapraguṇaguṇasaṃkhyāpratibhuvaḥ ,
virājante nānāvidhamadhurarāgākarabhuvāṃ
trayāṇāṃ grāmāṇāṃ sthitiniyamasīmāna iva te.
Gale rekhaastisro gatigamakagiitaikanipune vivaahavyaanaddhapragunagunasamkhyaapratibhuvah , viraajante naanaavidhamadhuraraagaakarabhuvaam trayaanaam graamaanaam sthitiniyamasiimaana iva te.
हे गति, गमक और गीत में अद्वितीय निपुण देवी, तुम्हारे कण्ठ की तीन रेखाएँ विवाह के समय बाँधे गए अनेक तन्तुओं वाले सूत्र की गिनती की साक्षी-सी हैं। वे ऐसी शोभित हैं मानो नाना मधुर रागों की खान रूपी तीन ग्रामों (संगीत के स्वर-क्रमों) के स्थान निश्चित करने वाली सीमा-रेखाएँ हों।
O you who are uniquely skilled in movement, ornamentation and song, the three lines on your throat stand as witnesses to the count of strands in the many-threaded cord tied at your wedding. They shine like boundary lines that fix the places of the three grāmas, the musical scales from which all the sweet rāgas arise.
मृणालीमृद्वीनां तव भुजलतानां चतसृणां
चतुर्भिः सौन्दर्यं सरसिजभवः स्तौति वदनैः ।
नखेभ्यः संत्रस्यन्प्रथममथनादन्धकरिपोश्चतुर्णां शीर्षाणां सममभयहस्तार्पणधिया ॥
mṛṇālīmṛdvīnāṃ tava bhujalatānāṃ catasṛṇāṃ
caturbhiḥ saundaryaṃ sarasijabhavaḥ stauti vadanaiḥ ,
nakhebhyaḥ saṃtrasyanprathamamathanādandhakaripoścaturṇāṃ śīrṣāṇāṃ samamabhayahastārpaṇadhiyā.
Mrinaaliimridviinaam tava bhujalataanaam chatasrinaam chaturbhih saundaryam sarasijabhavah stauti vadanaih , nakhebhyah samtrasyanprathamamathanaadandhakariposhchaturnaam shiirshaanaam samamabhayahastaarpanadhiyaa.
कमल से उत्पन्न ब्रह्मा अपने चारों मुखों से तुम्हारी कमल-तन्तु-सी कोमल चारों भुजाओं की सुन्दरता की स्तुति करते हैं। अन्धकासुर के शत्रु (शिव) के नखों से, जिन्होंने पहले उनका एक सिर काटा था, भयभीत होकर वे चाहते हैं कि तुम एक साथ उनके चारों सिरों पर अभय-हस्त रख दो।
Brahmā, born of the lotus, praises with his four mouths the beauty of your four arms, soft as lotus fibres. He is afraid of the nails of Andhaka's foe (Śiva), who once cut off one of his heads, and hopes you will place your fear-dispelling hands on all four of his remaining heads at once.
नखानामुद्योतैर्नवनलिनरागं विहसतां
कराणां ते कान्तिं कथय कथयामः कथमुमे ।
कयाचिद्वा साम्यं भजतु कलया हन्त कमलं
यदि क्रीडल्लक्ष्मीचरणतललाक्षारसचणम् ॥
nakhānāmudyotairnavanalinarāgaṃ vihasatāṃ
karāṇāṃ te kāntiṃ kathaya kathayāmaḥ kathamume ,
kayācidvā sāmyaṃ bhajatu kalayā hanta kamalaṃ
yadi krīḍallakṣmīcaraṇatalalākṣārasacaṇam.
Nakhaanaamudyotairnavanalinaraagam vihasataam karaanaam te kaantim kathaya kathayaamah kathamume , kayaachidvaa saamyam bhajatu kalayaa hanta kamalam yadi kriidallakshmiicharanatalalaakshaarasachanam.
हे उमा, बताओ, नखों की चमक से नए कमल की लालिमा पर हँसने वाले तुम्हारे हाथों की कान्ति का वर्णन हम कैसे करें? हाँ, यदि कमल क्रीड़ा करती लक्ष्मी के पैरों के तलवों के लाक्षा-रस से रँगा हो, तो शायद किसी अंश में उनकी समता पा ले।
Tell us, Umā, how can we speak of the radiance of your hands, which with the gleam of their nails laugh at the redness of fresh lotuses? Perhaps the lotus might share a fraction of their likeness, if it were soaked in the lac-dye from the soles of Lakṣmī's feet as she plays.
समं देवि स्कन्दद्विपवदनपीतं स्तनयुगं
तवेदं नः खेदं हरतु सततं प्रस्नुतमुखम् ।
यदालोक्याशङ्काकुलितहृदयो हासजनकः
स्वकुम्भौ हेरम्बः परिमृशति हस्तेन झडिति ॥
samaṃ devi skandadvipavadanapītaṃ stanayugaṃ
tavedaṃ naḥ khedaṃ haratu satataṃ prasnutamukham ,
yadālokyāśaṅkākulitahṛdayo hāsajanakaḥ
svakumbhau herambaḥ parimṛśati hastena jhaḍiti.
Samam devi skandadvipavadanapiitam stanayugam tavedam nah khedam haratu satatam prasnutamukham , yadaalokyaashankaakulitahridayo haasajanakah svakumbhau herambah parimrishati hastena jhaditi.
हे देवी, स्कन्द और गजमुख (गणेश) ने जिनसे एक साथ दूध पिया, जिनके मुख से सदा दूध झरता है, तुम्हारे वे दोनों स्तन हमारे कष्ट को निरन्तर हरें। उन्हें देखकर शंका से व्याकुल हेरम्ब (गणेश) झट से अपने हाथ से अपने मस्तक के कुम्भों को टटोलते हैं, जिससे हँसी छूट पड़ती है।
O Devī, may this pair of breasts, from which Skanda and the elephant-faced one drank together, and which ever flow with milk, keep taking away our weariness. On seeing them, Heramba (Gaṇeśa), his heart troubled by a doubt, quickly feels the two domes on his own head with his hand, and everyone laughs.
अमू ते वक्षोजावमृतरसमाणिक्यकुतुपौ
न संदेहस्पन्दो नगपतिपताके मनसि नः ।
पिबन्तौ तौ यस्मादविदितवधूसङ्गरसिकौ
कुमारावद्यापि द्विरदवदनक्रौञ्चदलनौ ॥
amū te vakṣojāvamṛtarasamāṇikyakutupau
na saṃdehaspando nagapatipatāke manasi naḥ ,
pibantau tau yasmādaviditavadhūsaṅgarasikau
kumārāvadyāpi dviradavadanakrauñcadalanau.
Amuu te vakshojaavamritarasamaanikyakutupau na samdehaspando nagapatipataake manasi nah , pibantau tau yasmaadaviditavadhuusangarasikau kumaaraavadyaapi dviradavadanakraunchadalanau.
हे पर्वतराज की पताका, तुम्हारे ये दोनों स्तन अमृत-रस से भरे माणिक्य के कुप्पे हैं, इसमें हमारे मन में सन्देह का लेश भी नहीं। क्योंकि इन्हें पीने वाले दोनों, गजमुख (गणेश) और क्रौंच-पर्वत को भेदने वाले (स्कन्द), स्त्री-संग का स्वाद न जानते हुए आज भी कुमार ही हैं।
O banner of the lord of mountains, these breasts of yours are ruby flasks full of nectar; there is not a flicker of doubt in our minds. For the two who drink from them, the elephant-faced one and the splitter of Mount Krauñca (Skanda), are boys even now, never having known the pleasure of a bride's company.
वहत्यम्ब स्तम्बेरमदनुजकुम्भप्रकृतिभिः
समारब्धां मुक्तामणिभिरमलां हारलतिकाम् ।
कुचाभोगो बिम्बाधररुचिभिरन्तः शबलितां
प्रतापव्यामिश्रां पुरदमयितुः कीर्तिमिव ते ॥
vahatyamba stamberamadanujakumbhaprakṛtibhiḥ
samārabdhāṃ muktāmaṇibhiramalāṃ hāralatikām ,
kucābhogo bimbādhararucibhirantaḥ śabalitāṃ
pratāpavyāmiśrāṃ puradamayituḥ kīrtimiva te.
Vahatyamba stamberamadanujakumbhaprakritibhih samaarabdhaam muktaamanibhiramalaam haaralatikaam , kuchaabhogo bimbaadhararuchibhirantah shabalitaam prataapavyaamishraam puradamayituh kiirtimiva te.
हे अम्बा, तुम्हारा विशाल वक्षःस्थल हाथी-रूपी दैत्य के कुम्भों से उत्पन्न मोतियों से गुँथी निर्मल हार-लता धारण करता है, जो भीतर से तुम्हारे बिम्ब-से अधरों की लाल आभा से चितकबरी हो गई है। वह ऐसी लगती है मानो त्रिपुर-विजेता शिव की कीर्ति उनके प्रताप से मिश्रित हो।
Mother, the fullness of your bosom bears a spotless necklace strung of pearls that came from the temples of the elephant demon, mottled within by the red glow of your bimba-like lips. It looks like the fame of Śiva, tamer of the cities, mingled with his fiery valour.
तव स्तन्यं मन्ये धरणिधरकन्ये हृदयतः
पयःपारावारः परिवहति सारस्वतमिव ।
दयावत्या दत्तं द्रविडशिशुरास्वाद्य तव यत्कवीनां प्रौढानामजनि कमनीयः कवयिता ॥
tava stanyaṃ manye dharaṇidharakanye hṛdayataḥ
payaḥpārāvāraḥ parivahati sārasvatamiva ,
dayāvatyā dattaṃ draviḍaśiśurāsvādya tava yatkavīnāṃ prauḍhānāmajani kamanīyaḥ kavayitā.
Tava stanyam manye dharanidharakanye hridayatah payahpaaraavaarah parivahati saarasvatamiva , dayaavatyaa dattam dravidashishuraasvaadya tava yatkaviinaam praudhaanaamajani kamaniiyah kavayitaa.
हे पर्वतराज की कन्या, मैं मानता हूँ कि तुम्हारा स्तन्य (दूध) तुम्हारे हृदय से बहता हुआ सारस्वत (वाणी और काव्य के सार) का क्षीरसागर ही है। दयामयी तुम्हारे द्वारा दिए गए उस दूध को चखकर एक द्रविड़ शिशु प्रौढ़ कवियों के बीच मनोहर कवि बन गया।
Daughter of the mountain-king, I think your breast-milk is an ocean of milk flowing from your heart as the very essence of Sarasvatī, of speech and poetry. A Drāviḍa child who tasted it, given by you in your compassion, became a charming poet among seasoned poets. (Traditions differ on who this child is.)
हरक्रोधज्वालावलिभिरवलीढेन वपुषा
गभीरे ते नाभीसरसि कृतसङ्गो मनसिजः ।
समुत्तस्थौ तस्मादचलतनये धूमलतिका
जनस्तां जानीते तव जननि रोमावलिरिति ॥
harakrodhajvālāvalibhiravalīḍhena vapuṣā
gabhīre te nābhīsarasi kṛtasaṅgo manasijaḥ ,
samuttasthau tasmādacalatanaye dhūmalatikā
janastāṃ jānīte tava janani romāvaliriti.
Harakrodhajvaalaavalibhiravaliidhena vapushaa gabhiire te naabhiisarasi kritasango manasijah , samuttasthau tasmaadachalatanaye dhuumalatikaa janastaam jaaniite tava janani romaavaliriti.
हे अचल-तनया, हर (शिव) के क्रोध की ज्वालाओं से झुलसे शरीर वाला मनसिज (काम) तुम्हारे नाभि रूपी गहरे सरोवर में डूब गया। उससे जो धुएँ की पतली लता उठी, हे जननी, लोग उसे तुम्हारी रोमावली के रूप में जानते हैं।
Kāma, the mind-born, his body licked by the flames of Hara's anger, plunged into the deep lake of your navel. A thin creeper of smoke rose from it, O daughter of the mountain, and people know it, Mother, as the line of fine hair on your body.
यदेतत्कालिन्दीतनुतरतरङ्गाकृति शिवे
कृशे मध्ये किंचिज्जननि तव यद्भाति सुधियाम् ।
विमर्दादन्योन्यं कुचकलशयोरन्तरगतं
तनूभूतं व्योम प्रविशदिव नाभिं कुहरिणीम् ॥
yadetatkālindītanutarataraṅgākṛti śive
kṛśe madhye kiṃcijjanani tava yadbhāti sudhiyām ,
vimardādanyonyaṃ kucakalaśayorantaragataṃ
tanūbhūtaṃ vyoma praviśadiva nābhiṃ kuhariṇīm.
Yadetatkaalindiitanutaratarangaakriti shive krishe madhye kimchijjanani tava yadbhaati sudhiyaam , vimardaadanyonyam kuchakalashayorantaragatam tanuubhuutam vyoma pravishadiva naabhim kuhariniim.
हे शिवा, हे जननी, तुम्हारी कृश कमर पर यमुना की अत्यन्त पतली लहर-सी जो कुछ ज्ञानियों को झलकती है, वह ऐसी लगती है मानो तुम्हारे कलश-से स्तनों के परस्पर दबाव से पतला हुआ बीच का आकाश तुम्हारी गहरी नाभि में प्रवेश कर रहा हो।
O Śivā, Mother, that faint thing which the discerning see on your slender waist, shaped like a very fine ripple of the Yamunā, seems to be the sky between your jar-like breasts, squeezed thin by their pressing together, sliding down into the hollow of your navel.
स्थिरो गङ्गावर्तः स्तनमुकुलरोमावलिलताकलावालं कुण्डं कुसुमशरतेजोहुतभुजः ।
रतेर्लीलागारं किमपि तव नाभिर्गिरिसुते
बिलद्वारं सिद्धेर्गिरिशनयनानां विजयते ॥
sthiro gaṅgāvartaḥ stanamukularomāvalilatākalāvālaṃ kuṇḍaṃ kusumaśaratejohutabhujaḥ ,
raterlīlāgāraṃ kimapi tava nābhirgirisute
biladvāraṃ siddhergiriśanayanānāṃ vijayate.
Sthiro gangaavartah stanamukularomaavalilataakalaavaalam kundam kusumasharatejohutabhujah , raterliilaagaaram kimapi tava naabhirgirisute biladvaaram siddhergirishanayanaanaam vijayate.
हे गिरिसुता, तुम्हारी नाभि की जय हो: वह गंगा का स्थिर भँवर है, स्तन रूपी कलियों तक जाती रोमावली-लता की क्यारी है, पुष्प-बाण वाले काम के तेज रूपी अग्नि का कुण्ड है, रति का क्रीड़ा-गृह है, और गिरीश के नेत्रों की सिद्धि का गुफा-द्वार है; वह अवर्णनीय है।
Your navel, O daughter of the mountain, is beyond words and triumphs over all: a still whirlpool of the Gaṅgā, the basin at the root of the creeper of hair that climbs to the buds of your breasts, the fire-pit for the flame of the flower-arrowed Kāma, Rati's house of play, and the cave-door through which the Mountain Lord's eyes find their fulfilment.
निसर्गक्षीणस्य स्तनतटभरेण क्लमजुषो
नमन्मूर्तेर्नारीतिलक शनकैस्त्रुट्यत इव ।
चिरं ते मध्यस्य त्रुटिततटिनीतीरतरुणा
समावस्थास्थेम्नो भवतु कुशलं शैलतनये ॥
nisargakṣīṇasya stanataṭabhareṇa klamajuṣo
namanmūrternārītilaka śanakaistruṭyata iva ,
ciraṃ te madhyasya truṭitataṭinītīrataruṇā
samāvasthāsthemno bhavatu kuśalaṃ śailatanaye.
Nisargakshiinasya stanatatabharena klamajusho namanmuurternaariitilaka shanakaistrutyata iva , chiram te madhyasya trutitatatiniitiiratarunaa samaavasthaasthemno bhavatu kushalam shailatanaye.
हे नारियों के तिलक, हे शैलतनया, स्वभाव से ही पतली, स्तनों के भार से थकी, झुकी हुई और मानो धीरे-धीरे टूटती-सी तुम्हारी कमर, जिसकी स्थिति उस नदी-तट के वृक्ष जैसी है जिसका किनारा कट गया हो, चिरकाल तक कुशल रहे।
O ornament among women, daughter of the mountain, may your waist long stay safe: slender by nature, wearied by the weight of your breasts, bending as though slowly about to snap, its steadiness like that of a tree on a river bank that has crumbled away.
कुचौ सद्यः स्विद्यत्तटघटितकूर्पासभिदुरौ
कषन्तौ दोर्मूले कनककलशाभौ कलयता ।
तव त्रातुं भङ्गादलमिति वलग्रं तनुभुवा
त्रिधा नद्धं देवि त्रिवलि लवलीवल्लिभिरिव ॥
kucau sadyaḥ svidyattaṭaghaṭitakūrpāsabhidurau
kaṣantau dormūle kanakakalaśābhau kalayatā ,
tava trātuṃ bhaṅgādalamiti valagraṃ tanubhuvā
tridhā naddhaṃ devi trivali lavalīvallibhiriva.
Kuchau sadyah svidyattataghatitakuurpaasabhidurau kashantau dormuule kanakakalashaabhau kalayataa , tava traatum bhangaadalamiti valagram tanubhuvaa tridhaa naddham devi trivali lavaliivallibhiriva.
हे देवी, पसीने से तत्काल भीगकर किनारों पर कसी चोली को फाड़ते और भुजाओं के मूल को छूते, सोने के कलश-से तुम्हारे स्तनों को देखकर, तनु से उत्पन्न काम ने मानो तुम्हारी कमर को टूटने से बचाने के लिए उसे लवली की बेलों से तीन बार बाँध दिया है; यही तुम्हारी त्रिवली (तीन सिलवटें) है।
O Devī, seeing your breasts, like golden jars, which sweat at once and burst the bodice fitted at their sides as they press against the roots of your arms, the body-born Kāma bound your waist three times over, as if with lavalī creepers, to keep it from breaking; these are the three folds at your waist.
गुरुत्वं विस्तारं क्षितिधरपतिः पार्वति निजान्नितम्बादाच्छिद्य त्वयि हरणरूपेण निदधे ।
अतस्ते विस्तीर्णो गुरुरयमशेषां वसुमतीं
नितम्बप्राग्भारः स्थगयति लघुत्वं नयति च ॥
gurutvaṃ vistāraṃ kṣitidharapatiḥ pārvati nijānnitambādācchidya tvayi haraṇarūpeṇa nidadhe ,
ataste vistīrṇo gururayamaśeṣāṃ vasumatīṃ
nitambaprāgbhāraḥ sthagayati laghutvaṃ nayati ca.
Gurutvam vistaaram kshitidharapatih paarvati nijaannitambaadaachchhidya tvayi haranaruupena nidadhe , ataste vistiirno gururayamasheshaam vasumatiim nitambapraagbhaarah sthagayati laghutvam nayati cha.
हे पार्वती, पर्वतराज ने अपने नितम्ब (ढलान) से भारीपन और विस्तार काटकर तुम्हें दहेज के रूप में दे दिया। इसी से तुम्हारे ये विशाल और भारी नितम्ब सारी पृथ्वी को ढक लेते हैं और उसे हल्का भी कर देते हैं।
O Pārvatī, the lord of mountains cut away weight and breadth from his own slopes and gave them to you as a wedding gift. That is why these broad, heavy hips of yours cover the whole earth and also make it seem light.
करीन्द्राणां शुण्डान्कनककदलीकाण्डपटलीमुभाभ्यामूरुभ्यामुभयमपि निर्जित्य भवति ।
सुवृत्ताभ्यां पत्युः प्रणतिकठिनाभ्यां गिरिसुते
विधिज्ञे जानुभ्यां विबुधकरिकुम्भद्वयमसि ॥
karīndrāṇāṃ śuṇḍānkanakakadalīkāṇḍapaṭalīmubhābhyāmūrubhyāmubhayamapi nirjitya bhavati ,
suvṛttābhyāṃ patyuḥ praṇatikaṭhinābhyāṃ girisute
vidhijñe jānubhyāṃ vibudhakarikumbhadvayamasi.
Kariindraanaam shundaankanakakadaliikaandapataliimubhaabhyaamuurubhyaamubhayamapi nirjitya bhavati , suvrittaabhyaam patyuh pranatikathinaabhyaam girisute vidhijne jaanubhyaam vibudhakarikumbhadvayamasi.
हे गिरिसुता, हे विधि (शास्त्र-मर्यादा) को जानने वाली, अपनी दोनों जाँघों से गजराजों की सूँड़ों और सोने के केले के तनों, दोनों को जीतकर, पति को प्रणाम करते-करते कठोर हुए अपने सुडौल घुटनों से तुम देवताओं के हाथी (ऐरावत) के दोनों कुम्भों को भी जीत लेती हो।
O daughter of the mountain, knower of sacred rule, having outdone with your two thighs both the trunks of lordly elephants and the rows of golden plantain stems, with your shapely knees, made firm by bowing to your lord, you surpass even the two temple-domes of the gods' elephant.
पराजेतुं रुद्रं द्विगुणशरगर्भौ गिरिसुते
निषङ्गौ जङ्घे ते विषमविशिखो बाढमकृत ।
यदग्ने दृश्यन्ते दशशरफलाः पादयुगलीनखाग्रच्छद्मानः सुरमकुटशाणैकनिशिताः ॥
parājetuṃ rudraṃ dviguṇaśaragarbhau girisute
niṣaṅgau jaṅghe te viṣamaviśikho bāḍhamakṛta ,
yadagne dṛśyante daśaśaraphalāḥ pādayugalīnakhāgracchadmānaḥ suramakuṭaśāṇaikaniśitāḥ.
Paraajetum rudram dvigunasharagarbhau girisute nishangau janghe te vishamavishikho baadhamakrita , yadagne drishyante dashasharaphalaah paadayugaliinakhaagrachchhadmaanah suramakutashaanaikanishitaah.
हे गिरिसुता, रुद्र को हराने के लिए विषम बाणों वाले काम ने तुम्हारी दोनों पिंडलियों को दुगने बाणों से भरे दो तूणीर बना दिया। क्योंकि उनके अग्रभाग में दोनों पैरों के नखों के सिरों के बहाने दस बाणों की नोकें दिखती हैं, जो देवताओं के मुकुट रूपी सान पर घिसकर तीखी हुई हैं।
To defeat Rudra, O daughter of the mountain, Kāma of the odd-numbered arrows made your two shanks into quivers packed with twice his arrows. For at their ends ten arrowheads can be seen, disguised as the tips of your toenails, whetted on the crowns of the gods as on grinding stones.
श्रुतीनां मूर्धानो दधति तव यौ शेखरतया
ममाप्येतौ मातः शिरसि दयया धेहि चरणौ ।
ययोः पाद्यं पाथः पशुपतिजटाजूटतटिनी
ययोर्लाक्षालक्ष्मीररुणहरिचूडामणिरुचिः ॥
śrutīnāṃ mūrdhāno dadhati tava yau śekharatayā
mamāpyetau mātaḥ śirasi dayayā dhehi caraṇau ,
yayoḥ pādyaṃ pāthaḥ paśupatijaṭājūṭataṭinī
yayorlākṣālakṣmīraruṇaharicūḍāmaṇiruciḥ.
Shrutiinaam muurdhaano dadhati tava yau shekharatayaa mamaapyetau maatah shirasi dayayaa dhehi charanau , yayoh paadyam paathah pashupatijataajuutatatinii yayorlaakshaalakshmiirarunaharichuudaamaniruchih.
हे माता, वेदों के शिखर (उपनिषद्) जिन चरणों को मुकुट के समान धारण करते हैं, उन्हीं दोनों चरणों को दया करके मेरे सिर पर भी रख दो। जिनके पाद-प्रक्षालन का जल पशुपति की जटाओं में बहने वाली नदी (गंगा) है, और जिनके महावर की शोभा हरि के मुकुट-मणि की लाल आभा है।
Mother, those two feet which the crowns of the Vedas wear as a head-ornament, place them in kindness on my head too: the feet whose washing-water is the river in Paśupati's matted locks, and whose red lac-glow is the crimson light of Hari's crest-jewel.
नमोवाकं ब्रूमो नयनरमणीयाय पदयोस्तवास्मै द्वन्द्वाय स्फुटरुचिरसालक्तकवते ।
असूयत्यत्यन्तं यदभिहननाय स्पृहयते
पशूनामीशानः प्रमदवनकङ्केलितरवे ॥
namovākaṃ brūmo nayanaramaṇīyāya padayostavāsmai dvandvāya sphuṭarucirasālaktakavate ,
asūyatyatyantaṃ yadabhihananāya spṛhayate
paśūnāmīśānaḥ pramadavanakaṅkelitarave.
Namovaakam bruumo nayanaramaniiyaaya padayostavaasmai dvandvaaya sphutaruchirasaalaktakavate , asuuyatyatyantam yadabhihananaaya sprihayate pashuunaamiishaanah pramadavanakankelitarave.
नेत्रों को आनन्द देने वाले, चमकते सुन्दर महावर से रँगे तुम्हारे इन दोनों चरणों को हम नमस्कार करते हैं; जिनके प्रहार को तरसने वाले प्रमद-वन के अशोक वृक्ष से पशुपति (शिव) अत्यन्त ईर्ष्या करते हैं।
We offer our salutation to this pair of your feet, lovely to the eyes and bright with shining red lac: the feet whose kick is longed for by the aśoka tree in the pleasure garden, a tree of which the Lord of beings is deeply jealous.
मृषा कृत्वा गोत्रस्खलनमथ वैलक्ष्यनमितं
ललाटे भर्तारं चरणकमले ताडयति ते
चिरादन्तःशल्यं दहनकृतमुन्मूलितवता
तुलाकोटिक्वाणैः किलिकिलितमीशानरिपुणा ॥
mṛṣā kṛtvā gotraskhalanamatha vailakṣyanamitaṃ
lalāṭe bhartāraṃ caraṇakamale tāḍayati te
cirādantaḥśalyaṃ dahanakṛtamunmūlitavatā
tulākoṭikvāṇaiḥ kilikilitamīśānaripuṇā.
Mrishaa kritvaa gotraskhalanamatha vailakshyanamitam lalaate bhartaaram charanakamale taadayati te chiraadantahshalyam dahanakritamunmuulitavataa tulaakotikvaanaih kilikilitamiishaanaripunaa.
भूल से किसी और का नाम लेकर, फिर लज्जा से झुके अपने पति के ललाट पर जब तुम अपने चरण-कमल से प्रहार करती हो, तब ईशान का शत्रु (काम), जिसने जलाए जाने से बहुत समय से भीतर चुभे काँटे को अब उखाड़ फेंका है, तुम्हारी पायल की झनकार के रूप में विजय का हर्ष-नाद करता है।
When your husband, having slipped and called you by another's name, bows his forehead in embarrassment and you strike it with your lotus foot, then Śiva's enemy Kāma, who has at last pulled out the thorn lodged in him since he was burnt, shouts in triumph through the jingling of your anklets.
हिमानीहन्तव्यं हिमगिरिनिवासैकचतुरौ
निशायां निद्राणं निशि चरमभागे च विशदौ ।
वरं लक्ष्मीपात्रं श्रियमतिसृजन्तौ समयिनां
सरोजं त्वत्पादौ जननि जयतश्चित्रमिह किम् ॥
himānīhantavyaṃ himagirinivāsaikacaturau
niśāyāṃ nidrāṇaṃ niśi caramabhāge ca viśadau ,
varaṃ lakṣmīpātraṃ śriyamatisṛjantau samayināṃ
sarojaṃ tvatpādau janani jayataścitramiha kim.
Himaaniihantavyam himagirinivaasaikachaturau nishaayaam nidraanam nishi charamabhaage cha vishadau , varam lakshmiipaatram shriyamatisrijantau samayinaam sarojam tvatpaadau janani jayatashchitramiha kim.
हे जननी, तुम्हारे चरण कमल को जीत लेते हैं, इसमें आश्चर्य क्या? कमल हिम से नष्ट होता है, पर तुम्हारे चरण हिमालय पर रहने में ही निपुण हैं। कमल रात में सो जाता है, तुम्हारे चरण रात में और रात के अन्तिम प्रहर में भी जाग्रत रहते हैं। कमल केवल लक्ष्मी का पात्र है, तुम्हारे चरण अपने उपासकों को भरपूर लक्ष्मी देते हैं।
Mother, if your feet defeat the lotus, what is so strange? The lotus is destroyed by frost; your feet are at home on the snowy mountain. The lotus sleeps at night; your feet stay bright through the night and at its end. The lotus is merely a vessel for Lakṣmī; your feet pour out fortune freely on those who keep your observance.
पदं ते कीर्तीनां प्रपदमपदं देवि विपदां
कथं नीतं सद्भिः कठिनकमठीकर्परतुलाम् ।
कथं वा बाहुभ्यामुपयमनकाले पुरभिदा
यदादाय न्यस्तं दृषदि दयमानेन मनसा ॥
padaṃ te kīrtīnāṃ prapadamapadaṃ devi vipadāṃ
kathaṃ nītaṃ sadbhiḥ kaṭhinakamaṭhīkarparatulām ,
kathaṃ vā bāhubhyāmupayamanakāle purabhidā
yadādāya nyastaṃ dṛṣadi dayamānena manasā.
Padam te kiirtiinaam prapadamapadam devi vipadaam katham niitam sadbhih kathinakamathiikarparatulaam , katham vaa baahubhyaamupayamanakaale purabhidaa yadaadaaya nyastam drishadi dayamaanena manasaa.
हे देवी, जो तुम्हारा चरण कीर्तियों का आश्रय है और विपत्तियों का स्थान नहीं, उसके अग्रभाग को सज्जनों (कवियों) ने कछुई की कठोर पीठ के समान कैसे कह दिया? और त्रिपुरारि ने विवाह के समय उसे अपने हाथों में लेकर, दया से भरे मन से भी, पत्थर पर कैसे रख दिया?
O Devī, how could good poets compare the tip of your foot, home of all glories and no place for misfortune, to the hard shell of a tortoise? And how could the destroyer of the cities, at your wedding, take it in his hands and set it on the stone, his heart full of tenderness as it was?
नखैर्नाकस्त्रीणां करकमलसंकोचशशिभिस्तरूणां दिव्यानां हसत इव ते चण्डि चरणौ
फलानि स्वःस्थेभ्यः किसलयकराग्रेण ददतां
दरिद्रेभ्यो भद्रां श्रियमनिशमह्नाय ददतौ ॥
nakhairnākastrīṇāṃ karakamalasaṃkocaśaśibhistarūṇāṃ divyānāṃ hasata iva te caṇḍi caraṇau
phalāni svaḥsthebhyaḥ kisalayakarāgreṇa dadatāṃ
daridrebhyo bhadrāṃ śriyamaniśamahnāya dadatau.
Nakhairnaakastriinaam karakamalasamkochashashibhistaruunaam divyaanaam hasata iva te chandi charanau phalaani svahsthebhyah kisalayakaraagrena dadataam daridrebhyo bhadraam shriyamanishamahnaaya dadatau.
हे चण्डी, स्वर्ग की अप्सराओं के कर-कमलों को संकुचित करने वाले चन्द्रमा जैसे नखों से युक्त तुम्हारे चरण मानो दिव्य कल्पवृक्षों पर हँसते हैं; वे वृक्ष अपने पल्लव रूपी हाथों से केवल स्वर्गवासियों को फल देते हैं, पर तुम्हारे चरण दरिद्रों को निरन्तर और शीघ्र मंगलमयी लक्ष्मी देते हैं।
O Caṇḍī, your feet, whose nails are moons that make the lotus hands of heavenly women close, seem to laugh at the divine trees: those trees give fruit only to heaven's residents, with the tips of their leaf-bud hands, while your feet give auspicious fortune to the poor, ceaselessly and without delay.
ददाने दीनेभ्यः श्रियमनिशमाशानुसदृशीममन्दं सौन्दर्यप्रकरमकरन्दं विकिरति ।
तवास्मिन्मन्दारस्तबकसुभगे यातु चरणे
निमज्जन्मज्जीवः करणचरणः षट्चरणताम् ॥
dadāne dīnebhyaḥ śriyamaniśamāśānusadṛśīmamandaṃ saundaryaprakaramakarandaṃ vikirati ,
tavāsminmandārastabakasubhage yātu caraṇe
nimajjanmajjīvaḥ karaṇacaraṇaḥ ṣaṭcaraṇatām.
Dadaane diinebhyah shriyamanishamaashaanusadrishiimamandam saundaryaprakaramakarandam vikirati , tavaasminmandaarastabakasubhage yaatu charane nimajjanmajjiivah karanacharanah shatcharanataam.
जो दीनों को निरन्तर उनकी आशा के अनुरूप सम्पत्ति देता है और सौन्दर्य के समूह रूपी मकरन्द को भरपूर बिखेरता है, मन्दार के गुच्छे-से सुन्दर तुम्हारे उस चरण में डूबता हुआ, इन्द्रियों को ही पैर बनाए मेरा जीव छह पैरों वाले भ्रमर का रूप पा ले।
Your foot gives the needy wealth to match their hopes and scatters in plenty the nectar of its gathered beauty. May my life-self, whose senses serve as its feet, sink into that foot, lovely as a cluster of mandāra blossoms, and become a six-footed bee.
पदन्यासक्रीडापरिचयमिवारब्धुमनसः
स्खलन्तस्ते खेलं भवनकलहंसा न जहति ।
अतस्तेषां शिक्षां सुभगमणिमञ्जीररणितच्छलादाचक्षाणं चरणकमलं चारुचरिते ॥
padanyāsakrīḍāparicayamivārabdhumanasaḥ
skhalantaste khelaṃ bhavanakalahaṃsā na jahati ,
atasteṣāṃ śikṣāṃ subhagamaṇimañjīraraṇitacchalādācakṣāṇaṃ caraṇakamalaṃ cārucarite.
Padanyaasakriidaaparichayamivaarabdhumanasah skhalantaste khelam bhavanakalahamsaa na jahati , atasteshaam shikshaam subhagamanimanjiiraranitachchhalaadaachakshaanam charanakamalam chaarucharite.
हे सुन्दर आचरण वाली, महल के कलहंस मानो तुम्हारी चाल की कला सीखने की इच्छा से लड़खड़ाते हुए भी अपना अभ्यास नहीं छोड़ते। इसलिए तुम्हारा चरण-कमल सुन्दर मणि-जड़ित पायल की झनकार के बहाने उन्हें शिक्षा देता-सा है।
O you of graceful ways, the swans of the palace, as though eager to learn the art of your steps, keep stumbling yet never give up their practice. So your lotus foot seems to be instructing them, under cover of the ringing of your fine jewelled anklets.
गतास्ते मञ्चत्वं द्रुहिणहरिरुद्रेश्वरभृतः
शिवः स्वच्छच्छायाघटितकपटप्रच्छदपटः ।
त्वदीयानां भासां प्रतिफलनरागारुणतया
शरीरी शृङ्गारो रस इव दृशां दोग्धि कुतुकम् ॥
gatāste mañcatvaṃ druhiṇaharirudreśvarabhṛtaḥ
śivaḥ svacchacchāyāghaṭitakapaṭapracchadapaṭaḥ ,
tvadīyānāṃ bhāsāṃ pratiphalanarāgāruṇatayā
śarīrī śṛṅgāro rasa iva dṛśāṃ dogdhi kutukam.
Gataaste manchatvam druhinaharirudreshvarabhritah shivah svachchhachchhaayaaghatitakapataprachchhadapatah , tvadiiyaanaam bhaasaam pratiphalanaraagaarunatayaa shariirii shringaaro rasa iva drishaam dogdhi kutukam.
द्रुहिण (ब्रह्मा), हरि, रुद्र और ईश्वर, जो जगत को धारण करते हैं, तुम्हारे मंच (पलंग) के पाये बन गए हैं; और स्वच्छ कान्ति से बनी चादर का रूप लिए शिव, तुम्हारी प्रभा के प्रतिबिम्ब की लालिमा से रक्तवर्ण होकर, मानो साक्षात् देहधारी शृंगार रस की तरह नेत्रों को आनन्द देते हैं।
Druhiṇa (Brahmā), Hari, Rudra and Īśvara, the sustainers, have become the legs of your couch; and Śiva, in the guise of its covering sheet woven of clear light, turned red by reflecting your radiance, delights the eyes like the rasa of love itself in bodily form.
अराला केशेषु प्रकृतिसरला मन्दहसिते
शिरीषाभा चित्ते दृषदुपलशोभा कुचतटे ।
भृशं तन्वी मध्ये पृथुरुरसिजारोहविषये
जगत्त्रातुं शंभोर्जयति करुणा काचिदरुणा ॥
arālā keśeṣu prakṛtisaralā mandahasite
śirīṣābhā citte dṛṣadupalaśobhā kucataṭe ,
bhṛśaṃ tanvī madhye pṛthururasijārohaviṣaye
jagattrātuṃ śaṃbhorjayati karuṇā kācidaruṇā.
Araalaa kesheshu prakritisaralaa mandahasite shiriishaabhaa chitte drishadupalashobhaa kuchatate , bhrisham tanvii madhye prithururasijaarohavishaye jagattraatum shambhorjayati karunaa kaachidarunaa.
केशों में घुंघराली, मन्द मुस्कान में स्वभाव से सरल, चित्त में शिरीष-पुष्प-सी कोमल, स्तनों पर पत्थर-सी दृढ़ शोभा वाली, कमर में अत्यन्त पतली और स्तनों तथा नितम्बों में विशाल, जगत की रक्षा के लिए प्रकट शम्भु की यह अरुण वर्ण वाली अनिर्वचनीय करुणा विजयी है।
Curling in her hair, naturally straight in her gentle smile, soft as the śirīṣa flower in her heart, firm as stone at her breast, very slender at the waist, full at the hips and bosom: this indescribable crimson compassion of Śambhu, present to protect the world, stands victorious.
कलङ्कः कस्तूरी रजनिकरबिम्बं जलमयं
कलाभिः कर्पूरैर्मरकतकरण्डं निबिडितम् ।
अतस्त्वद्भोगेन प्रतिदिनमिदं रिक्तकुहरं
विधिर्भूयो भूयो निबिडयति नूनं तव कृते ॥
kalaṅkaḥ kastūrī rajanikarabimbaṃ jalamayaṃ
kalābhiḥ karpūrairmarakatakaraṇḍaṃ nibiḍitam ,
atastvadbhogena pratidinamidaṃ riktakuharaṃ
vidhirbhūyo bhūyo nibiḍayati nūnaṃ tava kṛte.
Kalankah kastuurii rajanikarabimbam jalamayam kalaabhih karpuurairmarakatakarandam nibiditam , atastvadbhogena pratidinamidam riktakuharam vidhirbhuuyo bhuuyo nibidayati nuunam tava krite.
चन्द्रमा का कलंक कस्तूरी है, और उसका जलमय बिम्ब कलाओं रूपी कपूर से ठसाठस भरी मरकत की डिबिया है। तुम्हारे उपयोग से वह प्रतिदिन खाली हो जाती है, इसलिए विधाता निश्चय ही तुम्हारे लिए उसे बार-बार भरते रहते हैं।
The mark on the moon is musk, and its watery disc is an emerald casket packed with camphor in the form of its digits. Since your use empties it every day, the Creator surely keeps refilling it for you again and again.
पुरारातेरन्तःपुरमसि ततस्त्वच्चरणयोः
सपर्यामर्यादा तरलकरणानामसुलभा ।
तथा ह्येते नीताः शतमखमुखाः सिद्धिमतुलां
तव द्वारोपान्तस्थितिभिरणिमाद्याभिरमराः ॥
purārāterantaḥpuramasi tatastvaccaraṇayoḥ
saparyāmaryādā taralakaraṇānāmasulabhā ,
tathā hyete nītāḥ śatamakhamukhāḥ siddhimatulāṃ
tava dvāropāntasthitibhiraṇimādyābhiramarāḥ.
Puraaraaterantahpuramasi tatastvachcharanayoh saparyaamaryaadaa taralakaranaanaamasulabhaa , tathaa hyete niitaah shatamakhamukhaah siddhimatulaam tava dvaaropaantasthitibhiranimaadyaabhiramaraah.
तुम त्रिपुरारि शिव का अन्तःपुर हो, इसलिए चंचल इन्द्रियों वालों के लिए तुम्हारे चरणों की पूजा की मर्यादा सुलभ नहीं। इसी कारण इन्द्र आदि देवता तुम्हारे द्वार के पास ही स्थित अणिमा आदि सिद्धियों के द्वारा ही अतुलनीय सिद्धि पा सके हैं।
You are the inner palace of Śiva, foe of the cities, so the rite of worship at your feet is not easily reached by those whose senses are restless. That is why Indra and the other gods have gained their matchless attainments only through Aṇimā and the other siddhis who stand beside your door.
कलत्रं वैधात्रं कतिकति भजन्ते न कवयः
श्रियो देव्याः को वा न भवति पतिः कैरपि धनैः ।
महादेवं हित्वा तव सति सतीनामचरमे
कुचाभ्यामासङ्गः कुरवकतरोरप्यसुलभः ॥
kalatraṃ vaidhātraṃ katikati bhajante na kavayaḥ
śriyo devyāḥ ko vā na bhavati patiḥ kairapi dhanaiḥ ,
mahādevaṃ hitvā tava sati satīnāmacarame
kucābhyāmāsaṅgaḥ kuravakatarorapyasulabhaḥ.
Kalatram vaidhaatram katikati bhajante na kavayah shriyo devyaah ko vaa na bhavati patih kairapi dhanaih , mahaadevam hitvaa tava sati satiinaamacharame kuchaabhyaamaasangah kuravakatarorapyasulabhah.
कितने ही कवि विधाता की पत्नी (सरस्वती) की सेवा नहीं करते? और कुछ धन पाकर कौन लक्ष्मी देवी का पति नहीं बन जाता? पर हे सती, पतिव्रताओं में अग्रणी, महादेव को छोड़ तुम्हारे स्तनों का आलिंगन कुरबक वृक्ष के लिए भी दुर्लभ है।
How many poets do not woo the Creator's consort, Sarasvatī? And who with a little wealth does not become lord of Śrī? But you, O faithful one, first among faithful women: apart from Mahādeva, the embrace of your breasts is out of reach even for the kurabaka tree.
गिरामाहुर्देवीं द्रुहिणगृहिणीमागमविदो
हरेः पत्नीं पद्मां हरसहचरीमद्रितनयाम् ।
तुरीया कापि त्वं दुरधिगमनिःसीममहिमा
महामाया विश्वं भ्रमयसि परब्रह्ममहिषि ॥
girāmāhurdevīṃ druhiṇagṛhiṇīmāgamavido
hareḥ patnīṃ padmāṃ harasahacarīmadritanayām ,
turīyā kāpi tvaṃ duradhigamaniḥsīmamahimā
mahāmāyā viśvaṃ bhramayasi parabrahmamahiṣi.
Giraamaahurdeviim druhinagrihiniimaagamavido hareh patniim padmaam harasahachariimadritanayaam , turiiyaa kaapi tvam duradhigamanihsiimamahimaa mahaamaayaa vishvam bhramayasi parabrahmamahishi.
आगमों के ज्ञाता तुम्हें ब्रह्मा की गृहिणी वाणी की देवी कहते हैं, हरि की पत्नी पद्मा कहते हैं, और हर की सहचरी पर्वत-पुत्री कहते हैं। पर तुम तो कोई चौथी ही हो, जिसकी असीम महिमा कठिनाई से जानी जाती है; हे परब्रह्म की महारानी, तुम महामाया होकर विश्व को घुमाती हो।
Those learned in the Āgamas call you the goddess of speech, Brahmā's wife; Padmā, the consort of Hari; and the mountain's daughter, companion of Hara. Yet you are some fourth, hard to reach, of boundless greatness: Mahāmāyā, who sets the universe spinning, O queen of the supreme Brahman.
कदा काले मातः कथय कलितालक्तकरसं
पिबेयं विद्यार्थी तव चरणनिर्णेजनजलम् ।
प्रकृत्या मूकानामपि च कविताकारणतया
कदा धत्ते वाणीमुखकमलताम्बूलरसताम् ॥
kadā kāle mātaḥ kathaya kalitālaktakarasaṃ
pibeyaṃ vidyārthī tava caraṇanirṇejanajalam ,
prakṛtyā mūkānāmapi ca kavitākāraṇatayā
kadā dhatte vāṇīmukhakamalatāmbūlarasatām.
Kadaa kaale maatah kathaya kalitaalaktakarasam pibeyam vidyaarthii tava charananirnejanajalam , prakrityaa muukaanaamapi cha kavitaakaaranatayaa kadaa dhatte vaaniimukhakamalataambuularasataam.
हे माता, बताओ, मैं विद्या का अर्थी कब तुम्हारे चरणों को धोने वाला, महावर के रस से मिला जल पिऊँगा? जन्म से मूक लोगों में भी कविता का कारण होने से वह जल कब वाणी (सरस्वती) के मुख-कमल के ताम्बूल-रस का स्वरूप धारण करेगा?
Tell me, Mother, when shall I, a seeker of learning, drink the water that has washed your feet, tinged with red lac? When will it become for me the betel juice from the lotus mouth of Vāṇī, since it gives rise to poetry even in those who are mute by birth?
सरस्वत्या लक्ष्म्या विधिहरिसपत्नो विहरते
रतेः पातिव्रत्यं शिथिलयति रम्येण वपुषा ।
चिरं जीवन्नेव क्षपितपशुपाशव्यतिकरः
परानन्दाभिख्यं रसयति रसं त्वद्भजनवान् ॥
sarasvatyā lakṣmyā vidhiharisapatno viharate
rateḥ pātivratyaṃ śithilayati ramyeṇa vapuṣā ,
ciraṃ jīvanneva kṣapitapaśupāśavyatikaraḥ
parānandābhikhyaṃ rasayati rasaṃ tvadbhajanavān.
Sarasvatyaa lakshmyaa vidhiharisapatno viharate rateh paativratyam shithilayati ramyena vapushaa , chiram jiivanneva kshapitapashupaashavyatikarah paraanandaabhikhyam rasayati rasam tvadbhajanavaan.
तुम्हारा भजन करने वाला सरस्वती और लक्ष्मी के साथ विहार करके ब्रह्मा और विष्णु का प्रतिस्पर्धी-सा बन जाता है, अपने सुन्दर रूप से रति के पातिव्रत्य को भी शिथिल कर देता है, और दीर्घकाल जीते हुए ही पशु-बन्धनों के जाल से छूटकर परमानन्द नामक रस का आस्वाद करता है।
The one devoted to your worship, the hymn says, keeps company with Sarasvatī and Lakṣmī as a rival to Brahmā and Viṣṇu, with his handsome form unsettles even Rati's fidelity, and, living long, with the tangle of the bonds that bind the soul undone, tastes the rasa called supreme bliss.
प्रदीपज्वालाभिर्दिवसकरनीराजनविधिः
सुधासूतेश्चन्द्रोपलजललवैरर्घ्यरचना ।
स्वकीयैरम्भोभिः सलिलनिधिसौहित्यकरणं
त्वदीयाभिर्वाग्भिस्तव जननि वाचां स्तुतिरियम् ॥
pradīpajvālābhirdivasakaranīrājanavidhiḥ
sudhāsūteścandropalajalalavairarghyaracanā ,
svakīyairambhobhiḥ salilanidhisauhityakaraṇaṃ
tvadīyābhirvāgbhistava janani vācāṃ stutiriyam.
Pradiipajvaalaabhirdivasakaraniiraajanavidhih sudhaasuuteshchandropalajalalavairarghyarachanaa , svakiiyairambhobhih salilanidhisauhityakaranam tvadiiyaabhirvaagbhistava janani vaachaam stutiriyam.
हे जननी, जैसे दीपक की लौ से सूर्य की आरती करना, चन्द्रकान्त मणि से टपकी जल-बूँदों से अमृत के स्रोत चन्द्रमा को अर्घ्य देना, और समुद्र के ही जल से समुद्र को तृप्त करना है, वैसे ही तुम्हारे ही शब्दों से रची यह स्तुति, हे वाणी की अधीश्वरी, तुम्हें अर्पित है।
Like waving lamp flames before the sun, like offering the nectar-bearing moon water gathered in drops from the moonstone, like satisfying the ocean with its own waters: so is this hymn to you, Mother, source of all speech, made of words that are your own.