←Backवापस

प्रश्नोपनिषद्

Prashna Upanishad

Atharvaveda — Paippalāda recension

Continue exploring · आगे पढ़ें

The Praśna Upaniṣad, of the Atharvaveda, takes its name from praśna, “question.” Six students — Sukeśā, Satyakāma, Gārgya, Kausalya, Bhārgava and Kabandhī — come to the sage Pippalāda, fuel in hand, as seekers of Brahman. He makes them live with him for a year in austerity and faith before they may ask, and then each puts one question. Where do living creatures come from? Which powers hold the body together, and which is greatest? Where does the life-breath (prāṇa) come from, and how does it divide itself within us? What sleeps and what stays awake in a sleeping person, and who is it that dreams? What does one gain by meditating on Oṃ until death? And who is the “person of sixteen parts” that a prince once asked about and a teacher honestly admitted he did not know? Pippalāda’s answers move from cosmology — matter and life, the sun and moon, the paths of the ancestors and the gods — to the body’s five breaths, to the states of sleep and dream, to the three sounds of Oṃ, and finally to the Self in whom every part comes to rest “as rivers flowing into the sea lose their names.” It is one of the clearest early accounts of prāṇa in Indian thought. 67 passages in six questions, complete, with the traditional invocation of peace.

अथर्ववेद की प्रश्नोपनिषद् का नाम “प्रश्न” शब्द से पड़ा है। छह जिज्ञासु — सुकेशा, सत्यकाम, गार्ग्य, कौसल्य, भार्गव और कबन्धी — ब्रह्म की खोज में हाथ में समिधा लेकर ऋषि पिप्पलाद के पास आते हैं। पिप्पलाद उन्हें पहले एक वर्ष तप और श्रद्धा के साथ अपने पास रहने को कहते हैं, और फिर प्रत्येक एक प्रश्न पूछता है। प्राणी कहाँ से उत्पन्न होते हैं? कौन-सी शक्तियाँ शरीर को धारण करती हैं, और उनमें श्रेष्ठ कौन है? प्राण कहाँ से आता है और हमारे भीतर स्वयं को कैसे बाँटता है? सोए हुए व्यक्ति में क्या सोता है और क्या जागता है, और स्वप्न कौन देखता है? मृत्यु तक ॐ का ध्यान करने से क्या मिलता है? और वह “सोलह कलाओं वाला पुरुष” कौन है, जिसके बारे में एक राजकुमार ने पूछा था और एक आचार्य ने ईमानदारी से माना था कि वे नहीं जानते? पिप्पलाद के उत्तर सृष्टि-विज्ञान से — रयि और प्राण, सूर्य और चन्द्र, पितृयान और देवयान — शरीर के पाँच प्राणों, नींद और स्वप्न की अवस्थाओं, ॐ की तीन मात्राओं तक जाते हैं, और अन्त में उस आत्मा तक, जिसमें हर कला वैसे ही विलीन हो जाती है “जैसे समुद्र में पहुँचकर नदियाँ अपना नाम खो देती हैं।” भारतीय चिन्तन में प्राण का यह सबसे स्पष्ट प्राचीन वर्णनों में से एक है। सम्पूर्ण उपनिषद्, छह प्रश्नों में ६७ खण्ड, पारम्परिक शान्तिपाठ सहित।

Textual source · पाठ-स्रोत

This is the complete Praśna Upaniṣad, six questions, 67 passages, with the traditional invocation of peace (भद्रं कर्णेभिः). The Sanskrit follows the six pages of the Upaniṣad on Sanskrit Wikisource (प्रश्नोपनिषत्), a public-domain text. It has been checked passage by passage against the electronic text of the Upaniṣad with the commentary ascribed to Śaṅkara held by GRETIL (Sansknet project), which is not reproduced here; the Sanskrit Wikisource page of the same commentary was found to be a copy of that text and was not counted as a separate check. The online text had many typing errors — for example प्रजां विधारयन्ते written as प्रचां दिधारयन्ते at 2.1, and सोम्य as सोभ्य — and these were corrected wherever the GRETIL text and the grammar agree. The online text ran passages 3.4 and 3.5 together and printed 2.4 with damaged characters; both have been restored from the GRETIL text. Where the GRETIL text itself carries words of the commentary inside the mantra (as at 1.12 and 2.9), those words are not included. The English and Hindi introductions above are original writing by AdiVeda; they give context and summary, not a translation of the Sanskrit and not a traditional commentary.

Verse meanings · श्लोकार्थ

प्रत्येक श्लोक के नीचे दिया गया हिन्दी और अंग्रेज़ी अर्थ AdiVeda का अपना सम्पादकीय अनुवाद है, जो ऊपर दिए गए संस्कृत पाठ से सीधे इस संस्करण के लिए किया गया है। यह पाठ को समझने में सहायता के लिए है — यह किसी प्रकाशित अनुवाद का उद्धरण या कोई पारम्परिक भाष्य नहीं है। जहाँ विभिन्न परम्पराएँ किसी अंश को अलग ढंग से पढ़ती हैं, वहाँ संक्षेप में यह बताया गया है।

The Hindi and English meaning under each verse is AdiVeda's own editorial translation, made directly from the Sanskrit printed here for this edition. It is meant to help you follow the text — it is not quoted from any published translation and it is not a traditional commentary. Where traditions read a passage differently, the meaning says so briefly.

शान्तिपाठः · Invocation of Peace

ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः
भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ।
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवाँसस्तनूभिर्व्यशेम देवहितं यदायुः ॥
स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः
स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ।
स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः
स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

oṃ bhadraṃ karṇebhiḥ śṛṇuyāma devāḥ
bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ,
sthirairaṅgaistuṣṭuvāṃsastanūbhirvyaśema devahitaṃ yadāyuḥ.
svasti na indro vṛddhaśravāḥ
svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ,
svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ
svasti no bṛhaspatirdadhātu.
oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ.

Om bhadram karnebhih shrinuyaama devaah bhadram pashyemaakshabhiryajatraah, sthirairangaistushtuvaamsastanuubhirvyashema devahitam yadaayuh. svasti na indro vriddhashravaah svasti nah puushaa vishvavedaah, svasti nastaarkshyo arishtanemih svasti no brihaspatirdadhaatu. om shaantih shaantih shaantih.

हे देवो, हम कानों से कल्याणकारी वचन सुनें; हे पूजनीयो, आँखों से कल्याणकारी दृश्य देखें। स्थिर अंगों और शरीरों से आपकी स्तुति करते हुए हम देवताओं द्वारा निर्धारित आयु भोगें। महान् यश वाले इन्द्र हमारा कल्याण करें; सर्वज्ञ पूषा हमारा कल्याण करें; अरिष्टों को नष्ट करने वाले तार्क्ष्य (गरुड़) हमारा कल्याण करें; बृहस्पति हमारा कल्याण करें। ॐ शान्ति, शान्ति, शान्ति।

O gods, may we hear with our ears what is good; O holy ones, may we see with our eyes what is good. Praising you with steady limbs and bodies, may we live out the span the gods have set. May Indra of great fame grant us well-being; may Pūṣan who knows all grant us well-being; may Tārkṣya, whose wheel is unharmed, grant us well-being; may Bṛhaspati grant us well-being. Oṃ — peace, peace, peace.

↑ All sections

प्रथमः प्रश्नः · First Question — Where Do Creatures Come From?

ॐ सुकेशा च भारद्वाजः शैब्यश्च सत्यकामः सौर्यायणी
च गार्ग्यः कौसल्यश्चाश्वलायनो भार्गवो वैदर्भिः कबन्धी
कात्यायनस्ते हैते ब्रह्मपरा ब्रह्मनिष्ठाः परं
ब्रह्मान्वेषमाणा एष ह वै तत्सर्वं वक्ष्यतीति ते ह
समित्पाणयो भगवन्तं पिप्पलादमुपसन्नाः ॥ १ ॥

oṃ sukeśā ca bhāradvājaḥ śaibyaśca satyakāmaḥ sauryāyaṇī
ca gārgyaḥ kausalyaścāśvalāyano bhārgavo vaidarbhiḥ kabandhī
kātyāyanaste haite brahmaparā brahmaniṣṭhāḥ paraṃ
brahmānveṣamāṇā eṣa ha vai tatsarvaṃ vakṣyatīti te ha
samitpāṇayo bhagavantaṃ pippalādamupasannāḥ || 1 ||

Om sukeshaa cha bhaaradvaajah shaibyashcha satyakaamah sauryaayanii cha gaargyah kausalyashchaashvalaayano bhaargavo vaidarbhih kabandhii kaatyaayanaste haite brahmaparaa brahmanishthaah param brahmaanveshamaanaa esha ha vai tatsarvam vakshyatiiti te ha samitpaanayo bhagavantam pippalaadamupasannaah || 1 ||

भरद्वाज के पुत्र सुकेशा, शिबि के पुत्र सत्यकाम, सूर्य के वंशज गार्ग्य, अश्वल के पुत्र कौसल्य, विदर्भ के भार्गव, और कत्य के पुत्र कबन्धी — ये सब ब्रह्म में तत्पर, ब्रह्म में निष्ठा रखने वाले और परम ब्रह्म की खोज करने वाले थे। "ये (पिप्पलाद) हमें वह सब बताएँगे" — ऐसा सोचकर वे हाथ में समिधा लेकर भगवान् पिप्पलाद के पास गए।

Sukeśā son of Bharadvāja, Satyakāma son of Śibi, Gārgya of the solar line, Kausalya son of Aśvala, Bhārgava of Vidarbha and Kabandhī son of Katya — all devoted to Brahman, grounded in Brahman, seeking the highest Brahman — thought, “He will tell us all of it,” and approached the revered Pippalāda with fuel in their hands.

तान् ह स ऋषिरुवाच भूय एव तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया
संवत्सरं संवत्स्यथ
यथाकामं प्रश्नान् पृच्छत यदि विज्ञास्यामः सर्वं ह वो
वक्ष्याम इति ॥ २ ॥

tān ha sa ṛṣiruvāca bhūya eva tapasā brahmacaryeṇa śraddhayā
saṃvatsaraṃ saṃvatsyatha
yathākāmaṃ praśnān pṛcchata yadi vijñāsyāmaḥ sarvaṃ ha vo
vakṣyāma iti || 2 ||

Taan ha sa rishiruvaacha bhuuya eva tapasaa brahmacharyena shraddhayaa samvatsaram samvatsyatha yathaakaamam prashnaan prichchhata yadi vijnaasyaamah sarvam ha vo vakshyaama iti || 2 ||

उन ऋषि ने उनसे कहा: "तुम एक वर्ष और तप, ब्रह्मचर्य और श्रद्धा के साथ (मेरे पास) रहो। फिर इच्छानुसार प्रश्न पूछना; यदि हम जानते होंगे, तो तुम्हें सब कुछ बताएँगे।"

The seer said to them: “Live here another year with austerity, chastity and faith. Then ask whatever questions you wish. If we know, we will tell you everything.”

अथ कबन्धी कात्यायन उपेत्य पप्रच्छ ।
भगवन् कुतो ह वा इमाः प्रजाः प्रजायन्त इति ॥ ३ ॥

atha kabandhī kātyāyana upetya papraccha,
bhagavan kuto ha vā imāḥ prajāḥ prajāyanta iti || 3 ||

Atha kabandhii kaatyaayana upetya paprachchha, bhagavan kuto ha vaa imaah prajaah prajaayanta iti || 3 ||

तब कत्य के पुत्र कबन्धी ने पास आकर पूछा: "भगवन्, ये प्रजाएँ (प्राणी) कहाँ से उत्पन्न होती हैं?"

Then Kabandhī son of Katya came up and asked: “Sir, from where are these creatures born?”

तस्मै स होवाच प्रजाकामो वै प्रजापतिः स तपोऽतप्यत
स तपस्तप्त्वा स मिथुनमुत्पादयते । रयिं च प्राणं
चेत्येतौ मे बहुधा प्रजाः करिष्यत इति ॥ ४ ॥

tasmai sa hovāca prajākāmo vai prajāpatiḥ sa tapo'tapyata
sa tapastaptvā sa mithunamutpādayate, rayiṃ ca prāṇaṃ
cetyetau me bahudhā prajāḥ kariṣyata iti || 4 ||

Tasmai sa hovaacha prajaakaamo vai prajaapatih sa tapo'tapyata sa tapastaptvaa sa mithunamutpaadayate, rayim cha praanam chetyetau me bahudhaa prajaah karishyata iti || 4 ||

उन्होंने उससे कहा: "प्रजापति ने प्रजा की कामना से तप किया। तप करके उन्होंने एक जोड़ा उत्पन्न किया — रयि (पदार्थ) और प्राण (जीवन) — यह सोचकर कि ये दोनों मेरे लिए अनेक प्रकार की प्रजाएँ उत्पन्न करेंगे।"

He said to him: “Prajāpati, desiring offspring, performed tapas. Having done so, he produced a pair — matter (rayi) and life (prāṇa) — thinking, ‘These two will make creatures for me in many ways.’”

आदित्यो ह वै प्राणो रयिरेव चन्द्रमा रयिर्वा एतत्
सर्वं यन्मूर्तं चामूर्तं च तस्मान्मूर्तिरेव रयिः ॥ ५ ॥

ādityo ha vai prāṇo rayireva candramā rayirvā etat
sarvaṃ yanmūrtaṃ cāmūrtaṃ ca tasmānmūrtireva rayiḥ || 5 ||

Aadityo ha vai praano rayireva chandramaa rayirvaa etat sarvam yanmuurtam chaamuurtam cha tasmaanmuurtireva rayih || 5 ||

सूर्य ही प्राण है और चन्द्रमा ही रयि। जो कुछ मूर्त (स्थूल) है और जो अमूर्त (सूक्ष्म) है, वह सब रयि ही है; इसलिए मूर्ति (रूप) ही रयि है।

The sun is life, and the moon is matter. Matter is all this — what has form and what is formless; therefore form itself is matter.

अथादित्य उदयन्यत्प्राचीं दिशं प्रविशति तेन प्राच्यान्
प्राणान् रश्मिषु सन्निधत्ते । यद्दक्षिणां यत् प्रतीचीं
यदुदीचीं
यदधो यदूर्ध्वं यदन्तरा दिशो यत् सर्वं प्रकाशयति
तेन सर्वान् प्राणान् रश्मिषु सन्निधत्ते ॥ ६ ॥

athāditya udayanyatprācīṃ diśaṃ praviśati tena prācyān
prāṇān raśmiṣu sannidhatte, yaddakṣiṇāṃ yat pratīcīṃ
yadudīcīṃ
yadadho yadūrdhvaṃ yadantarā diśo yat sarvaṃ prakāśayati
tena sarvān prāṇān raśmiṣu sannidhatte || 6 ||

Athaaditya udayanyatpraachiim disham pravishati tena praachyaan praanaan rashmishu sannidhatte, yaddakshinaam yat pratiichiim yadudiichiim yadadho yaduurdhvam yadantaraa disho yat sarvam prakaashayati tena sarvaan praanaan rashmishu sannidhatte || 6 ||

जब सूर्य उदय होकर पूर्व दिशा में प्रवेश करता है, तो वह पूर्व के प्राणों को अपनी किरणों में धारण करता है। जब वह दक्षिण, पश्चिम, उत्तर, नीचे, ऊपर और बीच की दिशाओं को — सबको — प्रकाशित करता है, तो सब प्राणों को अपनी किरणों में धारण करता है।

When the sun rises and enters the east, it gathers the living beings of the east into its rays. When it lights up the south, the west, the north, below, above, the intermediate quarters — everything — it gathers all living beings into its rays.

स एष वैश्वानरो विश्वरूपः प्राणोऽग्निरुदयते ।
तदेतदृचाऽभ्युक्तम् ॥ ७ ॥

sa eṣa vaiśvānaro viśvarūpaḥ prāṇo'gnirudayate,
tadetadṛcā'bhyuktam || 7 ||

Sa esha vaishvaanaro vishvaruupah praano'gnirudayate, tadetadrichaa'bhyuktam || 7 ||

वही वैश्वानर (सबमें व्याप्त), विश्वरूप प्राण और अग्नि के रूप में उदय होता है। यही बात ऋचा में कही गई है:

That same one rises as Vaiśvānara, the universal fire, the life of all forms. This is stated in a verse:

विश्वरूपं हरिणं जातवेदसं
परायणं ज्योतिरेकं तपन्तम् ।
सहस्ररश्मिः शतधा वर्तमानः
प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः ॥ ८ ॥

viśvarūpaṃ hariṇaṃ jātavedasaṃ
parāyaṇaṃ jyotirekaṃ tapantam,
sahasraraśmiḥ śatadhā vartamānaḥ
prāṇaḥ prajānāmudayatyeṣa sūryaḥ || 8 ||

Vishvaruupam harinam jaatavedasam paraayanam jyotirekam tapantam, sahasrarashmih shatadhaa vartamaanah praanah prajaanaamudayatyesha suuryah || 8 ||

(ज्ञानी उसे जानते हैं) — विश्वरूप, किरणों वाला, सर्वज्ञ, सबका आधार, एकमात्र ज्योति, तपने वाला। हज़ारों किरणों वाला, सैकड़ों रूपों में विद्यमान, प्राणियों का प्राण — यह सूर्य उदय होता है।

(They know him as) the one of every form, golden, all-knowing, the final resort, the single light, the one who gives heat. With a thousand rays, existing in a hundred ways, the life of all creatures — this sun rises.

संवत्सरो वै प्रजापतिस्तस्यायने दक्षिणं चोत्तरं च ।
तद्ये ह वै तदिष्टापूर्ते कृतमित्युपासते ते चान्द्रमसमेव
लोकमभिजयन्ते । त एव पुनरावर्तन्ते तस्मादेत ऋषयः
प्रजाकामा दक्षिणं प्रतिपद्यन्ते । एष ह वै रयिर्यः
पितृयाणः ॥ ९ ॥

saṃvatsaro vai prajāpatistasyāyane dakṣiṇaṃ cottaraṃ ca,
tadye ha vai tadiṣṭāpūrte kṛtamityupāsate te cāndramasameva
lokamabhijayante, ta eva punarāvartante tasmādeta ṛṣayaḥ
prajākāmā dakṣiṇaṃ pratipadyante, eṣa ha vai rayiryaḥ
pitṛyāṇaḥ || 9 ||

Samvatsaro vai prajaapatistasyaayane dakshinam chottaram cha, tadye ha vai tadishtaapuurte kritamityupaasate te chaandramasameva lokamabhijayante, ta eva punaraavartante tasmaadeta rishayah prajaakaamaa dakshinam pratipadyante, esha ha vai rayiryah pitriyaanah || 9 ||

संवत्सर (वर्ष) ही प्रजापति है; उसके दो मार्ग हैं — दक्षिण और उत्तर। जो लोग यज्ञ और परोपकार (इष्टापूर्त) को ही "किया हुआ" मानकर उपासना करते हैं, वे चन्द्रलोक को ही प्राप्त करते हैं और फिर लौट आते हैं। इसलिए सन्तान की कामना वाले ये ऋषि दक्षिण मार्ग लेते हैं। यह रयि ही पितृयान (पितरों का मार्ग) है।

The year is Prajāpati. It has two paths, the southern and the northern. Those who worship thinking that sacrifice and charitable works are all that need be done win only the world of the moon, and return again. So the seers who desire offspring take the southern path. This is matter — the path of the ancestors.

अथोत्तरेण तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया
विद्ययाऽऽत्मानमन्विष्यादित्यमभिजयन्ते । एतद्वै
प्राणानामायतनमेतदमृतमभयमेतत् परायणमेतस्मान्न
पुनरावर्तन्त इत्येष निरोधस्तदेष श्लोकः ॥ १० ॥

athottareṇa tapasā brahmacaryeṇa śraddhayā
vidyayā''tmānamanviṣyādityamabhijayante, etadvai
prāṇānāmāyatanametadamṛtamabhayametat parāyaṇametasmānna
punarāvartanta ityeṣa nirodhastadeṣa ślokaḥ || 10 ||

Athottarena tapasaa brahmacharyena shraddhayaa vidyayaa''tmaanamanvishyaadityamabhijayante, etadvai praanaanaamaayatanametadamritamabhayametat paraayanametasmaanna punaraavartanta ityesha nirodhastadesha shlokah || 10 ||

परन्तु जो तप, ब्रह्मचर्य, श्रद्धा और विद्या से आत्मा को खोजते हैं, वे उत्तर मार्ग से सूर्य को प्राप्त करते हैं। यही प्राणों का आश्रय है, यही अमृत है, अभय है, यही परम गति है; यहाँ से वे फिर नहीं लौटते। यह (जन्म-मरण का) निरोध है। इस विषय में यह श्लोक है:

But those who seek the Self by austerity, chastity, faith and knowledge win the sun by the northern path. That is the resting place of all life; that is the immortal, the fearless, the final goal. From there they do not return. That is the end of the cycle. On this there is a verse:

पञ्चपादं पितरं द्वादशाकृतिं
दिव आहुः परे अर्धे पुरीषिणम् ।
अथेमे अन्य उ परे विचक्षणं
सप्तचक्रे षडर आहुरर्पितमिति ॥ ११ ॥

pañcapādaṃ pitaraṃ dvādaśākṛtiṃ
diva āhuḥ pare ardhe purīṣiṇam,
atheme anya u pare vicakṣaṇaṃ
saptacakre ṣaḍara āhurarpitamiti || 11 ||

Panchapaadam pitaram dvaadashaakritim diva aahuh pare ardhe puriishinam, atheme anya u pare vichakshanam saptachakre shadara aahurarpitamiti || 11 ||

कुछ लोग कहते हैं कि वह (संवत्सर-रूप) पाँच पैरों (ऋतुओं) वाला, बारह रूपों (महीनों) वाला पिता है, जो आकाश के ऊपरी भाग में रहता और वर्षा करता है। दूसरे कहते हैं कि यह विचक्षण (सूर्य) सात पहियों और छह अरों वाले रथ पर आरूढ़ है।

Some call him the father with five feet and twelve forms, who dwells in the far half of the sky, rich in rain. Others say he is the far-seeing one set upon a chariot of seven wheels and six spokes.

मासो वै प्रजापतिस्तस्य कृष्णपक्ष एव रयिः
शुक्लः प्राणस्तस्मादेत ऋषयः शुक्ल इष्टं कुर्वन्तीतर
इतरस्मिन् ॥ १२ ॥

māso vai prajāpatistasya kṛṣṇapakṣa eva rayiḥ
śuklaḥ prāṇastasmādeta ṛṣayaḥ śukla iṣṭaṃ kurvantītara
itarasmin || 12 ||

Maaso vai prajaapatistasya krishnapaksha eva rayih shuklah praanastasmaadeta rishayah shukla ishtam kurvantiitara itarasmin || 12 ||

महीना ही प्रजापति है; उसका कृष्ण पक्ष ही रयि है और शुक्ल पक्ष प्राण। इसलिए ये ऋषि शुक्ल पक्ष में यज्ञ करते हैं, और दूसरे कृष्ण पक्ष में।

The month is Prajāpati. Its dark half is matter and its bright half is life. So these seers perform their rites in the bright half, and others in the dark half.

अहोरात्रो वै प्रजापतिस्तस्याहरेव प्राणो रात्रिरेव रयिः
प्राणं वा एते प्रस्कन्दन्ति ये दिवा रत्या संयुज्यन्ते
ब्रह्मचर्यमेव तद्यद्रात्रौ रत्या संयुज्यन्ते ॥ १३ ॥

ahorātro vai prajāpatistasyāhareva prāṇo rātrireva rayiḥ
prāṇaṃ vā ete praskandanti ye divā ratyā saṃyujyante
brahmacaryameva tadyadrātrau ratyā saṃyujyante || 13 ||

Ahoraatro vai prajaapatistasyaahareva praano raatrireva rayih praanam vaa ete praskandanti ye divaa ratyaa samyujyante brahmacharyameva tadyadraatrau ratyaa samyujyante || 13 ||

दिन-रात ही प्रजापति है; उसका दिन ही प्राण है और रात रयि। जो दिन में रति (सम्भोग) से जुड़ते हैं, वे प्राण को ही नष्ट करते हैं; जो रात में जुड़ते हैं, वह ब्रह्मचर्य ही है।

Day and night are Prajāpati. The day is life and the night is matter. Those who unite in love by day squander their life; that they unite by night is itself a form of chastity.

अन्नं वै प्रजापतिस्ततो ह वै तद्रेतस्तस्मादिमाः प्रजाः
प्रजायन्त इति ॥ १४ ॥

annaṃ vai prajāpatistato ha vai tadretastasmādimāḥ prajāḥ
prajāyanta iti || 14 ||

Annam vai prajaapatistato ha vai tadretastasmaadimaah prajaah prajaayanta iti || 14 ||

अन्न ही प्रजापति है; उसी से यह वीर्य (रेतस्) उत्पन्न होता है, और उसी से ये प्रजाएँ जन्म लेती हैं।

Food is Prajāpati. From it comes seed, and from seed these creatures are born.

तद्ये ह वै तत् प्रजापतिव्रतं चरन्ति ते मिथुनमुत्पादयन्ते ।
तेषामेवैष ब्रह्मलोको येषां तपो ब्रह्मचर्यं येषु सत्यं
प्रतिष्ठितम् ॥ १५ ॥

tadye ha vai tat prajāpativrataṃ caranti te mithunamutpādayante,
teṣāmevaiṣa brahmaloko yeṣāṃ tapo brahmacaryaṃ yeṣu satyaṃ
pratiṣṭhitam || 15 ||

Tadye ha vai tat prajaapativratam charanti te mithunamutpaadayante, teshaamevaisha brahmaloko yeshaam tapo brahmacharyam yeshu satyam pratishthitam || 15 ||

जो इस प्रजापति-व्रत का पालन करते हैं, वे जोड़े (सन्तान) को उत्पन्न करते हैं। उन्हीं का यह ब्रह्मलोक है जिनमें तप और ब्रह्मचर्य है, जिनमें सत्य प्रतिष्ठित है।

Those who keep this vow of Prajāpati produce a pair. That world of Brahmā belongs to those who have austerity and chastity, in whom truth is firmly set.

तेषामसौ विरजो ब्रह्मलोको न येषु जिह्ममनृतं न
माया चेति ॥ १६ ॥

teṣāmasau virajo brahmaloko na yeṣu jihmamanṛtaṃ na
māyā ceti || 16 ||

Teshaamasau virajo brahmaloko na yeshu jihmamanritam na maayaa cheti || 16 ||

वह निर्मल ब्रह्मलोक उन्हीं का है जिनमें न कुटिलता है, न असत्य, न माया (छल)।

That stainless world of Brahmā belongs to those in whom there is no crookedness, no falsehood, no deceit.

↑ All sections

द्वितीयः प्रश्नः · Second Question — Which Powers Uphold the Body?

अथ हैनं भार्गवो वैदर्भिः पप्रच्छ । भगवन् कत्येव
देवाः प्रजां विधारयन्ते कतर एतत् प्रकाशयन्ते कः
पुनरेषां वरिष्ठ इति ॥ १ ॥

atha hainaṃ bhārgavo vaidarbhiḥ papraccha, bhagavan katyeva
devāḥ prajāṃ vidhārayante katara etat prakāśayante kaḥ
punareṣāṃ variṣṭha iti || 1 ||

Atha hainam bhaargavo vaidarbhih paprachchha, bhagavan katyeva devaah prajaam vidhaarayante katara etat prakaashayante kah punareshaam varishtha iti || 1 ||

फिर विदर्भ के भार्गव ने उनसे पूछा: "भगवन्, कितने देवता इस प्रजा (शरीर) को धारण करते हैं? उनमें से कौन इसे प्रकाशित करते हैं? और उनमें श्रेष्ठ कौन है?"

Then Bhārgava of Vidarbha asked him: “Sir, how many gods support this creature? Which of them light it up? And which of them is the greatest?”

तस्मै स होवाचाकाशो ह वा एष देवो वायुरग्निरापः
पृथिवी वाङ्मनश्चक्षुः श्रोत्रं च । ते प्रकाश्याभिवदन्ति
वयमेतद्बाणमवष्टभ्य विधारयामः ॥ २ ॥

tasmai sa hovācākāśo ha vā eṣa devo vāyuragnirāpaḥ
pṛthivī vāṅmanaścakṣuḥ śrotraṃ ca, te prakāśyābhivadanti
vayametadbāṇamavaṣṭabhya vidhārayāmaḥ || 2 ||

Tasmai sa hovaachaakaasho ha vaa esha devo vaayuragniraapah prithivii vaanmanashchakshuh shrotram cha, te prakaashyaabhivadanti vayametadbaanamavashtabhya vidhaarayaamah || 2 ||

उन्होंने उससे कहा: "आकाश, वायु, अग्नि, जल, पृथ्वी, वाणी, मन, आँख और कान — ये देवता हैं। ये (शरीर को) प्रकाशित करके कहते हैं: हम इस शरीर को सँभालकर धारण करते हैं।"

He said to him: “Space is such a god — and wind, fire, water, earth, speech, mind, eye and ear. Having lit it up, they declare: ‘We hold up this body and support it.’”

तान् वरिष्ठः प्राण उवाच । मा मोहमापद्यथ अहमेवैतत्
पञ्चधाऽऽत्मानं प्रविभज्यैतद्बाणमवष्टभ्य
विधारयामीति
तेऽश्रद्दधाना बभूवुः ॥ ३ ॥

tān variṣṭhaḥ prāṇa uvāca, mā mohamāpadyatha ahamevaitat
pañcadhā''tmānaṃ pravibhajyaitadbāṇamavaṣṭabhya
vidhārayāmīti
te'śraddadhānā babhūvuḥ || 3 ||

Taan varishthah praana uvaacha, maa mohamaapadyatha ahamevaitat panchadhaa''tmaanam pravibhajyaitadbaanamavashtabhya vidhaarayaamiiti te'shraddadhaanaa babhuuvuh || 3 ||

सबसे श्रेष्ठ प्राण ने उनसे कहा: "मोह में मत पड़ो; मैं ही स्वयं को पाँच भागों में बाँटकर इस शरीर को सँभालकर धारण करता हूँ।" उन्होंने उस पर विश्वास नहीं किया।

Life, the greatest, said to them: “Do not be deluded. It is I who, dividing myself fivefold, hold up this body and support it.” They did not believe him.

सोऽभिमानादूर्ध्वमुत्क्रमत इव तस्मिन्नुत्क्रामत्यथेतरे सर्व एवोत्क्रामन्ते
तस्मिंश्च प्रतिष्ठमाने सर्व एव प्रातिष्ठन्ते ।
तद्यथा मक्षिका मधुकरराजानमुत्क्रामन्तं सर्वा एवोत्क्रामन्ते
तस्मिंश्च प्रतिष्ठमाने सर्वा एव प्रातिष्ठन्त
एवं वाङ्मनश्चक्षुः श्रोत्रं च ते प्रीताः प्राणं स्तुन्वन्ति ॥ ४ ॥

so'bhimānādūrdhvamutkramata iva tasminnutkrāmatyathetare sarva evotkrāmante
tasmiṃśca pratiṣṭhamāne sarva eva prātiṣṭhante,
tadyathā makṣikā madhukararājānamutkrāmantaṃ sarvā evotkrāmante
tasmiṃśca pratiṣṭhamāne sarvā eva prātiṣṭhanta
evaṃ vāṅmanaścakṣuḥ śrotraṃ ca te prītāḥ prāṇaṃ stunvanti || 4 ||

So'bhimaanaaduurdhvamutkramata iva tasminnutkraamatyathetare sarva evotkraamante tasmimshcha pratishthamaane sarva eva praatishthante, tadyathaa makshikaa madhukararaajaanamutkraamantam sarvaa evotkraamante tasmimshcha pratishthamaane sarvaa eva praatishthanta evam vaanmanashchakshuh shrotram cha te priitaah praanam stunvanti || 4 ||

वह (प्राण) अभिमानपूर्वक मानो ऊपर उठकर निकलने लगा। उसके निकलते ही बाकी सब भी निकलने लगे, और उसके ठहरने पर सब ठहर गए। जैसे मधुमक्खियों का राजा निकलता है तो सब मक्खियाँ निकल पड़ती हैं और उसके ठहरने पर सब ठहर जाती हैं, वैसे ही वाणी, मन, आँख और कान — प्रसन्न होकर प्राण की स्तुति करने लगे।

Offended, he rose as if to leave. As he began to leave, all the others began to leave; as he settled, they all settled. As bees all rise when their king rises and all settle when he settles, so did speech, mind, eye and ear. Pleased, they praised life:

एषोऽग्निस्तपत्येष सूर्य
एष पर्जन्यो मघवानेष वायुः
एष पृथिवी रयिर्देवः
सदसच्चामृतं च यत् ॥ ५ ॥

eṣo'gnistapatyeṣa sūrya
eṣa parjanyo maghavāneṣa vāyuḥ
eṣa pṛthivī rayirdevaḥ
sadasaccāmṛtaṃ ca yat || 5 ||

Esho'gnistapatyesha suurya esha parjanyo maghavaanesha vaayuh esha prithivii rayirdevah sadasachchaamritam cha yat || 5 ||

यह (प्राण) अग्नि बनकर तपता है, यही सूर्य है, यही मेघ है, यही इन्द्र है, यही वायु है, यही पृथ्वी, रयि और देव है; जो सत् है और असत् है, और जो अमृत है — वह सब यही है।

As fire it burns; it is the sun; it is the rain-cloud, it is Indra, it is the wind; it is the earth, matter, the god; it is what is and what is not, and what is immortal.

अरा इव रथनाभौ प्राणे सर्वं प्रतिष्ठितम् ।
ऋचो यजूँषि सामानि यज्ञः क्षत्रं ब्रह्म च ॥ ६ ॥

arā iva rathanābhau prāṇe sarvaṃ pratiṣṭhitam,
ṛco yajūṃṣi sāmāni yajñaḥ kṣatraṃ brahma ca || 6 ||

Araa iva rathanaabhau praane sarvam pratishthitam, richo yajuumshi saamaani yajnah kshatram brahma cha || 6 ||

जैसे रथ की नाभि में अरे जुड़े होते हैं, वैसे ही प्राण में सब कुछ प्रतिष्ठित है — ऋचाएँ, यजुष्, साम, यज्ञ, क्षत्रिय और ब्राह्मण।

Like spokes in the hub of a wheel, everything is set in life — the verses, the formulas, the chants, the sacrifice, the warrior and the priest.

प्रजापतिश्चरसि गर्भे त्वमेव प्रतिजायसे ।
तुभ्यं प्राण प्रजास्त्विमा बलिं हरन्ति
यः प्राणैः प्रतितिष्ठसि ॥ ७ ॥

prajāpatiścarasi garbhe tvameva pratijāyase,
tubhyaṃ prāṇa prajāstvimā baliṃ haranti
yaḥ prāṇaiḥ pratitiṣṭhasi || 7 ||

Prajaapatishcharasi garbhe tvameva pratijaayase, tubhyam praana prajaastvimaa balim haranti yah praanaih pratitishthasi || 7 ||

हे प्राण, तुम ही प्रजापति होकर गर्भ में विचरते हो और तुम ही जन्म लेते हो। हे प्राण, ये प्रजाएँ तुम्हारे लिए ही भेंट लाती हैं, क्योंकि तुम ही (इन्द्रियों रूपी) प्राणों के साथ (शरीर में) प्रतिष्ठित हो।

As Prajāpati you move in the womb, and it is you who are born. To you, O life, these creatures bring offerings, for you dwell with the senses.

देवानामसि वह्नितमः पितॄणां प्रथमा स्वधा ।
ऋषीणां चरितं सत्यमथर्वाङ्गिरसामसि ॥ ८ ॥

devānāmasi vahnitamaḥ pitṝṇāṃ prathamā svadhā,
ṛṣīṇāṃ caritaṃ satyamatharvāṅgirasāmasi || 8 ||

Devaanaamasi vahnitamah pitriinaam prathamaa svadhaa, rishiinaam charitam satyamatharvaangirasaamasi || 8 ||

तुम देवताओं के लिए हवि पहुँचाने वाले सर्वश्रेष्ठ (अग्नि) हो, पितरों के लिए पहली स्वधा हो; तुम अथर्वा और अङ्गिरस ऋषियों का सत्य आचरण हो।

You are the chief bearer of offerings to the gods, the first offering to the ancestors; you are the true conduct of the seers descended from Atharvan and Aṅgiras.

इन्द्रस्त्वं प्राण तेजसा रुद्रोऽसि परिरक्षिता ।
त्वमन्तरिक्षे चरसि सूर्यस्त्वं ज्योतिषां पतिः ॥ ९ ॥

indrastvaṃ prāṇa tejasā rudro'si parirakṣitā,
tvamantarikṣe carasi sūryastvaṃ jyotiṣāṃ patiḥ || 9 ||

Indrastvam praana tejasaa rudro'si parirakshitaa, tvamantarikshe charasi suuryastvam jyotishaam patih || 9 ||

हे प्राण, तुम तेज से इन्द्र हो, संहार करने वाले रुद्र हो, और सबकी रक्षा करने वाले हो। तुम अन्तरिक्ष में विचरते हो; तुम ही ज्योतियों के स्वामी सूर्य हो।

By your brilliance, O life, you are Indra; you are Rudra, and the protector all around. You move through the mid-air; you are the sun, lord of lights.

यदा त्वमभिवर्षस्यथेमाः प्राण ते प्रजाः ।
आनन्दरूपास्तिष्ठन्ति कामायान्नं भविष्यतीति ॥ १० ॥

yadā tvamabhivarṣasyathemāḥ prāṇa te prajāḥ,
ānandarūpāstiṣṭhanti kāmāyānnaṃ bhaviṣyatīti || 10 ||

Yadaa tvamabhivarshasyathemaah praana te prajaah, aanandaruupaastishthanti kaamaayaannam bhavishyatiiti || 10 ||

हे प्राण, जब तुम वर्षा करते हो, तब ये प्रजाएँ यह सोचकर आनन्दित होती हैं कि अब इच्छानुसार अन्न होगा।

When you rain down, O life, these creatures rejoice, thinking, “There will be food as much as we wish.”

व्रात्यस्त्वं प्राणैकर्षिरत्ता विश्वस्य सत्पतिः ।
वयमाद्यस्य दातारः पिता त्वं मातरिश्व नः ॥ ११ ॥

vrātyastvaṃ prāṇaikarṣirattā viśvasya satpatiḥ,
vayamādyasya dātāraḥ pitā tvaṃ mātariśva naḥ || 11 ||

Vraatyastvam praanaikarshirattaa vishvasya satpatih, vayamaadyasya daataarah pitaa tvam maatarishva nah || 11 ||

हे प्राण, तुम व्रात्य (संस्कारों से परे, स्वयं पवित्र) हो, एकमात्र ऋषि (अग्नि) हो, सबके भक्षक हो, विश्व के सच्चे स्वामी हो। हम तुम्हें भोजन देने वाले हैं; हे मातरिश्वा, तुम हमारे पिता हो।

You are pure in yourself, O life, needing no rite; you are the one seer-fire, the eater of all, the true lord of the world. We are the givers of your food; you, Mātariśvan, are our father.

या ते तनूर्वाचि प्रतिष्ठिता या श्रोत्रे या च चक्षुषि ।
या च मनसि सन्तता शिवां तां कुरु मोत्क्रमीः ॥ १२ ॥

yā te tanūrvāci pratiṣṭhitā yā śrotre yā ca cakṣuṣi,
yā ca manasi santatā śivāṃ tāṃ kuru motkramīḥ || 12 ||

Yaa te tanuurvaachi pratishthitaa yaa shrotre yaa cha chakshushi, yaa cha manasi santataa shivaam taam kuru motkramiih || 12 ||

तुम्हारा जो रूप वाणी में स्थित है, जो कान में, जो आँख में, और जो मन में व्याप्त है — उसे कल्याणकारी बनाओ; (शरीर से) बाहर मत जाओ।

That form of yours that dwells in speech, in the ear, in the eye, and that spreads through the mind — make it gracious. Do not leave us.

प्राणस्येदं वशे सर्वं त्रिदिवे यत् प्रतिष्ठितम् ।
मातेव पुत्रान् रक्षस्व श्रीश्च प्रज्ञां च विधेहि न इति ॥ १३ ॥

prāṇasyedaṃ vaśe sarvaṃ tridive yat pratiṣṭhitam,
māteva putrān rakṣasva śrīśca prajñāṃ ca vidhehi na iti || 13 ||

Praanasyedam vashe sarvam tridive yat pratishthitam, maateva putraan rakshasva shriishcha prajnaam cha vidhehi na iti || 13 ||

यह सब, और जो कुछ तीनों लोकों में स्थित है, वह प्राण के वश में है। जैसे माता पुत्रों की रक्षा करती है, वैसे ही हमारी रक्षा करो; हमें श्री और बुद्धि प्रदान करो।

All this is in the power of life — whatever is set in the three heavens. Guard us as a mother guards her sons; grant us prosperity and wisdom.

↑ All sections

तृतीयः प्रश्नः · Third Question — Where Does the Life-Breath Come From?

अथ हैनं कौसल्यश्चाश्वलायनः पप्रच्छ । भगवन् कुत
एष प्राणो जायते कथमायात्यस्मिञ्शरीर आत्मानं वा
प्रविभज्य कथं प्रतिष्ठते केनोत्क्रमते कथं बाह्यमभिधत्ते
कथमध्यात्ममिति ॥ १ ॥

atha hainaṃ kausalyaścāśvalāyanaḥ papraccha, bhagavan kuta
eṣa prāṇo jāyate kathamāyātyasmiñśarīra ātmānaṃ vā
pravibhajya kathaṃ pratiṣṭhate kenotkramate kathaṃ bāhyamabhidhatte
kathamadhyātmamiti || 1 ||

Atha hainam kausalyashchaashvalaayanah paprachchha, bhagavan kuta esha praano jaayate kathamaayaatyasminshariira aatmaanam vaa pravibhajya katham pratishthate kenotkramate katham baahyamabhidhatte kathamadhyaatmamiti || 1 ||

फिर अश्वल के पुत्र कौसल्य ने उनसे पूछा: "भगवन्, यह प्राण कहाँ से उत्पन्न होता है? यह इस शरीर में कैसे आता है? स्वयं को विभाजित करके यह कैसे स्थित रहता है? किस मार्ग से यह बाहर निकलता है? यह बाहरी जगत् को और भीतरी आत्मा को कैसे धारण करता है?"

Then Kausalya son of Aśvala asked him: “Sir, from where is this life-breath born? How does it come into this body? How does it dwell there, having divided itself? By what does it depart? How does it support the outer world, and how the inner self?”

तस्मै स होवाचातिप्रश्नान् पृच्छसि ब्रह्मिष्ठोऽसीति
तस्मात्तेऽहं ब्रवीमि ॥ २ ॥

tasmai sa hovācātipraśnān pṛcchasi brahmiṣṭho'sīti
tasmātte'haṃ bravīmi || 2 ||

Tasmai sa hovaachaatiprashnaan prichchhasi brahmishtho'siiti tasmaatte'ham braviimi || 2 ||

उन्होंने उससे कहा: "तुम बहुत गहरे प्रश्न पूछ रहे हो; पर तुम ब्रह्म में अत्यन्त निष्ठावान् हो, इसलिए मैं तुम्हें बताता हूँ।"

He said to him: “You ask questions that go very deep. But you are deeply devoted to Brahman, so I will tell you.”

आत्मन एष प्राणो जायते । यथैषा पुरुषे
छायैतस्मिन्नेतदाततं
मनोकृतेनायात्यस्मिञ्शरीरे ॥ ३ ॥

ātmana eṣa prāṇo jāyate, yathaiṣā puruṣe
chāyaitasminnetadātataṃ
manokṛtenāyātyasmiñśarīre || 3 ||

Aatmana esha praano jaayate, yathaishaa purushe chhaayaitasminnetadaatatam manokritenaayaatyasminshariire || 3 ||

यह प्राण आत्मा से उत्पन्न होता है। जैसे मनुष्य की छाया (मनुष्य से), वैसे ही यह (प्राण) उसी (आत्मा) में फैला रहता है। मन के संकल्प (कर्म) से यह इस शरीर में आता है।

This life-breath is born from the Self. As a shadow is cast by a person, so is it spread over the Self. It comes into this body through the working of the mind.

यथा सम्राडेवाधिकृतान् विनियुङ्क्ते । एतान् ग्रामानेतान्
ग्रामानधितिष्ठस्वेत्येवमेवैष प्राण इतरान् प्राणान् पृथक्
पृथगेव सन्निधत्ते ॥ ४ ॥

yathā samrāḍevādhikṛtān viniyuṅkte, etān grāmānetān
grāmānadhitiṣṭhasvetyevamevaiṣa prāṇa itarān prāṇān pṛthak
pṛthageva sannidhatte || 4 ||

Yathaa samraadevaadhikritaan viniyunkte, etaan graamaanetaan graamaanadhitishthasvetyevamevaisha praana itaraan praanaan prithak prithageva sannidhatte || 4 ||

जैसे सम्राट् अपने अधिकारियों को नियुक्त करता है — "तुम इन गाँवों का, तुम उन गाँवों का प्रबन्ध करो" — वैसे ही यह (मुख्य) प्राण दूसरे प्राणों को अलग-अलग स्थानों पर नियुक्त करता है।

As an emperor appoints officers, telling them, “Govern these villages, and those,” so this chief life-breath assigns the other breaths, each to its own place.

पायूपस्थेऽपानं चक्षुःश्रोत्रे मुखनासिकाभ्यां प्राणः
स्वयं
प्रातिष्ठते मध्ये तु समानः । एष ह्येतद्धुतमन्नं समं
नयति
तस्मादेताः सप्तार्चिषो भवन्ति ॥ ५ ॥

pāyūpasthe'pānaṃ cakṣuḥśrotre mukhanāsikābhyāṃ prāṇaḥ
svayaṃ
prātiṣṭhate madhye tu samānaḥ, eṣa hyetaddhutamannaṃ samaṃ
nayati
tasmādetāḥ saptārciṣo bhavanti || 5 ||

Paayuupasthe'paanam chakshuhshrotre mukhanaasikaabhyaam praanah svayam praatishthate madhye tu samaanah, esha hyetaddhutamannam samam nayati tasmaadetaah saptaarchisho bhavanti || 5 ||

मल-मूत्र के अंगों में अपान है; आँख, कान, मुख और नासिका में प्राण स्वयं स्थित है; और बीच में समान है। यही खाए हुए अन्न को सम भाव से (पचाकर) सब ओर पहुँचाता है; उसी से ये सात ज्वालाएँ (सिर की सात इन्द्रियाँ) प्रकट होती हैं।

The down-breath is in the organs of excretion and generation. The life-breath itself dwells in the eye and ear, the mouth and nose. In the middle is the equalising breath, which distributes evenly the food that has been offered; from it arise the seven flames.

हृदि ह्येष आत्मा । अत्रैतदेकशतं नाडीनां तासां शतं
शतमेकैकस्या द्वासप्ततिर्द्वासप्ततिः
प्रतिशाखानाडीसहस्राणि
भवन्त्यासु व्यानश्चरति ॥ ६ ॥

hṛdi hyeṣa ātmā, atraitadekaśataṃ nāḍīnāṃ tāsāṃ śataṃ
śatamekaikasyā dvāsaptatirdvāsaptatiḥ
pratiśākhānāḍīsahasrāṇi
bhavantyāsu vyānaścarati || 6 ||

Hridi hyesha aatmaa, atraitadekashatam naadiinaam taasaam shatam shatamekaikasyaa dvaasaptatirdvaasaptatih pratishaakhaanaadiisahasraani bhavantyaasu vyaanashcharati || 6 ||

आत्मा हृदय में है। वहाँ एक सौ एक नाड़ियाँ हैं; उनमें से प्रत्येक की सौ-सौ शाखाएँ हैं, और प्रत्येक शाखा की बहत्तर-बहत्तर हज़ार उप-शाखाएँ। इन सबमें व्यान विचरता है।

The Self is in the heart. There are a hundred and one channels there; each of them has a hundred branches, and each branch seventy-two thousand smaller channels. In these the pervading breath moves.

अथैकयोर्ध्व उदानः पुण्येन पुण्यं लोकं नयति पापेन
पापमुभाभ्यामेव मनुष्यलोकम् ॥ ७ ॥

athaikayordhva udānaḥ puṇyena puṇyaṃ lokaṃ nayati pāpena
pāpamubhābhyāmeva manuṣyalokam || 7 ||

Athaikayordhva udaanah punyena punyam lokam nayati paapena paapamubhaabhyaameva manushyalokam || 7 ||

और उनमें से एक (ऊपर जाने वाली सुषुम्ना नाड़ी) के द्वारा ऊपर जाने वाला उदान पुण्य से पुण्य-लोक में, पाप से पाप-लोक में, और दोनों से मनुष्य-लोक में ले जाता है।

And by one of them the up-breath, rising, leads by good deeds to a good world, by evil to an evil one, and by both to the world of humans.

आदित्यो ह वै बाह्यः प्राण उदयत्येष ह्येनं चाक्षुषं
प्राणमनुगृह्णानः । पृथिव्यां या देवता सैषा पुरुषस्यापानमवष्टभ्यान्तरा यदाकाशः स समानो वायुर्व्यानः ॥ ८ ॥

ādityo ha vai bāhyaḥ prāṇa udayatyeṣa hyenaṃ cākṣuṣaṃ
prāṇamanugṛhṇānaḥ, pṛthivyāṃ yā devatā saiṣā puruṣasyāpānamavaṣṭabhyāntarā yadākāśaḥ sa samāno vāyurvyānaḥ || 8 ||

Aadityo ha vai baahyah praana udayatyesha hyenam chaakshusham praanamanugrihnaanah, prithivyaam yaa devataa saishaa purushasyaapaanamavashtabhyaantaraa yadaakaashah sa samaano vaayurvyaanah || 8 ||

सूर्य ही बाहरी प्राण है; वह आँख में स्थित प्राण पर अनुग्रह करता हुआ उदय होता है। पृथ्वी में जो देवता है, वह पुरुष के अपान को थामे रहती है। दोनों के बीच जो आकाश है, वह समान है; और वायु व्यान है।

The sun is the outer life-breath; it rises favouring the breath of the eye. The deity in the earth holds up a person’s down-breath. The space between is the equalising breath, and the wind is the pervading breath.

तेजो ह वा उदानस्तस्मादुपशान्ततेजाः । पुनर्भवमिन्द्रियैर्मनसि सम्पद्यमानैः ॥ ९ ॥

tejo ha vā udānastasmādupaśāntatejāḥ, punarbhavamindriyairmanasi sampadyamānaiḥ || 9 ||

Tejo ha vaa udaanastasmaadupashaantatejaah, punarbhavamindriyairmanasi sampadyamaanaih || 9 ||

तेज ही उदान है। इसलिए जिसका तेज शान्त हो जाता है (जो मरणासन्न होता है), वह मन में लीन हुई इन्द्रियों के साथ पुनर्जन्म की ओर जाता है।

Heat is the up-breath. So one whose heat has died down goes on to rebirth, with the senses merged into the mind.

यच्चित्तस्तेनैष प्राणमायाति । प्राणस्तेजसा युक्तः सहात्मना
यथासङ्कल्पितं लोकं नयति ॥ १० ॥

yaccittastenaiṣa prāṇamāyāti, prāṇastejasā yuktaḥ sahātmanā
yathāsaṅkalpitaṃ lokaṃ nayati || 10 ||

Yachchittastenaisha praanamaayaati, praanastejasaa yuktah sahaatmanaa yathaasankalpitam lokam nayati || 10 ||

मृत्यु के समय जैसा उसका चित्त होता है, उसी चित्त के साथ वह प्राण में आता है। तेज से युक्त प्राण, आत्मा के साथ, उसे उसके संकल्प के अनुसार लोक में ले जाता है।

Whatever his thought is at that time, with that he enters the life-breath; and the life-breath, joined with heat, together with the self, leads him to the world he has fashioned in his mind.

य एवं विद्वान् प्राणं वेद न हास्य प्रजा हीयतेऽमृतो
भवति तदेष श्लोकः ॥ ११ ॥

ya evaṃ vidvān prāṇaṃ veda na hāsya prajā hīyate'mṛto
bhavati tadeṣa ślokaḥ || 11 ||

Ya evam vidvaan praanam veda na haasya prajaa hiiyate'mrito bhavati tadesha shlokah || 11 ||

जो विद्वान् प्राण को इस प्रकार जानता है, उसकी सन्तान नष्ट नहीं होती और वह अमर हो जाता है। इस विषय में यह श्लोक है:

The wise one who knows life thus — his offspring does not fail, and he becomes immortal. On this there is a verse:

उत्पत्तिमायतिं स्थानं विभुत्वं चैव पञ्चधा ।
अध्यात्मं चैव प्राणस्य विज्ञायामृतमश्नुते
विज्ञायामृतमश्नुत इति ॥ १२ ॥

utpattimāyatiṃ sthānaṃ vibhutvaṃ caiva pañcadhā,
adhyātmaṃ caiva prāṇasya vijñāyāmṛtamaśnute
vijñāyāmṛtamaśnuta iti || 12 ||

Utpattimaayatim sthaanam vibhutvam chaiva panchadhaa, adhyaatmam chaiva praanasya vijnaayaamritamashnute vijnaayaamritamashnuta iti || 12 ||

प्राण की उत्पत्ति, उसका आगमन, उसका स्थान, पाँच प्रकार से उसकी व्यापकता, और शरीर में उसके स्वरूप को जानकर मनुष्य अमृत प्राप्त करता है — जानकर अमृत प्राप्त करता है।

Knowing the origin of life, its coming, its dwelling place, its fivefold sovereignty and its place within the self, one attains the immortal — knowing this, one attains the immortal.

↑ All sections

चतुर्थः प्रश्नः · Fourth Question — Who Sleeps, Who Dreams?

अथ हैनं सौर्यायणी गार्ग्यः पप्रच्छ । भगवन्नेतस्मिन्
पुरुषे कानि स्वपन्ति कान्यस्मिञ्जाग्रति कतर एष देवः
स्वप्नान् पश्यति कस्यैतत् सुखं भवति कस्मिन्नु सर्वे
सम्प्रतिष्ठिता भवन्तीति ॥ १ ॥

atha hainaṃ sauryāyaṇī gārgyaḥ papraccha, bhagavannetasmin
puruṣe kāni svapanti kānyasmiñjāgrati katara eṣa devaḥ
svapnān paśyati kasyaitat sukhaṃ bhavati kasminnu sarve
sampratiṣṭhitā bhavantīti || 1 ||

Atha hainam sauryaayanii gaargyah paprachchha, bhagavannetasmin purushe kaani svapanti kaanyasminjaagrati katara esha devah svapnaan pashyati kasyaitat sukham bhavati kasminnu sarve sampratishthitaa bhavantiiti || 1 ||

फिर सूर्य के वंशज गार्ग्य ने उनसे पूछा: "भगवन्, इस पुरुष में कौन (इन्द्रियाँ) सोती हैं? कौन जागती हैं? कौन देव स्वप्न देखता है? किसे यह सुख होता है? और ये सब किसमें प्रतिष्ठित हैं?"

Then Gārgya of the solar line asked him: “Sir, what is it that sleeps in a person, and what stays awake? Which god sees the dreams? Whose is the happiness of deep sleep? In whom are all these established?”

तस्मै स होवाच । यथा गार्ग्य मरीचयोऽर्कस्यास्तं
गच्छतः सर्वा एतस्मिंस्तेजोमण्डल एकीभवन्ति । ताः पुनः
पुनरुदयतः प्रचरन्त्येवं ह वै तत् सर्वं परे देवे
मनस्येकीभवति
तेन तर्ह्येष पुरुषो न शृणोति न पश्यति न
जिघ्रति न रसयते न स्पृशते नाभिवदते नादत्ते नानन्दयते
न विसृजते नेयायते स्वपितीत्याचक्षते ॥ २ ॥

tasmai sa hovāca, yathā gārgya marīcayo'rkasyāstaṃ
gacchataḥ sarvā etasmiṃstejomaṇḍala ekībhavanti, tāḥ punaḥ
punarudayataḥ pracarantyevaṃ ha vai tat sarvaṃ pare deve
manasyekībhavati
tena tarhyeṣa puruṣo na śṛṇoti na paśyati na
jighrati na rasayate na spṛśate nābhivadate nādatte nānandayate
na visṛjate neyāyate svapitītyācakṣate || 2 ||

Tasmai sa hovaacha, yathaa gaargya mariichayo'rkasyaastam gachchhatah sarvaa etasmimstejomandala ekiibhavanti, taah punah punarudayatah pracharantyevam ha vai tat sarvam pare deve manasyekiibhavati tena tarhyesha purusho na shrinoti na pashyati na jighrati na rasayate na sprishate naabhivadate naadatte naanandayate na visrijate neyaayate svapitiityaachakshate || 2 ||

उन्होंने उससे कहा: "हे गार्ग्य, जैसे अस्त होते सूर्य की सब किरणें इस तेजोमण्डल में एक हो जाती हैं और उदय होने पर फिर फैल जाती हैं, वैसे ही यह सब (इन्द्रियाँ) परम देव मन में एक हो जाती हैं। तब यह पुरुष न सुनता है, न देखता है, न सूँघता है, न चखता है, न छूता है, न बोलता है, न लेता है, न आनन्द लेता है, न उत्सर्जन करता है, न चलता है — तब कहते हैं, 'वह सो रहा है।'"

He said to him: “Gārgya, as the rays of the setting sun all become one in its disc of light, and spread out again when it rises, so all these become one in the highest god, the mind. Then this person does not hear, see, smell, taste or touch; he does not speak, take, enjoy, emit or move about. Then people say, ‘He is asleep.’”

प्राणाग्नय एवैतस्मिन् पुरे जाग्रति । गार्हपत्यो ह
वा एषोऽपानो व्यानोऽन्वाहार्यपचनो यद्गार्हपत्यात् प्रणीयते
प्रणयनादाहवनीयः प्राणः ॥ ३ ॥

prāṇāgnaya evaitasmin pure jāgrati, gārhapatyo ha
vā eṣo'pāno vyāno'nvāhāryapacano yadgārhapatyāt praṇīyate
praṇayanādāhavanīyaḥ prāṇaḥ || 3 ||

Praanaagnaya evaitasmin pure jaagrati, gaarhapatyo ha vaa esho'paano vyaano'nvaahaaryapachano yadgaarhapatyaat praniiyate pranayanaadaahavaniiyah praanah || 3 ||

इस शरीर-रूपी नगर में प्राण-रूपी अग्नियाँ ही जागती रहती हैं। अपान गार्हपत्य अग्नि है, व्यान अन्वाहार्यपचन (दक्षिणाग्नि) है; और क्योंकि गार्हपत्य से अग्नि ले जाई जाती है, इसलिए ले जाए जाने के कारण प्राण आहवनीय अग्नि है।

In this city the fires of the breaths stay awake. The down-breath is the householder’s fire; the pervading breath is the southern fire; the in-breath is the offering fire, because it is carried forward from the householder’s fire.

यदुच्छ्वासनिःश्वासावेतावाहुती समं नयतीति स समानः ।
मनो ह वाव यजमानः । इष्टफलमेवोदानः । स
एनं यजमानमहरहर्ब्रह्म गमयति ॥ ४ ॥

yaducchvāsaniḥśvāsāvetāvāhutī samaṃ nayatīti sa samānaḥ,
mano ha vāva yajamānaḥ, iṣṭaphalamevodānaḥ, sa
enaṃ yajamānamaharaharbrahma gamayati || 4 ||

Yaduchchhvaasanihshvaasaavetaavaahutii samam nayatiiti sa samaanah, mano ha vaava yajamaanah, ishtaphalamevodaanah, sa enam yajamaanamaharaharbrahma gamayati || 4 ||

जो उच्छ्वास और निःश्वास — इन दो आहुतियों को समान करता है, वह समान है। मन ही यजमान है; और यज्ञ का फल उदान है, जो इस यजमान को प्रतिदिन ब्रह्म (गहरी नींद में) तक ले जाता है।

That which balances the two offerings, the out-breath and the in-breath, is the equalising breath. The mind is the sacrificer, and the fruit of the sacrifice is the up-breath, which each day leads the sacrificer to Brahman.

अत्रैष देवः स्वप्ने महिमानमनुभवति । यद्दृष्टं
दृष्टमनुपश्यति
श्रुतं श्रुतमेवार्थमनुशृणोति देशदिगन्तरैश्च
प्रत्यनुभूतं
पुनः पुनः प्रत्यनुभवति दृष्टं चादृष्टं च श्रुतं
चाश्रुतं
चानुभूतं चाननुभूतं च सच्चासच्च सर्वं पश्यति सर्वः
पश्यति ॥ ५ ॥

atraiṣa devaḥ svapne mahimānamanubhavati, yaddṛṣṭaṃ
dṛṣṭamanupaśyati
śrutaṃ śrutamevārthamanuśṛṇoti deśadigantaraiśca
pratyanubhūtaṃ
punaḥ punaḥ pratyanubhavati dṛṣṭaṃ cādṛṣṭaṃ ca śrutaṃ
cāśrutaṃ
cānubhūtaṃ cānanubhūtaṃ ca saccāsacca sarvaṃ paśyati sarvaḥ
paśyati || 5 ||

Atraisha devah svapne mahimaanamanubhavati, yaddrishtam drishtamanupashyati shrutam shrutamevaarthamanushrinoti deshadigantaraishcha pratyanubhuutam punah punah pratyanubhavati drishtam chaadrishtam cha shrutam chaashrutam chaanubhuutam chaananubhuutam cha sachchaasachcha sarvam pashyati sarvah pashyati || 5 ||

इस (स्वप्न) अवस्था में यह देव (मन) अपनी महिमा का अनुभव करता है। जो देखा हुआ है, उसे फिर देखता है; जो सुना हुआ है, उसे फिर सुनता है; अनेक देशों और दिशाओं में अनुभव किए हुए को बार-बार अनुभव करता है। देखा और अनदेखा, सुना और अनसुना, अनुभव किया और अनुभव न किया, सत् और असत् — सब कुछ देखता है; स्वयं सब कुछ होकर देखता है।

Here, in dream, this god experiences its own greatness. What has been seen it sees again; what has been heard it hears again; what has been experienced in many places and quarters it experiences again and again. The seen and the unseen, the heard and the unheard, the experienced and the unexperienced, the real and the unreal — it sees it all; being all, it sees.

स यदा तेजसाऽभिभूतो भवति । अत्रैष देवः स्वप्नान्न
पश्यत्यथ यदैतस्मिञ्शरीर एतत्सुखं भवति ॥ ६ ॥

sa yadā tejasā'bhibhūto bhavati, atraiṣa devaḥ svapnānna
paśyatyatha yadaitasmiñśarīra etatsukhaṃ bhavati || 6 ||

Sa yadaa tejasaa'bhibhuuto bhavati, atraisha devah svapnaanna pashyatyatha yadaitasminshariira etatsukham bhavati || 6 ||

जब वह तेज (गहरी नींद के प्रकाश) से अभिभूत हो जाता है, तब यह देव स्वप्न नहीं देखता। तब इस शरीर में यह सुख होता है।

When it is overcome by radiance, this god sees no dreams. Then, here in this body, there is this happiness.

स यथा सोम्य वयांसि वासोवृक्षं संप्रतिष्ठन्ते । एवं
ह वै तत् सर्वं पर आत्मनि संप्रतिष्ठते ॥ ७ ॥

sa yathā somya vayāṃsi vāsovṛkṣaṃ saṃpratiṣṭhante, evaṃ
ha vai tat sarvaṃ para ātmani saṃpratiṣṭhate || 7 ||

Sa yathaa somya vayaamsi vaasovriksham sampratishthante, evam ha vai tat sarvam para aatmani sampratishthate || 7 ||

हे सोम्य, जैसे पक्षी अपने निवास-वृक्ष पर आकर ठहर जाते हैं, वैसे ही यह सब उस परम आत्मा में जाकर ठहर जाता है।

As birds, dear one, come to rest on the tree where they roost, so all this comes to rest in the highest Self.

पृथिवी च पृथिवीमात्रा चापश्चापोमात्रा च तेजश्च
तेजोमात्रा च वायुश्च वायुमात्रा चाकाशश्चाकाशमात्रा
च चक्षुश्च द्रष्टव्यं च श्रोत्रं च श्रोतव्यं च घ्राणं च
घ्रातव्यं च रसश्च रसयितव्यं च त्वक्च स्पर्शयितव्यं च
वाक्च वक्तव्यं च हस्तौ चादातव्यं चोपस्थश्चानन्दयितव्यं
च पायुश्च विसर्जयितव्यं च पादौ च गन्तव्यं च मनश्च
मन्तव्यं च बुद्धिश्च बोद्धव्यं चाहङ्कारश्चाहङ्कर्तव्यं च
चित्तं च चेतयितव्यं च तेजश्च विद्योतयितव्यं च प्राणश्च
विधारयितव्यं च ॥ ८ ॥

pṛthivī ca pṛthivīmātrā cāpaścāpomātrā ca tejaśca
tejomātrā ca vāyuśca vāyumātrā cākāśaścākāśamātrā
ca cakṣuśca draṣṭavyaṃ ca śrotraṃ ca śrotavyaṃ ca ghrāṇaṃ ca
ghrātavyaṃ ca rasaśca rasayitavyaṃ ca tvakca sparśayitavyaṃ ca
vākca vaktavyaṃ ca hastau cādātavyaṃ copasthaścānandayitavyaṃ
ca pāyuśca visarjayitavyaṃ ca pādau ca gantavyaṃ ca manaśca
mantavyaṃ ca buddhiśca boddhavyaṃ cāhaṅkāraścāhaṅkartavyaṃ ca
cittaṃ ca cetayitavyaṃ ca tejaśca vidyotayitavyaṃ ca prāṇaśca
vidhārayitavyaṃ ca || 8 ||

Prithivii cha prithiviimaatraa chaapashchaapomaatraa cha tejashcha tejomaatraa cha vaayushcha vaayumaatraa chaakaashashchaakaashamaatraa cha chakshushcha drashtavyam cha shrotram cha shrotavyam cha ghraanam cha ghraatavyam cha rasashcha rasayitavyam cha tvakcha sparshayitavyam cha vaakcha vaktavyam cha hastau chaadaatavyam chopasthashchaanandayitavyam cha paayushcha visarjayitavyam cha paadau cha gantavyam cha manashcha mantavyam cha buddhishcha boddhavyam chaahankaarashchaahankartavyam cha chittam cha chetayitavyam cha tejashcha vidyotayitavyam cha praanashcha vidhaarayitavyam cha || 8 ||

पृथ्वी और पृथ्वी की सूक्ष्म मात्रा, जल और जल की मात्रा, तेज और तेज की मात्रा, वायु और वायु की मात्रा, आकाश और आकाश की मात्रा; आँख और देखने योग्य, कान और सुनने योग्य, नाक और सूँघने योग्य, रसना और चखने योग्य, त्वचा और छूने योग्य, वाणी और बोलने योग्य, हाथ और लेने योग्य, जननेन्द्रिय और आनन्द, गुदा और त्याग, पैर और चलना; मन और मनन योग्य, बुद्धि और जानने योग्य, अहंकार और अहंकार का विषय, चित्त और चिन्तन योग्य, तेज और प्रकाशित करने योग्य, प्राण और धारण करने योग्य — (ये सब उसी में ठहरते हैं)।

Earth and the subtle element of earth, water and its element, fire and its element, wind and its element, space and its element; the eye and what is to be seen, the ear and what is to be heard, the nose and what is to be smelled, taste and what is to be tasted, the skin and what is to be touched, speech and what is to be spoken, the hands and what is to be taken, the organ of pleasure and what is to be enjoyed, the organ of excretion and what is to be let go, the feet and where one goes; the mind and what is to be thought, the intellect and what is to be understood, the ego and what is to be claimed, awareness and what is to be noticed, radiance and what is to be lit up, life and what is to be sustained — (all these come to rest in it).

एष हि द्रष्टा स्प्रष्टा श्रोता घ्राता रसयिता मन्ता
बोद्धा कर्ता विज्ञानात्मा पुरुषः । स परेऽक्षर आत्मनि
संप्रतिष्ठते ॥ ९ ॥

eṣa hi draṣṭā spraṣṭā śrotā ghrātā rasayitā mantā
boddhā kartā vijñānātmā puruṣaḥ, sa pare'kṣara ātmani
saṃpratiṣṭhate || 9 ||

Esha hi drashtaa sprashtaa shrotaa ghraataa rasayitaa mantaa boddhaa kartaa vijnaanaatmaa purushah, sa pare'kshara aatmani sampratishthate || 9 ||

यही द्रष्टा, स्पर्श करने वाला, सुनने वाला, सूँघने वाला, चखने वाला, मनन करने वाला, जानने वाला, कर्ता — विज्ञानात्मा पुरुष है। वह परम अक्षर आत्मा में प्रतिष्ठित होता है।

It is he who sees, touches, hears, smells, tastes, thinks, understands and acts — the person whose nature is understanding. He comes to rest in the highest, imperishable Self.

परमेवाक्षरं प्रतिपद्यते स यो ह वै
तदच्छायमशरीरमलोहितं
शुभ्रमक्षरं वेदयते यस्तु सोम्य । स सर्वज्ञः सर्वो भवति ।
तदेष श्लोकः ॥ १० ॥

paramevākṣaraṃ pratipadyate sa yo ha vai
tadacchāyamaśarīramalohitaṃ
śubhramakṣaraṃ vedayate yastu somya, sa sarvajñaḥ sarvo bhavati,
tadeṣa ślokaḥ || 10 ||

Paramevaaksharam pratipadyate sa yo ha vai tadachchhaayamashariiramalohitam shubhramaksharam vedayate yastu somya, sa sarvajnah sarvo bhavati, tadesha shlokah || 10 ||

हे सोम्य, जो उस छाया-रहित, शरीर-रहित, रंग-रहित, शुद्ध अक्षर को जानता है, वह उस परम अक्षर को ही प्राप्त होता है; वह सर्वज्ञ और सर्वरूप हो जाता है। इस विषय में यह श्लोक है:

Whoever knows that shadowless, bodiless, colourless, pure, imperishable one, dear one, reaches the highest imperishable itself. Knowing all, he becomes all. On this there is a verse:

विज्ञानात्मा सह देवैश्च सर्वैः
प्राणा भूतानि संप्रतिष्ठन्ति यत्र
तदक्षरं वेदयते यस्तु सोम्य
स सर्वज्ञः सर्वमेवाविवेशेति ॥ ११ ॥

vijñānātmā saha devaiśca sarvaiḥ
prāṇā bhūtāni saṃpratiṣṭhanti yatra
tadakṣaraṃ vedayate yastu somya
sa sarvajñaḥ sarvamevāviveśeti || 11 ||

Vijnaanaatmaa saha devaishcha sarvaih praanaa bhuutaani sampratishthanti yatra tadaksharam vedayate yastu somya sa sarvajnah sarvamevaavivesheti || 11 ||

हे सोम्य, जो उस अक्षर को जानता है, जिसमें सब देवताओं (इन्द्रियों) के साथ विज्ञानात्मा, प्राण और भूत प्रतिष्ठित हैं — वह सर्वज्ञ होकर सबमें प्रवेश कर जाता है।

Whoever knows that imperishable, dear one, in which the self of understanding, together with all the powers, the breaths and the elements, comes to rest — knowing all, he enters into all.

↑ All sections

पञ्चमः प्रश्नः · Fifth Question — Meditation on Oṃ

अथ हैनं शैब्यः सत्यकामः पप्रच्छ । स यो ह
वै तद्भगवन्मनुष्येषु प्रायणान्तमोङ्कारमभिध्यायीत ।
कतमं
वाव स तेन लोकं जयतीति । तस्मै स होवाच ॥ १ ॥

atha hainaṃ śaibyaḥ satyakāmaḥ papraccha, sa yo ha
vai tadbhagavanmanuṣyeṣu prāyaṇāntamoṅkāramabhidhyāyīta,
katamaṃ
vāva sa tena lokaṃ jayatīti, tasmai sa hovāca || 1 ||

Atha hainam shaibyah satyakaamah paprachchha, sa yo ha vai tadbhagavanmanushyeshu praayanaantamonkaaramabhidhyaayiita, katamam vaava sa tena lokam jayatiiti, tasmai sa hovaacha || 1 ||

फिर शिबि के पुत्र सत्यकाम ने उनसे पूछा: "भगवन्, मनुष्यों में जो जीवन-भर ओंकार का ध्यान करता रहता है, वह उससे किस लोक को जीतता है?"

Then Satyakāma son of Śibi asked him: “Sir, if a person meditates on Oṃ for as long as he lives, which world does he win by it?”

एतद्वै सत्यकाम परं चापरं च ब्रह्म यदोङ्कारः ।
तस्माद्विद्वानेतेनैवायतनेनैकतरमन्वेति ॥ २ ॥

etadvai satyakāma paraṃ cāparaṃ ca brahma yadoṅkāraḥ,
tasmādvidvānetenaivāyatanenaikataramanveti || 2 ||

Etadvai satyakaama param chaaparam cha brahma yadonkaarah, tasmaadvidvaanetenaivaayatanenaikataramanveti || 2 ||

उन्होंने उससे कहा: "हे सत्यकाम, यह ओंकार ही पर और अपर ब्रह्म है। इसलिए विद्वान् इसी आश्रय से दोनों में से किसी एक को प्राप्त करता है।"

He said to him: “Satyakāma, this syllable Oṃ is both the higher and the lower Brahman. So the wise one, by this support, reaches one or the other.”

स यद्येकमात्रमभिध्यायीत स तेनैव संवेदितस्तूर्णमेव
जगत्यामभिसंपद्यते । तमृचो मनुष्यलोकमुपनयन्ते स तत्र
तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया संपन्नो महिमानमनुभवति ॥ ३ ॥

sa yadyekamātramabhidhyāyīta sa tenaiva saṃveditastūrṇameva
jagatyāmabhisaṃpadyate, tamṛco manuṣyalokamupanayante sa tatra
tapasā brahmacaryeṇa śraddhayā saṃpanno mahimānamanubhavati || 3 ||

Sa yadyekamaatramabhidhyaayiita sa tenaiva samveditastuurnameva jagatyaamabhisampadyate, tamricho manushyalokamupanayante sa tatra tapasaa brahmacharyena shraddhayaa sampanno mahimaanamanubhavati || 3 ||

यदि वह एक मात्रा (अ) का ध्यान करता है, तो उसी से ज्ञान पाकर शीघ्र ही पृथ्वी पर (जन्म) प्राप्त करता है। ऋचाएँ उसे मनुष्य-लोक में ले जाती हैं; वहाँ वह तप, ब्रह्मचर्य और श्रद्धा से सम्पन्न होकर महिमा का अनुभव करता है।

If he meditates on its one measure, enlightened by that alone he quickly returns to the earth. The verses of the Ṛgveda lead him to the world of humans; there, endowed with austerity, chastity and faith, he knows greatness.

अथ यदि द्विमात्रेण मनसि संपद्यते सोऽन्तरिक्षं
यजुर्भिरुन्नीयते सोमलोकम् । स सोमलोके विभूतिमनुभूय
पुनरावर्तते ॥ ४ ॥

atha yadi dvimātreṇa manasi saṃpadyate so'ntarikṣaṃ
yajurbhirunnīyate somalokam, sa somaloke vibhūtimanubhūya
punarāvartate || 4 ||

Atha yadi dvimaatrena manasi sampadyate so'ntariksham yajurbhirunniiyate somalokam, sa somaloke vibhuutimanubhuuya punaraavartate || 4 ||

और यदि वह दो मात्राओं से मन में (उसका ध्यान) सम्पन्न करता है, तो यजुष् उसे अन्तरिक्ष में सोमलोक तक ले जाते हैं। वह सोमलोक में वैभव का अनुभव करके फिर लौट आता है।

If he unites himself in mind with its two measures, the formulas of the Yajurveda lead him up to the mid-air, to the world of the moon. Having known splendour in the world of the moon, he returns again.

यः पुनरेतं त्रिमात्रेणोमित्येतेनैवाक्षरेण परं पुरुषमभि-
ध्यायीत स तेजसि सूर्ये संपन्नः । यथा पादोदरस्त्वचा
विनिर्मुच्यत एवं ह वै स पाप्मना विनिर्मुक्तः स
सामभिरुन्नीयते ब्रह्मलोकं स एतस्माज्जीवघनात् परात्परं
पुरिशयं पुरुषमीक्षते । तदेतौ श्लोकौ भवतः ॥ ५ ॥

yaḥ punaretaṃ trimātreṇomityetenaivākṣareṇa paraṃ puruṣamabhi-
dhyāyīta sa tejasi sūrye saṃpannaḥ, yathā pādodarastvacā
vinirmucyata evaṃ ha vai sa pāpmanā vinirmuktaḥ sa
sāmabhirunnīyate brahmalokaṃ sa etasmājjīvaghanāt parātparaṃ
puriśayaṃ puruṣamīkṣate, tadetau ślokau bhavataḥ || 5 ||

Yah punaretam trimaatrenomityetenaivaaksharena param purushamabhi- dhyaayiita sa tejasi suurye sampannah, yathaa paadodarastvachaa vinirmuchyata evam ha vai sa paapmanaa vinirmuktah sa saamabhirunniiyate brahmalokam sa etasmaajjiivaghanaat paraatparam purishayam purushamiikshate, tadetau shlokau bhavatah || 5 ||

परन्तु जो तीनों मात्राओं वाले इसी ओम् अक्षर से परम पुरुष का ध्यान करता है, वह तेज में, सूर्य में सम्पन्न होता है। जैसे साँप केंचुली से छूट जाता है, वैसे ही वह पाप से मुक्त हो जाता है; साम उसे ब्रह्मलोक में ले जाते हैं। वह इस जीव-समूह (हिरण्यगर्भ) से भी परे, शरीर-रूपी पुर में शयन करने वाले परात्पर पुरुष को देखता है। इस विषय में ये दो श्लोक हैं:

But whoever meditates on the highest person through this very syllable Oṃ with its three measures becomes one with the radiance, with the sun. As a snake is freed from its skin, so he is freed from evil, and the chants of the Sāmaveda lead him to the world of Brahmā. He beholds the person who lies in the city of the body, higher than the high — beyond this mass of living beings. On this there are two verses:

तिस्रो मात्रा मृत्युमत्यः प्रयुक्ता
अन्योन्यसक्ताः अनविप्रयुक्ताः ।
क्रियासु बाह्याभ्यन्तरमध्यमासु
सम्यक् प्रयुक्तासु न कम्पते ज्ञः ॥ ६ ॥

tisro mātrā mṛtyumatyaḥ prayuktā
anyonyasaktāḥ anaviprayuktāḥ,
kriyāsu bāhyābhyantaramadhyamāsu
samyak prayuktāsu na kampate jñaḥ || 6 ||

Tisro maatraa mrityumatyah prayuktaa anyonyasaktaah anaviprayuktaah, kriyaasu baahyaabhyantaramadhyamaasu samyak prayuktaasu na kampate jnah || 6 ||

तीनों मात्राएँ अलग-अलग प्रयोग की जाएँ तो मृत्यु से युक्त हैं; (पर) जब वे एक-दूसरे से जुड़ी हुई, अविभक्त रूप से, बाहरी, भीतरी और मध्य की क्रियाओं में भली-भाँति प्रयोग की जाती हैं, तब ज्ञानी विचलित नहीं होता।

The three measures, used separately, belong to death. But when they are joined to one another, not used apart, and rightly applied in outer, inner and middle activities, the knower does not waver.

ऋग्भिरेतं यजुर्भिरन्तरिक्षं
सामभिर्यत् तत् कवयो वेदयन्ते ।
तमोङ्कारेणैवायतनेनान्वेति विद्वान्
यत्तच्छान्तमजरममृतमभयं परं चेति ॥ ७ ॥

ṛgbhiretaṃ yajurbhirantarikṣaṃ
sāmabhiryat tat kavayo vedayante,
tamoṅkāreṇaivāyatanenānveti vidvān
yattacchāntamajaramamṛtamabhayaṃ paraṃ ceti || 7 ||

Rigbhiretam yajurbhirantariksham saamabhiryat tat kavayo vedayante, tamonkaarenaivaayatanenaanveti vidvaan yattachchhaantamajaramamritamabhayam param cheti || 7 ||

ऋचाओं से वह इस (मनुष्य-लोक) को, यजुष् से अन्तरिक्ष को, और सामों से उस (लोक) को पाता है जिसे कवि (ज्ञानी) जानते हैं। ओंकार को ही आश्रय बनाकर विद्वान् उस तक पहुँचता है जो शान्त, अजर, अमर, अभय और परम है।

By the Ṛg verses one reaches this world; by the Yajus formulas, the mid-air; by the Sāman chants, that world which the sages know. With Oṃ alone as support the wise one reaches that which is peaceful, ageless, deathless, fearless and highest.

↑ All sections

षष्ठः प्रश्नः · Sixth Question — The Person of Sixteen Parts

अथ हैनं सुकेशा भारद्वाजः पप्रच्छ । भगवन्
हिरण्यनाभः
कौसल्यो राजपुत्रो मामुपेत्यैतं प्रश्नमपृच्छत । षोडशकलं
भारद्वाज पुरुषं वेत्थ । तमहं कुमारमब्रुवं नाहमिमं
वेद ।
यद्यहमिममवेदिषं कथं ते नावक्ष्यमिति । समूलो वा
एष परिशुष्यति योऽनृतमभिवदति तस्मान्नार्हाम्यनृतं वक्तुम् ।
स तूष्णीं रथमारुह्य प्रवव्राज । तं त्वा पृच्छामि क्वासौ
पुरुष इति ॥ १ ॥

atha hainaṃ sukeśā bhāradvājaḥ papraccha, bhagavan
hiraṇyanābhaḥ
kausalyo rājaputro māmupetyaitaṃ praśnamapṛcchata, ṣoḍaśakalaṃ
bhāradvāja puruṣaṃ vettha, tamahaṃ kumāramabruvaṃ nāhamimaṃ
veda,
yadyahamimamavediṣaṃ kathaṃ te nāvakṣyamiti, samūlo vā
eṣa pariśuṣyati yo'nṛtamabhivadati tasmānnārhāmyanṛtaṃ vaktum,
sa tūṣṇīṃ rathamāruhya pravavrāja, taṃ tvā pṛcchāmi kvāsau
puruṣa iti || 1 ||

Atha hainam sukeshaa bhaaradvaajah paprachchha, bhagavan hiranyanaabhah kausalyo raajaputro maamupetyaitam prashnamaprichchhata, shodashakalam bhaaradvaaja purusham vettha, tamaham kumaaramabruvam naahamimam veda, yadyahamimamavedisham katham te naavakshyamiti, samuulo vaa esha parishushyati yo'nritamabhivadati tasmaannaarhaamyanritam vaktum, sa tuushniim rathamaaruhya pravavraaja, tam tvaa prichchhaami kvaasau purusha iti || 1 ||

फिर भरद्वाज के पुत्र सुकेशा ने उनसे पूछा: "भगवन्, कोसल के राजकुमार हिरण्यनाभ ने मेरे पास आकर यह प्रश्न पूछा था: हे भारद्वाज, क्या तुम सोलह कलाओं वाले पुरुष को जानते हो? मैंने उस कुमार से कहा: मैं इसे नहीं जानता; यदि मैं इसे जानता, तो तुम्हें क्यों न बताता? जो असत्य बोलता है, वह जड़ सहित सूख जाता है; इसलिए मैं असत्य नहीं बोल सकता। वह चुपचाप रथ पर चढ़कर चला गया। उसी के विषय में मैं आपसे पूछता हूँ — वह पुरुष कहाँ है?"

Then Sukeśā son of Bharadvāja asked him: “Sir, Hiraṇyanābha, a prince of Kosala, came to me and asked this question: ‘Bhāradvāja, do you know the person of sixteen parts?’ I said to the young man, ‘I do not know him. If I knew him, why would I not tell you? One who speaks untruth withers away to the root; so I may not speak untruth.’ In silence he mounted his chariot and went away. So I ask you: where is that person?”

तस्मै स होवाच । इहैवान्तःशरीरे सोम्य स पुरुषो
यस्मिन्नेताः षोडशकलाः प्रभवन्तीति ॥ २ ॥

tasmai sa hovāca, ihaivāntaḥśarīre somya sa puruṣo
yasminnetāḥ ṣoḍaśakalāḥ prabhavantīti || 2 ||

Tasmai sa hovaacha, ihaivaantahshariire somya sa purusho yasminnetaah shodashakalaah prabhavantiiti || 2 ||

उन्होंने उससे कहा: "हे सोम्य, वह पुरुष यहीं शरीर के भीतर है, जिसमें ये सोलह कलाएँ उत्पन्न होती हैं।"

He said to him: “Here within the body, dear one, is that person in whom these sixteen parts arise.”

स ईक्षाञ्चक्रे । कस्मिन्नहमुत्क्रान्त उत्क्रान्तो भविष्यामि
कस्मिन्वा प्रतिष्ठिते प्रतिष्ठास्यामीति ॥ ३ ॥

sa īkṣāñcakre, kasminnahamutkrānta utkrānto bhaviṣyāmi
kasminvā pratiṣṭhite pratiṣṭhāsyāmīti || 3 ||

Sa iikshaanchakre, kasminnahamutkraanta utkraanto bhavishyaami kasminvaa pratishthite pratishthaasyaamiiti || 3 ||

उसने (पुरुष ने) विचार किया: "किसके निकल जाने पर मैं निकल जाऊँगा, और किसके ठहरने पर मैं ठहरूँगा?"

He reflected: “When what departs, will I depart? And when what stays, will I stay?”

स प्राणमसृजत प्राणाच्छ्रद्धां खं वायुर्ज्योतिरापः
पृथिवीन्द्रियं मनः । अन्नमन्नाद्वीर्यं तपो मन्त्राः कर्म
लोका
लोकेषु च नाम च ॥ ४ ॥

sa prāṇamasṛjata prāṇācchraddhāṃ khaṃ vāyurjyotirāpaḥ
pṛthivīndriyaṃ manaḥ, annamannādvīryaṃ tapo mantrāḥ karma
lokā
lokeṣu ca nāma ca || 4 ||

Sa praanamasrijata praanaachchhraddhaam kham vaayurjyotiraapah prithiviindriyam manah, annamannaadviiryam tapo mantraah karma lokaa lokeshu cha naama cha || 4 ||

उसने प्राण की सृष्टि की; प्राण से श्रद्धा, आकाश, वायु, तेज, जल, पृथ्वी, इन्द्रिय और मन; मन से अन्न; अन्न से वीर्य, तप, मन्त्र, कर्म और लोक; और लोकों में नाम की सृष्टि की।

He created life; from life, faith, space, wind, light, water, earth, the senses and mind; from mind, food; from food, vigour, austerity, the mantras, ritual and the worlds; and in the worlds, name.

स यथेमा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रायणाः समुद्रं
प्राप्यास्तं
गच्छन्ति भिद्येते तासां नामरूपे समुद्र इत्येवं प्रोच्यते ।
एवमेवास्य परिद्रष्टुरिमाः षोडशकलाः पुरुषायणाः
पुरुषं
प्राप्यास्तं गच्छन्ति भिद्येते चासां नामरूपे पुरुष इत्येवं
प्रोच्यते स एषोऽकलोऽमृतो भवति तदेष श्लोकः ॥ ५ ॥

sa yathemā nadyaḥ syandamānāḥ samudrāyaṇāḥ samudraṃ
prāpyāstaṃ
gacchanti bhidyete tāsāṃ nāmarūpe samudra ityevaṃ procyate,
evamevāsya paridraṣṭurimāḥ ṣoḍaśakalāḥ puruṣāyaṇāḥ
puruṣaṃ
prāpyāstaṃ gacchanti bhidyete cāsāṃ nāmarūpe puruṣa ityevaṃ
procyate sa eṣo'kalo'mṛto bhavati tadeṣa ślokaḥ || 5 ||

Sa yathemaa nadyah syandamaanaah samudraayanaah samudram praapyaastam gachchhanti bhidyete taasaam naamaruupe samudra ityevam prochyate, evamevaasya paridrashturimaah shodashakalaah purushaayanaah purusham praapyaastam gachchhanti bhidyete chaasaam naamaruupe purusha ityevam prochyate sa esho'kalo'mrito bhavati tadesha shlokah || 5 ||

जैसे समुद्र की ओर बहती हुई ये नदियाँ समुद्र में पहुँचकर अस्त हो जाती हैं — उनके नाम-रूप मिट जाते हैं और वे केवल "समुद्र" कहलाती हैं — वैसे ही इस द्रष्टा (पुरुष) की ये सोलह कलाएँ, जो पुरुष की ओर जाती हैं, पुरुष में पहुँचकर अस्त हो जाती हैं; उनके नाम-रूप मिट जाते हैं और वे केवल "पुरुष" कहलाती हैं। तब वह कला-रहित और अमर हो जाता है। इस विषय में यह श्लोक है:

As these rivers flowing toward the sea disappear on reaching it — their names and forms are lost and it is called simply “the sea” — so these sixteen parts of the seer, moving toward the person, disappear on reaching the person; their names and forms are lost and it is called simply “the person”. He then becomes without parts and immortal. On this there is a verse:

अरा इव रथनाभौ कला यस्मिन्प्रतिष्ठिताः ।
तं वेद्यं पुरुषं वेद यथ मा वो मृत्युः परिव्यथा इति ॥ ६ ॥

arā iva rathanābhau kalā yasminpratiṣṭhitāḥ,
taṃ vedyaṃ puruṣaṃ veda yatha mā vo mṛtyuḥ parivyathā iti || 6 ||

Araa iva rathanaabhau kalaa yasminpratishthitaah, tam vedyam purusham veda yatha maa vo mrityuh parivyathaa iti || 6 ||

जिसमें कलाएँ वैसे ही प्रतिष्ठित हैं जैसे रथ की नाभि में अरे — उस जानने योग्य पुरुष को जानो, ताकि मृत्यु तुम्हें पीड़ा न दे।

In whom the parts are set like spokes in the hub of a wheel — know him, the person to be known, so that death may not trouble you.

तान् होवाचैतावदेवाहमेतत् परं ब्रह्म वेद । नातः
परमस्तीति ॥ ७ ॥

tān hovācaitāvadevāhametat paraṃ brahma veda, nātaḥ
paramastīti || 7 ||

Taan hovaachaitaavadevaahametat param brahma veda, naatah paramastiiti || 7 ||

उन्होंने उनसे कहा: "मैं इस परम ब्रह्म को इतना ही जानता हूँ; इससे परे कुछ नहीं है।"

He said to them: “This much I know of the highest Brahman. There is nothing beyond it.”

ते तमर्चयन्तस्त्वं हि नः पिता योऽस्माकमविद्यायाः
परं पारं तारयसीति । नमः परमऋषिभ्यो नमः
परमऋषिभ्यः ॥ ८ ॥

te tamarcayantastvaṃ hi naḥ pitā yo'smākamavidyāyāḥ
paraṃ pāraṃ tārayasīti, namaḥ paramaṛṣibhyo namaḥ
paramaṛṣibhyaḥ || 8 ||

Te tamarchayantastvam hi nah pitaa yo'smaakamavidyaayaah param paaram taarayasiiti, namah paramarishibhyo namah paramarishibhyah || 8 ||

उन्होंने उनकी पूजा करते हुए कहा: "आप ही हमारे पिता हैं, जिन्होंने हमें अविद्या के उस पार पहुँचा दिया।" परम ऋषियों को नमस्कार, परम ऋषियों को नमस्कार।

They honoured him and said: “You are our father — you who have carried us across our ignorance to the farther shore.” Homage to the highest seers! Homage to the highest seers!

Text source & editorial review

Source of this text
Atharvaveda — Paippalāda recension
Last reviewed
What was reviewed
On 13 October 2026 every verse of this text was re-checked: the Devanagari for script and encoding errors, the IAST line letter by letter against the Devanagari, and the pronunciation line and the Hindi and English meanings for completeness. The Hindi and English meanings of every verse were also read against the original, and the errors found were corrected.

How we source and check these texts

Frequently asked questions

What is the Prashna Upanishad?

Prashna Upanishad (प्रश्नोपनिषद्) is an Upaniṣad. An Upaniṣad is one of the philosophical texts that close the Vedas (the Vedānta); its subject is the Self (ātman) and ultimate reality (Brahman).

Is the Prashna Upanishad available in Hindi and English?

Yes. On Adiveda the Prashna Upanishad is given verse by verse in Devanagari (the script used for Sanskrit and Hindi) with Roman (IAST) transliteration, simple phonetics, and Hindi and English meanings, so you can read, pronounce and understand every line.

What is the source of the Prashna Upanishad?

The Prashna Upanishad is drawn from Atharvaveda — Paippalāda recension.

Can I read the Prashna Upanishad online for free?

Yes - the Prashna Upanishad is free to read online at Adiveda, formatted for mobile, for devotees in India and around the world.