←Backवापस

मुण्डकोपनिषद्

Mundaka Upanishad

Atharvaveda — Śaunaka recension

Continue exploring · आगे पढ़ें

The Muṇḍaka Upaniṣad belongs to the Atharvaveda. Its name is usually connected with muṇḍa, a shaven head — it was perhaps taught to renunciants — and it is divided into three muṇḍakas of two parts each, 64 mantras in all, most of them in verse. It is framed as a question put by the householder Śaunaka to the teacher Aṅgiras: what is it by knowing which everything becomes known? Aṅgiras answers that there are two kinds of knowledge. The lower includes the four Vedas themselves and the sciences that serve them; the higher is the knowledge by which the imperishable is reached. The first part weighs ritual honestly — it describes the fire-offering in loving detail — and then calls the sacrifices “unsteady rafts” that cannot carry anyone beyond death. The second part describes how everything comes from the imperishable “as sparks from a blazing fire”, and gives the famous image of Oṃ as a bow, the self as an arrow and Brahman as the target. The third opens with the two birds on one tree, one eating the fruit and one only watching, and closes with the rivers that lose their names in the sea. Two of its lines are among the best-known in Sanskrit: satyam eva jayate, “truth alone triumphs”, India’s national motto; and “there the sun does not shine, nor the moon and stars… by its light all this is lit.” 64 mantras, complete, with the traditional invocation of peace.

मुण्डकोपनिषद् अथर्ववेद की उपनिषद् है। इसके नाम को प्रायः “मुण्ड” (मुँडा हुआ सिर) से जोड़ा जाता है — सम्भवतः यह संन्यासियों को सिखाई जाती थी। यह तीन मुण्डकों में बँटी है, प्रत्येक में दो खण्ड, कुल ६४ मन्त्र, जिनमें अधिकांश पद्य में हैं। इसकी कथा गृहस्थ शौनक के उस प्रश्न से आरम्भ होती है जो वे आचार्य अङ्गिरा से पूछते हैं: किसे जान लेने पर सब कुछ जाना हुआ हो जाता है? अङ्गिरा कहते हैं कि विद्या दो प्रकार की है। अपरा में स्वयं चारों वेद और उनके सहायक शास्त्र आते हैं; परा वह है जिससे अक्षर (अविनाशी) की प्राप्ति होती है। पहला मुण्डक कर्मकाण्ड का ईमानदारी से मूल्यांकन करता है — यह अग्निहोत्र का प्रेमपूर्वक विस्तृत वर्णन करता है — और फिर यज्ञों को “अदृढ़ नौकाएँ” कहता है जो किसी को मृत्यु के पार नहीं ले जा सकतीं। दूसरा मुण्डक बताता है कि सब कुछ उस अक्षर से वैसे ही निकलता है “जैसे प्रज्वलित अग्नि से चिनगारियाँ”, और ॐ को धनुष, आत्मा को बाण और ब्रह्म को लक्ष्य बताने वाला प्रसिद्ध रूपक देता है। तीसरा मुण्डक एक ही वृक्ष पर बैठे दो पक्षियों से आरम्भ होता है — एक फल खाता है, दूसरा केवल देखता है — और उन नदियों के साथ समाप्त होता है जो समुद्र में अपना नाम खो देती हैं। इसकी दो पंक्तियाँ संस्कृत की सबसे प्रसिद्ध पंक्तियों में हैं: “सत्यमेव जयते”, जो भारत का राष्ट्रीय आदर्श-वाक्य है; और “वहाँ न सूर्य चमकता है, न चन्द्रमा और तारे… उसी के प्रकाश से यह सब प्रकाशित है।” सम्पूर्ण उपनिषद्, ६४ मन्त्र, पारम्परिक शान्तिपाठ सहित।

Textual source · पाठ-स्रोत

This is the complete Muṇḍaka Upaniṣad, 64 mantras in three muṇḍakas, with the traditional invocation of peace (भद्रं कर्णेभिः). The Sanskrit follows Sanskrit Wikisource, मुण्डकोपनिषद्, a public-domain text. It has been checked mantra by mantra against the mūla text printed with Śaṅkara's commentary on Sanskrit Wikisource (मुण्डकोपनिषद्भाष्यम्), which is not reproduced here. Where the online text had typing errors and the commentary text and grammar agree on the correct form, the correct form has been restored — among them तपः (1.1.9), प्राणः (2.1.3, 2.1.4, 3.1.4), शरः (2.2.4), ज्योतिषां ज्योतिः (2.2.9), पश्यत्सु (3.1.7) and कर्मणा वा (3.1.8). Genuine variants found in other editions, such as जयते in the motto satyam eva jayate (3.1.6), are kept as this text has them. The accents are not shown. The English and Hindi introductions above are original writing by AdiVeda; they give context and summary, not a translation of the Sanskrit and not a traditional commentary.

Verse meanings · श्लोकार्थ

प्रत्येक श्लोक के नीचे दिया गया हिन्दी और अंग्रेज़ी अर्थ AdiVeda का अपना सम्पादकीय अनुवाद है, जो ऊपर दिए गए संस्कृत पाठ से सीधे इस संस्करण के लिए किया गया है। यह पाठ को समझने में सहायता के लिए है — यह किसी प्रकाशित अनुवाद का उद्धरण या कोई पारम्परिक भाष्य नहीं है। जहाँ विभिन्न परम्पराएँ किसी अंश को अलग ढंग से पढ़ती हैं, वहाँ संक्षेप में यह बताया गया है।

The Hindi and English meaning under each verse is AdiVeda's own editorial translation, made directly from the Sanskrit printed here for this edition. It is meant to help you follow the text — it is not quoted from any published translation and it is not a traditional commentary. Where traditions read a passage differently, the meaning says so briefly.

शान्तिपाठः · Invocation of Peace

ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ।
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवाँसस्तनूभिर्व्यशेम देवहितं यदायुः ।
स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ।
स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ।
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

oṃ bhadraṃ karṇebhiḥ śṛṇuyāma devā bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ,
sthirairaṅgaistuṣṭuvāṃsastanūbhirvyaśema devahitaṃ yadāyuḥ,
svasti na indro vṛddhaśravāḥ svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ,
svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ svasti no bṛhaspatirdadhātu,
oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ.

Om bhadram karnebhih shrinuyaama devaa bhadram pashyemaakshabhiryajatraah, sthirairangaistushtuvaamsastanuubhirvyashema devahitam yadaayuh, svasti na indro vriddhashravaah svasti nah puushaa vishvavedaah, svasti nastaarkshyo arishtanemih svasti no brihaspatirdadhaatu, om shaantih shaantih shaantih.

हे देवो, हम कानों से कल्याणकारी वचन सुनें; हे पूजनीयो, आँखों से कल्याणकारी दृश्य देखें। स्थिर अंगों और शरीरों से आपकी स्तुति करते हुए हम देवताओं द्वारा निर्धारित आयु भोगें। महान् यश वाले इन्द्र हमारा कल्याण करें; सर्वज्ञ पूषा हमारा कल्याण करें; अरिष्टों को नष्ट करने वाले तार्क्ष्य (गरुड़) हमारा कल्याण करें; बृहस्पति हमारा कल्याण करें। ॐ शान्ति, शान्ति, शान्ति।

O gods, may we hear with our ears what is good; O holy ones, may we see with our eyes what is good. Praising you with steady limbs and bodies, may we live out the span the gods have set. May Indra of great fame grant us well-being; may Pūṣan who knows all grant us well-being; may Tārkṣya, whose wheel is unharmed, grant us well-being; may Bṛhaspati grant us well-being. Oṃ — peace, peace, peace.

↑ All sections

प्रथममुण्डके प्रथमः खण्डः · Muṇḍaka 1, Part 1 — The Higher and the Lower Knowledge

ॐ ब्रह्मा देवानां प्रथमः संबभूव विश्वस्य कर्ता
भुवनस्य गोप्ता ।
स ब्रह्मविद्यां सर्वविद्याप्रतिष्ठामथर्वाय
ज्येष्ठपुत्राय प्राह ॥ १.१.१ ॥

oṃ brahmā devānāṃ prathamaḥ saṃbabhūva viśvasya kartā
bhuvanasya goptā,
sa brahmavidyāṃ sarvavidyāpratiṣṭhāmatharvāya
jyeṣṭhaputrāya prāha || 1.1.1 ||

Om brahmaa devaanaam prathamah sambabhuuva vishvasya kartaa bhuvanasya goptaa, sa brahmavidyaam sarvavidyaapratishthaamatharvaaya jyeshthaputraaya praaha || 1.1.1 ||

देवताओं में सबसे पहले ब्रह्मा प्रकट हुए — विश्व के कर्ता और लोकों के रक्षक। उन्होंने सब विद्याओं की आधारभूत ब्रह्मविद्या अपने ज्येष्ठ पुत्र अथर्वा को बताई।

Brahmā arose first among the gods, maker of all and guardian of the worlds. He taught the knowledge of Brahman, the foundation of all knowledge, to Atharvan, his eldest son.

अथर्वणे यां प्रवदेत ब्रह्माऽथर्वा तं
पुरोवाचाङ्गिरे ब्रह्मविद्याम् ।
स भारद्वाजाय सत्यवाहाय प्राह
भारद्वाजोऽङ्गिरसे परावराम् ॥ १.१.२ ॥

atharvaṇe yāṃ pravadeta brahmā'tharvā taṃ
purovācāṅgire brahmavidyām,
sa bhāradvājāya satyavāhāya prāha
bhāradvājo'ṅgirase parāvarām || 1.1.2 ||

Atharvane yaam pravadeta brahmaa'tharvaa tam purovaachaangire brahmavidyaam, sa bhaaradvaajaaya satyavaahaaya praaha bhaaradvaajo'ngirase paraavaraam || 1.1.2 ||

जो ब्रह्मविद्या ब्रह्मा ने अथर्वा को बताई, उसे अथर्वा ने प्राचीन काल में अङ्गिर को बताया; अङ्गिर ने उसे भरद्वाज-वंशी सत्यवाह को, और सत्यवाह ने इस परम्परा से प्राप्त पर-अपर विद्या अङ्गिरा को बताई।

The knowledge of Brahman that Brahmā taught to Atharvan, Atharvan taught long ago to Aṅgir; he taught it to Satyavāha of the Bhāradvāja line; and he, to Aṅgiras — this knowledge of the higher and the lower handed down from teacher to pupil.

शौनको ह वै महाशालोऽङ्गिरसं विधिवदुपसन्नः पप्रच्छ ।
कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतीति ॥ १.१.३ ॥

śaunako ha vai mahāśālo'ṅgirasaṃ vidhivadupasannaḥ papraccha,
kasminnu bhagavo vijñāte sarvamidaṃ vijñātaṃ bhavatīti || 1.1.3 ||

Shaunako ha vai mahaashaalo'ngirasam vidhivadupasannah paprachchha, kasminnu bhagavo vijnaate sarvamidam vijnaatam bhavatiiti || 1.1.3 ||

महान् गृहस्थ शौनक विधिपूर्वक अङ्गिरा के पास गए और पूछा: "भगवन्, किसे जान लेने पर यह सब कुछ जाना हुआ हो जाता है?"

Śaunaka, a great householder, approached Aṅgiras in the proper way and asked: “Sir, what is it by knowing which all this becomes known?”

तस्मै स होवाच ।
द्वे विद्ये वेदितव्ये इति ह स्म
यद्ब्रह्मविदो वदन्ति परा चैवापरा च ॥ १.१.४ ॥

tasmai sa hovāca,
dve vidye veditavye iti ha sma
yadbrahmavido vadanti parā caivāparā ca || 1.1.4 ||

Tasmai sa hovaacha, dve vidye veditavye iti ha sma yadbrahmavido vadanti paraa chaivaaparaa cha || 1.1.4 ||

अङ्गिरा ने उनसे कहा: "ब्रह्म को जानने वाले कहते हैं कि दो विद्याएँ जानने योग्य हैं — परा (उच्च) और अपरा (निम्न)।"

He said to him: “Two kinds of knowledge are to be known — so say those who know Brahman: the higher and the lower.”

तत्रापरा ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्ववेदः
शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिषमिति ।
अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते ॥ १.१.५ ॥

tatrāparā ṛgvedo yajurvedaḥ sāmavedo'tharvavedaḥ
śikṣā kalpo vyākaraṇaṃ niruktaṃ chando jyotiṣamiti,
atha parā yayā tadakṣaramadhigamyate || 1.1.5 ||

Tatraaparaa rigvedo yajurvedah saamavedo'tharvavedah shikshaa kalpo vyaakaranam niruktam chhando jyotishamiti, atha paraa yayaa tadaksharamadhigamyate || 1.1.5 ||

उनमें अपरा विद्या है — ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, अथर्ववेद, शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, छन्द और ज्योतिष। और परा वह है जिससे उस अक्षर (अविनाशी) को प्राप्त किया जाता है।

Of these, the lower is the Ṛgveda, the Yajurveda, the Sāmaveda, the Atharvaveda, phonetics, ritual, grammar, etymology, metre and astronomy. And the higher is that by which the imperishable is reached.

यत्तदद्रेश्यमग्राह्यमगोत्रमवर्णमचक्षुःश्रोत्रं तदपाणिपादम् ।
नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्मं
तदव्ययं यद्भूतयोनिं परिपश्यन्ति धीराः ॥ १.१.६ ॥

yattadadreśyamagrāhyamagotramavarṇamacakṣuḥśrotraṃ tadapāṇipādam,
nityaṃ vibhuṃ sarvagataṃ susūkṣmaṃ
tadavyayaṃ yadbhūtayoniṃ paripaśyanti dhīrāḥ || 1.1.6 ||

Yattadadreshyamagraahyamagotramavarnamachakshuhshrotram tadapaanipaadam, nityam vibhum sarvagatam susuukshmam tadavyayam yadbhuutayonim paripashyanti dhiiraah || 1.1.6 ||

जो अदृश्य है, पकड़ में नहीं आता, जिसका कोई गोत्र (मूल) या वर्ण नहीं, जिसके आँख-कान और हाथ-पैर नहीं; जो नित्य, सर्वव्यापक, सब में स्थित, अत्यन्त सूक्ष्म और अविनाशी है — जिसे धीर पुरुष सब प्राणियों के उद्गम के रूप में देखते हैं।

That which cannot be seen or grasped, without lineage and without colour, without eyes or ears, without hands or feet; eternal, all-pervading, present everywhere, exceedingly subtle, imperishable — that the wise behold as the source of all beings.

यथोर्णनाभिः सृजते गृह्णते च
यथा पृथिव्यामोषधयः संभवन्ति ।
यथा सतः पुरुषात् केशलोमानि
तथाऽक्षरात् संभवतीह विश्वम् ॥ १.१.७ ॥

yathorṇanābhiḥ sṛjate gṛhṇate ca
yathā pṛthivyāmoṣadhayaḥ saṃbhavanti,
yathā sataḥ puruṣāt keśalomāni
tathā'kṣarāt saṃbhavatīha viśvam || 1.1.7 ||

Yathornanaabhih srijate grihnate cha yathaa prithivyaamoshadhayah sambhavanti, yathaa satah purushaat keshalomaani tathaa'ksharaat sambhavatiiha vishvam || 1.1.7 ||

जैसे मकड़ी जाला बनाती है और उसे वापस समेट लेती है, जैसे पृथ्वी पर औषधियाँ उगती हैं, जैसे जीवित मनुष्य से केश और रोम उगते हैं — वैसे ही उस अक्षर से यह विश्व उत्पन्न होता है।

As a spider sends out its thread and draws it in, as plants spring up on the earth, as hair grows on a living person, so from the imperishable arises everything here.

तपसा चीयते ब्रह्म ततोऽन्नमभिजायते ।
अन्नात् प्राणो मनः सत्यं लोकाः कर्मसु चामृतम् ॥ १.१.८ ॥

tapasā cīyate brahma tato'nnamabhijāyate,
annāt prāṇo manaḥ satyaṃ lokāḥ karmasu cāmṛtam || 1.1.8 ||

Tapasaa chiiyate brahma tato'nnamabhijaayate, annaat praano manah satyam lokaah karmasu chaamritam || 1.1.8 ||

तप (संकल्प) से ब्रह्म का विस्तार होता है, उससे अन्न उत्पन्न होता है; अन्न से प्राण, मन, सत्य (पञ्चभूत), लोक, और कर्मों में उनका अमर-सा फल उत्पन्न होता है।

Brahman expands through tapas, the heat of intention; from it food is born; from food, breath, mind, the elements, the worlds, and in works, their seemingly undying results.

यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः ।
तस्मादेतद्ब्रह्म नाम रूपमन्नं च जायते ॥ १.१.९ ॥

yaḥ sarvajñaḥ sarvavidyasya jñānamayaṃ tapaḥ,
tasmādetadbrahma nāma rūpamannaṃ ca jāyate || 1.1.9 ||

Yah sarvajnah sarvavidyasya jnaanamayam tapah, tasmaadetadbrahma naama ruupamannam cha jaayate || 1.1.9 ||

जो सर्वज्ञ है, सब कुछ जानने वाला है, जिसका तप ज्ञानमय ही है — उसी से यह ब्रह्म (हिरण्यगर्भ), नाम, रूप और अन्न उत्पन्न होते हैं।

From him who knows all and understands all, whose tapas is made of knowledge, are born this Brahman (the cosmic being), name and form, and food.

↑ All sections

प्रथममुण्डके द्वितीयः खण्डः · Muṇḍaka 1, Part 2 — The Limits of Ritual

तदेतत् सत्यं मन्त्रेषु कर्माणि कवयो
यान्यपश्यंस्तानि त्रेतायां बहुधा संततानि ।
तान्याचरथ नियतं सत्यकामा एष वः
पन्थाः सुकृतस्य लोके ॥ १.२.१ ॥

tadetat satyaṃ mantreṣu karmāṇi kavayo
yānyapaśyaṃstāni tretāyāṃ bahudhā saṃtatāni,
tānyācaratha niyataṃ satyakāmā eṣa vaḥ
panthāḥ sukṛtasya loke || 1.2.1 ||

Tadetat satyam mantreshu karmaani kavayo yaanyapashyamstaani tretaayaam bahudhaa samtataani, taanyaacharatha niyatam satyakaamaa esha vah panthaah sukritasya loke || 1.2.1 ||

यह सत्य है: ऋषियों ने मन्त्रों में जिन कर्मों को देखा, वे त्रेता (तीन वेदों / तीन अग्नियों) में अनेक प्रकार से फैले हुए हैं। हे सत्य की कामना करने वालो, उनका नियमपूर्वक आचरण करो; यही तुम्हारे लिए पुण्य-लोक का मार्ग है।

This is the truth: the rites the seers saw in the mantras are spread out in many ways in the threefold Veda. Perform them faithfully, you who desire what is true; this is your path to the world of good deeds.

यदा लेलायते ह्यर्चिः समिद्धे हव्यवाहने ।
तदाऽऽज्यभागावन्तरेणाऽऽहुतीः प्रतिपादयेत् ॥ १.२.२ ॥

yadā lelāyate hyarciḥ samiddhe havyavāhane,
tadā''jyabhāgāvantareṇā''hutīḥ pratipādayet || 1.2.2 ||

Yadaa lelaayate hyarchih samiddhe havyavaahane, tadaa''jyabhaagaavantarenaa''hutiih pratipaadayet || 1.2.2 ||

जब अग्नि के प्रज्वलित होने पर उसकी ज्वाला लपलपाने लगे, तब दोनों आज्यभागों के बीच आहुतियाँ अर्पित करनी चाहिए।

When the flame flickers once the fire is kindled, one should offer the oblations between the two portions of ghee.

यस्याग्निहोत्रमदर्शमपौर्णमासमचातुर्मास्यमनाग्रयणमतिथिवर्जितं च ।
अहुतमवैश्वदेवमविधिना हुतमासप्तमांस्तस्य लोकान् हिनस्ति ॥ १.२.३ ॥

yasyāgnihotramadarśamapaurṇamāsamacāturmāsyamanāgrayaṇamatithivarjitaṃ ca,
ahutamavaiśvadevamavidhinā hutamāsaptamāṃstasya lokān hinasti || 1.2.3 ||

Yasyaagnihotramadarshamapaurnamaasamachaaturmaasyamanaagrayanamatithivarjitam cha, ahutamavaishvadevamavidhinaa hutamaasaptamaamstasya lokaan hinasti || 1.2.3 ||

जिसका अग्निहोत्र दर्श, पौर्णमास, चातुर्मास्य और आग्रयण (नवान्न) यज्ञों से रहित है, जिसमें अतिथि का सत्कार नहीं होता, जिसमें आहुति नहीं दी जाती, वैश्वदेव नहीं होता या जो अविधि से किया जाता है — वह उसके सातों लोकों को नष्ट कर देता है।

If one’s fire-offering is without the new-moon and full-moon rites, without the four-monthly and first-fruits rites, without guests, without offerings, without the offering to all the gods, or done against the rules — it destroys his seven worlds.

काली कराली च मनोजवा च
सुलोहिता या च सुधूम्रवर्णा ।
स्फुलिङ्गिनी विश्वरुची च देवी
लेलायमाना इति सप्त जिह्वाः ॥ १.२.४ ॥

kālī karālī ca manojavā ca
sulohitā yā ca sudhūmravarṇā,
sphuliṅginī viśvarucī ca devī
lelāyamānā iti sapta jihvāḥ || 1.2.4 ||

Kaalii karaalii cha manojavaa cha sulohitaa yaa cha sudhuumravarnaa, sphulinginii vishvaruchii cha devii lelaayamaanaa iti sapta jihvaah || 1.2.4 ||

काली, कराली, मनोजवा, सुलोहिता, सुधूम्रवर्णा, स्फुलिङ्गिनी और विश्वरुची देवी — ये अग्नि की सात लपलपाती जीभें (ज्वालाएँ) हैं।

The Black, the Terrible, the Swift as Thought, the Deep Red, the Smoke-coloured, the Sparkling, and the goddess of All Hues — these are the seven flickering tongues of fire.

एतेषु यश्चरते भ्राजमानेषु यथाकालं
चाहुतयो ह्याददायन् ।
तं नयन्त्येताः सूर्यस्य रश्मयो यत्र
देवानां पतिरेकोऽधिवासः ॥ १.२.५ ॥

eteṣu yaścarate bhrājamāneṣu yathākālaṃ
cāhutayo hyādadāyan,
taṃ nayantyetāḥ sūryasya raśmayo yatra
devānāṃ patireko'dhivāsaḥ || 1.2.5 ||

Eteshu yashcharate bhraajamaaneshu yathaakaalam chaahutayo hyaadadaayan, tam nayantyetaah suuryasya rashmayo yatra devaanaam patireko'dhivaasah || 1.2.5 ||

जो इन दीप्त ज्वालाओं में उचित समय पर आहुतियाँ देता हुआ आचरण करता है, उसे ये आहुतियाँ सूर्य की किरणें बनकर वहाँ ले जाती हैं जहाँ देवताओं का एकमात्र स्वामी निवास करता है।

Whoever performs the rites in these shining flames at the proper time, him the offerings take up and lead, as rays of the sun, to where the one lord of the gods dwells.

एह्येहीति तमाहुतयः सुवर्चसः
सूर्यस्य रश्मिभिर्यजमानं वहन्ति ।
प्रियां वाचमभिवदन्त्योऽर्चयन्त्य
एष वः पुण्यः सुकृतो ब्रह्मलोकः ॥ १.२.६ ॥

ehyehīti tamāhutayaḥ suvarcasaḥ
sūryasya raśmibhiryajamānaṃ vahanti,
priyāṃ vācamabhivadantyo'rcayantya
eṣa vaḥ puṇyaḥ sukṛto brahmalokaḥ || 1.2.6 ||

Ehyehiiti tamaahutayah suvarchasah suuryasya rashmibhiryajamaanam vahanti, priyaam vaachamabhivadantyo'rchayantya esha vah punyah sukrito brahmalokah || 1.2.6 ||

दीप्तिमान् आहुतियाँ "आओ, आओ" कहती हुई, प्रिय वचन बोलती और सम्मान करती हुई, यजमान को सूर्य की किरणों के द्वारा ले जाती हैं: "यह तुम्हारा पुण्य से अर्जित ब्रह्मलोक है।"

Saying “Come, come!”, the radiant offerings carry the sacrificer on the rays of the sun, speaking pleasant words and honouring him: “This is your holy world of Brahmā, won by good deeds.”

प्लवा ह्येते अदृढा यज्ञरूपा
अष्टादशोक्तमवरं येषु कर्म ।
एतच्छ्रेयो येऽभिनन्दन्ति मूढा
जरामृत्युं ते पुनरेवापि यन्ति ॥ १.२.७ ॥

plavā hyete adṛḍhā yajñarūpā
aṣṭādaśoktamavaraṃ yeṣu karma,
etacchreyo ye'bhinandanti mūḍhā
jarāmṛtyuṃ te punarevāpi yanti || 1.2.7 ||

Plavaa hyete adridhaa yajnaruupaa ashtaadashoktamavaram yeshu karma, etachchhreyo ye'bhinandanti muudhaa jaraamrityum te punarevaapi yanti || 1.2.7 ||

परन्तु ये यज्ञ-रूपी नौकाएँ, जिनमें अठारह (ऋत्विजों आदि) पर आश्रित निम्न कर्म कहा गया है, दृढ़ नहीं हैं। जो मूढ़ इन्हें ही श्रेय मानकर प्रसन्न होते हैं, वे बार-बार बुढ़ापे और मृत्यु को प्राप्त होते हैं।

But these rafts in the form of sacrifices, in which the lower work resting on the eighteen is prescribed, are unsteady. The deluded who rejoice in them as the highest good fall again and again into old age and death.

अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः
स्वयं धीराः पण्डितं मन्यमानाः ।
जङ्घन्यमानाः परियन्ति मूढा
अन्धेनैव नीयमाना यथान्धाः ॥ १.२.८ ॥

avidyāyāmantare vartamānāḥ
svayaṃ dhīrāḥ paṇḍitaṃ manyamānāḥ,
jaṅghanyamānāḥ pariyanti mūḍhā
andhenaiva nīyamānā yathāndhāḥ || 1.2.8 ||

Avidyaayaamantare vartamaanaah svayam dhiiraah panditam manyamaanaah, janghanyamaanaah pariyanti muudhaa andhenaiva niiyamaanaa yathaandhaah || 1.2.8 ||

अविद्या में रहते हुए भी स्वयं को धीर और पण्डित मानने वाले मूढ़ लोग ठोकरें खाते हुए भटकते रहते हैं — जैसे अन्धे द्वारा ले जाए जाते अन्धे।

Living in ignorance yet thinking themselves wise and learned, the deluded stumble about, hard-pressed, like the blind led by the blind.

अविद्यायां बहुधा वर्तमाना वयं
कृतार्था इत्यभिमन्यन्ति बालाः ।
यत् कर्मिणो न प्रवेदयन्ति रागात्
तेनातुराः क्षीणलोकाश्च्यवन्ते ॥ १.२.९ ॥

avidyāyāṃ bahudhā vartamānā vayaṃ
kṛtārthā ityabhimanyanti bālāḥ,
yat karmiṇo na pravedayanti rāgāt
tenāturāḥ kṣīṇalokāścyavante || 1.2.9 ||

Avidyaayaam bahudhaa vartamaanaa vayam kritaarthaa ityabhimanyanti baalaah, yat karmino na pravedayanti raagaat tenaaturaah kshiinalokaashchyavante || 1.2.9 ||

अविद्या में अनेक प्रकार से रहते हुए ये अबोध लोग सोचते हैं, "हम कृतार्थ हो गए।" क्योंकि कर्मकाण्डी आसक्ति के कारण (सत्य को) नहीं जानते, इसलिए पुण्य क्षीण होने पर वे दुःखी होकर (स्वर्ग से) गिर जाते हैं।

Living in ignorance in many ways, these children think, “We have achieved our aim.” Because those attached to ritual do not understand, through that attachment, when their merit is spent, they fall back in misery.

इष्टापूर्तं मन्यमाना वरिष्ठं
नान्यच्छ्रेयो वेदयन्ते प्रमूढाः ।
नाकस्य पृष्ठे ते सुकृतेऽनुभूत्वेमं
लोकं हीनतरं वा विशन्ति ॥ १.२.१० ॥

iṣṭāpūrtaṃ manyamānā variṣṭhaṃ
nānyacchreyo vedayante pramūḍhāḥ,
nākasya pṛṣṭhe te sukṛte'nubhūtvemaṃ
lokaṃ hīnataraṃ vā viśanti || 1.2.10 ||

Ishtaapuurtam manyamaanaa varishtham naanyachchhreyo vedayante pramuudhaah, naakasya prishthe te sukrite'nubhuutvemam lokam hiinataram vaa vishanti || 1.2.10 ||

यज्ञ और परोपकार के कर्मों को ही सर्वश्रेष्ठ मानने वाले मूढ़ किसी अन्य श्रेय को नहीं जानते। वे स्वर्ग के ऊपर पुण्य का फल भोगकर इस लोक में या इससे भी निम्न लोक में प्रवेश करते हैं।

Thinking sacrifice and charitable works to be the best, the deluded know no other good. Having enjoyed the reward of good deeds on heaven’s height, they enter this world or one still lower.

तपःश्रद्धे ये ह्युपवसन्त्यरण्ये
शान्ता विद्वांसो भैक्ष्यचर्यां चरन्तः ।
सूर्यद्वारेण ते विरजाः प्रयान्ति
यत्रामृतः स पुरुषो ह्यव्ययात्मा ॥ १.२.११ ॥

tapaḥśraddhe ye hyupavasantyaraṇye
śāntā vidvāṃso bhaikṣyacaryāṃ carantaḥ,
sūryadvāreṇa te virajāḥ prayānti
yatrāmṛtaḥ sa puruṣo hyavyayātmā || 1.2.11 ||

Tapahshraddhe ye hyupavasantyaranye shaantaa vidvaamso bhaikshyacharyaam charantah, suuryadvaarena te virajaah prayaanti yatraamritah sa purusho hyavyayaatmaa || 1.2.11 ||

परन्तु जो शान्त, विद्वान् पुरुष वन में रहकर तप और श्रद्धा का सेवन करते हैं और भिक्षा से जीवन चलाते हैं, वे निर्मल होकर सूर्य-द्वार से वहाँ जाते हैं जहाँ वह अमर, अविनाशी पुरुष है।

But those who practise austerity and faith in the forest, peaceful and wise, living on alms, go, free of stain, through the door of the sun to where that immortal person, the imperishable Self, dwells.

परीक्ष्य लोकान् कर्मचितान् ब्राह्मणो
निर्वेदमायान्नास्त्यकृतः कृतेन ।
तद्विज्ञानार्थं स गुरुमेवाभिगच्छेत्
समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम् ॥ १.२.१२ ॥

parīkṣya lokān karmacitān brāhmaṇo
nirvedamāyānnāstyakṛtaḥ kṛtena,
tadvijñānārthaṃ sa gurumevābhigacchet
samitpāṇiḥ śrotriyaṃ brahmaniṣṭham || 1.2.12 ||

Pariikshya lokaan karmachitaan braahmano nirvedamaayaannaastyakritah kritena, tadvijnaanaartham sa gurumevaabhigachchhet samitpaanih shrotriyam brahmanishtham || 1.2.12 ||

कर्म से प्राप्त होने वाले लोकों की परीक्षा करके ब्राह्मण वैराग्य को प्राप्त हो — (क्योंकि) जो अकृत (नित्य) है, वह कृत (कर्म) से नहीं मिलता। उसे जानने के लिए वह हाथ में समिधा लेकर ऐसे गुरु के पास ही जाए जो वेदों का ज्ञाता और ब्रह्म में स्थित हो।

Having examined the worlds won by works, a brāhmaṇa should turn away from them: what is not made cannot be gained by what is made. To know it, let him go, fuel in hand, to a teacher learned in the Veda and established in Brahman.

तस्मै स विद्वानुपसन्नाय सम्यक्
प्रशान्तचित्ताय शमान्विताय ।
येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यं प्रोवाच
तां तत्त्वतो ब्रह्मविद्याम् ॥ १.२.१३ ॥

tasmai sa vidvānupasannāya samyak
praśāntacittāya śamānvitāya,
yenākṣaraṃ puruṣaṃ veda satyaṃ provāca
tāṃ tattvato brahmavidyām || 1.2.13 ||

Tasmai sa vidvaanupasannaaya samyak prashaantachittaaya shamaanvitaaya, yenaaksharam purusham veda satyam provaacha taam tattvato brahmavidyaam || 1.2.13 ||

वह विद्वान् गुरु, अपने पास विधिवत् आए हुए, शान्तचित्त और संयमी शिष्य को वह ब्रह्मविद्या यथार्थ रूप में बताए, जिससे वह अक्षर, सत्य पुरुष को जान सके।

To one who has approached him properly, whose mind is calm and who is self-controlled, the wise teacher should teach in its truth that knowledge of Brahman by which one knows the imperishable, the true person.

↑ All sections

द्वितीयमुण्डके प्रथमः खण्डः · Muṇḍaka 2, Part 1 — Sparks from the Fire

तदेतत् सत्यं
यथा सुदीप्तात् पावकाद्विस्फुलिङ्गाः
सहस्रशः प्रभवन्ते सरूपाः ।
तथाऽक्षराद्विविधाः सोम्य भावाः
प्रजायन्ते तत्र चैवापि यन्ति ॥ २.१.१ ॥

tadetat satyaṃ
yathā sudīptāt pāvakādvisphuliṅgāḥ
sahasraśaḥ prabhavante sarūpāḥ,
tathā'kṣarādvividhāḥ somya bhāvāḥ
prajāyante tatra caivāpi yanti || 2.1.1 ||

Tadetat satyam yathaa sudiiptaat paavakaadvisphulingaah sahasrashah prabhavante saruupaah, tathaa'ksharaadvividhaah somya bhaavaah prajaayante tatra chaivaapi yanti || 2.1.1 ||

यह सत्य है: जैसे प्रज्वलित अग्नि से उसी के समान रूप वाली हज़ारों चिनगारियाँ निकलती हैं, वैसे ही, हे सोम्य, उस अक्षर से विविध भाव (प्राणी) उत्पन्न होते हैं और उसी में लौट जाते हैं।

This is the truth: as from a blazing fire sparks of like form fly out by the thousand, so, dear one, from the imperishable various beings come forth, and to it they return.

दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः स बाह्याभ्यन्तरो ह्यजः ।
अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रो ह्यक्षरात् परतः परः ॥ २.१.२ ॥

divyo hyamūrtaḥ puruṣaḥ sa bāhyābhyantaro hyajaḥ,
aprāṇo hyamanāḥ śubhro hyakṣarāt parataḥ paraḥ || 2.1.2 ||

Divyo hyamuurtah purushah sa baahyaabhyantaro hyajah, apraano hyamanaah shubhro hyaksharaat paratah parah || 2.1.2 ||

वह दिव्य पुरुष अमूर्त है, बाहर और भीतर विद्यमान है, अजन्मा है; प्राण-रहित, मन-रहित, शुद्ध और श्रेष्ठ अक्षर से भी परे है।

Divine and formless is that person; he is without and within, unborn, without breath, without mind, pure, higher than the high imperishable.

एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च ।
खं वायुर्ज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी ॥ २.१.३ ॥

etasmājjāyate prāṇo manaḥ sarvendriyāṇi ca,
khaṃ vāyurjyotirāpaḥ pṛthivī viśvasya dhāriṇī || 2.1.3 ||

Etasmaajjaayate praano manah sarvendriyaani cha, kham vaayurjyotiraapah prithivii vishvasya dhaarinii || 2.1.3 ||

उसी से प्राण, मन, सब इन्द्रियाँ, आकाश, वायु, तेज, जल और सबको धारण करने वाली पृथ्वी उत्पन्न होते हैं।

From him are born breath, mind and all the senses; space, wind, light, water, and earth that bears all.

अग्निर्मूर्धा चक्षुषी चन्द्रसूर्यौ
दिशः श्रोत्रे वाग् विवृताश्च वेदाः ।
वायुः प्राणो हृदयं विश्वमस्य पद्भ्यां
पृथिवी ह्येष सर्वभूतान्तरात्मा ॥ २.१.४ ॥

agnirmūrdhā cakṣuṣī candrasūryau
diśaḥ śrotre vāg vivṛtāśca vedāḥ,
vāyuḥ prāṇo hṛdayaṃ viśvamasya padbhyāṃ
pṛthivī hyeṣa sarvabhūtāntarātmā || 2.1.4 ||

Agnirmuurdhaa chakshushii chandrasuuryau dishah shrotre vaag vivritaashcha vedaah, vaayuh praano hridayam vishvamasya padbhyaam prithivii hyesha sarvabhuutaantaraatmaa || 2.1.4 ||

अग्नि (द्युलोक) उसका सिर है, चन्द्रमा और सूर्य उसकी आँखें, दिशाएँ उसके कान, प्रकट हुए वेद उसकी वाणी, वायु उसका प्राण, विश्व उसका हृदय, और पृथ्वी उसके चरणों से उत्पन्न हुई। वही सब प्राणियों का अन्तरात्मा है।

Fire is his head, the moon and sun his eyes, the quarters his ears, the revealed Vedas his speech, the wind his breath, the universe his heart; from his feet came the earth. He is the inner Self of all beings.

तस्मादग्निः समिधो यस्य सूर्यः
सोमात् पर्जन्य ओषधयः पृथिव्याम् ।
पुमान् रेतः सिञ्चति योषितायां
बह्वीः प्रजाः पुरुषात् संप्रसूताः ॥ २.१.५ ॥

tasmādagniḥ samidho yasya sūryaḥ
somāt parjanya oṣadhayaḥ pṛthivyām,
pumān retaḥ siñcati yoṣitāyāṃ
bahvīḥ prajāḥ puruṣāt saṃprasūtāḥ || 2.1.5 ||

Tasmaadagnih samidho yasya suuryah somaat parjanya oshadhayah prithivyaam, pumaan retah sinchati yoshitaayaam bahviih prajaah purushaat samprasuutaah || 2.1.5 ||

उसी से वह अग्नि (द्युलोक) है जिसका ईंधन सूर्य है; सोम (चन्द्र) से मेघ, मेघ से पृथ्वी पर औषधियाँ; पुरुष स्त्री में वीर्य सिंचित करता है — इस प्रकार उस पुरुष से अनेक प्रजाएँ उत्पन्न हुई हैं।

From him comes the fire whose fuel is the sun; from the moon, the rain-cloud; from it, plants on the earth; the man pours seed into the woman — so from that person have many creatures come forth.

तस्मादृचः साम यजूंषि दीक्षा
यज्ञाश्च सर्वे क्रतवो दक्षिणाश्च ।
संवत्सरश्च यजमानश्च लोकाः
सोमो यत्र पवते यत्र सूर्यः ॥ २.१.६ ॥

tasmādṛcaḥ sāma yajūṃṣi dīkṣā
yajñāśca sarve kratavo dakṣiṇāśca,
saṃvatsaraśca yajamānaśca lokāḥ
somo yatra pavate yatra sūryaḥ || 2.1.6 ||

Tasmaadrichah saama yajuumshi diikshaa yajnaashcha sarve kratavo dakshinaashcha, samvatsarashcha yajamaanashcha lokaah somo yatra pavate yatra suuryah || 2.1.6 ||

उसी से ऋचाएँ, साम, यजुष्, दीक्षा, सब यज्ञ और क्रतु, दक्षिणाएँ, संवत्सर, यजमान, और वे लोक उत्पन्न हुए जहाँ चन्द्रमा पवित्र करता है और जहाँ सूर्य (प्रकाशित होता है)।

From him come the verses of the Ṛgveda, the chants, the formulas, consecration, all sacrifices and rites, and the gifts to priests; the year, the sacrificer, and the worlds where the moon purifies and where the sun shines.

तस्माच्च देवा बहुधा संप्रसूताः
साध्या मनुष्याः पशवो वयांसि ।
प्राणापानौ व्रीहियवौ तपश्च
श्रद्धा सत्यं ब्रह्मचर्यं विधिश्च ॥ २.१.७ ॥

tasmācca devā bahudhā saṃprasūtāḥ
sādhyā manuṣyāḥ paśavo vayāṃsi,
prāṇāpānau vrīhiyavau tapaśca
śraddhā satyaṃ brahmacaryaṃ vidhiśca || 2.1.7 ||

Tasmaachcha devaa bahudhaa samprasuutaah saadhyaa manushyaah pashavo vayaamsi, praanaapaanau vriihiyavau tapashcha shraddhaa satyam brahmacharyam vidhishcha || 2.1.7 ||

उसी से अनेक प्रकार के देवता, साध्य, मनुष्य, पशु, पक्षी, प्राण और अपान, धान और जौ, तप, श्रद्धा, सत्य, ब्रह्मचर्य और विधि उत्पन्न हुए।

From him in many ways are born the gods, the Sādhyas, humans, beasts and birds; in-breath and out-breath, rice and barley; austerity, faith, truth, chastity and law.

सप्त प्राणाः प्रभवन्ति तस्मात्
सप्तार्चिषः समिधः सप्त होमाः ।
सप्त इमे लोका येषु चरन्ति प्राणा
गुहाशया निहिताः सप्त सप्त ॥ २.१.८ ॥

sapta prāṇāḥ prabhavanti tasmāt
saptārciṣaḥ samidhaḥ sapta homāḥ,
sapta ime lokā yeṣu caranti prāṇā
guhāśayā nihitāḥ sapta sapta || 2.1.8 ||

Sapta praanaah prabhavanti tasmaat saptaarchishah samidhah sapta homaah, sapta ime lokaa yeshu charanti praanaa guhaashayaa nihitaah sapta sapta || 2.1.8 ||

उसी से सात प्राण (सिर की सात इन्द्रियाँ) उत्पन्न होते हैं, उनकी सात ज्वालाएँ, सात ईंधन (विषय), सात आहुतियाँ, और ये सात लोक (स्थान) जिनमें प्राण विचरते हैं — हृदय-गुहा में स्थित, सात-सात।

From him come the seven breaths, the seven flames, the seven kinds of fuel, the seven offerings, and these seven worlds in which the breaths move, placed in the cave of the heart, seven by seven.

अतः समुद्रा गिरयश्च सर्वेऽस्मात्
स्यन्दन्ते सिन्धवः सर्वरूपाः ।
अतश्च सर्वा ओषधयो रसश्च
येनैष भूतैस्तिष्ठते ह्यन्तरात्मा ॥ २.१.९ ॥

ataḥ samudrā girayaśca sarve'smāt
syandante sindhavaḥ sarvarūpāḥ,
ataśca sarvā oṣadhayo rasaśca
yenaiṣa bhūtaistiṣṭhate hyantarātmā || 2.1.9 ||

Atah samudraa girayashcha sarve'smaat syandante sindhavah sarvaruupaah, atashcha sarvaa oshadhayo rasashcha yenaisha bhuutaistishthate hyantaraatmaa || 2.1.9 ||

उसी से सब समुद्र और पर्वत हैं; उसी से सब प्रकार की नदियाँ बहती हैं; उसी से सब औषधियाँ और रस हैं, जिसके द्वारा यह अन्तरात्मा भूतों के साथ स्थित रहता है।

From him come all the seas and mountains; from him flow rivers of every kind; from him come all plants and their sap, by which this inner Self abides within the elements.

पुरुष एवेदं विश्वं कर्म तपो ब्रह्म परामृतम् ।
एतद्यो वेद निहितं गुहायां
सोऽविद्याग्रन्थिं विकिरतीह सोम्य ॥ २.१.१० ॥

puruṣa evedaṃ viśvaṃ karma tapo brahma parāmṛtam,
etadyo veda nihitaṃ guhāyāṃ
so'vidyāgranthiṃ vikiratīha somya || 2.1.10 ||

Purusha evedam vishvam karma tapo brahma paraamritam, etadyo veda nihitam guhaayaam so'vidyaagranthim vikiratiiha somya || 2.1.10 ||

यह पुरुष ही यह सारा विश्व है — कर्म, तप, ब्रह्म, परम अमृत। हे सोम्य, जो इसे हृदय-गुहा में स्थित जानता है, वह यहीं अविद्या की गाँठ को खोल देता है।

The person alone is all this — work, austerity, Brahman, the highest immortal. One who knows it hidden in the cave of the heart cuts the knot of ignorance here and now, dear one.

↑ All sections

द्वितीयमुण्डके द्वितीयः खण्डः · Muṇḍaka 2, Part 2 — The Bow and the Arrow

आविः संनिहितं गुहाचरं नाम
महत्पदमत्रैतत् समर्पितम् ।
एजत्प्राणन्निमिषच्च यदेतज्जानथ
सदसद्वरेण्यं परं विज्ञानाद्यद्वरिष्ठं प्रजानाम् ॥ २.२.१ ॥

āviḥ saṃnihitaṃ guhācaraṃ nāma
mahatpadamatraitat samarpitam,
ejatprāṇannimiṣacca yadetajjānatha
sadasadvareṇyaṃ paraṃ vijñānādyadvariṣṭhaṃ prajānām || 2.2.1 ||

Aavih samnihitam guhaacharam naama mahatpadamatraitat samarpitam, ejatpraanannimishachcha yadetajjaanatha sadasadvarenyam param vijnaanaadyadvarishtham prajaanaam || 2.2.1 ||

वह प्रकट है और (हृदय में) निकट स्थित है, "गुहाचर" (गुफा में विचरने वाला) नाम से प्रसिद्ध महान् पद है; जो कुछ चलता है, श्वास लेता है और पलक झपकाता है, वह सब इसी में अर्पित है। इसे जानो — जो सत् और असत् है, सबके द्वारा वरणीय, सर्वश्रेष्ठ, प्राणियों की समझ से परे।

Manifest, close at hand, known as “the one moving in the cave”, it is the great abode; in it is set all that moves, breathes and blinks. Know it as being and non-being, the most desirable, the highest, beyond the understanding of creatures.

यदर्चिमद्यदणुभ्योऽणु च
यस्मिँल्लोका निहिता लोकिनश्च ।
तदेतदक्षरं ब्रह्म स प्राणस्तदु वाङ्मनः
तदेतत्सत्यं तदमृतं तद्वेद्धव्यं सोम्य विद्धि ॥ २.२.२ ॥

yadarcimadyadaṇubhyo'ṇu ca
yasmiṃllokā nihitā lokinaśca,
tadetadakṣaraṃ brahma sa prāṇastadu vāṅmanaḥ
tadetatsatyaṃ tadamṛtaṃ tadveddhavyaṃ somya viddhi || 2.2.2 ||

Yadarchimadyadanubhyo'nu cha yasmimllokaa nihitaa lokinashcha, tadetadaksharam brahma sa praanastadu vaanmanah tadetatsatyam tadamritam tadveddhavyam somya viddhi || 2.2.2 ||

जो दीप्तिमान् है, अणु से भी अणु है, जिसमें लोक और लोकवासी स्थित हैं — वही यह अक्षर ब्रह्म है; वही प्राण है, वही वाणी और मन है; वही सत्य है, वही अमृत है। हे सोम्य, उसे बेधना है — उसे बेधो।

That which is radiant, subtler than the subtle, in which the worlds and their people are set — that is the imperishable Brahman. It is breath, it is speech and mind; it is the true, it is the immortal. It is the target to be struck: strike it, dear one.

धनुर्गृहीत्वौपनिषदं महास्त्रं
शरं ह्युपासा निशितं सन्धयीत ।
आयम्य तद्भावगतेन चेतसा
लक्ष्यं तदेवाक्षरं सोम्य विद्धि ॥ २.२.३ ॥

dhanurgṛhītvaupaniṣadaṃ mahāstraṃ
śaraṃ hyupāsā niśitaṃ sandhayīta,
āyamya tadbhāvagatena cetasā
lakṣyaṃ tadevākṣaraṃ somya viddhi || 2.2.3 ||

Dhanurgrihiitvaupanishadam mahaastram sharam hyupaasaa nishitam sandhayiita, aayamya tadbhaavagatena chetasaa lakshyam tadevaaksharam somya viddhi || 2.2.3 ||

उपनिषद् के महान् अस्त्र रूपी धनुष को लेकर, उस पर उपासना से तीक्ष्ण किया हुआ बाण चढ़ाओ; फिर उसी भाव में लीन चित्त से धनुष खींचकर, हे सोम्य, उस अक्षर रूपी लक्ष्य को बेधो।

Taking as your bow the great weapon of the Upaniṣad, set on it an arrow sharpened by meditation; drawing it with a mind absorbed in that, strike that target, dear one — the imperishable.

प्रणवो धनुः शरो ह्यात्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते ।
अप्रमत्तेन वेद्धव्यं शरवत् तन्मयो भवेत् ॥ २.२.४ ॥

praṇavo dhanuḥ śaro hyātmā brahma tallakṣyamucyate,
apramattena veddhavyaṃ śaravat tanmayo bhavet || 2.2.4 ||

Pranavo dhanuh sharo hyaatmaa brahma tallakshyamuchyate, apramattena veddhavyam sharavat tanmayo bhavet || 2.2.4 ||

प्रणव (ॐ) धनुष है, आत्मा बाण है, और ब्रह्म उसका लक्ष्य कहा गया है। सावधान होकर उसे बेधना चाहिए और बाण की तरह उसमें तन्मय हो जाना चाहिए।

Oṃ is the bow, the self is the arrow, and Brahman is called its target. It is to be struck by one who is undistracted; like the arrow, one should become one with it.

यस्मिन् द्यौः पृथिवी चान्तरिक्षमोतं
मनः सह प्राणैश्च सर्वैः ।
तमेवैकं जानथ आत्मानमन्या वाचो
विमुञ्चथामृतस्यैष सेतुः ॥ २.२.५ ॥

yasmin dyauḥ pṛthivī cāntarikṣamotaṃ
manaḥ saha prāṇaiśca sarvaiḥ,
tamevaikaṃ jānatha ātmānamanyā vāco
vimuñcathāmṛtasyaiṣa setuḥ || 2.2.5 ||

Yasmin dyauh prithivii chaantarikshamotam manah saha praanaishcha sarvaih, tamevaikam jaanatha aatmaanamanyaa vaacho vimunchathaamritasyaisha setuh || 2.2.5 ||

जिसमें द्युलोक, पृथ्वी और अन्तरिक्ष, तथा सब प्राणों के साथ मन ओत-प्रोत है — उसी एक आत्मा को जानो, और अन्य बातें छोड़ दो। यही अमृत का सेतु है।

In whom the sky, the earth and the space between are woven, and the mind with all the breaths — know him alone as the one Self, and let go of other talk. He is the bridge to the immortal.

अरा इव रथनाभौ संहता यत्र नाड्यः ।
स एषोऽन्तश्चरते बहुधा जायमानः ।
ओमित्येवं ध्यायथ आत्मानं स्वस्ति वः
पाराय तमसः परस्तात् ॥ २.२.६ ॥

arā iva rathanābhau saṃhatā yatra nāḍyaḥ,
sa eṣo'ntaścarate bahudhā jāyamānaḥ,
omityevaṃ dhyāyatha ātmānaṃ svasti vaḥ
pārāya tamasaḥ parastāt || 2.2.6 ||

Araa iva rathanaabhau samhataa yatra naadyah, sa esho'ntashcharate bahudhaa jaayamaanah, omityevam dhyaayatha aatmaanam svasti vah paaraaya tamasah parastaat || 2.2.6 ||

जहाँ रथ के पहिये की नाभि में अरों की तरह नाड़ियाँ मिलती हैं, वहाँ वह अनेक रूपों में जन्म लेता हुआ भीतर विचरता है। "ॐ" — इस रूप में आत्मा का ध्यान करो। अन्धकार से परे पार जाने के लिए तुम्हारा कल्याण हो।

Where the channels meet like spokes in the hub of a wheel, there he moves within, born in many ways. Meditate on the Self as Oṃ. May you cross safely to the far shore beyond darkness.

यः सर्वज्ञः सर्वविद् यस्यैष महिमा भुवि ।
दिव्ये ब्रह्मपुरे ह्येष व्योम्न्यात्मा प्रतिष्ठितः ॥
मनोमयः प्राणशरीरनेता
प्रतिष्ठितोऽन्ने हृदयं सन्निधाय ।
तद् विज्ञानेन परिपश्यन्ति धीरा
आनन्दरूपममृतं यद् विभाति ॥ २.२.७ ॥

yaḥ sarvajñaḥ sarvavid yasyaiṣa mahimā bhuvi,
divye brahmapure hyeṣa vyomnyātmā pratiṣṭhitaḥ.
manomayaḥ prāṇaśarīranetā
pratiṣṭhito'nne hṛdayaṃ sannidhāya,
tad vijñānena paripaśyanti dhīrā
ānandarūpamamṛtaṃ yad vibhāti || 2.2.7 ||

Yah sarvajnah sarvavid yasyaisha mahimaa bhuvi, divye brahmapure hyesha vyomnyaatmaa pratishthitah. manomayah praanashariiranetaa pratishthito'nne hridayam sannidhaaya, tad vijnaanena paripashyanti dhiiraa aanandaruupamamritam yad vibhaati || 2.2.7 ||

जो सर्वज्ञ है, सब कुछ जानता है, जिसकी यह महिमा पृथ्वी पर है — वह आत्मा दिव्य ब्रह्मपुर (हृदय) के आकाश में स्थित है। वह मनोमय है, प्राण और शरीर का संचालक है, हृदय में स्थित होकर अन्न (शरीर) में प्रतिष्ठित है। धीर पुरुष विज्ञान से उसे देखते हैं — जो आनन्दरूप, अमृत होकर प्रकाशित है।

He who knows all and understands all, whose greatness is on the earth — that Self is set in the space within the divine city of Brahman, the heart. Made of mind, leader of breath and body, he dwells in the body, having set himself in the heart. By knowledge the wise behold him, shining forth as bliss, as the immortal.

भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः ।
क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे ॥ २.२.८ ॥

bhidyate hṛdayagranthiśchidyante sarvasaṃśayāḥ,
kṣīyante cāsya karmāṇi tasmin dṛṣṭe parāvare || 2.2.8 ||

Bhidyate hridayagranthishchhidyante sarvasamshayaah, kshiiyante chaasya karmaani tasmin drishte paraavare || 2.2.8 ||

उस पर-अवर (श्रेष्ठ और निकटतम) का दर्शन होने पर हृदय की गाँठ खुल जाती है, सब संशय कट जाते हैं और उसके सब कर्म क्षीण हो जाते हैं।

When he is seen, the high and the low, the knot of the heart is cut, all doubts are dispelled, and one’s deeds are exhausted.

हिरण्मये परे कोशे विरजं ब्रह्म निष्कलम् ।
तच्छुभ्रं ज्योतिषां ज्योतिस्तद् यदात्मविदो विदुः ॥ २.२.९ ॥

hiraṇmaye pare kośe virajaṃ brahma niṣkalam,
tacchubhraṃ jyotiṣāṃ jyotistad yadātmavido viduḥ || 2.2.9 ||

Hiranmaye pare koshe virajam brahma nishkalam, tachchhubhram jyotishaam jyotistad yadaatmavido viduh || 2.2.9 ||

सबसे श्रेष्ठ, स्वर्णिम कोश में निर्मल, कला-रहित ब्रह्म स्थित है। वह शुद्ध है, ज्योतियों की ज्योति है — उसे आत्मा को जानने वाले जानते हैं।

In the highest golden sheath is Brahman, stainless and without parts. It is pure, the light of lights — known to those who know the Self.

न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं
नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः ।
तमेव भान्तमनुभाति सर्वं
तस्य भासा सर्वमिदं विभाति ॥ २.२.१० ॥

na tatra sūryo bhāti na candratārakaṃ
nemā vidyuto bhānti kuto'yamagniḥ,
tameva bhāntamanubhāti sarvaṃ
tasya bhāsā sarvamidaṃ vibhāti || 2.2.10 ||

Na tatra suuryo bhaati na chandrataarakam nemaa vidyuto bhaanti kuto'yamagnih, tameva bhaantamanubhaati sarvam tasya bhaasaa sarvamidam vibhaati || 2.2.10 ||

वहाँ न सूर्य चमकता है, न चन्द्रमा और तारे; न ये बिजलियाँ चमकती हैं — फिर इस अग्नि की तो बात ही क्या। उसी के चमकने से सब चमकता है; उसी के प्रकाश से यह सब प्रकाशित है।

There the sun does not shine, nor the moon and stars; these lightnings do not shine, much less this fire. Everything shines only after him as he shines; by his light all this is lit.

ब्रह्मैवेदममृतं पुरस्ताद् ब्रह्म पश्चाद् ब्रह्म दक्षिणतश्चोत्तरेण ।
अधश्चोर्ध्वं च प्रसृतं ब्रह्मैवेदं विश्वमिदं वरिष्ठम् ॥ २.२.११ ॥

brahmaivedamamṛtaṃ purastād brahma paścād brahma dakṣiṇataścottareṇa,
adhaścordhvaṃ ca prasṛtaṃ brahmaivedaṃ viśvamidaṃ variṣṭham || 2.2.11 ||

Brahmaivedamamritam purastaad brahma pashchaad brahma dakshinatashchottarena, adhashchordhvam cha prasritam brahmaivedam vishvamidam varishtham || 2.2.11 ||

यह अमृत ब्रह्म ही आगे है, ब्रह्म ही पीछे, ब्रह्म ही दाएँ और बाएँ; नीचे और ऊपर वही फैला हुआ है। यह सारा विश्व — जो सबसे श्रेष्ठ है — ब्रह्म ही है।

Brahman, the immortal, is in front; Brahman behind; Brahman to the right and to the left; it spreads below and above. Brahman alone is all this, the whole world, the most excellent.

↑ All sections

तृतीयमुण्डके प्रथमः खण्डः · Muṇḍaka 3, Part 1 — Two Birds on One Tree

द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते ।
तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति ॥ ३.१.१ ॥

dvā suparṇā sayujā sakhāyā samānaṃ vṛkṣaṃ pariṣasvajāte,
tayoranyaḥ pippalaṃ svādvattyanaśnannanyo abhicākaśīti || 3.1.1 ||

Dvaa suparnaa sayujaa sakhaayaa samaanam vriksham parishasvajaate, tayoranyah pippalam svaadvattyanashnannanyo abhichaakashiiti || 3.1.1 ||

दो सुन्दर पंखों वाले पक्षी, जो सदा साथ रहने वाले मित्र हैं, एक ही वृक्ष पर बैठे हैं। उनमें से एक स्वादिष्ट पीपल-फल खाता है; दूसरा बिना खाए केवल देखता रहता है।

Two birds, companions and friends, cling to the same tree. One of them eats the sweet fruit; the other, not eating, simply looks on.

समाने वृक्षे पुरुषो निमग्नोऽ
नीशया शोचति मुह्यमानः ।
जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य
महिमानमिति वीतशोकः ॥ ३.१.२ ॥

samāne vṛkṣe puruṣo nimagno'
nīśayā śocati muhyamānaḥ,
juṣṭaṃ yadā paśyatyanyamīśamasya
mahimānamiti vītaśokaḥ || 3.1.2 ||

Samaane vrikshe purusho nimagno' niishayaa shochati muhyamaanah, jushtam yadaa pashyatyanyamiishamasya mahimaanamiti viitashokah || 3.1.2 ||

उसी वृक्ष पर (शरीर में) डूबा हुआ जीव अपनी असमर्थता से मोहित होकर शोक करता है। पर जब वह दूसरे को — सेवित ईश्वर को और उसकी महिमा को — देखता है, तब शोक से मुक्त हो जाता है।

On that same tree, a person sunk in it grieves, deluded by his own helplessness. But when he sees the other — the Lord whom all serve — and his greatness, he is freed from sorrow.

यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्णं
कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम् ।
तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय
निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति ॥ ३.१.३ ॥

yadā paśyaḥ paśyate rukmavarṇaṃ
kartāramīśaṃ puruṣaṃ brahmayonim,
tadā vidvān puṇyapāpe vidhūya
nirañjanaḥ paramaṃ sāmyamupaiti || 3.1.3 ||

Yadaa pashyah pashyate rukmavarnam kartaaramiisham purusham brahmayonim, tadaa vidvaan punyapaape vidhuuya niranjanah paramam saamyamupaiti || 3.1.3 ||

जब देखने वाला सुवर्ण-वर्ण, कर्ता, ईश्वर, ब्रह्म के मूल उस पुरुष को देखता है, तब वह विद्वान् पुण्य और पाप दोनों को झाड़कर, निर्मल होकर परम समता को प्राप्त होता है।

When the seer sees the golden-hued maker, the Lord, the person who is the source of Brahman, then, knowing, he shakes off good and evil, and, stainless, reaches the highest sameness.

प्राणो ह्येष यः सर्वभूतैर्विभाति
विजानन् विद्वान् भवते नातिवादी ।
आत्मक्रीड आत्मरतिः क्रियावानेष ब्रह्मविदां वरिष्ठः ॥ ३.१.४ ॥

prāṇo hyeṣa yaḥ sarvabhūtairvibhāti
vijānan vidvān bhavate nātivādī,
ātmakrīḍa ātmaratiḥ kriyāvāneṣa brahmavidāṃ variṣṭhaḥ || 3.1.4 ||

Praano hyesha yah sarvabhuutairvibhaati vijaanan vidvaan bhavate naativaadii, aatmakriida aatmaratih kriyaavaanesha brahmavidaam varishthah || 3.1.4 ||

यही प्राण है जो सब प्राणियों के रूप में प्रकाशित है। इसे जानने वाला विद्वान् (दूसरों से) बढ़-चढ़कर बोलने वाला नहीं रहता। आत्मा में क्रीड़ा करने वाला, आत्मा में रमने वाला, कर्मशील — ऐसा व्यक्ति ब्रह्मज्ञानियों में श्रेष्ठ है।

This is the life that shines forth in all beings. Knowing it, the wise one does not talk to outdo others. Playing in the Self, delighting in the Self, yet active — such a one is the best of those who know Brahman.

सत्येन लभ्यस्तपसा ह्येष आत्मा
सम्यग्ज्ञानेन ब्रह्मचर्येण नित्यम् ।
अन्तःशरीरे ज्योतिर्मयो हि शुभ्रो
यं पश्यन्ति यतयः क्षीणदोषाः ॥ ३.१.५ ॥

satyena labhyastapasā hyeṣa ātmā
samyagjñānena brahmacaryeṇa nityam,
antaḥśarīre jyotirmayo hi śubhro
yaṃ paśyanti yatayaḥ kṣīṇadoṣāḥ || 3.1.5 ||

Satyena labhyastapasaa hyesha aatmaa samyagjnaanena brahmacharyena nityam, antahshariire jyotirmayo hi shubhro yam pashyanti yatayah kshiinadoshaah || 3.1.5 ||

यह आत्मा सदा सत्य से, तप से, सम्यक् ज्ञान से और ब्रह्मचर्य से प्राप्त होता है। शरीर के भीतर वह ज्योतिर्मय, शुद्ध रूप में स्थित है, जिसे दोष-रहित यति देखते हैं।

This Self is to be gained always by truth, by austerity, by right knowledge and by chastity. Within the body, made of light and pure, is he whom ascetics see when their faults are gone.

सत्यमेव जयते नानृतं
सत्येन पन्था विततो देवयानः ।
येनाऽऽक्रमन्त्यृषयो ह्याप्तकामा
यत्र तत् सत्यस्य परमं निधानम् ॥ ३.१.६ ॥

satyameva jayate nānṛtaṃ
satyena panthā vitato devayānaḥ,
yenā''kramantyṛṣayo hyāptakāmā
yatra tat satyasya paramaṃ nidhānam || 3.1.6 ||

Satyameva jayate naanritam satyena panthaa vitato devayaanah, yenaa''kramantyrishayo hyaaptakaamaa yatra tat satyasya paramam nidhaanam || 3.1.6 ||

सत्य की ही विजय होती है, असत्य की नहीं। सत्य से ही देवयान मार्ग बिछा है, जिससे पूर्णकाम ऋषि वहाँ जाते हैं जहाँ सत्य का परम निधान (धाम) है।

Truth alone triumphs, not falsehood. By truth the path of the gods is laid out, by which the seers, their desires fulfilled, ascend to where the highest treasure of truth is.

बृहच्च तद् दिव्यमचिन्त्यरूपं
सूक्ष्माच्च तत् सूक्ष्मतरं विभाति ।
दूरात् सुदूरे तदिहान्तिके च
पश्यत्स्विहैव निहितं गुहायाम् ॥ ३.१.७ ॥

bṛhacca tad divyamacintyarūpaṃ
sūkṣmācca tat sūkṣmataraṃ vibhāti,
dūrāt sudūre tadihāntike ca
paśyatsvihaiva nihitaṃ guhāyām || 3.1.7 ||

Brihachcha tad divyamachintyaruupam suukshmaachcha tat suukshmataram vibhaati, duuraat suduure tadihaantike cha pashyatsvihaiva nihitam guhaayaam || 3.1.7 ||

वह महान्, दिव्य और अचिन्त्य रूप वाला है; सूक्ष्म से भी सूक्ष्मतर होकर प्रकाशित होता है। वह दूर से भी दूर है और यहाँ निकट भी; देखने वालों के लिए वह यहीं हृदय-गुहा में स्थित है।

Vast, divine, of unthinkable form, it shines subtler than the subtle. It is farther than the far, and near at hand here; for those who see, it is set right here, in the cave of the heart.

न चक्षुषा गृह्यते नापि वाचा
नान्यैर्देवैस्तपसा कर्मणा वा ।
ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्त्वस्ततस्तु तं पश्यते निष्कलं
ध्यायमानः ॥ ३.१.८ ॥

na cakṣuṣā gṛhyate nāpi vācā
nānyairdevaistapasā karmaṇā vā,
jñānaprasādena viśuddhasattvastatastu taṃ paśyate niṣkalaṃ
dhyāyamānaḥ || 3.1.8 ||

Na chakshushaa grihyate naapi vaachaa naanyairdevaistapasaa karmanaa vaa, jnaanaprasaadena vishuddhasattvastatastu tam pashyate nishkalam dhyaayamaanah || 3.1.8 ||

वह न आँख से ग्रहण होता है, न वाणी से, न अन्य इन्द्रियों से, न तप से या कर्म से। ज्ञान की निर्मलता से जिसका अन्तःकरण शुद्ध हो गया है, वही ध्यान करते हुए उस कला-रहित (अखण्ड) को देखता है।

It is not grasped by the eye, nor by speech, nor by the other senses, nor by austerity or ritual. When one’s nature is purified by the clarity of knowledge, then, meditating, one sees it — the one without parts.

एषोऽणुरात्मा चेतसा वेदितव्यो
यस्मिन् प्राणः पञ्चधा संविवेश ।
प्राणैश्चित्तं सर्वमोतं प्रजानां
यस्मिन् विशुद्धे विभवत्येष आत्मा ॥ ३.१.९ ॥

eṣo'ṇurātmā cetasā veditavyo
yasmin prāṇaḥ pañcadhā saṃviveśa,
prāṇaiścittaṃ sarvamotaṃ prajānāṃ
yasmin viśuddhe vibhavatyeṣa ātmā || 3.1.9 ||

Esho'nuraatmaa chetasaa veditavyo yasmin praanah panchadhaa samvivesha, praanaishchittam sarvamotam prajaanaam yasmin vishuddhe vibhavatyesha aatmaa || 3.1.9 ||

यह सूक्ष्म आत्मा चित्त से जानने योग्य है, जिसमें प्राण पाँच रूपों में प्रविष्ट है। प्राणियों का सारा चित्त प्राणों से ओत-प्रोत है; उसके शुद्ध होने पर यह आत्मा प्रकट होता है।

This subtle Self is to be known by thought — this Self into which breath has entered in five ways. The whole thinking of creatures is woven with the breaths; when that is purified, this Self shines forth.

यं यं लोकं मनसा संविभाति
विशुद्धसत्त्वः कामयते यांश्च कामान् ।
तं तं लोकं जायते तांश्च कामांस्तस्मादात्मज्ञं ह्यर्चयेद् भूतिकामः ॥ ३.१.१० ॥

yaṃ yaṃ lokaṃ manasā saṃvibhāti
viśuddhasattvaḥ kāmayate yāṃśca kāmān,
taṃ taṃ lokaṃ jāyate tāṃśca kāmāṃstasmādātmajñaṃ hyarcayed bhūtikāmaḥ || 3.1.10 ||

Yam yam lokam manasaa samvibhaati vishuddhasattvah kaamayate yaamshcha kaamaan, tam tam lokam jaayate taamshcha kaamaamstasmaadaatmajnam hyarchayed bhuutikaamah || 3.1.10 ||

शुद्ध अन्तःकरण वाला व्यक्ति मन से जिस-जिस लोक का संकल्प करता है और जिन-जिन कामनाओं की इच्छा करता है, वह उन्हीं लोकों और कामनाओं को प्राप्त करता है। इसलिए ऐश्वर्य चाहने वाला आत्मज्ञानी का सम्मान करे।

Whatever world a person of pure nature holds in mind, and whatever desires he desires, he wins that world and those desires. So one who wants prosperity should honour the knower of the Self.

↑ All sections

तृतीयमुण्डके द्वितीयः खण्डः · Muṇḍaka 3, Part 2 — Rivers into the Sea

स वेदैतत् परमं ब्रह्म धाम
यत्र विश्वं निहितं भाति शुभ्रम् ।
उपासते पुरुषं ये ह्यकामास्ते
शुक्रमेतदतिवर्तन्ति धीराः ॥ ३.२.१ ॥

sa vedaitat paramaṃ brahma dhāma
yatra viśvaṃ nihitaṃ bhāti śubhram,
upāsate puruṣaṃ ye hyakāmāste
śukrametadativartanti dhīrāḥ || 3.2.1 ||

Sa vedaitat paramam brahma dhaama yatra vishvam nihitam bhaati shubhram, upaasate purusham ye hyakaamaaste shukrametadativartanti dhiiraah || 3.2.1 ||

वह (आत्मज्ञानी) उस परम ब्रह्म-धाम को जानता है, जिसमें सारा विश्व स्थित होकर शुद्ध रूप में प्रकाशित है। जो निष्काम होकर उस पुरुष (आत्मज्ञानी) की उपासना करते हैं, वे धीर पुरुष इस बीज (पुनर्जन्म) को लाँघ जाते हैं।

He knows that highest dwelling of Brahman in which the whole world is set and shines pure. The wise who, free of desire, honour that person pass beyond this seed of rebirth.

कामान् यः कामयते मन्यमानः
स कामभिर्जायते तत्र तत्र ।
पर्याप्तकामस्य कृतात्मनस्तु
इहैव सर्वे प्रविलीयन्ति कामाः ॥ ३.२.२ ॥

kāmān yaḥ kāmayate manyamānaḥ
sa kāmabhirjāyate tatra tatra,
paryāptakāmasya kṛtātmanastu
ihaiva sarve pravilīyanti kāmāḥ || 3.2.2 ||

Kaamaan yah kaamayate manyamaanah sa kaamabhirjaayate tatra tatra, paryaaptakaamasya kritaatmanastu ihaiva sarve praviliiyanti kaamaah || 3.2.2 ||

जो भोगों की कामना करता है और उनका चिन्तन करता है, वह उन्हीं कामनाओं के कारण जहाँ-तहाँ जन्म लेता है। पर जिसकी सब कामनाएँ पूर्ण हो गई हैं और जिसने आत्मा को पा लिया है, उसकी सब कामनाएँ यहीं विलीन हो जाती हैं।

One who desires pleasures, dwelling on them, is born here and there because of those desires. But for one whose desires are fulfilled, who has found the Self, all desires melt away here and now.

नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो
न मेधया न बहुना श्रुतेन ।
यमेवैष वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम् ॥ ३.२.३ ॥

nāyamātmā pravacanena labhyo
na medhayā na bahunā śrutena,
yamevaiṣa vṛṇute tena labhyastasyaiṣa ātmā vivṛṇute tanūṃ svām || 3.2.3 ||

Naayamaatmaa pravachanena labhyo na medhayaa na bahunaa shrutena, yamevaisha vrinute tena labhyastasyaisha aatmaa vivrinute tanuum svaam || 3.2.3 ||

यह आत्मा न प्रवचन से प्राप्त होता है, न बुद्धि से, न बहुत सुनने से। जिसे यह (आत्मा) वरण करता है, उसी को यह प्राप्त होता है; उसके सामने यह आत्मा अपना स्वरूप प्रकट कर देता है।

This Self is not won by discourse, nor by intellect, nor by much learning. It is won by the one whom it chooses; to him this Self reveals its own nature.

नायमात्मा बलहीनेन लभ्यो
न च प्रमादात् तपसो वाप्यलिङ्गात् ।
एतैरुपायैर्यतते यस्तु विद्वांस्तस्यैष आत्मा विशते ब्रह्मधाम ॥ ३.२.४ ॥

nāyamātmā balahīnena labhyo
na ca pramādāt tapaso vāpyaliṅgāt,
etairupāyairyatate yastu vidvāṃstasyaiṣa ātmā viśate brahmadhāma || 3.2.4 ||

Naayamaatmaa balahiinena labhyo na cha pramaadaat tapaso vaapyalingaat, etairupaayairyatate yastu vidvaamstasyaisha aatmaa vishate brahmadhaama || 3.2.4 ||

यह आत्मा बलहीन को प्राप्त नहीं होता, न प्रमाद से, न लक्षण-रहित (अनुचित) तप से। पर जो विद्वान् इन उपायों से प्रयत्न करता है, उसका यह आत्मा ब्रह्मधाम में प्रवेश करता है।

This Self is not won by the weak, nor through carelessness, nor by austerity without its proper mark. But the wise one who strives by these means — his self enters the dwelling of Brahman.

संप्राप्यैनमृषयो ज्ञानतृप्ताः
कृतात्मानो वीतरागाः प्रशान्ताः
ते सर्वगं सर्वतः प्राप्य धीरा
युक्तात्मानः सर्वमेवाविशन्ति ॥ ३.२.५ ॥

saṃprāpyainamṛṣayo jñānatṛptāḥ
kṛtātmāno vītarāgāḥ praśāntāḥ
te sarvagaṃ sarvataḥ prāpya dhīrā
yuktātmānaḥ sarvamevāviśanti || 3.2.5 ||

Sampraapyainamrishayo jnaanatriptaah kritaatmaano viitaraagaah prashaantaah te sarvagam sarvatah praapya dhiiraa yuktaatmaanah sarvamevaavishanti || 3.2.5 ||

इसे पाकर ज्ञान से तृप्त, कृतार्थ, राग-रहित और शान्त ऋषि — वे धीर, एकाग्र-चित्त पुरुष सर्वव्यापी (आत्मा) को सब ओर से प्राप्त करके सब में प्रवेश कर जाते हैं।

Having found it, the seers, content with knowledge, their work done, free of passion and at peace — those wise and collected ones, reaching the all-pervading on every side, enter into the All.

वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः
संन्यासयोगाद् यतयः शुद्धसत्त्वाः ।
ते ब्रह्मलोकेषु परान्तकाले
परामृताः परिमुच्यन्ति सर्वे ॥ ३.२.६ ॥

vedāntavijñānasuniścitārthāḥ
saṃnyāsayogād yatayaḥ śuddhasattvāḥ,
te brahmalokeṣu parāntakāle
parāmṛtāḥ parimucyanti sarve || 3.2.6 ||

Vedaantavijnaanasunishchitaarthaah samnyaasayogaad yatayah shuddhasattvaah, te brahmalokeshu paraantakaale paraamritaah parimuchyanti sarve || 3.2.6 ||

वेदान्त के ज्ञान से जिन्होंने अर्थ को भली-भाँति निश्चित कर लिया है, संन्यास-योग से जिनका अन्तःकरण शुद्ध है, वे सब यति शरीर-त्याग के समय ब्रह्मलोक में परम अमृत होकर सर्वथा मुक्त हो जाते हैं।

Ascetics who have fully ascertained the meaning of the knowledge of Vedānta, whose nature is purified by the discipline of renunciation — at the final hour, in the worlds of Brahman, all of them, supremely immortal, are wholly set free.

गताः कलाः पञ्चदश प्रतिष्ठा
देवाश्च सर्वे प्रतिदेवतासु ।
कर्माणि विज्ञानमयश्च आत्मा
परेऽव्यये सर्व एकीभवन्ति ॥ ३.२.७ ॥

gatāḥ kalāḥ pañcadaśa pratiṣṭhā
devāśca sarve pratidevatāsu,
karmāṇi vijñānamayaśca ātmā
pare'vyaye sarva ekībhavanti || 3.2.7 ||

Gataah kalaah panchadasha pratishthaa devaashcha sarve pratidevataasu, karmaani vijnaanamayashcha aatmaa pare'vyaye sarva ekiibhavanti || 3.2.7 ||

(मृत्यु के समय) पन्द्रह कलाएँ अपने आधारों में लौट जाती हैं, और सब देवता (इन्द्रियाँ) अपने-अपने प्रतिरूप देवताओं में; कर्म और विज्ञानमय आत्मा — सब उस परम अविनाशी में एक हो जाते हैं।

The fifteen parts go back to their sources, and all the gods of the senses to their corresponding deities; his deeds and the self made of understanding all become one in the highest, the imperishable.

यथा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रेऽ
स्तं गच्छन्ति नामरूपे विहाय ।
तथा विद्वान् नामरूपाद्विमुक्तः
परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥ ३.२.८ ॥

yathā nadyaḥ syandamānāḥ samudre'
staṃ gacchanti nāmarūpe vihāya,
tathā vidvān nāmarūpādvimuktaḥ
parātparaṃ puruṣamupaiti divyam || 3.2.8 ||

Yathaa nadyah syandamaanaah samudre' stam gachchhanti naamaruupe vihaaya, tathaa vidvaan naamaruupaadvimuktah paraatparam purushamupaiti divyam || 3.2.8 ||

जैसे बहती हुई नदियाँ नाम और रूप छोड़कर समुद्र में विलीन हो जाती हैं, वैसे ही ज्ञानी नाम और रूप से मुक्त होकर परात्पर दिव्य पुरुष को प्राप्त होता है।

As rivers flowing on disappear into the sea, leaving name and form behind, so the knower, freed from name and form, reaches the divine person, higher than the high.

स यो ह वै तत् परमं ब्रह्म वेद
ब्रह्मैव भवति नास्याब्रह्मवित्कुले भवति ।
तरति शोकं तरति पाप्मानं गुहाग्रन्थिभ्यो
विमुक्तोऽमृतो भवति ॥ ३.२.९ ॥

sa yo ha vai tat paramaṃ brahma veda
brahmaiva bhavati nāsyābrahmavitkule bhavati,
tarati śokaṃ tarati pāpmānaṃ guhāgranthibhyo
vimukto'mṛto bhavati || 3.2.9 ||

Sa yo ha vai tat paramam brahma veda brahmaiva bhavati naasyaabrahmavitkule bhavati, tarati shokam tarati paapmaanam guhaagranthibhyo vimukto'mrito bhavati || 3.2.9 ||

जो उस परम ब्रह्म को जान लेता है, वह ब्रह्म ही हो जाता है; उसके कुल में कोई ब्रह्म को न जानने वाला नहीं होता। वह शोक से तर जाता है, पाप से तर जाता है, हृदय की गाँठों से मुक्त होकर अमर हो जाता है।

Whoever knows that highest Brahman becomes Brahman; in his family no one is born who does not know Brahman. He crosses beyond sorrow, crosses beyond evil, and, freed from the knots of the heart, becomes immortal.

तदेतदृचाऽभ्युक्तम् ।
क्रियावन्तः श्रोत्रिया ब्रह्मनिष्ठाः
स्वयं जुह्वत एकर्षिं श्रद्धयन्तः ।
तेषामेवैतां ब्रह्मविद्यां वदेत
शिरोव्रतं विधिवद् यैस्तु चीर्णम् ॥ ३.२.१० ॥

tadetadṛcā'bhyuktam,
kriyāvantaḥ śrotriyā brahmaniṣṭhāḥ
svayaṃ juhvata ekarṣiṃ śraddhayantaḥ,
teṣāmevaitāṃ brahmavidyāṃ vadeta
śirovrataṃ vidhivad yaistu cīrṇam || 3.2.10 ||

Tadetadrichaa'bhyuktam, kriyaavantah shrotriyaa brahmanishthaah svayam juhvata ekarshim shraddhayantah, teshaamevaitaam brahmavidyaam vadeta shirovratam vidhivad yaistu chiirnam || 3.2.10 ||

यही बात ऋचा में कही गई है: जो कर्मनिष्ठ हैं, वेदपाठी हैं, ब्रह्म में स्थित हैं, जो श्रद्धापूर्वक स्वयं एकर्षि (अग्नि) में आहुति देते हैं, और जिन्होंने विधिपूर्वक शिरोव्रत का पालन किया है — उन्हीं को यह ब्रह्मविद्या बतानी चाहिए।

This is declared in a verse: to those who perform the rites, who are learned in the Veda, established in Brahman, who in faith themselves make offerings into the one seer-fire, and who have duly kept the vow of the head — to them alone should one tell this knowledge of Brahman.

तदेतत् सत्यमृषिरङ्गिराः
पुरोवाच नैतदचीर्णव्रतोऽधीते ।
नमः परमऋषिभ्यो नमः परमऋषिभ्यः ॥ ३.२.११ ॥

tadetat satyamṛṣiraṅgirāḥ
purovāca naitadacīrṇavrato'dhīte,
namaḥ paramaṛṣibhyo namaḥ paramaṛṣibhyaḥ || 3.2.11 ||

Tadetat satyamrishirangiraah purovaacha naitadachiirnavrato'dhiite, namah paramarishibhyo namah paramarishibhyah || 3.2.11 ||

यही सत्य है, जिसे ऋषि अङ्गिरा ने प्राचीन काल में बताया था। जिसने व्रत का पालन नहीं किया, वह इसे नहीं पढ़ता। परम ऋषियों को नमस्कार, परम ऋषियों को नमस्कार।

This is the truth that the seer Aṅgiras declared long ago. One who has not kept the vow does not study it. Homage to the highest seers! Homage to the highest seers!

Text source & editorial review

Source of this text
Atharvaveda — Śaunaka recension
Last reviewed
What was reviewed
On 13 October 2026 every verse of this text was re-checked: the Devanagari for script and encoding errors, the IAST line letter by letter against the Devanagari, and the pronunciation line and the Hindi and English meanings for completeness. The Hindi and English meanings of every verse were also read against the original, and the errors found were corrected.

How we source and check these texts

Frequently asked questions

What is the Mundaka Upanishad?

Mundaka Upanishad (मुण्डकोपनिषद्) is an Upaniṣad. An Upaniṣad is one of the philosophical texts that close the Vedas (the Vedānta); its subject is the Self (ātman) and ultimate reality (Brahman).

Is the Mundaka Upanishad available in Hindi and English?

Yes. On Adiveda the Mundaka Upanishad is given verse by verse in Devanagari (the script used for Sanskrit and Hindi) with Roman (IAST) transliteration, simple phonetics, and Hindi and English meanings, so you can read, pronounce and understand every line.

What is the source of the Mundaka Upanishad?

The Mundaka Upanishad is drawn from Atharvaveda — Śaunaka recension.

Can I read the Mundaka Upanishad online for free?

Yes - the Mundaka Upanishad is free to read online at Adiveda, formatted for mobile, for devotees in India and around the world.