Verse meanings · श्लोकार्थप्रत्येक खण्डिका के नीचे दिया गया हिन्दी और अंग्रेज़ी अर्थ AdiVeda का अपना सम्पादकीय अनुवाद है, जो ऊपर दिए गए संस्कृत पाठ से सीधे इस संस्करण के लिए किया गया है। यह पाठ को समझने में सहायता के लिए है — यह किसी प्रकाशित अनुवाद का उद्धरण या कोई पारम्परिक भाष्य नहीं है।
The Hindi and English meaning under each passage is AdiVeda's own editorial translation, made directly from the Sanskrit printed here for this edition. It is meant to help you follow the text — it is not quoted from any published translation and it is not a traditional commentary.
प्रथमः खण्डः · Khaṇḍa 1.1 — The Udgītha as OM
ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीत । ओमिति ह्युद्गायति तस्योपव्याख्यानम् ॥ १ ॥
omityetadakṣaramudgīthamupāsīta, omiti hyudgāyati tasyopavyākhyānam || 1 ||
Omityetadaksharamudgiithamupaasiita, omiti hyudgaayati tasyopavyaakhyaanam || 1 ||
ॐ इस अक्षर की उद्गीथ के रूप में उपासना करनी चाहिए, क्योंकि उद्गान ॐ से ही आरम्भ होता है। आगे इसी की व्याख्या है।
One should venerate the syllable OM as the udgītha, for the udgītha is sung beginning with OM. What follows is the explanation of it.
एषां भूतानां पृथिवी रसः पृथिव्या अपो रसः अपामोषधयो रस ओषधीनां पुरुषो रसः पुरुषस्य वाग्रसो वाच ऋग्रस ऋचः साम रसः साम्न उद्गीथो रसः ॥ २ ॥
eṣāṃ bhūtānāṃ pṛthivī rasaḥ pṛthivyā apo rasaḥ apāmoṣadhayo rasa oṣadhīnāṃ puruṣo rasaḥ puruṣasya vāgraso vāca ṛgrasa ṛcaḥ sāma rasaḥ sāmna udgītho rasaḥ || 2 ||
Eshaam bhuutaanaam prithivii rasah prithivyaa apo rasah apaamoshadhayo rasa oshadhiinaam purusho rasah purushasya vaagraso vaacha rigrasa richah saama rasah saamna udgiitho rasah || 2 ||
इन प्राणियों का रस पृथ्वी है, पृथ्वी का रस जल, जल का रस ओषधियाँ, ओषधियों का रस पुरुष, पुरुष का रस वाणी, वाणी का रस ऋचा, ऋचा का रस साम और साम का रस उद्गीथ है।
Of these beings the essence is the earth; of the earth, water; of water, the plants; of plants, the human being; of the human being, speech; of speech, the Ṛg; of the Ṛg, the Sāman; and of the Sāman, the udgītha.
स एष रसानाꣳ रसतमः परमः परार्ध्योऽष्टमो यदुद्गीथः ॥ ३ ॥
sa eṣa rasānāṃ rasatamaḥ paramaḥ parārdhyo'ṣṭamo yadudgīthaḥ || 3 ||
Sa esha rasaanaam rasatamah paramah paraardhyo'shtamo yadudgiithah || 3 ||
वह उद्गीथ रसों में रसतम, परम, परार्ध्य और आठवाँ है।
That udgītha is the essence of essences, the highest, the ultimate, the eighth.
कतमा कतमर्क्कतमत्कतमत्साम कतमः कतम उद्गीथ इति विमृष्टं भवति ॥ ४ ॥
katamā katamarkkatamatkatamatsāma katamaḥ katama udgītha iti vimṛṣṭaṃ bhavati || 4 ||
Katamaa katamarkkatamatkatamatsaama katamah katama udgiitha iti vimrishtam bhavati || 4 ||
'ऋचा कौन-सी है? साम कौन-सा है? उद्गीथ कौन-सा है?' — इस प्रकार विचार किया जाता है।
'Which is the Ṛg? Which is the Sāman? Which is the udgītha?' — so the question is weighed.
वागेवर्क्प्राणः सामोमित्येतदक्षरमुद्गीथस्तद्वा एतन्मिथुनं यद्वाक्च प्राणश्चर्क्च साम च ॥ ५ ॥
vāgevarkprāṇaḥ sāmomityetadakṣaramudgīthastadvā etanmithunaṃ yadvākca prāṇaścarkca sāma ca || 5 ||
Vaagevarkpraanah saamomityetadaksharamudgiithastadvaa etanmithunam yadvaakcha praanashcharkcha saama cha || 5 ||
वाणी ही ऋचा है, प्राण ही साम है, और ॐ यह अक्षर उद्गीथ है। वाणी और प्राण, ऋचा और साम — यह मिथुन (युग्म) है।
Speech is the Ṛg, breath is the Sāman, and this syllable OM is the udgītha. Speech and breath, the Ṛg and the Sāman — these make a pair.
तदेतन्मिथुनमोमित्येतस्मिन्नक्षरे सꣳ सृज्यते यदा वै मिथुनौ समागच्छत आपयतो वै तावन्योन्यस्य कामम् ॥ ६ ॥
tadetanmithunamomityetasminnakṣare saṃ sṛjyate yadā vai mithunau samāgacchata āpayato vai tāvanyonyasya kāmam || 6 ||
Tadetanmithunamomityetasminnakshare sam srijyate yadaa vai mithunau samaagachchhata aapayato vai taavanyonyasya kaamam || 6 ||
यह मिथुन ॐ इस अक्षर में एक हो जाता है। जब मिथुन के दोनों मिलते हैं, तब वे एक-दूसरे की कामना पूर्ण करते हैं।
This pair is joined together in the syllable OM. When the two of a pair come together, they fulfil each other's desire.
आपयिता ह वै कामानां भवति य एतदेवं विद्वानक्षरमुद्गीथमुपास्ते ॥ ७ ॥
āpayitā ha vai kāmānāṃ bhavati ya etadevaṃ vidvānakṣaramudgīthamupāste || 7 ||
Aapayitaa ha vai kaamaanaam bhavati ya etadevam vidvaanaksharamudgiithamupaaste || 7 ||
जो इसे इस प्रकार जानकर इस अक्षर की उद्गीथ रूप में उपासना करता है, वह कामनाओं को पूर्ण करने वाला होता है।
He who knows this and venerates the syllable as the udgītha becomes a fulfiller of desires.
तद्वा एतदनुज्ञाक्षरं यद्धि किञ्चानुजानात्योमित्येव तदाहैषो एव समृद्धिर्यदनुज्ञा समर्धयिता ह वै कामानां भवति य एतदेवं विद्वानक्षरमुद्गीथमुपास्ते ॥ ८ ॥
tadvā etadanujñākṣaraṃ yaddhi kiñcānujānātyomityeva tadāhaiṣo eva samṛddhiryadanujñā samardhayitā ha vai kāmānāṃ bhavati ya etadevaṃ vidvānakṣaramudgīthamupāste || 8 ||
Tadvaa etadanujnaaksharam yaddhi kinchaanujaanaatyomityeva tadaahaisho eva samriddhiryadanujnaa samardhayitaa ha vai kaamaanaam bhavati ya etadevam vidvaanaksharamudgiithamupaaste || 8 ||
यह अक्षर अनुज्ञा का अक्षर है — जिस किसी बात को स्वीकार करते हैं, उसे 'ॐ' कहकर ही स्वीकार करते हैं। अनुज्ञा ही समृद्धि है। जो इसे जानकर इस अक्षर की उद्गीथ रूप में उपासना करता है, वह कामनाओं को समृद्ध करने वाला होता है।
This syllable is the syllable of assent: whatever one grants, one grants by saying OM. Assent is prosperity. He who knows this and venerates the syllable as the udgītha becomes one who makes desires prosper.
तेनेयं त्रयीविद्या वर्तते ओमित्याश्रावयत्योमितिशꣳसत्योमित्युद्गायत्येतस्यैवाक्षरस्यापचित्यै महिम्ना रसेन ॥ ९ ॥
teneyaṃ trayīvidyā vartate omityāśrāvayatyomitiśaṃsatyomityudgāyatyetasyaivākṣarasyāpacityai mahimnā rasena || 9 ||
Teneyam trayiividyaa vartate omityaashraavayatyomitishamsatyomityudgaayatyetasyaivaaksharasyaapachityai mahimnaa rasena || 9 ||
इसी से त्रयी विद्या चलती है: ॐ कहकर आश्रावण किया जाता है, ॐ कहकर शंसन होता है, ॐ कहकर उद्गान होता है — इसी अक्षर के सम्मान में, उसकी महिमा और उसके रस के कारण।
By it the threefold knowledge proceeds: with OM the call to attention is made, with OM the recitation is made, with OM the singing is made — in honour of this very syllable, through its greatness and its essence.
तेनोभौ कुरुतो यश्चैतदेवं वेद यश्च न वेद । नाना तु विद्या चाविद्या च यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवतीति खल्वेतस्यैवाक्षरस्योपव्याख्यानं भवति ॥ १० ॥
tenobhau kuruto yaścaitadevaṃ veda yaśca na veda, nānā tu vidyā cāvidyā ca yadeva vidyayā karoti śraddhayopaniṣadā tadeva vīryavattaraṃ bhavatīti khalvetasyaivākṣarasyopavyākhyānaṃ bhavati || 10 ||
Tenobhau kuruto yashchaitadevam veda yashcha na veda, naanaa tu vidyaa chaavidyaa cha yadeva vidyayaa karoti shraddhayopanishadaa tadeva viiryavattaram bhavatiiti khalvetasyaivaaksharasyopavyaakhyaanam bhavati || 10 ||
जो इसे इस प्रकार जानता है और जो नहीं जानता, दोनों ही इससे कर्म करते हैं। किन्तु विद्या और अविद्या भिन्न हैं: जो कर्म विद्या, श्रद्धा और उपनिषद् के साथ किया जाता है, वही अधिक वीर्यवान् होता है। यही इस अक्षर की व्याख्या है।
Both perform the rite with it — he who knows this and he who does not. But knowledge and ignorance are different things: what one does with knowledge, with faith and with the hidden teaching, that alone becomes more potent. Such is the explanation of this syllable.
↑ All sectionsद्वितीयः खण्डः · Khaṇḍa 1.2 — Gods, Demons and the Breath
देवासुरा ह वै यत्र संयेतिरे उभये प्राजापत्यास्तद्ध देवा उद्गीथमाजह्रुरनेनैनानभिभविष्याम इति ॥ १ ॥
devāsurā ha vai yatra saṃyetire ubhaye prājāpatyāstaddha devā udgīthamājahruranenainānabhibhaviṣyāma iti || 1 ||
Devaasuraa ha vai yatra samyetire ubhaye praajaapatyaastaddha devaa udgiithamaajahruranenainaanabhibhavishyaama iti || 1 ||
देव और असुर — दोनों ही प्रजापति की सन्तान — जब परस्पर संग्राम में उतरे, तब देवताओं ने उद्गीथ का आश्रय लिया कि 'इसके द्वारा हम इन्हें जीत लेंगे।'
The gods and the demons, both descended from Prajāpati, once contended with each other. The gods took up the udgītha, thinking, 'With this we shall overcome them.'
ते ह नासिक्यं प्राणमुद्गीथमुपासांचक्रिरे तꣳ हासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तेनोभयं जिघ्रति सुरभि च दुर्गन्धि च पाप्मना ह्येष विद्धः ॥ २ ॥
te ha nāsikyaṃ prāṇamudgīthamupāsāṃcakrire taṃ hāsurāḥ pāpmanā vividhustasmāttenobhayaṃ jighrati surabhi ca durgandhi ca pāpmanā hyeṣa viddhaḥ || 2 ||
Te ha naasikyam praanamudgiithamupaasaamchakrire tam haasuraah paapmanaa vividhustasmaattenobhayam jighrati surabhi cha durgandhi cha paapmanaa hyesha viddhah || 2 ||
उन्होंने नासिका के प्राण की उद्गीथ रूप में उपासना की। असुरों ने उसे पाप से बेध दिया; इसीलिए उससे सुगन्ध और दुर्गन्ध दोनों सूँघी जाती हैं, क्योंकि वह पाप से विद्ध है।
They venerated the breath in the nose as the udgītha. The demons pierced it with evil; and so with it one smells both the fragrant and the foul, for it is pierced with evil.
अथ ह वाचमुद्गीथमुपासांचक्रिरे ताꣳ हासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तयोभयं वदति सत्यं चानृतं च पाप्मना ह्येषा विद्धा ॥ ३ ॥
atha ha vācamudgīthamupāsāṃcakrire tāṃ hāsurāḥ pāpmanā vividhustasmāttayobhayaṃ vadati satyaṃ cānṛtaṃ ca pāpmanā hyeṣā viddhā || 3 ||
Atha ha vaachamudgiithamupaasaamchakrire taam haasuraah paapmanaa vividhustasmaattayobhayam vadati satyam chaanritam cha paapmanaa hyeshaa viddhaa || 3 ||
फिर उन्होंने वाणी की उद्गीथ रूप में उपासना की। असुरों ने उसे पाप से बेध दिया; इसीलिए उससे सत्य और असत्य दोनों बोले जाते हैं, क्योंकि वह पाप से विद्ध है।
Then they venerated speech as the udgītha. The demons pierced it with evil; and so with it one speaks both truth and falsehood, for it is pierced with evil.
अथ ह चक्षुरुद्गीथमुपासांचक्रिरे तद्धासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तेनोभयं पश्यति दर्शनीयं चादर्शनीयं च पाप्मना ह्येतद्विद्धम् ॥ ४ ॥
atha ha cakṣurudgīthamupāsāṃcakrire taddhāsurāḥ pāpmanā vividhustasmāttenobhayaṃ paśyati darśanīyaṃ cādarśanīyaṃ ca pāpmanā hyetadviddham || 4 ||
Atha ha chakshurudgiithamupaasaamchakrire taddhaasuraah paapmanaa vividhustasmaattenobhayam pashyati darshaniiyam chaadarshaniiyam cha paapmanaa hyetadviddham || 4 ||
फिर उन्होंने चक्षु की उद्गीथ रूप में उपासना की। असुरों ने उसे पाप से बेध दिया; इसीलिए उससे दर्शनीय और अदर्शनीय दोनों देखे जाते हैं, क्योंकि वह पाप से विद्ध है।
Then they venerated the eye as the udgītha. The demons pierced it with evil; and so with it one sees both what should be seen and what should not, for it is pierced with evil.
अथ ह श्रोत्रमुद्गीथमुपासांचक्रिरे तद्धासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तेनोभयꣳ शृणोति श्रवणीयं चाश्रवणीयं च पाप्मना ह्येतद्विद्धम् ॥ ५ ॥
atha ha śrotramudgīthamupāsāṃcakrire taddhāsurāḥ pāpmanā vividhustasmāttenobhayaṃ śṛṇoti śravaṇīyaṃ cāśravaṇīyaṃ ca pāpmanā hyetadviddham || 5 ||
Atha ha shrotramudgiithamupaasaamchakrire taddhaasuraah paapmanaa vividhustasmaattenobhayam shrinoti shravaniiyam chaashravaniiyam cha paapmanaa hyetadviddham || 5 ||
फिर उन्होंने श्रोत्र की उद्गीथ रूप में उपासना की। असुरों ने उसे पाप से बेध दिया; इसीलिए उससे श्रवणीय और अश्रवणीय दोनों सुने जाते हैं, क्योंकि वह पाप से विद्ध है।
Then they venerated hearing as the udgītha. The demons pierced it with evil; and so with it one hears both what should be heard and what should not, for it is pierced with evil.
अथ ह मन उद्गीथमुपासांचक्रिरे तद्धासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तेनोभयꣳ संकल्पते संकल्पनीयं चासंकल्पनीयं च पाप्मना ह्येतद्विद्धम् ॥ ६ ॥
atha ha mana udgīthamupāsāṃcakrire taddhāsurāḥ pāpmanā vividhustasmāttenobhayaṃ saṃkalpate saṃkalpanīyaṃ cāsaṃkalpanīyaṃ ca pāpmanā hyetadviddham || 6 ||
Atha ha mana udgiithamupaasaamchakrire taddhaasuraah paapmanaa vividhustasmaattenobhayam samkalpate samkalpaniiyam chaasamkalpaniiyam cha paapmanaa hyetadviddham || 6 ||
फिर उन्होंने मन की उद्गीथ रूप में उपासना की। असुरों ने उसे पाप से बेध दिया; इसीलिए उससे संकल्पनीय और असंकल्पनीय दोनों संकल्प किए जाते हैं, क्योंकि वह पाप से विद्ध है।
Then they venerated the mind as the udgītha. The demons pierced it with evil; and so with it one intends both what should be intended and what should not, for it is pierced with evil.
अथ ह य एवायं मुख्यः प्राणस्तमुद्गीथमुपासांचक्रिरे तꣳ हासुरा ऋत्वा विदध्वंसुर्यथाश्मानमाखणमृत्वा विध्वꣳसेतैवम् ॥ ७ ॥
atha ha ya evāyaṃ mukhyaḥ prāṇastamudgīthamupāsāṃcakrire taṃ hāsurā ṛtvā vidadhvaṃsuryathāśmānamākhaṇamṛtvā vidhvaṃsetaivam || 7 ||
Atha ha ya evaayam mukhyah praanastamudgiithamupaasaamchakrire tam haasuraa ritvaa vidadhvamsuryathaashmaanamaakhanamritvaa vidhvamsetaivam || 7 ||
फिर उन्होंने इस मुख्य प्राण की उद्गीथ रूप में उपासना की। असुर उससे टकराकर उसी प्रकार नष्ट हो गए जैसे ढेला किसी ठोस पत्थर से टकराकर बिखर जाता है।
Then they venerated this breath in the mouth, the chief breath, as the udgītha. The demons, striking against it, were shattered — as a clod is shattered when it strikes a solid rock.
यथाश्मानमाखणमृत्वा विध्वꣳसत एवꣳ हैव स विध्वꣳसते य एवंविदि पापं कामयते यश्चैनमभिदासति स एषोऽश्माखणः ॥ ८ ॥
yathāśmānamākhaṇamṛtvā vidhvaṃsata evaṃ haiva sa vidhvaṃsate ya evaṃvidi pāpaṃ kāmayate yaścainamabhidāsati sa eṣo'śmākhaṇaḥ || 8 ||
Yathaashmaanamaakhanamritvaa vidhvamsata evam haiva sa vidhvamsate ya evamvidi paapam kaamayate yashchainamabhidaasati sa esho'shmaakhanah || 8 ||
जैसे ढेला ठोस पत्थर से टकराकर बिखर जाता है, वैसे ही वह बिखर जाता है जो ऐसे ज्ञानी का अनिष्ट चाहता है या उसे सताता है; ऐसा ज्ञानी वही ठोस पत्थर है।
As a clod striking a solid rock is shattered, so is he shattered who wishes evil to one who knows this, or who attacks him; for such a knower is that solid rock.
नैवैतेन सुरभि न दुर्गन्धि विजानात्यपहतपाप्मा ह्येष तेन यदश्नाति यत्पिबति तेनेतरान्प्राणानवति एतमु एवान्ततोऽवित्त्वोत्क्रमति व्याददात्येवान्तत इति ॥ ९ ॥
naivaitena surabhi na durgandhi vijānātyapahatapāpmā hyeṣa tena yadaśnāti yatpibati tenetarānprāṇānavati etamu evāntato'vittvotkramati vyādadātyevāntata iti || 9 ||
Naivaitena surabhi na durgandhi vijaanaatyapahatapaapmaa hyesha tena yadashnaati yatpibati tenetaraanpraanaanavati etamu evaantato'vittvotkramati vyaadadaatyevaantata iti || 9 ||
इस प्राण से न सुगन्ध जानी जाती है न दुर्गन्ध, क्योंकि यह पाप से रहित है। जो कुछ मनुष्य खाता-पीता है, उसी से वह अन्य प्राणों को भी धारण करता है। अन्त में इसे न पाकर ही वह शरीर छोड़ता है — अन्त में मुख खुला रह जाता है।
With this breath one distinguishes neither fragrance nor stench, for it is untouched by evil. Whatever one eats and drinks, by it one sustains the other breaths. At the end, not finding it, one departs — at the very end the mouth falls open.
तꣳ हाङ्गिरा उद्गीथमुपासाञ्चक्र एतमु एवाङ्गिरसं मन्यन्तेऽङ्गानां यद्रसः ॥ १० ॥
taṃ hāṅgirā udgīthamupāsāñcakra etamu evāṅgirasaṃ manyante'ṅgānāṃ yadrasaḥ || 10 ||
Tam haangiraa udgiithamupaasaanchakra etamu evaangirasam manyante'ngaanaam yadrasah || 10 ||
अङ्गिरा ने इसी की उद्गीथ रूप में उपासना की; इसीलिए इसे ही अङ्गिरस मानते हैं, क्योंकि यह अङ्गों का रस है।
Aṅgiras venerated it as the udgītha; and so people regard this very breath as Aṅgirasa, since it is the essence (rasa) of the limbs (aṅga).
तेन तꣳ ह बृहस्पतिरुद्गीथमुपासाञ्चक्र एतमु एव बृहस्पतिं मन्यन्ते वाग्घि बृहती तस्या एष पतिः ॥ ११ ॥
tena taṃ ha bṛhaspatirudgīthamupāsāñcakra etamu eva bṛhaspatiṃ manyante vāgghi bṛhatī tasyā eṣa patiḥ || 11 ||
Tena tam ha brihaspatirudgiithamupaasaanchakra etamu eva brihaspatim manyante vaagghi brihatii tasyaa esha patih || 11 ||
बृहस्पति ने इसी की उद्गीथ रूप में उपासना की; इसीलिए इसे ही बृहस्पति मानते हैं, क्योंकि वाणी बृहती है और यह उसका पति है।
Bṛhaspati venerated it as the udgītha; and so people regard this very breath as Bṛhaspati, for speech is bṛhatī and this is her lord.
तेन तꣳ हायास्य उद्गीथमुपासाञ्चक्र एतमु एवायास्यं मन्यन्त आस्याद्यदयते ॥ १२ ॥
tena taṃ hāyāsya udgīthamupāsāñcakra etamu evāyāsyaṃ manyanta āsyādyadayate || 12 ||
Tena tam haayaasya udgiithamupaasaanchakra etamu evaayaasyam manyanta aasyaadyadayate || 12 ||
अयास्य ने इसी की उद्गीथ रूप में उपासना की; इसीलिए इसे ही अयास्य मानते हैं, क्योंकि यह आस्य (मुख) से चलता है।
Ayāsya venerated it as the udgītha; and so people regard this very breath as Ayāsya, because it moves (ayate) from the mouth (āsya).
तेन तꣳ ह बको दाल्भ्यो विदाञ्चकार । स ह नैमिशीयानामुद्गाता बभूव स ह स्मैभ्यः कामानागायति ॥ १३ ॥
tena taṃ ha bako dālbhyo vidāñcakāra, sa ha naimiśīyānāmudgātā babhūva sa ha smaibhyaḥ kāmānāgāyati || 13 ||
Tena tam ha bako daalbhyo vidaanchakaara, sa ha naimishiiyaanaamudgaataa babhuuva sa ha smaibhyah kaamaanaagaayati || 13 ||
बक दाल्भ्य ने इसे जाना। वे नैमिषीयों के उद्गाता हुए और उनके लिए कामनाओं का गान करते थे।
Baka Dālbhya came to know it. He became the udgātṛ of the people of Naimiṣa, and he would sing their desires into being for them.
आगाता ह वै कामानां भवति य एतदेवं विद्वानक्षरमुद्गीथमुपास्त इत्यध्यात्मम् ॥ १४ ॥
āgātā ha vai kāmānāṃ bhavati ya etadevaṃ vidvānakṣaramudgīthamupāsta ityadhyātmam || 14 ||
Aagaataa ha vai kaamaanaam bhavati ya etadevam vidvaanaksharamudgiithamupaasta ityadhyaatmam || 14 ||
जो इसे इस प्रकार जानकर इस अक्षर की उद्गीथ रूप में उपासना करता है, वह कामनाओं का गान करने वाला होता है — यह अध्यात्म (शरीर के भीतर) की दृष्टि से कहा गया।
He becomes a singer of desires who knows this and venerates the syllable as the udgītha — so much with reference to the body.
↑ All sectionsतृतीयः खण्डः · Khaṇḍa 1.3 — The Sun, Vyāna and the Syllables
अथाधिदैवतं य एवासौ तपति तमुद्गीथमुपासीतोद्यन्वा एष प्रजाभ्य उद्गायति । उद्यꣳस्तमो भयमपहन्त्यपहन्ता ह वै भयस्य तमसो भवति य एवं वेद ॥ १ ॥
athādhidaivataṃ ya evāsau tapati tamudgīthamupāsītodyanvā eṣa prajābhya udgāyati, udyaṃstamo bhayamapahantyapahantā ha vai bhayasya tamaso bhavati ya evaṃ veda || 1 ||
Athaadhidaivatam ya evaasau tapati tamudgiithamupaasiitodyanvaa esha prajaabhya udgaayati, udyamstamo bhayamapahantyapahantaa ha vai bhayasya tamaso bhavati ya evam veda || 1 ||
अब अधिदैवत: जो यह तपता है, उस सूर्य की उद्गीथ रूप में उपासना करनी चाहिए। उदित होता हुआ वह प्रजाओं के लिए उद्गान करता है। उदित होकर वह अन्धकार और भय को दूर करता है; जो ऐसा जानता है, वह भय और अन्धकार का नाश करने वाला होता है।
Now with reference to the deities: one should venerate as the udgītha that sun which gives heat. As it rises it sings aloud for all creatures; rising, it drives away darkness and fear. He who knows this becomes a destroyer of fear and of darkness.
समान उ एवायं चासौ चोष्णोऽयमुष्णोऽसौ स्वर इतीममाचक्षते स्वर इति प्रत्यास्वर इत्यमुं तस्माद्वा एतमिमममुं चोद्गीथमुपासीत ॥ २ ॥
samāna u evāyaṃ cāsau coṣṇo'yamuṣṇo'sau svara itīmamācakṣate svara iti pratyāsvara ityamuṃ tasmādvā etamimamamuṃ codgīthamupāsīta || 2 ||
Samaana u evaayam chaasau choshno'yamushno'sau svara itiimamaachakshate svara iti pratyaasvara ityamum tasmaadvaa etamimamamum chodgiithamupaasiita || 2 ||
यह प्राण और वह सूर्य समान हैं: यह उष्ण है, वह भी उष्ण है; इसे 'स्वर' कहते हैं, और उसे 'स्वर' तथा 'प्रत्यास्वर'। इसलिए इस और उस — दोनों की उद्गीथ रूप में उपासना करनी चाहिए।
This breath and that sun are the same: this is warm and that is warm; this they call svara, and that they call svara and pratyāsvara. Therefore one should venerate both this and that as the udgītha.
अथ खलु व्यानमेवोद्गीथमुपासीत यद्वै प्राणिति स प्राणो यदपानिति सोऽपानः । अथ यः प्राणापानयोः सन्धिः स व्यानो यो व्यानः सा वाक् । तस्मादप्राणन्ननपानन्वाचमभिव्याहरति ॥ ३ ॥
atha khalu vyānamevodgīthamupāsīta yadvai prāṇiti sa prāṇo yadapāniti so'pānaḥ, atha yaḥ prāṇāpānayoḥ sandhiḥ sa vyāno yo vyānaḥ sā vāk, tasmādaprāṇannanapānanvācamabhivyāharati || 3 ||
Atha khalu vyaanamevodgiithamupaasiita yadvai praaniti sa praano yadapaaniti so'paanah, atha yah praanaapaanayoh sandhih sa vyaano yo vyaanah saa vaak, tasmaadapraanannanapaananvaachamabhivyaaharati || 3 ||
अब व्यान की ही उद्गीथ रूप में उपासना करनी चाहिए। जो बाहर निकलता है वह प्राण है, जो भीतर जाता है वह अपान; प्राण और अपान की सन्धि व्यान है। जो व्यान है वही वाणी है; इसीलिए मनुष्य बिना श्वास लिए और बिना श्वास छोड़े वाणी बोलता है।
Now one should venerate vyāna as the udgītha. What one breathes out is prāṇa; what one draws in is apāna; and the juncture of prāṇa and apāna is vyāna. What vyāna is, that is speech — and so one utters speech neither breathing out nor breathing in.
या वाक्सर्क्तस्मादप्राणन्ननपानन्नृचमभिव्याहरति यर्क्तत्साम तस्मादप्राणन्ननपानन्साम गायति यत्साम स उद्गीथस्तस्मादप्राणन्ननपानन्नुद्गायति ॥ ४ ॥
yā vāksarktasmādaprāṇannanapānannṛcamabhivyāharati yarktatsāma tasmādaprāṇannanapānansāma gāyati yatsāma sa udgīthastasmādaprāṇannanapānannudgāyati || 4 ||
Yaa vaaksarktasmaadapraanannanapaanannrichamabhivyaaharati yarktatsaama tasmaadapraanannanapaanansaama gaayati yatsaama sa udgiithastasmaadapraanannanapaanannudgaayati || 4 ||
जो वाणी है वही ऋचा है; इसीलिए बिना श्वास लिए-छोड़े ऋचा बोली जाती है। जो ऋचा है वही साम है; इसीलिए बिना श्वास लिए-छोड़े साम गाया जाता है। जो साम है वही उद्गीथ है; इसीलिए बिना श्वास लिए-छोड़े उद्गान किया जाता है।
What speech is, that is the Ṛg; and so one utters the Ṛg neither breathing out nor in. What the Ṛg is, that is the Sāman; and so one sings the Sāman neither breathing out nor in. What the Sāman is, that is the udgītha; and so one sings the udgītha neither breathing out nor in.
अतो यान्यन्यानि वीर्यवन्ति कर्माणि यथाग्नेर्मन्थनमाजेः सरणं दृढस्य धनुष आयमनमप्राणन्ननपानꣳस्तानि करोत्येतस्य हेतोर्व्यानमेवोद्गीथमुपासीत ॥ ५ ॥
ato yānyanyāni vīryavanti karmāṇi yathāgnermanthanamājeḥ saraṇaṃ dṛḍhasya dhanuṣa āyamanamaprāṇannanapānaṃstāni karotyetasya hetorvyānamevodgīthamupāsīta || 5 ||
Ato yaanyanyaani viiryavanti karmaani yathaagnermanthanamaajeh saranam dridhasya dhanusha aayamanamapraanannanapaanamstaani karotyetasya hetorvyaanamevodgiithamupaasiita || 5 ||
इसी से बल माँगने वाले अन्य कर्म भी — जैसे अग्नि का मन्थन, दौड़ में वेग, कठोर धनुष का खींचना — बिना श्वास लिए-छोड़े किए जाते हैं। इसी कारण व्यान की उद्गीथ रूप में उपासना करनी चाहिए।
Other acts too that call for strength — churning out fire, running a race, drawing a stiff bow — one performs neither breathing out nor in. For this reason one should venerate vyāna as the udgītha.
अथ खलूद्गीथाक्षराण्युपासीतोद्गीथ इति प्राण एवोत्प्राणेन ह्युत्तिष्ठति वाग्गीर्वाचो ह गिर इत्याचक्षतेऽन्नं थमन्ने हीदꣳ सर्वꣳ स्थितम् ॥ ६ ॥
atha khalūdgīthākṣarāṇyupāsītodgītha iti prāṇa evotprāṇena hyuttiṣṭhati vāggīrvāco ha gira ityācakṣate'nnaṃ thamanne hīdaṃ sarvaṃ sthitam || 6 ||
Atha khaluudgiithaaksharaanyupaasiitodgiitha iti praana evotpraanena hyuttishthati vaaggiirvaacho ha gira ityaachakshate'nnam thamanne hiidam sarvam sthitam || 6 ||
अब 'उद्गीथ' के अक्षरों की उपासना: 'उत्' प्राण है, क्योंकि प्राण से ही मनुष्य उठता है; 'गी' वाणी है, क्योंकि वाणी को 'गिर' कहते हैं; 'थ' अन्न है, क्योंकि अन्न में ही यह सब स्थित है।
Now one should venerate the syllables of 'ud-gī-tha': ud is breath, for by breath one rises up; gī is speech, for speech is called gir; tha is food, for on food all this is established.
द्यौरेवोदन्तरिक्षं गीः पृथिवी थमादित्य एवोद्वायुर्गीरग्निस्थꣳ सामवेद एवोद्यजुर्वेदो गीर्ऋग्वेदस्थं दुग्धेऽस्मै वाग्दोहं यो वाचो दोहोऽन्नवानन्नादो भवति य एतान्येवं विद्वानुद्गीथाक्षराण्युपास्त उद्गीथ इति ॥ ७ ॥
dyaurevodantarikṣaṃ gīḥ pṛthivī thamāditya evodvāyurgīragnisthaṃ sāmaveda evodyajurvedo gīrṛgvedasthaṃ dugdhe'smai vāgdohaṃ yo vāco doho'nnavānannādo bhavati ya etānyevaṃ vidvānudgīthākṣarāṇyupāsta udgītha iti || 7 ||
Dyaurevodantariksham giih prithivii thamaaditya evodvaayurgiiragnistham saamaveda evodyajurvedo giirrigvedastham dugdhe'smai vaagdoham yo vaacho doho'nnavaanannaado bhavati ya etaanyevam vidvaanudgiithaaksharaanyupaasta udgiitha iti || 7 ||
'उत्' द्युलोक है, 'गी' अन्तरिक्ष, 'थ' पृथ्वी; 'उत्' सूर्य है, 'गी' वायु, 'थ' अग्नि; 'उत्' सामवेद है, 'गी' यजुर्वेद, 'थ' ऋग्वेद। जो इन उद्गीथ-अक्षरों को इस प्रकार जानकर उपासना करता है, उसके लिए वाणी दुहती है — वाणी का जो दोह है वही उसे मिलता है; वह अन्नवान् और अन्न का भोक्ता होता है।
ud is the sky, gī the mid-space, tha the earth; ud is the sun, gī the wind, tha fire; ud is the Sāmaveda, gī the Yajurveda, tha the Ṛgveda. For the one who knows and venerates these syllables of the udgītha, speech yields its milk — the very yield of speech — and he becomes rich in food and an eater of food.
अथ खल्वाशीःसमृद्धिरुपसरणानीत्युपासीत येन साम्ना स्तोष्यन्स्यात्तत्सामोपधावेत् ॥ ८ ॥
atha khalvāśīḥsamṛddhirupasaraṇānītyupāsīta yena sāmnā stoṣyansyāttatsāmopadhāvet || 8 ||
Atha khalvaashiihsamriddhirupasaranaaniityupaasiita yena saamnaa stoshyansyaattatsaamopadhaavet || 8 ||
अब कामना की सिद्धि के लिए 'उपसरण' की उपासना: जिस साम से स्तुति करनी हो, उस साम का ध्यान करे।
Now, for the fulfilment of wishes, one should venerate the approaches: let one turn in meditation to the sāman with which one is about to sing praise.
यस्यामृचि तामृचं यदार्षेयं तमृषिं यां देवतामभिष्टोष्यन्स्यात्तां देवतामुपधावेत् ॥ ९ ॥
yasyāmṛci tāmṛcaṃ yadārṣeyaṃ tamṛṣiṃ yāṃ devatāmabhiṣṭoṣyansyāttāṃ devatāmupadhāvet || 9 ||
Yasyaamrichi taamricham yadaarsheyam tamrishim yaam devataamabhishtoshyansyaattaam devataamupadhaavet || 9 ||
जिस ऋचा में वह साम है उस ऋचा का, जिस ऋषि का वह है उस ऋषि का, और जिस देवता की स्तुति करनी है उस देवता का ध्यान करे।
And to the ṛc in which that sāman occurs, and to the seer to whom it belongs, and to the deity one is about to praise.
येन च्छन्दसा स्तोष्यन्स्यात्तच्छन्द उपधावेद्येन स्तोमेन स्तोष्यमाणः स्यात्तꣳ स्तोममुपधावेत् ॥ १० ॥
yena cchandasā stoṣyansyāttacchanda upadhāvedyena stomena stoṣyamāṇaḥ syāttaṃ stomamupadhāvet || 10 ||
Yena chchhandasaa stoshyansyaattachchhanda upadhaavedyena stomena stoshyamaanah syaattam stomamupadhaavet || 10 ||
जिस छन्द से स्तुति करनी हो उस छन्द का, और जिस स्तोम से स्तुति करनी हो उस स्तोम का ध्यान करे।
And let one reflect on the metre in which one will sing the praise, and on the stoma in which one will be praising.
यां दिशमभिष्टोष्यन्स्यात्तां दिशमुपधावेत् ॥ ११ ॥
yāṃ diśamabhiṣṭoṣyansyāttāṃ diśamupadhāvet || 11 ||
Yaam dishamabhishtoshyansyaattaam dishamupadhaavet || 11 ||
जिस दिशा की ओर स्तुति करनी हो, उस दिशा का ध्यान करे।
And to the quarter towards which one will sing the praise.
आत्मानमन्तत उपसृत्य स्तुवीत कामं ध्यायन्नप्रमत्तोऽभ्याशो ह यदस्मै स कामः समृध्येत यत्कामः स्तुवीतेति यत्कामः स्तुवीतेति ॥ १२ ॥
ātmānamantata upasṛtya stuvīta kāmaṃ dhyāyannapramatto'bhyāśo ha yadasmai sa kāmaḥ samṛdhyeta yatkāmaḥ stuvīteti yatkāmaḥ stuvīteti || 12 ||
Aatmaanamantata upasritya stuviita kaamam dhyaayannapramatto'bhyaasho ha yadasmai sa kaamah samridhyeta yatkaamah stuviiteti yatkaamah stuviiteti || 12 ||
अन्त में अपने आत्मा के पास आकर, अप्रमत्त होकर, अपनी कामना का ध्यान करते हुए स्तुति करे। जिस कामना से वह स्तुति करता है, वह कामना उसके लिए शीघ्र ही सिद्ध हो जाती है — जिस कामना से वह स्तुति करता है।
Finally, having drawn near to himself, let him sing the praise attentively, holding his wish in mind. Quickly indeed is that wish fulfilled for the sake of which he sings — for the sake of which he sings.
↑ All sectionsचतुर्थः खण्डः · Khaṇḍa 1.4 — The Gods Enter the Sound
ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीतोमिति ह्युद्गायति तस्योपव्याख्यानम् ॥ १ ॥
omityetadakṣaramudgīthamupāsītomiti hyudgāyati tasyopavyākhyānam || 1 ||
Omityetadaksharamudgiithamupaasiitomiti hyudgaayati tasyopavyaakhyaanam || 1 ||
ॐ इस अक्षर की उद्गीथ रूप में उपासना करनी चाहिए, क्योंकि उद्गान ॐ से ही होता है। आगे इसी की व्याख्या है।
One should venerate the syllable OM as the udgītha, for with OM one sings the udgītha. What follows is the explanation of it.
देवा वै मृत्योर्बिभ्यतस्त्रयीं विद्यां प्राविशꣳस्ते छन्दोभिरच्छादयन्यदेभिरच्छादयꣳस्तच्छन्दसां छन्दस्त्वम् ॥ २ ॥
devā vai mṛtyorbibhyatastrayīṃ vidyāṃ prāviśaṃste chandobhiracchādayanyadebhiracchādayaṃstacchandasāṃ chandastvam || 2 ||
Devaa vai mrityorbibhyatastrayiim vidyaam praavishamste chhandobhirachchhaadayanyadebhirachchhaadayamstachchhandasaam chhandastvam || 2 ||
देवता मृत्यु से डरकर त्रयी विद्या में प्रविष्ट हुए और छन्दों से अपने को ढक लिया। इन्हीं से उन्होंने अपने को आच्छादित किया, इसीलिए छन्दों का छन्दस्त्व है।
The gods, afraid of death, entered the threefold knowledge and covered themselves with the metres. Because they covered (acchādayan) themselves with them, the metres are called chandas.
तानु तत्र मृत्युर्यथा मत्स्यमुदके परिपश्येदेवं पर्यपश्यदृचि साम्नि यजुषि । ते नु विदित्वोर्ध्वा ऋचः साम्नो यजुषः स्वरमेव प्राविशन् ॥ ३ ॥
tānu tatra mṛtyuryathā matsyamudake paripaśyedevaṃ paryapaśyadṛci sāmni yajuṣi, te nu viditvordhvā ṛcaḥ sāmno yajuṣaḥ svarameva prāviśan || 3 ||
Taanu tatra mrityuryathaa matsyamudake paripashyedevam paryapashyadrichi saamni yajushi, te nu viditvordhvaa richah saamno yajushah svarameva praavishan || 3 ||
वहाँ मृत्यु ने उन्हें वैसे ही देख लिया जैसे कोई जल में मछली को देख ले। यह जानकर वे ऋचा, साम और यजुस् से ऊपर उठकर स्वर में ही प्रविष्ट हो गए।
But death saw them there, as one sees a fish in water. Knowing this, they rose out of the Ṛg, the Sāman and the Yajus, and entered the sound itself.
यदा वा ऋचमाप्नोत्योमित्येवातिस्वरत्येवꣳ सामैवं यजुरेष उ स्वरो यदेतदक्षरमेतदमृतमभयं तत्प्रविश्य देवा अमृता अभया अभवन् ॥ ४ ॥
yadā vā ṛcamāpnotyomityevātisvaratyevaṃ sāmaivaṃ yajureṣa u svaro yadetadakṣarametadamṛtamabhayaṃ tatpraviśya devā amṛtā abhayā abhavan || 4 ||
Yadaa vaa richamaapnotyomityevaatisvaratyevam saamaivam yajuresha u svaro yadetadaksharametadamritamabhayam tatpravishya devaa amritaa abhayaa abhavan || 4 ||
ऋचा समाप्त होने पर 'ॐ' कहकर ही स्वर ऊँचा किया जाता है; इसी प्रकार साम में और यजुस् में। यह स्वर ही वह अक्षर है, जो अमृत और अभय है। उसमें प्रविष्ट होकर देवता अमर और निर्भय हो गए।
When one comes to the end of a ṛc, one sounds OM aloud; so too with the sāman and the yajus. That sound is this very syllable, the immortal and the fearless. Having entered it, the gods became immortal and free from fear.
स य एतदेवं विद्वानक्षरं प्रणौत्येतदेवाक्षरꣳ स्वरममृतमभयं प्रविशति तत्प्रविश्य यदमृता देवास्तदमृतो भवति ॥ ५ ॥
sa ya etadevaṃ vidvānakṣaraṃ praṇautyetadevākṣaraṃ svaramamṛtamabhayaṃ praviśati tatpraviśya yadamṛtā devāstadamṛto bhavati || 5 ||
Sa ya etadevam vidvaanaksharam pranautyetadevaaksharam svaramamritamabhayam pravishati tatpravishya yadamritaa devaastadamrito bhavati || 5 ||
जो इसे इस प्रकार जानकर इस अक्षर का उच्चारण करता है, वह इसी अक्षर में — उस अमृत और अभय स्वर में — प्रवेश करता है; और उसमें प्रवेश करके, जैसे देवता अमर हुए, वैसे ही वह भी अमर हो जाता है।
He who knows this and sounds forth this syllable enters this very syllable, the sound that is immortal and fearless; and having entered it he becomes immortal, as the gods became immortal.
↑ All sectionsपञ्चमः खण्डः · Khaṇḍa 1.5 — OM as Praṇava and Breath
अथ खलु य उद्गीथः स प्रणवो यः प्रणवः स उद्गीथ इत्यसौ वा आदित्य उद्गीथ एष प्रणव ओमिति ह्येष स्वरन्नेति ॥ १ ॥
atha khalu ya udgīthaḥ sa praṇavo yaḥ praṇavaḥ sa udgītha ityasau vā āditya udgītha eṣa praṇava omiti hyeṣa svaranneti || 1 ||
Atha khalu ya udgiithah sa pranavo yah pranavah sa udgiitha ityasau vaa aaditya udgiitha esha pranava omiti hyesha svaranneti || 1 ||
जो उद्गीथ है वही प्रणव है, और जो प्रणव है वही उद्गीथ है। वह सूर्य ही उद्गीथ है, वही प्रणव है, क्योंकि वह 'ॐ' ध्वनि करता हुआ चलता है।
The udgītha is the praṇava and the praṇava is the udgītha. That sun yonder is the udgītha, and he is the praṇava, for he moves sounding OM.
एतमु एवाहमभ्यगासिषं तस्मान्मम त्वमेकोऽसीति ह कौषीतकिः पुत्रमुवाच रश्मीꣳस्त्वं पर्यावर्तयाद्बहवो वै ते भविष्यन्तीत्यधिदैवतम् ॥ २ ॥
etamu evāhamabhyagāsiṣaṃ tasmānmama tvameko'sīti ha kauṣītakiḥ putramuvāca raśmīṃstvaṃ paryāvartayādbahavo vai te bhaviṣyantītyadhidaivatam || 2 ||
Etamu evaahamabhyagaasisham tasmaanmama tvameko'siiti ha kaushiitakih putramuvaacha rashmiimstvam paryaavartayaadbahavo vai te bhavishyantiityadhidaivatam || 2 ||
'मैंने इसी का गान किया, इसीलिए तू मेरा एक ही पुत्र है' — ऐसा कौषीतकि ने अपने पुत्र से कहा। 'तू किरणों का ध्यान कर, तब तेरे बहुत पुत्र होंगे।' — यह अधिदैवत उपासना है।
'It was to him alone that I sang, and therefore you are my only one,' said Kauṣītaki to his son. 'Do you turn your mind to the rays, and many will be yours.' — that is with reference to the deities.
अथाध्यात्मं य एवायं मुख्यः प्राणस्तमुद्गीथमुपासीतोमिति ह्येष स्वरन्नेति ॥ ३ ॥
athādhyātmaṃ ya evāyaṃ mukhyaḥ prāṇastamudgīthamupāsītomiti hyeṣa svaranneti || 3 ||
Athaadhyaatmam ya evaayam mukhyah praanastamudgiithamupaasiitomiti hyesha svaranneti || 3 ||
अब अध्यात्म: जो यह मुख्य प्राण है, उसकी उद्गीथ रूप में उपासना करनी चाहिए, क्योंकि वह 'ॐ' ध्वनि करता हुआ चलता है।
Now with reference to the body: one should venerate as the udgītha this chief breath in the mouth, for it too moves sounding OM.
एतमु एवाहमभ्यगासिषं तस्मान्मम त्वमेकोऽसीति ह कौषीतकिः पुत्रमुवाच प्राणाꣳस्त्वं भूमानमभिगायताद्बहवो वै मे भविष्यन्तीति ॥ ४ ॥
etamu evāhamabhyagāsiṣaṃ tasmānmama tvameko'sīti ha kauṣītakiḥ putramuvāca prāṇāṃstvaṃ bhūmānamabhigāyatādbahavo vai me bhaviṣyantīti || 4 ||
Etamu evaahamabhyagaasisham tasmaanmama tvameko'siiti ha kaushiitakih putramuvaacha praanaamstvam bhuumaanamabhigaayataadbahavo vai me bhavishyantiiti || 4 ||
'मैंने इसी का गान किया, इसीलिए तू मेरा एक ही पुत्र है' — ऐसा कौषीतकि ने अपने पुत्र से कहा। 'तू प्राणों का बहुत्व-रूप में गान कर, तब मेरे बहुत होंगे।'
'It was to him alone that I sang, and therefore you are my only one,' said Kauṣītaki to his son. 'Do you sing to the breaths as a multitude, and many will be mine.'
अथ खलु य उद्गीथः स प्रणवो यः प्रणवः स उद्गीथ इति होतृषदनाद्धैवापि दुरुद्गीथमनुसमाहरतीत्यनुसमाहरतीति ॥ ५ ॥
atha khalu ya udgīthaḥ sa praṇavo yaḥ praṇavaḥ sa udgītha iti hotṛṣadanāddhaivāpi durudgīthamanusamāharatītyanusamāharatīti || 5 ||
Atha khalu ya udgiithah sa pranavo yah pranavah sa udgiitha iti hotrishadanaaddhaivaapi durudgiithamanusamaaharatiityanusamaaharatiiti || 5 ||
जो उद्गीथ है वही प्रणव है और जो प्रणव है वही उद्गीथ है — यह जानने वाला होता के आसन से भी बिगड़े हुए उद्गान को ठीक कर लेता है, ठीक कर लेता है।
The udgītha is the praṇava and the praṇava is the udgītha — and so, even from the hotṛ's seat, such a one sets right an udgītha that has been badly sung; he sets it right.
↑ All sectionsषष्ठः खण्डः · Khaṇḍa 1.6 — The Sāman Resting on the Ṛc
इयमेवर्गग्निः साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढꣳ साम तस्मादृच्यध्यूढꣳ साम गीयत इयमेव साग्निरमस्तत्साम ॥ १ ॥
iyamevargagniḥ sāma tadetadetasyāmṛcyadhyūḍhaṃ sāma tasmādṛcyadhyūḍhaṃ sāma gīyata iyameva sāgniramastatsāma || 1 ||
Iyamevargagnih saama tadetadetasyaamrichyadhyuudham saama tasmaadrichyadhyuudham saama giiyata iyameva saagniramastatsaama || 1 ||
यह पृथ्वी ही ऋचा है और अग्नि साम है; यह साम उस ऋचा पर अध्यूढ़ (आरूढ़) है, इसीलिए साम ऋचा पर अध्यूढ़ होकर गाया जाता है। पृथ्वी ही 'सा' है और अग्नि 'अम' है — यही साम है।
This earth is the Ṛg and fire is the Sāman; this Sāman rests upon that Ṛg, and so the Sāman is sung resting upon the Ṛg. The earth is sā and fire is ama — and that is sā-ma.
अन्तरिक्षमेवर्ग्वायुः साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढꣳ साम तस्मादृच्यध्यूढꣳ साम गीयतेऽन्तरिक्षमेव सा वायुरमस्तत्साम ॥ २ ॥
antarikṣamevargvāyuḥ sāma tadetadetasyāmṛcyadhyūḍhaṃ sāma tasmādṛcyadhyūḍhaṃ sāma gīyate'ntarikṣameva sā vāyuramastatsāma || 2 ||
Antarikshamevargvaayuh saama tadetadetasyaamrichyadhyuudham saama tasmaadrichyadhyuudham saama giiyate'ntarikshameva saa vaayuramastatsaama || 2 ||
अन्तरिक्ष ही ऋचा है और वायु साम है; यह साम उस ऋचा पर अध्यूढ़ है, इसीलिए साम ऋचा पर अध्यूढ़ होकर गाया जाता है। अन्तरिक्ष ही 'सा' है और वायु 'अम' है — यही साम है।
The mid-space is the Ṛg and the wind is the Sāman; this Sāman rests upon that Ṛg, and so the Sāman is sung resting upon the Ṛg. The mid-space is sā and the wind is ama — and that is sā-ma.
द्यौरेवर्गादित्यः साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढꣳ साम तस्मादृच्यध्यूढꣳ साम गीयते द्यौरेव सादित्योऽमस्तत्साम ॥ ३ ॥
dyaurevargādityaḥ sāma tadetadetasyāmṛcyadhyūḍhaṃ sāma tasmādṛcyadhyūḍhaṃ sāma gīyate dyaureva sādityo'mastatsāma || 3 ||
Dyaurevargaadityah saama tadetadetasyaamrichyadhyuudham saama tasmaadrichyadhyuudham saama giiyate dyaureva saadityo'mastatsaama || 3 ||
द्युलोक ही ऋचा है और आदित्य साम है; यह साम उस ऋचा पर अध्यूढ़ है, इसीलिए साम ऋचा पर अध्यूढ़ होकर गाया जाता है। द्युलोक ही 'सा' है और आदित्य 'अम' है — यही साम है।
The sky is the Ṛg and the sun is the Sāman; this Sāman rests upon that Ṛg, and so the Sāman is sung resting upon the Ṛg. The sky is sā and the sun is ama — and that is sā-ma.
नक्षत्राण्येवर्क्चन्द्रमाः साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढꣳ साम तस्मादृच्यध्यूढꣳ साम गीयते नक्षत्राण्येव सा चन्द्रमा अमस्तत्साम ॥ ४ ॥
nakṣatrāṇyevarkcandramāḥ sāma tadetadetasyāmṛcyadhyūḍhaṃ sāma tasmādṛcyadhyūḍhaṃ sāma gīyate nakṣatrāṇyeva sā candramā amastatsāma || 4 ||
Nakshatraanyevarkchandramaah saama tadetadetasyaamrichyadhyuudham saama tasmaadrichyadhyuudham saama giiyate nakshatraanyeva saa chandramaa amastatsaama || 4 ||
नक्षत्र ही ऋचा हैं और चन्द्रमा साम है; यह साम उस ऋचा पर अध्यूढ़ है, इसीलिए साम ऋचा पर अध्यूढ़ होकर गाया जाता है। नक्षत्र ही 'सा' हैं और चन्द्रमा 'अम' है — यही साम है।
The lunar mansions are the Ṛg and the moon is the Sāman; this Sāman rests upon that Ṛg, and so the Sāman is sung resting upon the Ṛg. The lunar mansions are sā and the moon is ama — and that is sā-ma.
अथ यदेतदादित्यस्य शुक्लं भाः सैवर्गथ यन्नीलं परः कृष्णं तत्साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढꣳ साम तस्मादृच्यध्यूढꣳ साम गीयते ॥ ५ ॥
atha yadetadādityasya śuklaṃ bhāḥ saivargatha yannīlaṃ paraḥ kṛṣṇaṃ tatsāma tadetadetasyāmṛcyadhyūḍhaṃ sāma tasmādṛcyadhyūḍhaṃ sāma gīyate || 5 ||
Atha yadetadaadityasya shuklam bhaah saivargatha yanniilam parah krishnam tatsaama tadetadetasyaamrichyadhyuudham saama tasmaadrichyadhyuudham saama giiyate || 5 ||
अब आदित्य की जो शुक्ल कान्ति है वही ऋचा है, और जो अत्यन्त नील-कृष्ण है वह साम है; यह साम उस ऋचा पर अध्यूढ़ है, इसीलिए साम ऋचा पर अध्यूढ़ होकर गाया जाता है।
Now, the white radiance of the sun is the Ṛg, and its deep blue-black is the Sāman; this Sāman rests upon that Ṛg, and so the Sāman is sung resting upon the Ṛg.
अथ यदेवैतदादित्यस्य शुक्लं भाः सैव साथ यन्नीलं परः कृष्णं तदमस्तत्सामाथ य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते हिरण्यश्मश्रुर्हिरण्यकेश आप्रणखात्सर्व एव सुवर्णः ॥ ६ ॥
atha yadevaitadādityasya śuklaṃ bhāḥ saiva sātha yannīlaṃ paraḥ kṛṣṇaṃ tadamastatsāmātha ya eṣo'ntarāditye hiraṇmayaḥ puruṣo dṛśyate hiraṇyaśmaśrurhiraṇyakeśa āpraṇakhātsarva eva suvarṇaḥ || 6 ||
Atha yadevaitadaadityasya shuklam bhaah saiva saatha yanniilam parah krishnam tadamastatsaamaatha ya esho'ntaraaditye hiranmayah purusho drishyate hiranyashmashrurhiranyakesha aapranakhaatsarva eva suvarnah || 6 ||
आदित्य की जो शुक्ल कान्ति है वही 'सा' है, और जो अत्यन्त नील-कृष्ण है वह 'अम' है — यही साम है। और जो यह आदित्य के भीतर सुवर्णमय पुरुष दिखाई देता है — सुनहरी दाढ़ी और सुनहरे केश वाला, नखों के अग्रभाग तक सर्वथा सुवर्ण-सा —
The white radiance of the sun is sā and its deep blue-black is ama — and that is sā-ma. And there is that golden person seen within the sun, with a golden beard and golden hair, golden altogether to the very tips of his nails.
तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी तस्योदिति नाम स एष सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदित उदेति ह वै सर्वेभ्यः पाप्मभ्यो य एवं वेद ॥ ७ ॥
tasya yathā kapyāsaṃ puṇḍarīkamevamakṣiṇī tasyoditi nāma sa eṣa sarvebhyaḥ pāpmabhya udita udeti ha vai sarvebhyaḥ pāpmabhyo ya evaṃ veda || 7 ||
Tasya yathaa kapyaasam pundariikamevamakshinii tasyoditi naama sa esha sarvebhyah paapmabhya udita udeti ha vai sarvebhyah paapmabhyo ya evam veda || 7 ||
उसके नेत्र कपि-आसन (लाल कमल) के समान हैं; उसका नाम 'उत्' है, क्योंकि वह सब पापों से ऊपर उठा हुआ है। जो ऐसा जानता है, वह भी सब पापों से ऊपर उठ जाता है।
His eyes are like a lotus red as a monkey's seat. His name is ud, for he has risen up (udita) above all evils. He who knows this likewise rises above all evils.
तस्यर्क्च साम च गेष्णौ तस्मादुद्गीथस्तस्मात्त्वेवोद्गातैतस्य हि गाता स एष ये चामुष्मात्पराञ्चो लोकास्तेषां चेष्टे देवकामानां चेत्यधिदैवतम् ॥ ८ ॥
tasyarkca sāma ca geṣṇau tasmādudgīthastasmāttvevodgātaitasya hi gātā sa eṣa ye cāmuṣmātparāñco lokāsteṣāṃ ceṣṭe devakāmānāṃ cetyadhidaivatam || 8 ||
Tasyarkcha saama cha geshnau tasmaadudgiithastasmaattvevodgaataitasya hi gaataa sa esha ye chaamushmaatparaancho lokaasteshaam cheshte devakaamaanaam chetyadhidaivatam || 8 ||
ऋचा और साम उसके दो गेष्ण (गान-अङ्ग) हैं; इसीलिए वह उद्गीथ है और इसीलिए गाने वाला 'उद्गाता' कहलाता है, क्योंकि वह इसी का गाता है। वह उन लोकों का और देवताओं की कामनाओं का स्वामी है जो उस सूर्य से परे हैं — यह अधिदैवत उपासना है।
The Ṛg and the Sāman are his two joints of song; therefore he is the udgītha, and therefore the singer is called udgātṛ, since he is the singer of this one. He rules over the worlds beyond the sun and over the desires of the gods — so much with reference to the deities.
↑ All sectionsसप्तमः खण्डः · Khaṇḍa 1.7 — The Person in the Eye
अथाध्यात्मं वागेवर्क्प्राणः साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढꣳ साम तस्मादृच्यध्यूढꣳ साम गीयते वागेव सा प्राणोऽमस्तत्साम ॥ १ ॥
athādhyātmaṃ vāgevarkprāṇaḥ sāma tadetadetasyāmṛcyadhyūḍhaṃ sāma tasmādṛcyadhyūḍhaṃ sāma gīyate vāgeva sā prāṇo'mastatsāma || 1 ||
Athaadhyaatmam vaagevarkpraanah saama tadetadetasyaamrichyadhyuudham saama tasmaadrichyadhyuudham saama giiyate vaageva saa praano'mastatsaama || 1 ||
अब अध्यात्म: वाणी ही ऋचा है और प्राण साम है; यह साम उस ऋचा पर अध्यूढ़ है, इसीलिए साम ऋचा पर अध्यूढ़ होकर गाया जाता है। वाणी ही 'सा' है और प्राण 'अम' है — यही साम है।
Now with reference to the body: speech is the Ṛg and breath is the Sāman; this Sāman rests upon that Ṛg, and so the Sāman is sung resting upon the Ṛg. Speech is sā and breath is ama — and that is sā-ma.
चक्षुरेवर्गात्मा साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढꣳ साम तस्मादृच्यध्यूढꣳ साम गीयते चक्षुरेव सात्मामस्तत्साम ॥ २ ॥
cakṣurevargātmā sāma tadetadetasyāmṛcyadhyūḍhaṃ sāma tasmādṛcyadhyūḍhaṃ sāma gīyate cakṣureva sātmāmastatsāma || 2 ||
Chakshurevargaatmaa saama tadetadetasyaamrichyadhyuudham saama tasmaadrichyadhyuudham saama giiyate chakshureva saatmaamastatsaama || 2 ||
चक्षु ही ऋचा है और आत्मा (शरीर) साम है; यह साम उस ऋचा पर अध्यूढ़ है, इसीलिए साम ऋचा पर अध्यूढ़ होकर गाया जाता है। चक्षु ही 'सा' है और आत्मा 'अम' है — यही साम है।
The eye is the Ṛg and the body-self is the Sāman; this Sāman rests upon that Ṛg, and so the Sāman is sung resting upon the Ṛg. The eye is sā and the body-self is ama — and that is sā-ma.
श्रोत्रमेवर्ङ्मनः साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढꣳ साम तस्मादृच्यध्यूढꣳ साम गीयते श्रोत्रमेव सा मनोऽमस्तत्साम ॥ ३ ॥
śrotramevarṅmanaḥ sāma tadetadetasyāmṛcyadhyūḍhaṃ sāma tasmādṛcyadhyūḍhaṃ sāma gīyate śrotrameva sā mano'mastatsāma || 3 ||
Shrotramevarnmanah saama tadetadetasyaamrichyadhyuudham saama tasmaadrichyadhyuudham saama giiyate shrotrameva saa mano'mastatsaama || 3 ||
श्रोत्र ही ऋचा है और मन साम है; यह साम उस ऋचा पर अध्यूढ़ है, इसीलिए साम ऋचा पर अध्यूढ़ होकर गाया जाता है। श्रोत्र ही 'सा' है और मन 'अम' है — यही साम है।
Hearing is the Ṛg and the mind is the Sāman; this Sāman rests upon that Ṛg, and so the Sāman is sung resting upon the Ṛg. Hearing is sā and the mind is ama — and that is sā-ma.
अथ यदेतदक्ष्णः शुक्लं भाः सैवर्गथ यन्नीलं परः कृष्णं तत्साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढꣳ साम तस्मादृच्यध्यूढꣳ साम गीयते अथ यदेवैतदक्ष्णः शुक्लं भाः सैव साथ यन्नीलं परः कृष्णं तदमस्तत्साम ॥ ४ ॥
atha yadetadakṣṇaḥ śuklaṃ bhāḥ saivargatha yannīlaṃ paraḥ kṛṣṇaṃ tatsāma tadetadetasyāmṛcyadhyūḍhaṃ sāma tasmādṛcyadhyūḍhaṃ sāma gīyate atha yadevaitadakṣṇaḥ śuklaṃ bhāḥ saiva sātha yannīlaṃ paraḥ kṛṣṇaṃ tadamastatsāma || 4 ||
Atha yadetadakshnah shuklam bhaah saivargatha yanniilam parah krishnam tatsaama tadetadetasyaamrichyadhyuudham saama tasmaadrichyadhyuudham saama giiyate atha yadevaitadakshnah shuklam bhaah saiva saatha yanniilam parah krishnam tadamastatsaama || 4 ||
अब नेत्र की जो शुक्ल कान्ति है वही ऋचा है, और जो अत्यन्त नील-कृष्ण है वह साम है; यह साम उस ऋचा पर अध्यूढ़ है, इसीलिए साम ऋचा पर अध्यूढ़ होकर गाया जाता है। नेत्र की जो शुक्ल कान्ति है वही 'सा' है और जो अत्यन्त नील-कृष्ण है वह 'अम' है — यही साम है।
Now, the white radiance of the eye is the Ṛg and its deep blue-black is the Sāman; this Sāman rests upon that Ṛg, and so the Sāman is sung resting upon the Ṛg. The white radiance of the eye is sā and its deep blue-black is ama — and that is sā-ma.
अथ य एषोऽन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यते सैवर्क्तत्साम तदुक्थं तद्यजुस्तद्ब्रह्म तस्यैतस्य तदेव रूपं यदमुष्य रूपं यावमुष्य गेष्णौ तौ गेष्णौ यन्नाम तन्नाम ॥ ५ ॥
atha ya eṣo'ntarakṣiṇi puruṣo dṛśyate saivarktatsāma tadukthaṃ tadyajustadbrahma tasyaitasya tadeva rūpaṃ yadamuṣya rūpaṃ yāvamuṣya geṣṇau tau geṣṇau yannāma tannāma || 5 ||
Atha ya esho'ntarakshini purusho drishyate saivarktatsaama taduktham tadyajustadbrahma tasyaitasya tadeva ruupam yadamushya ruupam yaavamushya geshnau tau geshnau yannaama tannaama || 5 ||
और जो यह पुरुष नेत्र के भीतर दिखाई देता है, वही ऋचा है, वही साम, वही उक्थ, वही यजुस्, वही ब्रह्म है। इसका रूप वही है जो उस (सूर्यस्थ पुरुष) का रूप है; उसके जो दो गेष्ण हैं वही इसके भी, और जो उसका नाम है वही इसका नाम है।
And the person who is seen within the eye — he is the Ṛg, he is the Sāman, he is the uktha, he is the Yajus, he is brahman. His form is the very form of that person in the sun; his two joints of song are the same, and his name is the same.
स एष ये चैतस्मादर्वाञ्चो लोकास्तेषां चेष्टे मनुष्यकामानां चेति तद्य इमे वीणायां गायन्त्येतं ते गायन्ति तस्मात्ते धनसनयः ॥ ६ ॥
sa eṣa ye caitasmādarvāñco lokāsteṣāṃ ceṣṭe manuṣyakāmānāṃ ceti tadya ime vīṇāyāṃ gāyantyetaṃ te gāyanti tasmātte dhanasanayaḥ || 6 ||
Sa esha ye chaitasmaadarvaancho lokaasteshaam cheshte manushyakaamaanaam cheti tadya ime viinaayaam gaayantyetam te gaayanti tasmaatte dhanasanayah || 6 ||
वह इन लोकों का और मनुष्यों की कामनाओं का स्वामी है जो इस नेत्रस्थ पुरुष से इधर हैं। इसीलिए जो वीणा पर गाते हैं, वे इसी का गान करते हैं; और इसीलिए वे धन पाने वाले होते हैं।
He rules over the worlds on this side of himself and over human desires. Therefore those who sing to the lute are singing of him; and that is why they gain wealth.
अथ य एतदेवं विद्वान्साम गायत्युभौ स गायति सोऽमुनैव स एष ये चामुष्मात्पराञ्चो लोकास्ताꣳश्चाप्नोति देवकामास्ताꣳश्च ॥ ७ ॥
atha ya etadevaṃ vidvānsāma gāyatyubhau sa gāyati so'munaiva sa eṣa ye cāmuṣmātparāñco lokāstāṃścāpnoti devakāmāstāṃśca || 7 ||
Atha ya etadevam vidvaansaama gaayatyubhau sa gaayati so'munaiva sa esha ye chaamushmaatparaancho lokaastaamshchaapnoti devakaamaastaamshcha || 7 ||
जो इसे इस प्रकार जानकर साम गाता है, वह दोनों (अधिदैव और अध्यात्म पुरुषों) का गान करता है। उसी (सूर्यस्थ पुरुष) के द्वारा वह उन लोकों को पाता है जो सूर्य से परे हैं, और देवताओं की कामनाओं को भी।
He who knows this and sings the sāman sings to both. Through that one in the sun he wins the worlds beyond the sun, and the desires of the gods as well.
अथानेनैव ये चैतस्मादर्वाञ्चो लोकास्ताꣳ श्चाप्नोति मनुष्यकामाꣳश्च तस्मादु हैवंविदुद्गाता ब्रूयात् ॥ ८ ॥
athānenaiva ye caitasmādarvāñco lokāstāṃ ścāpnoti manuṣyakāmāṃśca tasmādu haivaṃvidudgātā brūyāt || 8 ||
Athaanenaiva ye chaitasmaadarvaancho lokaastaam shchaapnoti manushyakaamaamshcha tasmaadu haivamvidudgaataa bruuyaat || 8 ||
और इस (नेत्रस्थ पुरुष) के द्वारा वह उन लोकों को पाता है जो इधर हैं, और मनुष्यों की कामनाओं को भी। इसीलिए ऐसा जानने वाला उद्गाता कह सकता है —
And through this one in the eye he wins the worlds on this side, and human desires as well. Therefore an udgātṛ who knows this may say:
कं ते काममागायानीत्येष ह्येव कामागानस्येष्टे य एवं विद्वान्साम गायति साम गायति ॥ ९ ॥
kaṃ te kāmamāgāyānītyeṣa hyeva kāmāgānasyeṣṭe ya evaṃ vidvānsāma gāyati sāma gāyati || 9 ||
Kam te kaamamaagaayaaniityesha hyeva kaamaagaanasyeshte ya evam vidvaansaama gaayati saama gaayati || 9 ||
'तेरी कौन-सी कामना मैं गाकर पूरी करूँ?' — क्योंकि जो ऐसा जानकर साम गाता है, वही कामनाओं को गान से सिद्ध करने में समर्थ है; वही साम गाता है।
'What wish shall I sing into being for you?' — for he alone is able to win desires by singing who, knowing this, sings the sāman; who sings the sāman.
↑ All sectionsअष्टमः खण्डः · Khaṇḍa 1.8 — Three Men Debate the Udgītha
त्रयो होद्गीथे कुशला बभूवुः शिलकः शालावत्यश्चैकितायनो दाल्भ्यः प्रवाहणो जैवलिरिति ते होचुरुद्गीथे वै कुशलाः स्मो हन्तोद्गीथे कथां वदाम इति ॥ १ ॥
trayo hodgīthe kuśalā babhūvuḥ śilakaḥ śālāvatyaścaikitāyano dālbhyaḥ pravāhaṇo jaivaliriti te hocurudgīthe vai kuśalāḥ smo hantodgīthe kathāṃ vadāma iti || 1 ||
Trayo hodgiithe kushalaa babhuuvuh shilakah shaalaavatyashchaikitaayano daalbhyah pravaahano jaivaliriti te hochurudgiithe vai kushalaah smo hantodgiithe kathaam vadaama iti || 1 ||
तीन व्यक्ति उद्गीथ में कुशल थे: शालावत्य का पुत्र शिलक, चिकितायन का पुत्र दाल्भ्य, और जीवल का पुत्र प्रवाहण। उन्होंने कहा, 'हम उद्गीथ में कुशल हैं; आओ, उद्गीथ पर चर्चा करें।'
There were three men skilled in the udgītha: Śilaka Śālāvatya, Caikitāyana Dālbhya, and Pravāhaṇa Jaivali. They said, 'We are skilled in the udgītha; come, let us hold a discussion on the udgītha.'
तथेति ह समुपविविशुः स ह प्रवाहणो जैवलिरुवाच भगवन्तावग्रे वदतां ब्राह्मणयोर्वदतोर्वाचꣳ श्रोष्यामीति ॥ २ ॥
tatheti ha samupaviviśuḥ sa ha pravāhaṇo jaivaliruvāca bhagavantāvagre vadatāṃ brāhmaṇayorvadatorvācaṃ śroṣyāmīti || 2 ||
Tatheti ha samupavivishuh sa ha pravaahano jaivaliruvaacha bhagavantaavagre vadataam braahmanayorvadatorvaacham shroshyaamiiti || 2 ||
'ऐसा ही हो' — कहकर वे साथ बैठ गए। तब प्रवाहण जैवलि ने कहा, 'आप दोनों पहले बोलें; मैं दो ब्राह्मणों की बात सुनूँगा।'
'So be it,' they said, and sat down together. Then Pravāhaṇa Jaivali said, 'Let the two of you speak first; I shall listen to the words of two brāhmaṇas.'
स ह शिलकः शालावत्यश्चैकितायनं दाल्भ्यमुवाच हन्त त्वा पृच्छानीति पृच्छेति होवाच ॥ ३ ॥
sa ha śilakaḥ śālāvatyaścaikitāyanaṃ dālbhyamuvāca hanta tvā pṛcchānīti pṛccheti hovāca || 3 ||
Sa ha shilakah shaalaavatyashchaikitaayanam daalbhyamuvaacha hanta tvaa prichchhaaniiti prichchheti hovaacha || 3 ||
तब शिलक शालावत्य ने चैकितायन दाल्भ्य से कहा, 'लो, मैं तुमसे प्रश्न करूँ।' 'पूछिए' — उसने कहा।
Then Śilaka Śālāvatya said to Caikitāyana Dālbhya, 'Come, let me question you.' 'Ask,' he replied.
का साम्नो गतिरिति स्वर इति होवाच स्वरस्य का गतिरिति प्राण इति होवाच प्राणस्य का गतिरित्यन्नमिति होवाचान्नस्य का गतिरित्याप इति होवाच ॥ ४ ॥
kā sāmno gatiriti svara iti hovāca svarasya kā gatiriti prāṇa iti hovāca prāṇasya kā gatirityannamiti hovācānnasya kā gatirityāpa iti hovāca || 4 ||
Kaa saamno gatiriti svara iti hovaacha svarasya kaa gatiriti praana iti hovaacha praanasya kaa gatirityannamiti hovaachaannasya kaa gatirityaapa iti hovaacha || 4 ||
'साम की गति क्या है?' 'स्वर' — उसने कहा। 'स्वर की गति क्या है?' 'प्राण।' 'प्राण की गति क्या है?' 'अन्न।' 'अन्न की गति क्या है?' 'जल' — उसने कहा।
'What is the foundation of the sāman?' 'Sound,' he said. 'And of sound?' 'Breath.' 'And of breath?' 'Food.' 'And of food?' 'Water,' he said.
अपां का गतिरित्यसौ लोक इति होवाचामुष्य लोकस्य का गतिरिति न स्वर्गं लोकमति नयेदिति होवाच स्वर्गं वयं लोकꣳ सामाभिसंस्थापयामः स्वर्गसꣳस्तावꣳ हि सामेति ॥ ५ ॥
apāṃ kā gatirityasau loka iti hovācāmuṣya lokasya kā gatiriti na svargaṃ lokamati nayediti hovāca svargaṃ vayaṃ lokaṃ sāmābhisaṃsthāpayāmaḥ svargasaṃstāvaṃ hi sāmeti || 5 ||
Apaam kaa gatirityasau loka iti hovaachaamushya lokasya kaa gatiriti na svargam lokamati nayediti hovaacha svargam vayam lokam saamaabhisamsthaapayaamah svargasamstaavam hi saameti || 5 ||
'जल की गति क्या है?' 'वह लोक (द्युलोक)' — उसने कहा। 'उस लोक की गति क्या है?' 'स्वर्गलोक से आगे न ले जाए' — उसने कहा — 'हम साम को स्वर्गलोक में ही प्रतिष्ठित करते हैं, क्योंकि साम स्वर्ग की स्तुति है।'
'And of water?' 'That world yonder,' he said. 'And of that world?' 'One must not carry it beyond the heavenly world,' he said; 'we establish the sāman in the heavenly world, for the sāman is the praise of heaven.'
तꣳ ह शिलकः शालावत्यश्चैकितायनं दाल्भ्यमुवाचाप्रतिष्ठितं वै किल ते दाल्भ्य साम यस्त्वेतर्हि ब्रूयान्मूर्धा ते विपतिष्यतीति मूर्धा ते विपतेदिति ॥ ६ ॥
taṃ ha śilakaḥ śālāvatyaścaikitāyanaṃ dālbhyamuvācāpratiṣṭhitaṃ vai kila te dālbhya sāma yastvetarhi brūyānmūrdhā te vipatiṣyatīti mūrdhā te vipatediti || 6 ||
Tam ha shilakah shaalaavatyashchaikitaayanam daalbhyamuvaachaapratishthitam vai kila te daalbhya saama yastvetarhi bruuyaanmuurdhaa te vipatishyatiiti muurdhaa te vipatediti || 6 ||
तब शिलक शालावत्य ने चैकितायन दाल्भ्य से कहा, 'दाल्भ्य, तुम्हारा साम तो अप्रतिष्ठित है। यदि अब कोई कहे कि तुम्हारा सिर गिर जाएगा, तो तुम्हारा सिर गिर जाए।'
Then Śilaka Śālāvatya said to Caikitāyana Dālbhya, 'Dālbhya, your sāman has no firm ground. If someone were now to say, “Your head will fall off,” your head would indeed fall off.'
हन्ताहमेतद्भगवतो वेदानीति विद्धीति होवाचामुष्य लोकस्य का गतिरित्ययं लोक इति होवाचास्य लोकस्य का गतिरिति न प्रतिष्ठां लोकमिति नयेदिति होवाच प्रतिष्ठां वयं लोकꣳ सामाभिसꣳस्थापयामः प्रतिष्ठासꣳस्तावꣳ हि सामेति ॥ ७ ॥
hantāhametadbhagavato vedānīti viddhīti hovācāmuṣya lokasya kā gatirityayaṃ loka iti hovācāsya lokasya kā gatiriti na pratiṣṭhāṃ lokamiti nayediti hovāca pratiṣṭhāṃ vayaṃ lokaṃ sāmābhisaṃsthāpayāmaḥ pratiṣṭhāsaṃstāvaṃ hi sāmeti || 7 ||
Hantaahametadbhagavato vedaaniiti viddhiiti hovaachaamushya lokasya kaa gatirityayam loka iti hovaachaasya lokasya kaa gatiriti na pratishthaam lokamiti nayediti hovaacha pratishthaam vayam lokam saamaabhisamsthaapayaamah pratishthaasamstaavam hi saameti || 7 ||
'तो मैं इसे आपसे जान लूँ।' 'जानो' — उसने कहा। 'उस लोक की गति क्या है?' 'यह लोक' — उसने कहा। 'इस लोक की गति क्या है?' 'प्रतिष्ठा-लोक से आगे न ले जाए' — उसने कहा — 'हम साम को प्रतिष्ठा में ही स्थापित करते हैं, क्योंकि साम प्रतिष्ठा की स्तुति है।'
'Then let me learn this from you, sir.' 'Learn it,' he said. 'What is the foundation of that world?' 'This world,' he said. 'And of this world?' 'One must not carry it beyond the world that is the resting place,' he said; 'we establish the sāman in the resting place, for the sāman is the praise of the resting place.'
तꣳ ह प्रवाहणो जैवलिरुवाचान्तवद्वै किल ते शालावत्य साम यस्त्वेतर्हि ब्रूयान्मूर्धा ते विपतिष्यतीति मूर्धा ते विपतेदिति हन्ताहमेतद्भगवतो वेदानीति विद्धीति होवाच ॥ ८ ॥
taṃ ha pravāhaṇo jaivaliruvācāntavadvai kila te śālāvatya sāma yastvetarhi brūyānmūrdhā te vipatiṣyatīti mūrdhā te vipatediti hantāhametadbhagavato vedānīti viddhīti hovāca || 8 ||
Tam ha pravaahano jaivaliruvaachaantavadvai kila te shaalaavatya saama yastvetarhi bruuyaanmuurdhaa te vipatishyatiiti muurdhaa te vipatediti hantaahametadbhagavato vedaaniiti viddhiiti hovaacha || 8 ||
तब प्रवाहण जैवलि ने कहा, 'शालावत्य, तुम्हारा साम तो अन्तवान् है। यदि अब कोई कहे कि तुम्हारा सिर गिर जाएगा, तो तुम्हारा सिर गिर जाए।' 'तो मैं इसे आपसे जान लूँ।' 'जानो' — उसने कहा।
Then Pravāhaṇa Jaivali said, 'Śālāvatya, your sāman has an end. If someone were now to say, “Your head will fall off,” your head would indeed fall off.' 'Then let me learn this from you, sir.' 'Learn it,' he said.
↑ All sectionsनवमः खण्डः · Khaṇḍa 1.9 — Space as the Final Resort
अस्य लोकस्य का गतिरित्याकाश इति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्त आकाशं प्रत्यस्तं यन्त्याकाशो ह्येवैभ्यो ज्यायानकाशः परायणम् ॥ १ ॥
asya lokasya kā gatirityākāśa iti hovāca sarvāṇi ha vā imāni bhūtānyākāśādeva samutpadyanta ākāśaṃ pratyastaṃ yantyākāśo hyevaibhyo jyāyānakāśaḥ parāyaṇam || 1 ||
Asya lokasya kaa gatirityaakaasha iti hovaacha sarvaani ha vaa imaani bhuutaanyaakaashaadeva samutpadyanta aakaasham pratyastam yantyaakaasho hyevaibhyo jyaayaanakaashah paraayanam || 1 ||
'इस लोक की गति क्या है?' 'आकाश' — उसने कहा — 'ये सब प्राणी आकाश से ही उत्पन्न होते हैं और आकाश में ही लौट जाते हैं; आकाश ही इनसे बड़ा है, आकाश ही परम गति है।'
'What is the foundation of this world?' 'Space,' he said. 'All these beings arise from space alone and return into space; for space is greater than they are, space is their final resort.'
स एष परोवरीयानुद्गीथः स एषोऽनन्तः परोवरीयो हास्य भवति परोवरीयसो ह लोकाञ्जयति य एतदेवं विद्वान्परोवरीयाꣳसमुद्गीथमुपास्ते ॥ २ ॥
sa eṣa parovarīyānudgīthaḥ sa eṣo'nantaḥ parovarīyo hāsya bhavati parovarīyaso ha lokāñjayati ya etadevaṃ vidvānparovarīyāṃsamudgīthamupāste || 2 ||
Sa esha parovariiyaanudgiithah sa esho'nantah parovariiyo haasya bhavati parovariiyaso ha lokaanjayati ya etadevam vidvaanparovariiyaamsamudgiithamupaaste || 2 ||
यही परोवरीय (उत्तरोत्तर श्रेष्ठ) उद्गीथ है, यही अनन्त है। जो इसे इस प्रकार जानकर परोवरीय उद्गीथ की उपासना करता है, उसका जीवन उत्तरोत्तर श्रेष्ठ होता है और वह उत्तरोत्तर श्रेष्ठ लोकों को जीतता है।
This is the udgītha that is higher and higher, and it is without end. He who knows this and venerates the udgītha as higher and higher gains a life that is higher and higher, and wins worlds that are higher and higher.
तꣳ हैतमतिधन्वा शौनक उदरशाण्डिल्यायोक्त्वोवाच यावत्त एनं प्रजायामुद्गीथं वेदिष्यन्ते परोवरीयो हैभ्यस्तावदस्मिꣳल्लोके जीवनं भविष्यति ॥ ३ ॥
taṃ haitamatidhanvā śaunaka udaraśāṇḍilyāyoktvovāca yāvatta enaṃ prajāyāmudgīthaṃ vediṣyante parovarīyo haibhyastāvadasmiṃlloke jīvanaṃ bhaviṣyati || 3 ||
Tam haitamatidhanvaa shaunaka udarashaandilyaayoktvovaacha yaavatta enam prajaayaamudgiitham vedishyante parovariiyo haibhyastaavadasmimlloke jiivanam bhavishyati || 3 ||
इसी को अतिधन्वा शौनक ने उदरशाण्डिल्य को बताकर कहा, 'जब तक तेरी सन्तान में लोग इस उद्गीथ को जानते रहेंगे, तब तक इस लोक में उनका जीवन उत्तरोत्तर श्रेष्ठ रहेगा,
Atidhanvan Śaunaka taught this to Udaraśāṇḍilya and said, 'So long as your descendants know this udgītha, their life in this world will be higher and higher,
तथामुष्मिꣳल्लोके लोक इति स य एतमेवं विद्वानुपास्ते परोवरीय एव हास्यास्मिꣳल्लोके जीवनं भवति तथामुष्मिꣳल्लोके लोक इति लोके लोक इति ॥ ४ ॥
tathāmuṣmiṃlloke loka iti sa ya etamevaṃ vidvānupāste parovarīya eva hāsyāsmiṃlloke jīvanaṃ bhavati tathāmuṣmiṃlloke loka iti loke loka iti || 4 ||
Tathaamushmimlloke loka iti sa ya etamevam vidvaanupaaste parovariiya eva haasyaasmimlloke jiivanam bhavati tathaamushmimlloke loka iti loke loka iti || 4 ||
'और उस लोक में भी उनका लोक वैसा ही होगा।' जो इसे इस प्रकार जानकर उपासना करता है, इस लोक में उसका जीवन उत्तरोत्तर श्रेष्ठ होता है और उस लोक में भी उसका लोक वैसा ही होता है — उसका लोक वैसा ही होता है।
'and so too will their world be in the world beyond.' For one who knows this and venerates it, life in this world is higher and higher, and so too is his world in the world beyond — so too is his world.
↑ All sectionsदशमः खण्डः · Khaṇḍa 1.10 — Uṣasti in the Famine
मटचीहतेषु कुरुष्वाटिक्या सह जाययोषस्तिर्ह चाक्रायण इभ्यग्रामे प्रद्राणक उवास ॥ १ ॥
maṭacīhateṣu kuruṣvāṭikyā saha jāyayoṣastirha cākrāyaṇa ibhyagrāme pradrāṇaka uvāsa || 1 ||
Matachiihateshu kurushvaatikyaa saha jaayayoshastirha chaakraayana ibhyagraame pradraanaka uvaasa || 1 ||
कुरुदेश में जब ओले (या टिड्डियों) से फसल नष्ट हो गई, तब चाक्रायण उषस्ति अपनी युवा पत्नी आटिकी के साथ किसी धनी के गाँव में अत्यन्त दरिद्र दशा में रहता था।
When the Kuru country had been ruined by a plague of hail, Uṣasti Cākrāyaṇa lived in utter destitution with his young wife Āṭikī in the village of a rich man.
स हेभ्यं कुल्माषान्खादन्तं बिभिक्षे तꣳ होवाच । नेतोऽन्ये विद्यन्ते यच्च ये म इम उपनिहिता इति ॥ २ ॥
sa hebhyaṃ kulmāṣānkhādantaṃ bibhikṣe taṃ hovāca, neto'nye vidyante yacca ye ma ima upanihitā iti || 2 ||
Sa hebhyam kulmaashaankhaadantam bibhikshe tam hovaacha, neto'nye vidyante yachcha ye ma ima upanihitaa iti || 2 ||
उसने उस धनी से, जो उड़द के दाने खा रहा था, भिक्षा माँगी। उसने कहा, 'इनके सिवा मेरे पास और कुछ नहीं है, जो मेरे सामने रखे हैं।'
He begged food from that rich man, who was eating beans. The man said to him, 'I have nothing but these that are set before me.'
एतेषां मे देहीति होवाच तानस्मै प्रददौ हन्तानुपानमित्युच्छिष्टं वै मे पीतꣳ स्यादिति होवाच ॥ ३ ॥
eteṣāṃ me dehīti hovāca tānasmai pradadau hantānupānamityucchiṣṭaṃ vai me pītaṃ syāditi hovāca || 3 ||
Eteshaam me dehiiti hovaacha taanasmai pradadau hantaanupaanamityuchchhishtam vai me piitam syaaditi hovaacha || 3 ||
'इन्हीं में से मुझे दीजिए' — उषस्ति ने कहा। उसने वे दाने उसे दे दिए और कहा, 'यह पीने का जल भी लीजिए।' उषस्ति बोला, 'तब तो वह जूठा पीना होगा।'
'Give me some of these,' he said. The man gave them to him and added, 'Here is water to drink as well.' Uṣasti said, 'Then I should be drinking what is left over by another.'
न स्विदेतेऽप्युच्छिष्टा इति न वा अजीविष्यमिमा न खादन्निति होवाच कामो म उदपानमिति ॥ ४ ॥
na svidete'pyucchiṣṭā iti na vā ajīviṣyamimā na khādanniti hovāca kāmo ma udapānamiti || 4 ||
Na svidete'pyuchchhishtaa iti na vaa ajiivishyamimaa na khaadanniti hovaacha kaamo ma udapaanamiti || 4 ||
'क्या ये दाने भी जूठे नहीं हैं?' 'यदि मैं इन्हें न खाता तो जीवित न रहता' — उषस्ति ने कहा — 'किन्तु जल तो मेरी इच्छा पर है।'
'Are these beans then not also leftovers?' 'I would not have lived had I not eaten them,' he said; 'but water I may drink as I choose.'
स ह खादित्वातिशेषाञ्जायाया आजहार साग्र एव सुभिक्षा बभूव तान्प्रतिगृह्य निदधौ ॥ ५ ॥
sa ha khāditvātiśeṣāñjāyāyā ājahāra sāgra eva subhikṣā babhūva tānpratigṛhya nidadhau || 5 ||
Sa ha khaaditvaatisheshaanjaayaayaa aajahaara saagra eva subhikshaa babhuuva taanpratigrihya nidadhau || 5 ||
खाकर जो बचा उसे वह अपनी पत्नी के पास ले गया। उसे पहले ही भिक्षा भली प्रकार मिल चुकी थी, इसलिए उन्हें लेकर उसने रख दिया।
When he had eaten, he carried what was left to his wife. She had already received alms enough, so she took them and put them away.
स ह प्रातः सञ्जिहान उवाच यद्बतान्नस्य लभेमहि लभेमहि धनमात्राꣳ राजासौ यक्ष्यते स मा सर्वैरार्त्विज्यैर्वृणीतेति ॥ ६ ॥
sa ha prātaḥ sañjihāna uvāca yadbatānnasya labhemahi labhemahi dhanamātrāṃ rājāsau yakṣyate sa mā sarvairārtvijyairvṛṇīteti || 6 ||
Sa ha praatah sanjihaana uvaacha yadbataannasya labhemahi labhemahi dhanamaatraam raajaasau yakshyate sa maa sarvairaartvijyairvriniiteti || 6 ||
प्रातःकाल उठते हुए उसने कहा, 'यदि हमें थोड़ा अन्न मिल जाता, तो कुछ धन भी मिल जाता। वह राजा यज्ञ करने वाला है; वह मुझे सब ऋत्विक्-कर्मों के लिए वरण कर ले।'
Rising at dawn he said, 'If only we could get some food, we could get a little wealth as well. That king is about to perform a sacrifice; he might choose me for all the priestly offices.'
तं जायोवाच हन्त पत इम एव कुल्माषा इति तान्खादित्वामुं यज्ञं विततमेयाय ॥ ७ ॥
taṃ jāyovāca hanta pata ima eva kulmāṣā iti tānkhāditvāmuṃ yajñaṃ vitatameyāya || 7 ||
Tam jaayovaacha hanta pata ima eva kulmaashaa iti taankhaaditvaamum yajnam vitatameyaaya || 7 ||
पत्नी ने कहा, 'लीजिए, ये उड़द के दाने ही हैं।' उन्हें खाकर वह उस आरम्भ हुए यज्ञ में गया।
His wife said, 'Here, my lord, are those very beans.' He ate them and went to the sacrifice that was already under way.
तत्रोद्गातॄनास्तावे स्तोष्यमाणानुपोपविवेश स ह प्रस्तोतारमुवाच ॥ ८ ॥
tatrodgātṝnāstāve stoṣyamāṇānupopaviveśa sa ha prastotāramuvāca || 8 ||
Tatrodgaatriinaastaave stoshyamaanaanupopavivesha sa ha prastotaaramuvaacha || 8 ||
वहाँ स्तुति करने को उद्यत उद्गातृ-गण जहाँ बैठे थे, वहीं वह पास जा बैठा और प्रस्तोता से कहा —
There he sat down near the singers, who were about to chant in the singers' enclosure, and said to the prastotṛ:
प्रस्तोतर्या देवता प्रस्तावमन्वायत्ता तां चेदविद्वान्प्रस्तोष्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति ॥ ९ ॥
prastotaryā devatā prastāvamanvāyattā tāṃ cedavidvānprastoṣyasi mūrdhā te vipatiṣyatīti || 9 ||
Prastotaryaa devataa prastaavamanvaayattaa taam chedavidvaanprastoshyasi muurdhaa te vipatishyatiiti || 9 ||
'हे प्रस्तोता! जो देवता प्रस्ताव का आश्रय है, उसे जाने बिना यदि तुम प्रस्ताव गाओगे तो तुम्हारा सिर गिर जाएगा।'
'Prastotṛ, if you sing the prastāva without knowing the deity on which the prastāva depends, your head will fall off.'
एवमेवोद्गातारमुवाचोद्गातर्या देवतोद्गीथमन्वायत्ता तां चेदविद्वानुद्गास्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति ॥ १० ॥
evamevodgātāramuvācodgātaryā devatodgīthamanvāyattā tāṃ cedavidvānudgāsyasi mūrdhā te vipatiṣyatīti || 10 ||
Evamevodgaataaramuvaachodgaataryaa devatodgiithamanvaayattaa taam chedavidvaanudgaasyasi muurdhaa te vipatishyatiiti || 10 ||
इसी प्रकार उसने उद्गाता से कहा, 'हे उद्गाता! जो देवता उद्गीथ का आश्रय है, उसे जाने बिना यदि तुम उद्गान करोगे तो तुम्हारा सिर गिर जाएगा।'
In the same way he said to the udgātṛ, 'Udgātṛ, if you sing the udgītha without knowing the deity on which the udgītha depends, your head will fall off.'
एवमेव प्रतिहर्तारमुवाच प्रतिहर्तर्या देवता प्रतिहारमन्वायत्ता तां चेदविद्वान्प्रतिहरिष्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति ते ह समारतास्तूष्णीमासांचक्रिरे ॥ ११ ॥
evameva pratihartāramuvāca pratihartaryā devatā pratihāramanvāyattā tāṃ cedavidvānpratihariṣyasi mūrdhā te vipatiṣyatīti te ha samāratāstūṣṇīmāsāṃcakrire || 11 ||
Evameva pratihartaaramuvaacha pratihartaryaa devataa pratihaaramanvaayattaa taam chedavidvaanpratiharishyasi muurdhaa te vipatishyatiiti te ha samaarataastuushniimaasaamchakrire || 11 ||
इसी प्रकार उसने प्रतिहर्ता से कहा, 'हे प्रतिहर्ता! जो देवता प्रतिहार का आश्रय है, उसे जाने बिना यदि तुम प्रतिहार करोगे तो तुम्हारा सिर गिर जाएगा।' वे रुक गए और चुपचाप बैठ गए।
In the same way he said to the pratihartṛ, 'Pratihartṛ, if you perform the pratihāra without knowing the deity on which the pratihāra depends, your head will fall off.' They stopped and sat in silence.
↑ All sectionsएकादशः खण्डः · Khaṇḍa 1.11 — The Deities of the Chant
अथ हैनं यजमान उवाच भगवन्तं वा अहं विविदिषाणीत्युषस्तिरस्मि चाक्रायण इति होवाच ॥ १ ॥
atha hainaṃ yajamāna uvāca bhagavantaṃ vā ahaṃ vividiṣāṇītyuṣastirasmi cākrāyaṇa iti hovāca || 1 ||
Atha hainam yajamaana uvaacha bhagavantam vaa aham vividishaaniityushastirasmi chaakraayana iti hovaacha || 1 ||
तब यजमान ने उससे कहा, 'मैं आपका परिचय जानना चाहता हूँ।' उसने कहा, 'मैं चाक्रायण उषस्ति हूँ।'
Then the patron of the sacrifice said to him, 'I should like to know who you are, sir.' He replied, 'I am Uṣasti Cākrāyaṇa.'
स होवाच भगवन्तं वा अहमेभिः सर्वैरार्त्विज्यैः पर्यैषिषं भगवतो वा अहमवित्त्यान्यानवृषि ॥ २ ॥
sa hovāca bhagavantaṃ vā ahamebhiḥ sarvairārtvijyaiḥ paryaiṣiṣaṃ bhagavato vā ahamavittyānyānavṛṣi || 2 ||
Sa hovaacha bhagavantam vaa ahamebhih sarvairaartvijyaih paryaishisham bhagavato vaa ahamavittyaanyaanavrishi || 2 ||
यजमान ने कहा, 'मैंने इन सब ऋत्विक्-कर्मों के लिए आपको ही खोजा था; आपको न पाकर ही मैंने दूसरों का वरण किया।
He said, 'It was you, sir, whom I sought for all these priestly offices; it was only because I could not find you that I chose others.
भगवाꣳस्त्वेव मे सर्वैरार्त्विज्यैरिति तथेत्यथ तर्ह्येत एव समतिसृष्टाः स्तुवतां यावत्त्वेभ्यो धनं दद्यास्तावन्मम दद्या इति तथेति ह यजमान उवाच ॥ ३ ॥
bhagavāṃstveva me sarvairārtvijyairiti tathetyatha tarhyeta eva samatisṛṣṭāḥ stuvatāṃ yāvattvebhyo dhanaṃ dadyāstāvanmama dadyā iti tatheti ha yajamāna uvāca || 3 ||
Bhagavaamstveva me sarvairaartvijyairiti tathetyatha tarhyeta eva samatisrishtaah stuvataam yaavattvebhyo dhanam dadyaastaavanmama dadyaa iti tatheti ha yajamaana uvaacha || 3 ||
'अब आप ही मेरे लिए सब ऋत्विक्-कर्म करें।' 'ऐसा ही हो' — उसने कहा — 'किन्तु ये लोग मेरी अनुमति से स्तुति करें; और जितना धन इन्हें दो, उतना ही मुझे भी दो।' 'ऐसा ही हो' — यजमान ने कहा।
'Now let you, sir, hold all the priestly offices for me.' 'So be it,' said Uṣasti; 'but let these men chant with my leave, and give me as much wealth as you give them.' 'So be it,' said the patron.
अथ हैनं प्रस्तोतोपससाद प्रस्तोतर्या देवता प्रस्तावमन्वायत्ता तां चेदविद्वान्प्रस्तोष्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति मा भगवानवोचत्कतमा सा देवतेति ॥ ४ ॥
atha hainaṃ prastotopasasāda prastotaryā devatā prastāvamanvāyattā tāṃ cedavidvānprastoṣyasi mūrdhā te vipatiṣyatīti mā bhagavānavocatkatamā sā devateti || 4 ||
Atha hainam prastotopasasaada prastotaryaa devataa prastaavamanvaayattaa taam chedavidvaanprastoshyasi muurdhaa te vipatishyatiiti maa bhagavaanavochatkatamaa saa devateti || 4 ||
तब प्रस्तोता उसके पास आया और बोला, 'आपने मुझसे कहा था कि जो देवता प्रस्ताव का आश्रय है, उसे जाने बिना प्रस्ताव गाने पर मेरा सिर गिर जाएगा। वह देवता कौन है?'
Then the prastotṛ came to him and said, 'You told me, sir, that my head would fall off if I sang the prastāva without knowing the deity on which it depends. Which is that deity?'
प्राण इति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि प्राणमेवाभिसंविशन्ति प्राणमभ्युज्जिहते सैषा देवता प्रस्तावमन्वायत्ता तां चेदविद्वान्प्रास्तोष्यो मूर्धा ते व्यपतिष्यत्तथोक्तस्य मयेति ॥ ५ ॥
prāṇa iti hovāca sarvāṇi ha vā imāni bhūtāni prāṇamevābhisaṃviśanti prāṇamabhyujjihate saiṣā devatā prastāvamanvāyattā tāṃ cedavidvānprāstoṣyo mūrdhā te vyapatiṣyattathoktasya mayeti || 5 ||
Praana iti hovaacha sarvaani ha vaa imaani bhuutaani praanamevaabhisamvishanti praanamabhyujjihate saishaa devataa prastaavamanvaayattaa taam chedavidvaanpraastoshyo muurdhaa te vyapatishyattathoktasya mayeti || 5 ||
'प्राण' — उसने कहा — 'ये सब प्राणी प्राण में ही लीन होते हैं और प्राण से ही ऊपर उठते हैं। यही वह देवता है जो प्रस्ताव का आश्रय है। इसे जाने बिना यदि तुम प्रस्ताव गाते, तो मेरे कहने के बाद तुम्हारा सिर अवश्य गिर जाता।'
'Breath,' he said. 'All these beings merge into breath alone and rise up again out of breath. That is the deity on which the prastāva depends. Had you sung the prastāva without knowing it, your head would indeed have fallen off, since I had warned you.'
अथ हैनमुद्गातोपससादोद्गातर्या देवतोद्गीथमन्वायत्ता तां चेदविद्वानुद्गास्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति मा भगवानवोचत्कतमा सा देवतेति ॥ ६ ॥
atha hainamudgātopasasādodgātaryā devatodgīthamanvāyattā tāṃ cedavidvānudgāsyasi mūrdhā te vipatiṣyatīti mā bhagavānavocatkatamā sā devateti || 6 ||
Atha hainamudgaatopasasaadodgaataryaa devatodgiithamanvaayattaa taam chedavidvaanudgaasyasi muurdhaa te vipatishyatiiti maa bhagavaanavochatkatamaa saa devateti || 6 ||
तब उद्गाता उसके पास आया और बोला, 'आपने मुझसे कहा था कि जो देवता उद्गीथ का आश्रय है, उसे जाने बिना उद्गान करने पर मेरा सिर गिर जाएगा। वह देवता कौन है?'
Then the udgātṛ came to him and said, 'You told me, sir, that my head would fall off if I sang the udgītha without knowing the deity on which it depends. Which is that deity?'
आदित्य इति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्यादित्यमुच्चैः सन्तं गायन्ति सैषा देवतोद्गीथमन्वायत्ता तां चेदविद्वानुदगास्यो मूर्धा ते व्यपतिष्यत्तथोक्तस्य मयेति ॥ ७ ॥
āditya iti hovāca sarvāṇi ha vā imāni bhūtānyādityamuccaiḥ santaṃ gāyanti saiṣā devatodgīthamanvāyattā tāṃ cedavidvānudagāsyo mūrdhā te vyapatiṣyattathoktasya mayeti || 7 ||
Aaditya iti hovaacha sarvaani ha vaa imaani bhuutaanyaadityamuchchaih santam gaayanti saishaa devatodgiithamanvaayattaa taam chedavidvaanudagaasyo muurdhaa te vyapatishyattathoktasya mayeti || 7 ||
'आदित्य' — उसने कहा — 'ये सब प्राणी ऊपर स्थित आदित्य का ही गान करते हैं। यही वह देवता है जो उद्गीथ का आश्रय है। इसे जाने बिना यदि तुम उद्गान करते, तो मेरे कहने के बाद तुम्हारा सिर अवश्य गिर जाता।'
'The sun,' he said. 'All these beings sing to the sun as he stands on high. That is the deity on which the udgītha depends. Had you sung the udgītha without knowing it, your head would indeed have fallen off, since I had warned you.'
अथ हैनं प्रतिहर्तोपससाद प्रतिहर्तर्या देवता प्रतिहारमन्वायत्ता तां चेदविद्वान्प्रतिहरिष्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति मा भगवानवोचत्कतमा सा देवतेति ॥ ८ ॥
atha hainaṃ pratihartopasasāda pratihartaryā devatā pratihāramanvāyattā tāṃ cedavidvānpratihariṣyasi mūrdhā te vipatiṣyatīti mā bhagavānavocatkatamā sā devateti || 8 ||
Atha hainam pratihartopasasaada pratihartaryaa devataa pratihaaramanvaayattaa taam chedavidvaanpratiharishyasi muurdhaa te vipatishyatiiti maa bhagavaanavochatkatamaa saa devateti || 8 ||
तब प्रतिहर्ता उसके पास आया और बोला, 'आपने मुझसे कहा था कि जो देवता प्रतिहार का आश्रय है, उसे जाने बिना प्रतिहार करने पर मेरा सिर गिर जाएगा। वह देवता कौन है?'
Then the pratihartṛ came to him and said, 'You told me, sir, that my head would fall off if I performed the pratihāra without knowing the deity on which it depends. Which is that deity?'
अन्नमिति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्यन्नमेव प्रतिहरमाणानि जीवन्ति सैषा देवता प्रतिहारमन्वायत्ता तां चेदविद्वान्प्रत्यहरिष्यो मूर्धा ते व्यपतिष्यत्तथोक्तस्य मयेति तथोक्तस्य मयेति ॥ ९ ॥
annamiti hovāca sarvāṇi ha vā imāni bhūtānyannameva pratiharamāṇāni jīvanti saiṣā devatā pratihāramanvāyattā tāṃ cedavidvānpratyahariṣyo mūrdhā te vyapatiṣyattathoktasya mayeti tathoktasya mayeti || 9 ||
Annamiti hovaacha sarvaani ha vaa imaani bhuutaanyannameva pratiharamaanaani jiivanti saishaa devataa pratihaaramanvaayattaa taam chedavidvaanpratyaharishyo muurdhaa te vyapatishyattathoktasya mayeti tathoktasya mayeti || 9 ||
'अन्न' — उसने कहा — 'ये सब प्राणी अन्न को ही ग्रहण करते हुए जीते हैं। यही वह देवता है जो प्रतिहार का आश्रय है। इसे जाने बिना यदि तुम प्रतिहार करते, तो मेरे कहने के बाद तुम्हारा सिर अवश्य गिर जाता — मेरे कहने के बाद।'
'Food,' he said. 'All these beings live by taking food to themselves. That is the deity on which the pratihāra depends. Had you performed the pratihāra without knowing it, your head would indeed have fallen off, since I had warned you — since I had warned you.'
↑ All sectionsद्वादशः खण्डः · Khaṇḍa 1.12 — The Udgītha of the Dogs
अथातः शौव उद्गीथस्तद्ध बको दाल्भ्यो ग्लावो वा मैत्रेयः स्वाध्यायमुद्वव्राज ॥ १ ॥
athātaḥ śauva udgīthastaddha bako dālbhyo glāvo vā maitreyaḥ svādhyāyamudvavrāja || 1 ||
Athaatah shauva udgiithastaddha bako daalbhyo glaavo vaa maitreyah svaadhyaayamudvavraaja || 1 ||
अब कुत्तों का उद्गीथ। बक दाल्भ्य अथवा ग्लाव मैत्रेय स्वाध्याय के लिए बाहर गए।
Now the udgītha of the dogs. Baka Dālbhya — or it was Glāva Maitreya — went out to recite his lesson.
तस्मै श्वा श्वेतः प्रादुर्बभूव तमन्ये श्वान उपसमेत्योचुरन्नं नो भगवानागायत्वशनायाम वा इति ॥ २ ॥
tasmai śvā śvetaḥ prādurbabhūva tamanye śvāna upasametyocurannaṃ no bhagavānāgāyatvaśanāyāma vā iti || 2 ||
Tasmai shvaa shvetah praadurbabhuuva tamanye shvaana upasametyochurannam no bhagavaanaagaayatvashanaayaama vaa iti || 2 ||
उनके सामने एक श्वेत कुत्ता प्रकट हुआ। दूसरे कुत्ते उसके पास आकर बोले, 'भगवन्! हमारे लिए अन्न का गान कीजिए; हमें भूख लगी है।'
A white dog appeared before him. Other dogs came up to that one and said, 'Sir, sing food for us; we are hungry.'
तान्होवाचेहैव मा प्रातरुपसमीयातेति तद्ध बको दाल्भ्यो ग्लावो वा मैत्रेयः प्रतिपालयाञ्चकार ॥ ३ ॥
tānhovācehaiva mā prātarupasamīyāteti taddha bako dālbhyo glāvo vā maitreyaḥ pratipālayāñcakāra || 3 ||
Taanhovaachehaiva maa praatarupasamiiyaateti taddha bako daalbhyo glaavo vaa maitreyah pratipaalayaanchakaara || 3 ||
उसने उनसे कहा, 'कल प्रातः यहीं मेरे पास आ जाना।' बक दाल्भ्य अथवा ग्लाव मैत्रेय उसकी प्रतीक्षा करते रहे।
He said to them, 'Come back to me here in the morning.' And Baka Dālbhya — or Glāva Maitreya — kept watch for them.
ते ह यथैवेदं बहिष्पवमानेन स्तोष्यमाणाः सꣳरब्धाः सर्पन्तीत्येवमाससृपुस्ते ह समुपविश्य हिं चक्रुः ॥ ४ ॥
te ha yathaivedaṃ bahiṣpavamānena stoṣyamāṇāḥ saṃrabdhāḥ sarpantītyevamāsasṛpuste ha samupaviśya hiṃ cakruḥ || 4 ||
Te ha yathaivedam bahishpavamaanena stoshyamaanaah samrabdhaah sarpantiityevamaasasripuste ha samupavishya him chakruh || 4 ||
जैसे बहिष्पवमान स्तोत्र गाने वाले एक-दूसरे का हाथ पकड़कर सरकते हुए चलते हैं, वैसे ही वे आए; और बैठकर उन्होंने 'हिं' किया।
They came creeping along just as men do who are about to chant the bahiṣpavamāna, holding on to one another; and having sat down together they made the sound hiṃ.
ओ३मदा३मों३पिबा३मों३ देवो वरुणः प्रजापतिः सविता३न्नमिहा२हरदन्नपते३ऽन्नमिहा२हरा२हरो३मिति ॥ ५ ॥
o3madā3moṃ3pibā3moṃ3 devo varuṇaḥ prajāpatiḥ savitā3nnamihā2haradannapate3'nnamihā2harā2haro3miti || 5 ||
O3madaa3mom3pibaa3mom3 devo varunah prajaapatih savitaa3nnamihaa2haradannapate3'nnamihaa2haraa2haro3miti || 5 ||
'ॐ, हम खाएँ! ॐ, हम पिएँ! ॐ, देव वरुण, प्रजापति, सविता — वे यहाँ अन्न लाएँ! हे अन्नपते, यहाँ अन्न ला, ला, ॐ!'
'OM, let us eat! OM, let us drink! OM! May the god Varuṇa, Prajāpati and Savitṛ bring food here! Lord of food, bring food here, bring it, OM!'
↑ All sectionsत्रयोदशः खण्डः · Khaṇḍa 1.13 — The Hidden Syllables of the Sāmans
अयं वाव लोको हाउकारः वायुर्हाइकारश्चन्द्रमा अथकार आत्मेहकारोऽग्निरीकारः ॥ १ ॥
ayaṃ vāva loko hāukāraḥ vāyurhāikāraścandramā athakāra ātmehakāro'gnirīkāraḥ || 1 ||
Ayam vaava loko haaukaarah vaayurhaaikaarashchandramaa athakaara aatmehakaaro'gniriikaarah || 1 ||
यह लोक 'हाउ' कार है, वायु 'हाइ' कार, चन्द्रमा 'अथ' कार, आत्मा 'इह' कार और अग्नि 'ई' कार है।
This world is the sound hāu, the wind is hāi, the moon is atha, the self is iha, and fire is ī.
आदित्य ऊकारो निहव एकारो विश्वे देवा औहोयिकारः प्रजापतिर्हिङ्कारः प्राणः स्वरोऽन्नं या वाग्विराट् ॥ २ ॥
āditya ūkāro nihava ekāro viśve devā auhoyikāraḥ prajāpatirhiṅkāraḥ prāṇaḥ svaro'nnaṃ yā vāgvirāṭ || 2 ||
Aaditya uukaaro nihava ekaaro vishve devaa auhoyikaarah prajaapatirhinkaarah praanah svaro'nnam yaa vaagviraat || 2 ||
आदित्य 'ऊ' कार है, आह्वान 'ए' कार, विश्वेदेव 'औहोयि' कार, प्रजापति 'हिं' कार, प्राण 'स्वर', अन्न 'या' और वाणी 'विराट्' है।
The sun is ū, the call is e, the All-gods are auhoyi, Prajāpati is hiṃ, breath is svara, food is yā, and speech is virāj.
अनिरुक्तस्त्रयोदशः स्तोभः सञ्चरो हुङ्कारः ॥ ३ ॥
aniruktastrayodaśaḥ stobhaḥ sañcaro huṅkāraḥ || 3 ||
Aniruktastrayodashah stobhah sancharo hunkaarah || 3 ||
तेरहवाँ स्तोभ 'हुं' कार है, जो अनिर्वचनीय और चलायमान है।
The thirteenth stobha is huṃ, which is indefinable and shifting.
दुग्धेऽस्मै वाग्दोहं यो वाचो दोहोऽन्नवानन्नादो भवति य एतामेवꣳ साम्नामुपनिषदं वेदोपनिषदं वेदेति ॥ ४ ॥
dugdhe'smai vāgdohaṃ yo vāco doho'nnavānannādo bhavati ya etāmevaṃ sāmnāmupaniṣadaṃ vedopaniṣadaṃ vedeti || 4 ||
Dugdhe'smai vaagdoham yo vaacho doho'nnavaanannaado bhavati ya etaamevam saamnaamupanishadam vedopanishadam vedeti || 4 ||
जो सामों के इस रहस्य को इस प्रकार जानता है, उसके लिए वाणी दुहती है — वाणी का जो दोह है वही उसे मिलता है; वह अन्नवान् और अन्न का भोक्ता होता है — जो इस रहस्य को जानता है।
For the one who knows this hidden teaching of the sāmans, speech yields its milk — the very yield of speech — and he becomes rich in food and an eater of food; for him who knows this hidden teaching.