Shri Yamraj (Dharmaraja)
यम स्तोत्रम् (नचिकेतकृता यमस्तुतिः)
Yama Stotram
Varāha Purāṇa, ch. 198 (vv. 9–20), spoken by Nachiketa
Nachiketa’s praise of Yama as the four-footed Dharma himself — ordainer of karma, lord of the departed, just ruler seen in every śrāddha — recited on Yama Dvitīyā, Dhanteras (Yama-dīpa) and during Pitru Paksha for protection from untimely death.
॥ ॐ ॥
ऋषिपुत्र नचिकेत उवाच — Nachiketa, the sage’s son, said
त्वं धाता च विधाता च श्राद्धे चैव हि दृश्यसे । पितॄणां परमो देवश्चतुष्पाद नमोऽस्तु ते ॥ १॥
tvaṃ dhātā ca vidhātā ca śrāddhe caiva hi dṛśyase | pitṝṇāṃ paramo devaś-catuṣpāda namo'stu te ||1||
Tvam dhaataa cha vidhaataa cha shraaddhe chaiva hi drishyase, pitreenaam paramo devash-chatushpaada namo-stu te.
आप ही धाता और विधाता हैं; श्राद्ध में आप ही दिखाई देते हैं। पितरों के परम देव, हे चतुष्पाद (चार चरणोंवाले धर्म)! आपको नमस्कार।
You are the ordainer and the disposer; in the śrāddha it is you who appear. Supreme god of the Fathers, O four-footed Dharma — salutations to you.
कालज्ञश्च कृतज्ञश्च सत्यवादी दृढव्रतः । प्रेतनाथ महाभाग धर्मराज नमोऽस्तु ते ॥ २॥
kālajñaś-ca kṛtajñaś-ca satya-vādī dṛḍha-vrataḥ | preta-nātha mahābhāga dharma-rāja namo'stu te ||2||
Kaalajnash-cha kritajnash-cha satya-vaadee dridha-vratah, preta-naatha mahaabhaaga dharma-raaja namo-stu te.
काल को जाननेवाले, कृतज्ञ, सत्यवादी, दृढ़व्रती — हे प्रेतों के नाथ! महाभाग! धर्मराज! आपको नमस्कार।
Knower of time, mindful of deeds, truthful of speech, firm in vows — O lord of the departed, most blessed Dharmarāja, salutations to you.
कर्म कारयिता चैव भूतभव्यभवत्प्रभो । पावको मोहनश्चैव सङ्क्षेपो विस्तरस्तथा ॥ ३॥
karma kārayitā caiva bhūta-bhavya-bhavat-prabho | pāvako mohanaś-caiva saṅkṣepo vistaras-tathā ||3||
Karma kaarayitaa chaiva bhoota-bhavya-bhavat-prabho, paavako mohanash-chaiva sankshepo vistaras-tathaa.
हे भूत, भविष्य और वर्तमान के प्रभु! आप ही कर्म कराते हैं; आप ही पावक (पवित्र करनेवाले) और मोहन हैं, संक्षेप और विस्तार भी आप ही हैं।
O lord of past, future and present, it is you who set deeds in motion; you are the purifier and the beguiler, the contraction and the expanse.
दण्डपाणे विरूपाक्ष पाशहस्त नमोऽस्तु ते । आदित्यसदृशाकार सर्वजीवहर प्रभो ॥ ४॥
daṇḍa-pāṇe virūpākṣa pāśa-hasta namo'stu te | āditya-sadṛśākāra sarva-jīva-hara prabho ||4||
Danda-paane viroopaaksha paasha-hasta namo-stu te, aaditya-sadrishaakaara sarva-jeeva-hara prabho.
हे दण्डपाणि! विरूपाक्ष! हाथ में पाश धारण करनेवाले! आपको नमस्कार; हे सूर्य के समान आकारवाले, समस्त जीवों को (अन्त में) हर लेनेवाले प्रभु!
O staff-bearer, strange-eyed one, noose in hand — salutations to you; O lord shaped like the sun, who gathers in all living beings.
कृष्णवर्ण दुराधर्ष तैलरूप नमोऽस्तु ते । मार्तण्डसदृश श्रीमन्मार्तण्डसदृशद्युतिः ॥ ५॥
kṛṣṇa-varṇa durādharṣa taila-rūpa namo'stu te | mārtaṇḍa-sadṛśa śrīman mārtaṇḍa-sadṛśa-dyutiḥ ||5||
Krishna-varna duraadharsha taila-roopa namo-stu te, maartanda-sadrisha shreeman maartanda-sadrisha-dyutih.
हे कृष्णवर्ण! दुराधर्ष! तेल-सी स्निग्ध श्याम कान्तिवाले! आपको नमस्कार; हे श्रीमान्! आप मार्तण्ड (सूर्य) के समान हैं, और मार्तण्ड के समान ही आपकी द्युति है।
O dark-hued, unassailable one, glistening like oil — salutations to you; glorious one, like Mārtaṇḍa you are, and like Mārtaṇḍa your splendour.
हव्यकव्यवहस्त्वं हि प्रभविष्णो नमोऽस्तु ते । पापहन्ता व्रती श्राद्धी नित्ययुक्तो महातपाः ॥ ६॥
havya-kavya-vahas-tvaṃ hi prabhaviṣṇo namo'stu te | pāpa-hantā vratī śrāddhī nitya-yukto mahā-tapāḥ ||6||
Havya-kavya-vahas-tvam hi prabhavishno namo-stu te, paapa-hantaa vratee shraaddhee nitya-yukto mahaa-tapaah.
हव्य और कव्य को (देवताओं और पितरों तक) पहुँचानेवाले आप ही हैं; हे प्रभविष्णु! आपको नमस्कार — आप पापों के हन्ता, व्रती, श्राद्धप्रिय, नित्ययुक्त और महातपस्वी हैं।
It is you who bear the havya and kavya offerings; O mighty lord, salutations to you — slayer of sin, keeper of vows, lover of śrāddha, ever-disciplined, of great austerity.
एकदृग्बहुदृग्भूत्वा कालमृत्यो नमोऽस्तु ते । क्वचिद्दण्डी क्वचिन्मुण्डी क्वचित्कालो दुरासदः ॥ ७॥
eka-dṛg bahu-dṛg bhūtvā kāla-mṛtyo namo'stu te | kvacid daṇḍī kvacin muṇḍī kvacit kālo durāsadaḥ ||7||
Eka-drig bahu-drig bhootvaa kaala-mrityo namo-stu te, kvachid dandee kvachin mundee kvachit kaalo duraasadah.
एक दृष्टिवाले होकर भी अनेक दृष्टियोंवाले बननेवाले, हे काल! हे मृत्यु! आपको नमस्कार; कहीं आप दण्डधारी हैं, कहीं मुण्डित, कहीं दुर्लंघ्य काल।
One-eyed yet become many-eyed — O Time, O Death, salutations to you; here you bear the staff, there the shaven head, there you are Time unapproachable.
क्वचिद्बालः क्वचिद्वृद्धः क्वचिद्रौद्रो नमोऽस्तु ते । त्वया विराजितो लोकः शासितो धर्महेतुना ॥ ८॥
kvacid bālaḥ kvacid vṛddhaḥ kvacid raudro namo'stu te | tvayā virājito lokaḥ śāsito dharma-hetunā ||8||
Kvachid baalah kvachid vriddhah kvachid raudro namo-stu te, tvayaa viraajito lokah shaasito dharma-hetunaa.
कहीं बालक, कहीं वृद्ध, कहीं रौद्र रूपवाले — आपको नमस्कार; आपके द्वारा ही यह लोक सुशोभित है और धर्म के लिए शासित है।
Now a child, now an old man, now terrible of form — salutations to you; by you this world is graced and governed for the sake of dharma.
प्रत्यक्ष्यं दृश्यते देव त्वां विना न च सिध्यति । देवानां परमो देवस्तपसां परमं तपः ॥ ९॥
pratyakṣyaṃ dṛśyate deva tvāṃ vinā na ca sidhyati | devānāṃ paramo devas-tapasāṃ paramaṃ tapaḥ ||9||
Pratyakshyam drishyate deva tvaam vinaa na cha sidhyati, devaanaam paramo devas-tapasaam paramam tapah.
हे देव! आप प्रत्यक्ष दिखाई देते हैं; आपके बिना कुछ भी सिद्ध नहीं होता — आप देवों के परम देव हैं और तपों के परम तप।
You, god, are seen before our very eyes; without you nothing comes to fruition — supreme god among gods, supreme austerity among austerities.
जपानां परमं जप्यं त्वत्तश्चान्यो न दृश्यते । ऋषयो वा तथा क्रुद्धा हतबन्धुसुहृज्जनाः ॥ १०॥
japānāṃ paramaṃ japyaṃ tvattaś-cānyo na dṛśyate | ṛṣayo vā tathā kruddhā hata-bandhu-suhṛj-janāḥ ||10||
Japaanaam paramam japyam tvattash-chaanyo na drishyate, rishayo vaa tathaa kruddhaa hata-bandhu-suhrij-janaah.
जपों में परम जप्य आप ही हैं; आपसे बढ़कर अन्य कोई नहीं दिखता। क्रुद्ध ऋषि हों, या जिनके बन्धु और सुहृद मारे गए हों,
Among prayers you are the prayer supreme; none other than you is seen. Be they wrathful seers, or men whose kin and friends are slain,
पतिव्रतास्तु या नार्यो दुःखितास्तपसि स्थिताः । न त्वं शक्त इह स्थानात्पातनाय कदाचन ॥ ११॥
pativratās-tu yā nāryo duḥkhitās-tapasi sthitāḥ | na tvaṃ śakta iha sthānāt pātanāya kadācana ||11||
Pativrataas-tu yaa naaryo duhkhitaas-tapasi sthitaah, na tvam shakta iha sthaanaat paatanaaya kadaachana.
या दुःख में तपस्या करती पतिव्रता नारियाँ — इनमें से कोई भी आपको इस स्थान से कभी गिराने में समर्थ नहीं।
or devoted wives sorrowing and fixed in austerity — none of them is ever able to cast you down from this your station.
तस्मात्त्वं सर्वदेवेषु चैको धर्मभृतां वरः । कृतज्ञः सत्यवादी च सर्वभूतहिते रतः ॥ १२॥
tasmāt tvaṃ sarva-deveṣu caiko dharma-bhṛtāṃ varaḥ | kṛtajñaḥ satya-vādī ca sarva-bhūta-hite rataḥ ||12||
Tasmaat tvam sarva-deveshu chaiko dharma-bhritaam varah, kritajnah satya-vaadee cha sarva-bhoota-hite ratah.
इसलिए समस्त देवों में आप ही एक धर्मधारियों में श्रेष्ठ हैं — कृतज्ञ, सत्यवादी और समस्त प्राणियों के हित में रत।
Therefore among all the gods you alone are the best of the upholders of dharma — mindful of deeds, truthful, devoted to the good of every being.
Colophon ॥ इति वराहपुराणे अष्टनवत्यधिकशततमाध्यायान्तर्गता नचिकेतकृता यमस्तुतिः समाप्ता ॥
|| iti varāha-purāṇe aṣṭa-navaty-adhika-śatatamādhyāyāntargatā naciketa-kṛtā yama-stutiḥ samāptā ||
Iti varaaha-puraane ashta-navaty-adhika-shatatamaadhyaayaantargataa nachiketa-kritaa yama-stutih samaaptaa.
इस प्रकार वराह पुराण के एक सौ अट्ठानबेवें अध्याय के अन्तर्गत नचिकेता द्वारा की गई यम-स्तुति समाप्त हुई।
Thus ends the praise of Yama uttered by Nachiketa, contained in chapter one hundred ninety-eight of the Varāha Purāṇa.