Verse meanings · श्लोकार्थप्रत्येक श्लोक के नीचे दिया गया हिन्दी और अंग्रेज़ी अर्थ AdiVeda का अपना सम्पादकीय अनुवाद है, जो ऊपर दिए गए संस्कृत पाठ से सीधे इस संस्करण के लिए किया गया है। यह पाठ को समझने में सहायता के लिए है — यह किसी प्रकाशित अनुवाद का उद्धरण या कोई पारम्परिक भाष्य नहीं है। जहाँ विभिन्न परम्पराएँ किसी अंश को अलग ढंग से पढ़ती हैं, वहाँ संक्षेप में यह बताया गया है।
The Hindi and English meaning under each verse is AdiVeda's own editorial translation, made directly from the Sanskrit printed here for this edition. It is meant to help you follow the text — it is not quoted from any published translation and it is not a traditional commentary. Where traditions read a passage differently, the meaning says so briefly.
प्रथमः सर्गः — सामोददामोदरः · Sarga 1 — Sāmoda-dāmodara (Joyful Dāmodara)
मेघैर्मेदुरमम्बरं वनभुवः श्यामास्तमालद्रुमैर्नक्तं भीरुरयं त्वमेव तदिमं राधे गृहं प्रापय ।
इत्थं नन्दनिदेशतश्चलितयोः प्रत्यध्वकुञ्जद्रुमं राधामाधवयोर्जयन्ति यमुनाकूले रहःकेलयः ॥ १ ॥
meghairmeduramambaraṃ vanabhuvaḥ śyāmāstamāladrumairnaktaṃ bhīrurayaṃ tvameva tadimaṃ rādhe gṛhaṃ prāpaya |
itthaṃ nandanideśataścalitayoḥ pratyadhvakuñjadrumaṃ rādhāmādhavayorjayanti yamunākūle rahaḥkelayaḥ || 1 ||
Meghairmeduramambaram vanabhuvah shyaamaastamaaladrumairnaktam bhiirurayam tvameva tadimam raadhe griham praapaya |
Ittham nandanideshatashchalitayoh pratyadhvakunjadrumam raadhaamaadhavayorjayanti yamunaakuule rahahkelayah || 1 ||
“आकाश बादलों से घना हो गया है, वन की धरती तमाल वृक्षों से साँवली है, और रात में यह डरता है — इसलिए राधे, तुम ही इसे घर पहुँचा दो।” नन्द के इस आदेश से चले राधा और माधव की, मार्ग के हर कुंज-वृक्ष के पास, यमुना-तट पर हुई एकान्त क्रीड़ाएँ जय पाएँ।
“The sky is heavy with cloud, the forest floor dark with tamāla trees, and he is timid at night — so you, Rādhā, take him home.” So Nanda bade them, and they set out; glory to the secret play of Rādhā and Mādhava on the Yamunā's bank, beside each bower-tree along the way.
वाग्देवताचरितचित्रितचित्तसद्मा पद्मावतीचरणचारणचक्रवर्ती ।
श्रीवासुदेवरतिकेलिकथासमेतं एतं करोति जयदेवकविः प्रबन्धम् ॥ २ ॥
vāgdevatācaritacitritacittasadmā padmāvatīcaraṇacāraṇacakravartī |
śrīvāsudevaratikelikathāsametaṃ etaṃ karoti jayadevakaviḥ prabandham || 2 ||
Vaagdevataacharitachitritachittasadmaa padmaavatiicharanachaaranachakravartii |
Shriivaasudevaratikelikathaasametam etam karoti jayadevakavih prabandham || 2 ||
जिनके मन का घर वाणी की देवी सरस्वती के चरित्रों से चित्रित है, जो पद्मावती के चरणों में गाने-नाचने वालों में अग्रणी हैं, वे कवि जयदेव श्री वासुदेव की प्रेम-क्रीड़ा की कथाओं से युक्त इस प्रबन्ध की रचना करते हैं।
Jayadeva the poet, the house of whose mind is painted with the deeds of the goddess of speech, and who is foremost among the singers at Padmāvatī's feet, composes this work telling of the love-play of Śrī Vāsudeva.
यदि हरिस्मरणे सरसं मनो यदि विलासकलासु कुतूहलम् ।
मधुरकोमलकान्तपदावलीं शृणु तदा जयदेवसरस्वतीम् ॥ ३ ॥
yadi harismaraṇe sarasaṃ mano yadi vilāsakalāsu kutūhalam |
madhurakomalakāntapadāvalīṃ śṛṇu tadā jayadevasarasvatīm || 3 ||
Yadi harismarane sarasam mano yadi vilaasakalaasu kutuuhalam |
Madhurakomalakaantapadaavaliim shrinu tadaa jayadevasarasvatiim || 3 ||
यदि तुम्हारा मन हरि के स्मरण में रस पाता है, और यदि प्रेम-विलास की कलाओं के प्रति जिज्ञासा है, तो जयदेव की मधुर, कोमल और सुन्दर पदों वाली इस वाणी को सुनो।
If your heart finds sweetness in remembering Hari, and if you are curious about the arts of love, then listen to Jayadeva's poetry, a garland of sweet, soft and lovely words.
वाचः पल्लवयत्युमापतिधरः सन्दर्भशुद्धिं गिरां जानीते जयदेव एव शरणः श्लाघ्यो दुरूहद्रुते ।
शृङ्गारोत्तरसत्प्रमेयरचनैराचार्यगोवर्धनस्पर्धी कोऽपि न विश्रुतः श्रुतिधरो धोयी कविक्ष्मापतिः ॥ ४ ॥
vācaḥ pallavayatyumāpatidharaḥ sandarbhaśuddhiṃ girāṃ jānīte jayadeva eva śaraṇaḥ ślāghyo durūhadrute |
śṛṅgārottarasatprameyaracanairācāryagovardhanaspardhī ko'pi na viśrutaḥ śrutidharo dhoyī kavikṣmāpatiḥ || 4 ||
Vaachah pallavayatyumaapatidharah sandarbhashuddhim giraam jaaniite jayadeva eva sharanah shlaaghyo duruuhadrute |
Shringaarottarasatprameyarachanairaachaaryagovardhanaspardhii ko'pi na vishrutah shrutidharo dhoyii kavikshmaapatih || 4 ||
उमापतिधर वाणी को पल्लवित करते हैं (विस्तार देते हैं); वाणी की रचना की शुद्धता जयदेव ही जानते हैं; कठिन पद्य की शीघ्र रचना में शरण प्रशंसनीय हैं; शृंगार-प्रधान उत्तम विषयों की रचना में आचार्य गोवर्धन की होड़ करने वाला कोई सुना नहीं गया; और कवियों के राजा धोयी श्रुतिधर (एक बार सुनकर याद रखने वाले) हैं।
Umāpatidhara makes words burst into leaf; Jayadeva alone knows the purity of well-joined speech; Śaraṇa is to be praised for swift verse on difficult themes; in fine compositions devoted chiefly to love, no rival to Ācārya Govardhana is known; and Dhoyī, king of poets, is a śrutidhara, one who retains whatever he hears.
↑ All sections॥ अष्टपदी १ ॥ · Aṣṭapadī 1
प्रलयपयोधिजले धृतवानसि वेदम् ।
विहितवहित्रचरित्रमखेदम् ॥
केशव धृतमीनशरीर जय जगदीश हरे ॥ १ ॥
pralayapayodhijale dhṛtavānasi vedam |
vihitavahitracaritramakhedam ||
keśava dhṛtamīnaśarīra jaya jagadīśa hare || 1 ||
Pralayapayodhijale dhritavaanasi vedam |
Vihitavahitracharitramakhedam ||
Keshava dhritamiinashariira jaya jagadiisha hare || 1 ||
प्रलय के समुद्र-जल में तुमने बिना थके नौका का काम करते हुए वेद को धारण किया। हे मत्स्य-शरीर धारण करने वाले केशव, जगदीश हरि, तुम्हारी जय हो।
In the waters of the ocean of dissolution you held up the Veda, tirelessly playing the part of a ship. Victory to you, Keśava, who took the body of a fish — Hari, lord of the world!
क्षितिरतिविपुलतरे तव तिष्ठति पृष्ठे ।
धरणिधरणकिणचक्रगरिष्ठे ॥
केशव धृतकच्छपरूप जय जगदीश हरे ॥ २ ॥
kṣitirativipulatare tava tiṣṭhati pṛṣṭhe |
dharaṇidharaṇakiṇacakragariṣṭhe ||
keśava dhṛtakacchaparūpa jaya jagadīśa hare || 2 ||
Kshitirativipulatare tava tishthati prishthe |
Dharanidharanakinachakragarishthe ||
Keshava dhritakachchhaparuupa jaya jagadiisha hare || 2 ||
पृथ्वी को धारण करने से बने घट्ठों के घेरे से गौरवशाली, तुम्हारी अत्यन्त विशाल पीठ पर धरती टिकी है। हे कच्छप-रूप धारण करने वाले केशव, जगदीश हरि, तुम्हारी जय हो।
The earth rests upon your vast back, made mighty by the ring of calluses worn by bearing the world. Victory to you, Keśava, who took the form of a tortoise — Hari, lord of the world!
वसति दशनशिखरे धरणी तव लग्ना ।
शशिनि कलङ्ककलेव निमग्ना ॥
केशव धृतसूकररूप जय जगदीश हरे ॥ ३ ॥
vasati daśanaśikhare dharaṇī tava lagnā |
śaśini kalaṅkakaleva nimagnā ||
keśava dhṛtasūkararūpa jaya jagadīśa hare || 3 ||
Vasati dashanashikhare dharanii tava lagnaa |
Shashini kalankakaleva nimagnaa ||
Keshava dhritasuukararuupa jaya jagadiisha hare || 3 ||
तुम्हारे दाँत की नोक पर लगी पृथ्वी ऐसी शोभित है जैसे चन्द्रमा में डूबी हुई कलंक की रेखा। हे वराह-रूप धारण करने वाले केशव, जगदीश हरि, तुम्हारी जय हो।
The earth clings to the tip of your tusk and rests there like the dark mark sunk in the moon. Victory to you, Keśava, who took the form of a boar — Hari, lord of the world!
तव करकमलवरे नखमद्भुतशृङ्गम् ।
दलितहिरण्यकशिपुतनुभृङ्गम् ॥
केशव धृतनरहरिरूप जय जगदीश हरे ॥ ४ ॥
tava karakamalavare nakhamadbhutaśṛṅgam |
dalitahiraṇyakaśiputanubhṛṅgam ||
keśava dhṛtanaraharirūpa jaya jagadīśa hare || 4 ||
Tava karakamalavare nakhamadbhutashringam |
Dalitahiranyakashiputanubhringam ||
Keshava dhritanarahariruupa jaya jagadiisha hare || 4 ||
तुम्हारे श्रेष्ठ कर-कमल पर नख अद्भुत नोक बन गया है, जिसने भौंरे-से हिरण्यकशिपु के शरीर को चीर डाला। हे नृसिंह-रूप धारण करने वाले केशव, जगदीश हरि, तुम्हारी जय हो।
On your fine lotus-hand the nail becomes a wondrous point that tore apart the bee-like body of Hiraṇyakaśipu. Victory to you, Keśava, who took the form of the man-lion — Hari, lord of the world!
छलयसि विक्रमणे बलिमद्भुतवामन ।
पदनखनीरजनितजनपावन ॥
केशव धृतवामनरूप जय जगदीश हरे ॥ ५ ॥
chalayasi vikramaṇe balimadbhutavāmana |
padanakhanīrajanitajanapāvana ||
keśava dhṛtavāmanarūpa jaya jagadīśa hare || 5 ||
Chhalayasi vikramane balimadbhutavaamana |
Padanakhaniirajanitajanapaavana ||
Keshava dhritavaamanaruupa jaya jagadiisha hare || 5 ||
हे अद्भुत वामन, अपने डगों से तुम बलि को छलते हो, और अपने पैर के नख से निकले जल से लोगों को पवित्र करते हो। हे वामन-रूप धारण करने वाले केशव, जगदीश हरि, तुम्हारी जय हो।
Wondrous dwarf, with your strides you outwit Bali, and you make people pure with the water that springs from your toenail. Victory to you, Keśava, who took the form of the dwarf — Hari, lord of the world!
क्षत्रियरुधिरमये जगदपगतपापम् ।
स्नपयसि पयसि शमितभवतापम् ॥
केशव धृतभृगुपतिरूप जय जगदीश हरे ॥ ६ ॥
kṣatriyarudhiramaye jagadapagatapāpam |
snapayasi payasi śamitabhavatāpam ||
keśava dhṛtabhṛgupatirūpa jaya jagadīśa hare || 6 ||
Kshatriyarudhiramaye jagadapagatapaapam |
Snapayasi payasi shamitabhavataapam ||
Keshava dhritabhrigupatiruupa jaya jagadiisha hare || 6 ||
क्षत्रियों के रक्त से बने जल में तुम संसार को स्नान कराते हो, जिससे उसके पाप दूर होते हैं और भव का ताप शान्त होता है। हे भृगुपति (परशुराम) का रूप धारण करने वाले केशव, जगदीश हरि, तुम्हारी जय हो।
You bathe the world in waters made of the blood of kṣatriyas, so that its sins depart and the fever of existence is cooled. Victory to you, Keśava, who took the form of the lord of the Bhṛgus [Paraśurāma] — Hari, lord of the world!
वितरसि दिक्षु रणे दिक्पतिकमनीयम् ।
दशमुखमौलिबलिं रमणीयं ॥
केशव धृतरामशरीर जय जगदीश हरे ॥ ७ ॥
vitarasi dikṣu raṇe dikpatikamanīyam |
daśamukhamaulibaliṃ ramaṇīyaṃ ||
keśava dhṛtarāmaśarīra jaya jagadīśa hare || 7 ||
Vitarasi dikshu rane dikpatikamaniiyam |
Dashamukhamaulibalim ramaniiyam ||
Keshava dhritaraamashariira jaya jagadiisha hare || 7 ||
युद्ध में तुम दसमुख रावण के सिरों की सुन्दर बलि दिशाओं में बिखेर देते हो, जो दिक्पालों को प्रिय लगती है। हे राम-शरीर धारण करने वाले केशव, जगदीश हरि, तुम्हारी जय हो।
In battle you scatter to the quarters the heads of the ten-faced one, a lovely offering welcome to the guardians of the directions. Victory to you, Keśava, who took the body of Rāma — Hari, lord of the world!
वहसि वपुषि विशदे वसनं जलदाभम् ।
हलहतिभीतिमिलितयमुनाभम् ॥
केशव धृतहलधररूप जय जगदीश हरे ॥ ८ ॥
vahasi vapuṣi viśade vasanaṃ jaladābham |
halahatibhītimilitayamunābham ||
keśava dhṛtahaladhararūpa jaya jagadīśa hare || 8 ||
Vahasi vapushi vishade vasanam jaladaabham |
Halahatibhiitimilitayamunaabham ||
Keshava dhritahaladhararuupa jaya jagadiisha hare || 8 ||
अपने उजले शरीर पर तुम बादल के रंग का वस्त्र पहनते हो, मानो हल के प्रहार के भय से आकर मिली यमुना हो। हे हलधर-रूप धारण करने वाले केशव, जगदीश हरि, तुम्हारी जय हो।
On your fair body you wear a cloth the colour of rain-cloud, like the Yamunā who came to you in fear of your ploughshare's blow. Victory to you, Keśava, who took the form of the plough-bearer [Balarāma] — Hari, lord of the world!
निन्दसि यज्ञविधेरहह श्रुतिजातम् ।
सदयहृदयदर्शितपशुघातम् ॥
केशव धृतबुद्धशरीर जय जगदीश हरे ॥ ९ ॥
nindasi yajñavidherahaha śrutijātam |
sadayahṛdayadarśitapaśughātam ||
keśava dhṛtabuddhaśarīra jaya jagadīśa hare || 9 ||
Nindasi yajnavidherahaha shrutijaatam |
Sadayahridayadarshitapashughaatam ||
Keshava dhritabuddhashariira jaya jagadiisha hare || 9 ||
अहा, दयालु हृदय से पशु-हत्या को दिखाते हुए तुम यज्ञ-विधान वाले श्रुति-वचनों की निन्दा करते हो। हे बुद्ध-शरीर धारण करने वाले केशव, जगदीश हरि, तुम्हारी जय हो।
Ah, with a compassionate heart you point to the killing of animals and censure the Vedic texts that prescribe sacrifice. Victory to you, Keśava, who took the body of the Buddha — Hari, lord of the world!
म्लेच्छनिवहनिधने कलयसि करवालम् ।
धूमकेतुमिव किमपि करालम् ॥
केशव धृतकल्किशरीर जय जगदीश हरे ॥ १० ॥
mlecchanivahanidhane kalayasi karavālam |
dhūmaketumiva kimapi karālam ||
keśava dhṛtakalkiśarīra jaya jagadīśa hare || 10 ||
Mlechchhanivahanidhane kalayasi karavaalam |
Dhuumaketumiva kimapi karaalam ||
Keshava dhritakalkishariira jaya jagadiisha hare || 10 ||
म्लेच्छों के समूह के विनाश के लिए तुम धूमकेतु जैसी भयंकर तलवार धारण करते हो। हे कल्कि-शरीर धारण करने वाले केशव, जगदीश हरि, तुम्हारी जय हो।
To destroy the barbarian hordes you wield a sword, fearsome as a comet. Victory to you, Keśava, who took the body of Kalki — Hari, lord of the world!
श्रीजयदेवकवेरिदमुदितमुदारम् ।
शृणु सुखदं शुभदं भवसारम् ॥
केशव धृतदशविधरूप जय जगदीश हरे ॥ ११ ॥
śrījayadevakaveridamuditamudāram |
śṛṇu sukhadaṃ śubhadaṃ bhavasāram ||
keśava dhṛtadaśavidharūpa jaya jagadīśa hare || 11 ||
Shriijayadevakaveridamuditamudaaram |
Shrinu sukhadam shubhadam bhavasaaram ||
Keshava dhritadashavidharuupa jaya jagadiisha hare || 11 ||
कवि श्री जयदेव की कही हुई यह उदार वाणी सुनो, जो सुख देने वाली, मंगल देने वाली और संसार का सार है। हे दस प्रकार के रूप धारण करने वाले केशव, जगदीश हरि, तुम्हारी जय हो।
Hear this noble song spoken by the poet Śrī Jayadeva, which gives joy and blessing and is the essence of existence. Victory to you, Keśava, who took ten forms — Hari, lord of the world!
वेदानुद्धरते जगन्निवहते भूगोलमुद्बिभ्रते दैत्यं दारयते बलिं छलयते क्षत्रक्षयं कुर्वते ।
पौलस्त्यं जयते हलं कलयते कारुण्यमातन्वते म्लेच्छान्मूर्च्छयते दशाकृतिकृते कृष्णाय तुभ्यं नमः ॥ ५ ॥
vedānuddharate jagannivahate bhūgolamudbibhrate daityaṃ dārayate baliṃ chalayate kṣatrakṣayaṃ kurvate |
paulastyaṃ jayate halaṃ kalayate kāruṇyamātanvate mlecchānmūrcchayate daśākṛtikṛte kṛṣṇāya tubhyaṃ namaḥ || 5 ||
Vedaanuddharate jagannivahate bhuugolamudbibhrate daityam daarayate balim chhalayate kshatrakshayam kurvate |
Paulastyam jayate halam kalayate kaarunyamaatanvate mlechchhaanmuurchchhayate dashaakritikrite krishnaaya tubhyam namah || 5 ||
वेदों का उद्धार करने वाले, जगत को धारण करने वाले, भूमण्डल को ऊपर उठाने वाले, दैत्य को चीरने वाले, बलि को छलने वाले, क्षत्रियों का नाश करने वाले, पौलस्त्य (रावण) को जीतने वाले, हल धारण करने वाले, करुणा फैलाने वाले, म्लेच्छों को मूर्च्छित करने वाले — दस रूप धारण करने वाले हे कृष्ण, तुम्हें नमस्कार।
To you, Kṛṣṇa, who take ten forms, I bow: you who rescue the Vedas, bear the world, lift up the globe of the earth, tear apart the demon, outwit Bali, destroy the kṣatriyas, conquer Paulastya [Rāvaṇa], wield the plough, spread compassion, and strike down the barbarians.
↑ All sections॥ अष्टपदी २ ॥ · Aṣṭapadī 2
श्रितकमलाकुचमण्डल धृतकुण्डल ।
कलितललितवनमाल जय जय देव हरे ॥ १ ॥
śritakamalākucamaṇḍala dhṛtakuṇḍala |
kalitalalitavanamāla jaya jaya deva hare || 1 ||
Shritakamalaakuchamandala dhritakundala |
Kalitalalitavanamaala jaya jaya deva hare || 1 ||
हे कमला (लक्ष्मी) के वक्ष का आश्रय लेने वाले, कुण्डल धारण करने वाले, सुन्दर वनमाला से सजे देव हरि, तुम्हारी जय हो, जय हो।
You who rest upon Kamalā's bosom, wearing earrings and a graceful forest-garland — victory, victory to you, divine Hari!
दिनमणिमण्डलमण्डन भवखण्डन ।
मुनिजनमानसहंस जय जय देव हरे ॥ २ ॥
dinamaṇimaṇḍalamaṇḍana bhavakhaṇḍana |
munijanamānasahaṃsa jaya jaya deva hare || 2 ||
Dinamanimandalamandana bhavakhandana |
Munijanamaanasahamsa jaya jaya deva hare || 2 ||
हे सूर्य-मण्डल के आभूषण, भव-बन्धन को तोड़ने वाले, मुनियों के मन-सरोवर के हंस, देव हरि, तुम्हारी जय हो, जय हो।
Jewel of the sun's disc, breaker of the round of becoming, swan in the minds of sages — victory, victory to you, divine Hari!
कालियविषधरगञ्जन जनरञ्जन ।
यदुकुलनलिनदिनेश जय जय देव हरे ॥ ३ ॥
kāliyaviṣadharagañjana janarañjana |
yadukulanalinadineśa jaya jaya deva hare || 3 ||
Kaaliyavishadharaganjana janaranjana |
Yadukulanalinadinesha jaya jaya deva hare || 3 ||
हे विषधर कालिय नाग का दमन करने वाले, लोगों को आनन्द देने वाले, यदुकुल-रूपी कमल के सूर्य, देव हरि, तुम्हारी जय हो, जय हो।
Humbler of the venomous serpent Kāliya, delight of the people, sun to the lotus of the Yadu clan — victory, victory to you, divine Hari!
मधुमुरनरकविनाशन गरुडासन ।
सुरकुलकेलिनिदान जय जय देव हरे ॥ ४ ॥
madhumuranarakavināśana garuḍāsana |
surakulakelinidāna jaya jaya deva hare || 4 ||
Madhumuranarakavinaashana garudaasana |
Surakulakelinidaana jaya jaya deva hare || 4 ||
हे मधु, मुर और नरक का विनाश करने वाले, गरुड़ पर आसीन, देवकुल के आनन्द के मूल कारण, देव हरि, तुम्हारी जय हो, जय हो।
Slayer of Madhu, Mura and Naraka, seated on Garuḍa, source of the gods' joy — victory, victory to you, divine Hari!
अमलकमलदललोचन भवमोचन ।
त्रिभुवनभवननिधान जय जय देव हरे ॥ ५ ॥
amalakamaladalalocana bhavamocana |
tribhuvanabhavananidhāna jaya jaya deva hare || 5 ||
Amalakamaladalalochana bhavamochana |
Tribhuvanabhavananidhaana jaya jaya deva hare || 5 ||
हे निर्मल कमल-दल जैसे नेत्रों वाले, भव से छुड़ाने वाले, तीनों लोकों रूपी भवन के आधार, देव हरि, तुम्हारी जय हो, जय हो।
Eyes like petals of a spotless lotus, releaser from becoming, treasure-house in which the three worlds dwell — victory, victory to you, divine Hari!
जनकसुताकृतभूषण जितदूषण ।
समरशमितदशकण्ठ जय जय देव हरे ॥ ६ ॥
janakasutākṛtabhūṣaṇa jitadūṣaṇa |
samaraśamitadaśakaṇṭha jaya jaya deva hare || 6 ||
Janakasutaakritabhuushana jitaduushana |
Samarashamitadashakantha jaya jaya deva hare || 6 ||
हे जनकसुता सीता से विभूषित, दूषण को जीतने वाले, युद्ध में दसकण्ठ रावण को शान्त करने वाले, देव हरि, तुम्हारी जय हो, जय हो।
Adorned by Janaka's daughter, conqueror of Dūṣaṇa, who laid the ten-necked one to rest in battle — victory, victory to you, divine Hari!
अभिनवजलधरसुन्दर धृतमन्दर ।
श्रीमुखचन्द्रचकोर जय जय देव हरे ॥ ७ ॥
abhinavajaladharasundara dhṛtamandara |
śrīmukhacandracakora jaya jaya deva hare || 7 ||
Abhinavajaladharasundara dhritamandara |
Shriimukhachandrachakora jaya jaya deva hare || 7 ||
हे नये मेघ के समान सुन्दर, मन्दर पर्वत को धारण करने वाले, श्री (लक्ष्मी) के मुख-चन्द्र के चकोर, देव हरि, तुम्हारी जय हो, जय हो।
Beautiful as a fresh rain-cloud, bearer of Mount Mandara, cakora bird drinking the moonlight of Śrī's face — victory, victory to you, divine Hari!
श्रीजयदेवकवेरिदं कुरुते मुदम् ।
मङ्गलमुज्ज्वलगीतं जय जय देव हरे ॥ ८ ॥
śrījayadevakaveridaṃ kurute mudam |
maṅgalamujjvalagītaṃ jaya jaya deva hare || 8 ||
Shriijayadevakaveridam kurute mudam |
Mangalamujjvalagiitam jaya jaya deva hare || 8 ||
कवि श्री जयदेव का यह मंगलमय, उज्ज्वल गीत आनन्द देता है। देव हरि, तुम्हारी जय हो, जय हो।
This bright and auspicious song of the poet Śrī Jayadeva brings joy. Victory, victory to you, divine Hari!
पद्मापयोधरतटीपरिरम्भलग्नकाश्मीरमुद्रितमुरो मधुसूदनस्य ।
व्यक्तानुरागमिव खेलदनङ्गखेदस्वेदाम्बुपूरमनुपूरयतु प्रियं वः ॥ ६ ॥
padmāpayodharataṭīparirambhalagnakāśmīramudritamuro madhusūdanasya |
vyaktānurāgamiva kheladanaṅgakhedasvedāmbupūramanupūrayatu priyaṃ vaḥ || 6 ||
Padmaapayodharatatiiparirambhalagnakaashmiiramudritamuro madhusuudanasya |
Vyaktaanuraagamiva kheladanangakhedasvedaambupuuramanupuurayatu priyam vah || 6 ||
पद्मा (लक्ष्मी) के आलिंगन से लगे केसर से अंकित मधुसूदन का वक्ष, जो मानो अपना अनुराग प्रकट कर रहा हो और प्रेम-क्रीड़ा की थकान के पसीने से भीगा हो — वह तुम्हारी प्रिय कामनाएँ पूरी करे।
May the chest of Madhusūdana — marked with saffron from Padmā's close embrace, as if openly showing his love, and moist with the sweat of love's sport — fulfil your every wish.
वसन्ते वासन्तीकुसुमसुकुमारैरवयवैर्भ्रमन्तीं कान्तारे बहुविहितकृष्णानुसरणाम् ।
अमन्दं कन्दर्पज्वरजनितचिन्ताकुलतया वलद्बाधां राधां सरसमिदमुचे सहचरी ॥ ७ ॥
vasante vāsantīkusumasukumārairavayavairbhramantīṃ kāntāre bahuvihitakṛṣṇānusaraṇām |
amandaṃ kandarpajvarajanitacintākulatayā valadbādhāṃ rādhāṃ sarasamidamuce sahacarī || 7 ||
Vasante vaasantiikusumasukumaarairavayavairbhramantiim kaantaare bahuvihitakrishnaanusaranaam |
Amandam kandarpajvarajanitachintaakulatayaa valadbaadhaam raadhaam sarasamidamuche sahacharii || 7 ||
वसन्त में, वासन्ती फूलों जैसे कोमल अंगों वाली राधा, जो कृष्ण को अनेक प्रकार से खोजती हुई वन में भटक रही थी, और प्रेम-ज्वर से उपजी चिन्ता से जिसकी व्यथा बहुत बढ़ गई थी, उससे उसकी सखी ने स्नेह से यह कहा।
In spring, as Rādhā — her limbs tender as vāsantī blossoms — wandered the forest, searching for Kṛṣṇa in many ways, her distress growing sharp with the anxiety of love's fever, her companion spoke to her these tender words.
↑ All sections॥ अष्टपदी ३ ॥ · Aṣṭapadī 3
ललितलवङ्गलतापरिशीलनकोमलमलयसमीरे ।
मधुकरनिकरकरम्बितकोकिलकूजितकुञ्जकुटीरे ॥
विहरति हरिरिह सरसवसन्ते नृत्यति युवतिजनेन समं सखि विरहिजनस्य दुरन्ते ॥ १ ॥
lalitalavaṅgalatāpariśīlanakomalamalayasamīre |
madhukaranikarakarambitakokilakūjitakuñjakuṭīre ||
viharati haririha sarasavasante nṛtyati yuvatijanena samaṃ sakhi virahijanasya durante || 1 ||
Lalitalavangalataaparishiilanakomalamalayasamiire |
Madhukaranikarakarambitakokilakuujitakunjakutiire ||
Viharati haririha sarasavasante nrityati yuvatijanena samam sakhi virahijanasya durante || 1 ||
जब कोमल मलय-पवन सुन्दर लौंग की लताओं को छूकर बहता है, और कुंज-कुटीर भौंरों के झुंड के गुंजन से मिली कोयल की कूक से गूँजते हैं — ऐसे रसभरे वसन्त में, जो बिछुड़े हुए लोगों के लिए दुःसह है, सखी, हरि यहाँ युवतियों के साथ विहार करते और नाचते हैं।
When the soft breeze from Malaya lingers among graceful clove creepers, and bower-huts ring with cuckoos' calls blended with the hum of bees — in this sweet spring, so hard to bear for those apart from their love, Hari roams here, friend, and dances with the young women.
उन्मदमदनमनोरथपथिकवधूजनजनितविलापे ।
अलिकुलसंकुलकुसुमसमूहनिराकुलबकुलकलापे ॥ २ ॥
unmadamadanamanorathapathikavadhūjanajanitavilāpe |
alikulasaṃkulakusumasamūhanirākulabakulakalāpe || 2 ||
Unmadamadanamanorathapathikavadhuujanajanitavilaape |
Alikulasamkulakusumasamuuhaniraakulabakulakalaape || 2 ||
जब उन्मत्त प्रेम की लालसा से परदेस गए पथिकों की पत्नियाँ विलाप करती हैं, और बकुल के गुच्छे भौंरों से घिरे फूलों के समूहों से भरे होते हैं।
When the wives of travellers far from home lament, stirred by the longings of maddening love, and the bakula clusters are laden with blossoms swarming with bees.
मृगमदसौरभरभसवशंवदनवदलमालतमाले ।
युवजनहृदयविदारणमनसिजनखरुचिकिंशुकजाले ॥ ३ ॥
mṛgamadasaurabharabhasavaśaṃvadanavadalamālatamāle |
yuvajanahṛdayavidāraṇamanasijanakharucikiṃśukajāle || 3 ||
Mrigamadasaurabharabhasavashamvadanavadalamaalatamaale |
Yuvajanahridayavidaaranamanasijanakharuchikimshukajaale || 3 ||
जब तमाल के नये पत्तों की पंक्तियाँ कस्तूरी की तीव्र सुगन्ध के वश में हैं, और किंशुक के झुरमुट युवाओं के हृदय चीरने वाले कामदेव के नखों जैसे दमकते हैं।
When the tamāla trees with rows of fresh leaves yield to the eager scent of musk, and thickets of kiṃśuka glow like Kāma's nails that tear young hearts.
मदनमहीपतिकनकदण्डरुचिकेशरकुसुमविकासे ।
मिलितशिलीमुखपाटलिपटलकृतस्मरतूणविलासे ॥ ४ ॥
madanamahīpatikanakadaṇḍarucikeśarakusumavikāse |
militaśilīmukhapāṭalipaṭalakṛtasmaratūṇavilāse || 4 ||
Madanamahiipatikanakadandaruchikesharakusumavikaase |
Militashiliimukhapaatalipatalakritasmaratuunavilaase || 4 ||
जब केसर के फूल कामदेव रूपी राजा के सोने के राजदण्ड जैसी आभा से खिलते हैं, और भौंरों से भरे पाटलि के गुच्छे स्मर (काम) के बाणों से भरे तूणीर जैसे लगते हैं।
When the kesara flowers open, bright as the golden sceptre of King Love, and clusters of pāṭalī blossoms thronged with bees look like Smara's quiver full of arrows.
विगलितलज्जितजगदवलोकनतरुणकरुणकृतहासे ।
विरहिनिकृन्तनकुन्तमुखाकृतिकेतकदन्तुरिताशे ॥ ५ ॥
vigalitalajjitajagadavalokanataruṇakaruṇakṛtahāse |
virahinikṛntanakuntamukhākṛtiketakadanturitāśe || 5 ||
Vigalitalajjitajagadavalokanatarunakarunakritahaase |
Virahinikrintanakuntamukhaakritiketakadanturitaashe || 5 ||
जब लाज छोड़ चुके संसार को देखकर नये करुण-पुष्प मानो हँस पड़ते हैं, और बिछुड़े हुओं को काटने वाले भालों की नोक जैसे केतकी-पुष्पों से दिशाएँ नुकीली हो उठती हैं।
When young karuṇa blossoms break into laughter at the sight of a world that has cast off its shame, and the quarters bristle with ketaka flowers shaped like spear-points that pierce the lonely.
माधविकापरिमलललिते नवमालिकजातिसुगन्धौ ।
मुनिमनसामपि मोहनकारिणि तरुणाकारणबन्धौ ॥ ६ ॥
mādhavikāparimalalalite navamālikajātisugandhau |
munimanasāmapi mohanakāriṇi taruṇākāraṇabandhau || 6 ||
Maadhavikaaparimalalalite navamaalikajaatisugandhau |
Munimanasaamapi mohanakaarini tarunaakaaranabandhau || 6 ||
जब वसन्त माधवी लता की सुगन्ध से मनोहर, नई मल्लिका और जाती की सुगन्ध से भरा है, मुनियों के मन को भी मोहित करता है और युवाओं का अकारण बन्धु है।
When spring is lovely with the scent of mādhavī, fragrant with fresh mallikā and jasmine, bewitching even the minds of sages, a friend to the young without any cause.
स्फुरदतिमुक्तलतापरिरम्भणमुकुलितपुलकितचूते ।
बृन्दावनविपिने परिसरपरिगतयमुनाजलपूते ॥ ७ ॥
sphuradatimuktalatāparirambhaṇamukulitapulakitacūte |
bṛndāvanavipine parisaraparigatayamunājalapūte || 7 ||
Sphuradatimuktalataaparirambhanamukulitapulakitachuute |
Brindaavanavipine parisaraparigatayamunaajalapuute || 7 ||
जब आम के वृक्ष लहराती अतिमुक्त लताओं के आलिंगन से मुकुलित और पुलकित हैं, उस वृन्दावन-वन में, जो चारों ओर बहती यमुना के जल से पवित्र है।
When mango trees, embraced by quivering atimukta creepers, burst into bud as if thrilled — in the forest of Vṛndāvana, made pure by the Yamunā's waters flowing all around.
श्रीजयदेवभणितमिदमुदयति हरिचरणस्मृतिसारम् ।
सरसवसन्तसमयवनवर्णनमनुगतमदनविकारम् ॥ ८ ॥
śrījayadevabhaṇitamidamudayati haricaraṇasmṛtisāram |
sarasavasantasamayavanavarṇanamanugatamadanavikāram || 8 ||
Shriijayadevabhanitamidamudayati haricharanasmritisaaram |
Sarasavasantasamayavanavarnanamanugatamadanavikaaram || 8 ||
श्री जयदेव का कहा यह गीत प्रकट हो रहा है, जिसका सार हरि के चरणों का स्मरण है — रसभरे वसन्त-काल के वन का वर्णन, जिसके साथ प्रेम की उमंगें जुड़ी हैं।
This song of Śrī Jayadeva now rises, its essence the remembrance of Hari's feet — a picture of the forest in sweet springtime, touched throughout by love's stirrings.
दरविदलितमल्लीवल्लिचञ्चत्परागप्रकटितपटवासैर्वासयन् काननानि ।
इह हि दहति चेतः केतकीगन्धबन्धुः प्रसरदसमबाणप्राणवद्गन्धवाहः ॥ ८ ॥
daravidalitamallīvallicañcatparāgaprakaṭitapaṭavāsairvāsayan kānanāni |
iha hi dahati cetaḥ ketakīgandhabandhuḥ prasaradasamabāṇaprāṇavadgandhavāhaḥ || 8 ||
Daravidalitamalliivallichanchatparaagaprakatitapatavaasairvaasayan kaananaani |
Iha hi dahati chetah ketakiigandhabandhuh prasaradasamabaanapraanavadgandhavaahah || 8 ||
अधखिली मल्लिका लताओं के चमकते पराग से बनी सुगन्धित धूल से वनों को महकाता हुआ, केतकी की गन्ध का साथी यह पवन यहाँ हृदय को जलाता है, मानो कामदेव का ही प्राण फैल रहा हो।
Scenting the woods with fragrant powder from the glinting pollen of half-open jasmine vines, the breeze here, kin to the ketakī's perfume, sets the heart burning — as if it were the very breath of the god of love spreading abroad.
उन्मीलन्मधुगन्धलुब्धमधुपव्याधूतचूताङ्कुरक्रीडत्कोकिलकाकलीकलकलैरुद्गीर्णकर्णज्वराः ।
नीयन्ते पथिकैः कथंकथमपि ध्यानावधानक्षणप्राप्तप्राणसमासमागमरसोल्लासैरमी वासराः ॥ ९ ॥
unmīlanmadhugandhalubdhamadhupavyādhūtacūtāṅkurakrīḍatkokilakākalīkalakalairudgīrṇakarṇajvarāḥ |
nīyante pathikaiḥ kathaṃkathamapi dhyānāvadhānakṣaṇaprāptaprāṇasamāsamāgamarasollāsairamī vāsarāḥ || 9 ||
Unmiilanmadhugandhalubdhamadhupavyaadhuutachuutaankurakriidatkokilakaakaliikalakalairudgiirnakarnajvaraah |
Niiyante pathikaih kathamkathamapi dhyaanaavadhaanakshanapraaptapraanasamaasamaagamarasollaasairamii vaasaraah || 9 ||
खिलते फूलों के मधु की गन्ध के लोभी भौंरों से हिलाए गए आम के अंकुरों पर खेलती कोयलों की मीठी कूक से जिनके कानों में ज्वर-सा उठता है, ऐसे पथिक ये दिन किसी तरह बड़ी कठिनाई से बिताते हैं — ध्यान में एकाग्र क्षणों में मिलने वाले, प्राण-समान प्रिया के मिलन के आनन्द के सहारे।
The sweet chatter of cuckoos playing on mango shoots, shaken by bees greedy for the scent of opening blossoms, sets the ears of travellers aflame; and they get through these days somehow, sustained only by the joy of union with a beloved dear as life, found in moments of rapt meditation.
अनेकनारीपरिरम्भसम्भ्रमस्फुरन्मनोहारिविलासलालसम् ।
मुरारिमारादुपदर्शयन्त्यसौ सखी समक्षं पुनराह राधिकाम् ॥ १० ॥
anekanārīparirambhasambhramasphuranmanohārivilāsalālasam |
murārimārādupadarśayantyasau sakhī samakṣaṃ punarāha rādhikām || 10 ||
Anekanaariiparirambhasambhramasphuranmanohaarivilaasalaalasam |
Muraarimaaraadupadarshayantyasau sakhii samaksham punaraaha raadhikaam || 10 ||
अनेक स्त्रियों के आलिंगन के उत्साह से झलकते मनोहर विलास के इच्छुक मुरारि को पास ही दिखाते हुए, उस सखी ने सामने खड़ी राधिका से फिर कहा।
Pointing out Murāri close by, eager for charming play and flushed with the excitement of embracing many women, the friend spoke again to Rādhikā, who stood before her.
↑ All sections॥ अष्टपदी ४ ॥ · Aṣṭapadī 4
चन्दनचर्चितनीलकलेबरपीतवसनवनमाली ।
केलिचलन्मणिकुण्डलमण्डितगण्डयुगस्मितशाली ॥
हरिरिहमुग्धवधूनिकरे विलासिनि विलसति केलिपरे ॥ १ ॥
candanacarcitanīlakalebarapītavasanavanamālī |
kelicalanmaṇikuṇḍalamaṇḍitagaṇḍayugasmitaśālī ||
haririhamugdhavadhūnikare vilāsini vilasati kelipare || 1 ||
Chandanacharchitaniilakalebarapiitavasanavanamaalii |
Kelichalanmanikundalamanditagandayugasmitashaalii ||
Haririhamugdhavadhuunikare vilaasini vilasati kelipare || 1 ||
चन्दन से लिपा साँवला शरीर, पीले वस्त्र और वनमाला, क्रीड़ा में हिलते मणि-कुण्डलों से सजे दोनों गाल, और मुस्कान से शोभित — ऐसे हरि यहाँ क्रीड़ा में मग्न, विलासिनी भोली युवतियों के समूह में आनन्द से विहार कर रहे हैं।
His dark body smeared with sandal paste, in yellow garments and a forest-garland, his cheeks adorned with jewelled earrings swaying in play, radiant with a smile — here Hari revels among a throng of artless, playful young women given over to sport.
पीनपयोधरभारभरेण हरिं परिरभ्य सरागम् ।
गोपवधूरनुगायति काचिदुदञ्चितपञ्चमरागम् ॥ २ ॥
pīnapayodharabhārabhareṇa hariṃ parirabhya sarāgam |
gopavadhūranugāyati kācidudañcitapañcamarāgam || 2 ||
Piinapayodharabhaarabharena harim parirabhya saraagam |
Gopavadhuuranugaayati kaachidudanchitapanchamaraagam || 2 ||
कोई गोपी अपने भरे यौवन के भार के साथ हरि का प्रेमपूर्वक आलिंगन कर, पंचम स्वर ऊँचा उठाकर उनके साथ गा रही है।
One cowherd girl, holding Hari close with passion, weighed down by her full breasts, sings along with him, lifting her voice to the pañcama note.
कापि विलासविलोलविलोचनखेलनजनितमनोजम् ।
ध्यायति मुग्धवधूरधिकं मधुसूदनवदनसरोजम् ॥ ३ ॥
kāpi vilāsavilolavilocanakhelanajanitamanojam |
dhyāyati mugdhavadhūradhikaṃ madhusūdanavadanasarojam || 3 ||
Kaapi vilaasavilolavilochanakhelanajanitamanojam |
Dhyaayati mugdhavadhuuradhikam madhusuudanavadanasarojam || 3 ||
कोई भोली युवती मधुसूदन के उस मुख-कमल का गहराई से ध्यान कर रही है, जिसकी विलास से चंचल आँखों की क्रीड़ा प्रेम जगाती है।
Another innocent young woman gazes in deep reverie on Madhusūdana's lotus face, whose playful, roving eyes awaken love.
कापि कपोलतले मिलिता लपितुं किमपि श्रुतिमूले ।
चारु चुचुम्ब नितम्बवती दयितं पुलकैरनुकूले ॥ ४ ॥
kāpi kapolatale militā lapituṃ kimapi śrutimūle |
cāru cucumba nitambavatī dayitaṃ pulakairanukūle || 4 ||
Kaapi kapolatale militaa lapitum kimapi shrutimuule |
Chaaru chuchumba nitambavatii dayitam pulakairanukuule || 4 ||
कोई सुन्दर नितम्बों वाली, मानो कान में कुछ कहने के लिए गाल के पास झुककर, पुलक से प्रसन्न अपने प्रियतम को मधुरता से चूम लेती है।
Another, full-hipped, leaning to his cheek as if to whisper something in his ear, kissed her beloved gracefully as he thrilled to her.
केलिकलाकुतुकेन च काचिदमुं यमुनाजलकूले ।
मञ्जुलवञ्जुलकुञ्जगतं विचकर्ष करेण दुकूले ॥ ५ ॥
kelikalākutukena ca kācidamuṃ yamunājalakūle |
mañjulavañjulakuñjagataṃ vicakarṣa kareṇa dukūle || 5 ||
Kelikalaakutukena cha kaachidamum yamunaajalakuule |
Manjulavanjulakunjagatam vichakarsha karena dukuule || 5 ||
कोई क्रीड़ा-कला की उत्सुकता में, यमुना-तट पर सुन्दर वंजुल-कुंज में गए उन्हें हाथ से वस्त्र पकड़कर खींचती है।
Another, eager for the arts of play, tugged him by his garment with her hand towards a lovely vañjula bower on the Yamunā's bank.
करतलतालतरलवलयावलिकलितकलस्वनवंशे ।
रासरसे सहनृत्यपरा हरिणा युवतिः प्रशशंसे ॥ ६ ॥
karatalatālataralavalayāvalikalitakalasvanavaṃśe |
rāsarase sahanṛtyaparā hariṇā yuvatiḥ praśaśaṃse || 6 ||
Karatalataalataralavalayaavalikalitakalasvanavamshe |
Raasarase sahanrityaparaa harinaa yuvatih prashashamse || 6 ||
रास के आनन्द में साथ नाचने में लीन एक युवती की, जिसकी ताली की लय से हिलते कंगनों की झनकार बाँसुरी की मधुर ध्वनि में घुल रही थी, हरि ने प्रशंसा की।
A young woman lost in dancing with him in the joy of the rāsa, the jingle of her bangles swinging to her hand-clapping blending with the sweet notes of the flute, was praised by Hari.
श्लिष्यति कामपि चुम्बति कामपि कामपि रमयति रामाम् ।
पश्यति सस्मितचारुपरामपरामनुगच्छति वामाम् ॥ ७ ॥
śliṣyati kāmapi cumbati kāmapi kāmapi ramayati rāmām |
paśyati sasmitacāruparāmaparāmanugacchati vāmām || 7 ||
Shlishyati kaamapi chumbati kaamapi kaamapi ramayati raamaam |
Pashyati sasmitachaaruparaamaparaamanugachchhati vaamaam || 7 ||
वे किसी सुन्दरी को गले लगाते हैं, किसी को चूमते हैं, किसी को आनन्दित करते हैं; किसी को उसकी मधुर मुस्कान के कारण निहारते हैं, और किसी रूठी हुई के पीछे-पीछे चलते हैं।
He embraces one, kisses another, delights yet another lovely woman; he gazes at one for her charming smile, and follows after another who turns away from him.
श्रीजयदेवकवेरिदमद्भुतकेशवकेलिरहस्यम् ।
वृन्दावनविपिने ललितं वितनोतु शुभानि यशस्यम् ॥ ८ ॥
śrījayadevakaveridamadbhutakeśavakelirahasyam |
vṛndāvanavipine lalitaṃ vitanotu śubhāni yaśasyam || 8 ||
Shriijayadevakaveridamadbhutakeshavakelirahasyam |
Vrindaavanavipine lalitam vitanotu shubhaani yashasyam || 8 ||
कवि श्री जयदेव का यह यशस्वी गीत, जो वृन्दावन-वन में केशव की अद्भुत क्रीड़ा का सुन्दर रहस्य है, मंगल का विस्तार करे।
May this glorious song of the poet Śrī Jayadeva — the wondrous secret of Keśava's play, lovely in the forest of Vṛndāvana — spread blessings far and wide.
विश्वेषामनुरञ्जनेन जनयन्नानन्दमिन्दीवरश्रेणीश्यामलकोमलैरुपनयन्नङ्गैरनङ्गोत्सवम् ।
स्वच्छन्दं व्रजसुन्दरीभिरभितः प्रत्यङ्गमालिङ्गितः शृङ्गारः सखि मूर्तिमानिव मधौ मुग्धो हरिः क्रीडति ॥ ११ ॥
viśveṣāmanurañjanena janayannānandamindīvaraśreṇīśyāmalakomalairupanayannaṅgairanaṅgotsavam |
svacchandaṃ vrajasundarībhirabhitaḥ pratyaṅgamāliṅgitaḥ śṛṅgāraḥ sakhi mūrtimāniva madhau mugdho hariḥ krīḍati || 11 ||
Vishveshaamanuranjanena janayannaanandamindiivarashreniishyaamalakomalairupanayannangairanangotsavam |
Svachchhandam vrajasundariibhirabhitah pratyangamaalingitah shringaarah sakhi muurtimaaniva madhau mugdho harih kriidati || 11 ||
सबको प्रसन्न करके आनन्द उपजाते हुए, नीलकमलों की पंक्ति जैसे साँवले और कोमल अंगों से प्रेम का उत्सव लाते हुए, व्रज की सुन्दरियों द्वारा चारों ओर से स्वच्छन्द होकर अंग-अंग में आलिंगित — सखी, वसन्त में मोहक हरि ऐसे क्रीड़ा कर रहे हैं मानो साक्षात् शृंगार ही देह धरकर आया हो।
Delighting everyone and stirring joy, bringing a festival of love with limbs dark and soft as rows of blue lotuses, embraced freely on every side by the beauties of Vraja — friend, in this spring the charming Hari plays like love itself in bodily form.
अद्योत्सङ्गवसद्भुजङ्गकवलक्लेशादिवेशाचलं प्रालेयप्लवनेच्छयानुसरति श्रीखण्डशैलानिलः ।
किं च स्निग्धरसालमौलिमुकुलान्यालोक्य हर्षोदयादुन्मीलन्ति कुहूः कुहूरिति कलोत्तालाः पिकानां गिरः ॥ १२ ॥
adyotsaṅgavasadbhujaṅgakavalakleśādiveśācalaṃ prāleyaplavanecchayānusarati śrīkhaṇḍaśailānilaḥ |
kiṃ ca snigdharasālamaulimukulānyālokya harṣodayādunmīlanti kuhūḥ kuhūriti kalottālāḥ pikānāṃ giraḥ || 12 ||
Adyotsangavasadbhujangakavalakleshaadiveshaachalam praaleyaplavanechchhayaanusarati shriikhandashailaanilah |
Kim cha snigdharasaalamaulimukulaanyaalokya harshodayaadunmiilanti kuhuuh kuhuuriti kalottaalaah pikaanaam girah || 12 ||
आज चन्दन-पर्वत (मलय) का पवन, मानो अपनी गोद में बसे सर्पों द्वारा निगले जाने के कष्ट से, हिम में स्नान करने की इच्छा से ईश के पर्वत (हिमालय) की ओर चल पड़ा है। और चिकने आम के वृक्षों की चोटियों पर मुकुल देखकर हर्ष से कोयलों की ऊँची-मधुर वाणी ‘कुहू कुहू’ करके फूट पड़ती है।
Today the breeze from the sandal mountain, as though pained at being devoured by the serpents that live in its lap, sets off toward the Lord's mountain, longing to bathe in snow. And seeing buds on the crowns of the glossy mango trees, the cuckoos in rising joy break into loud, sweet calls of “kuhū, kuhū”.
रासोल्लासभरेणविभ्रमभृतामाभीरवामभ्रुवामभ्यर्णं परिरभ्यनिर्भरमुरः प्रेमान्धया राधया ।
साधु त्वद्वदनं सुधामयमिति व्याहृत्य गीतस्तुतिव्याजादुद्भटचुम्बितस्मितमनोहरी हरिः पातु वः ॥ १३ ॥
rāsollāsabhareṇavibhramabhṛtāmābhīravāmabhruvāmabhyarṇaṃ parirabhyanirbharamuraḥ premāndhayā rādhayā |
sādhu tvadvadanaṃ sudhāmayamiti vyāhṛtya gītastutivyājādudbhaṭacumbitasmitamanoharī hariḥ pātu vaḥ || 13 ||
Raasollaasabharenavibhramabhritaamaabhiiravaamabhruvaamabhyarnam parirabhyanirbharamurah premaandhayaa raadhayaa |
Saadhu tvadvadanam sudhaamayamiti vyaahritya giitastutivyaajaadudbhatachumbitasmitamanoharii harih paatu vah || 13 ||
रास के उल्लास में विभ्रम भरी गोप-सुन्दरियों के बीच, प्रेम में अंधी राधा ने पास आकर उनके वक्ष का गाढ़ आलिंगन किया, और गीत की प्रशंसा के बहाने “वाह, तुम्हारा मुख अमृत से भरा है” कहकर उन्हें साहस से चूम लिया — उस चुम्बन से मुस्कुराते मनोहर हरि तुम्हारी रक्षा करें।
May Hari protect you — Hari, charming in his smile, whom Rādhā, blind with love amid the cowherd beauties caught up in the rāsa's delight, came close to and held tightly to her, and then, saying “Well done — your mouth is full of nectar!” as if praising his song, boldly kissed.
↑ All sectionsद्वितीयः सर्गः — अक्लेशकेशवः · Sarga 2 — Akleśa-keśava (Carefree Keśava)
विहरति वने राधा साधारणप्रणये हरौ विगलितनिजोत्कर्षादीर्ष्यावशेन गतान्यतः ।
क्वचिदपि लताकुञ्जे गुञ्जन्मधुव्रतमण्डलीमुखरशिखरे लीना दीनाप्युवाच रहः सखीम् ॥ १४ ॥
viharati vane rādhā sādhāraṇapraṇaye harau vigalitanijotkarṣādīrṣyāvaśena gatānyataḥ |
kvacidapi latākuñje guñjanmadhuvratamaṇḍalīmukharaśikhare līnā dīnāpyuvāca rahaḥ sakhīm || 14 ||
Viharati vane raadhaa saadhaaranapranaye harau vigalitanijotkarshaadiirshyaavashena gataanyatah |
Kvachidapi lataakunje gunjanmadhuvratamandaliimukharashikhare liinaa diinaapyuvaacha rahah sakhiim || 14 ||
जब हरि वन में सबके प्रति समान प्रेम दिखाते हुए विहार कर रहे थे, तब अपनी विशेषता का अभिमान टूट जाने से ईर्ष्या के वश राधा दूसरी ओर चली गई; और भौंरों के गुंजन से मुखरित शिखर वाले किसी लता-कुंज में छिपकर, दुःखी होकर उसने एकान्त में सखी से कहा।
As Hari roamed the forest sharing his love with all alike, Rādhā — her sense of being specially cherished gone — turned away in jealousy; and hiding in some creeper-bower whose crown hummed with circling bees, forlorn, she spoke in secret to her friend.
↑ All sections॥ अष्टपदी ५ ॥ · Aṣṭapadī 5
संचरदधरसुधामधुरध्वनिमुखरितमोहनवंशम् ।
चलितदृगञ्चलचञ्चलमौलिकपोलविलोलवतंसम् ॥
रासे हरिमिह विहितविलासं स्मरति मनो मम कृतपरिहासम् ॥ १ ॥
saṃcaradadharasudhāmadhuradhvanimukharitamohanavaṃśam |
calitadṛgañcalacañcalamaulikapolavilolavataṃsam ||
rāse harimiha vihitavilāsaṃ smarati mano mama kṛtaparihāsam || 1 ||
Samcharadadharasudhaamadhuradhvanimukharitamohanavamsham |
Chalitadriganchalachanchalamaulikapolavilolavatamsam ||
Raase harimiha vihitavilaasam smarati mano mama kritaparihaasam || 1 ||
जिनकी मोहक बाँसुरी अधरों के अमृत से निकली मधुर ध्वनि से गूँजती है, जिनकी चंचल दृष्टि की कोरों के साथ सिर हिलता है और गालों पर कर्णाभूषण झूलते हैं — रास में यहाँ विलास करने वाले, मुझसे परिहास करने वाले उन हरि को मेरा मन याद करता है।
His enchanting flute resounding with sweet notes carried on the nectar of his lips, his head swaying with the darting corners of his eyes and his ear-ornaments swinging at his cheeks — my heart remembers Hari here in the rāsa, at play, teasing me.
चन्द्रकचारुमयूरशिखण्डकमण्डलवलयितकेशम् ।
प्रचुरपुरन्दरधनुरनुरञ्जितमेदुरमुदिरसुवेशम् ॥ २ ॥
candrakacārumayūraśikhaṇḍakamaṇḍalavalayitakeśam |
pracurapurandaradhanuranurañjitameduramudirasuveśam || 2 ||
Chandrakachaarumayuurashikhandakamandalavalayitakesham |
Prachurapurandaradhanuranuranjitameduramudirasuvesham || 2 ||
जिनके केश सुन्दर चन्द्रकों वाले मोरपंखों के घेरे से सजे हैं, और जो अनेक इन्द्रधनुषों से रँगे घने बादल जैसी सुन्दर वेशभूषा वाले हैं।
His hair ringed with peacock feathers bright with their moon-like eyes, he is splendidly clad, like a dense cloud tinged by many rainbows.
गोपकदम्बनितम्बवतीमुखचुम्बनलम्भितलोभम् ।
बन्धुजीवमधुराधरपल्लवमुल्लसितस्मितशोभम् ॥ ३ ॥
gopakadambanitambavatīmukhacumbanalambhitalobham |
bandhujīvamadhurādharapallavamullasitasmitaśobham || 3 ||
Gopakadambanitambavatiimukhachumbanalambhitalobham |
Bandhujiivamadhuraadharapallavamullasitasmitashobham || 3 ||
जिनमें गोपियों के समूह में सुन्दरियों के मुख चूमने की लालसा जागी है, जिनके बन्धुजीव-पुष्प जैसे मधुर अधर-पल्लव खिली मुस्कान से शोभित हैं।
Stirred by longing to kiss the faces of the lovely cowherd women, his tender lips sweet as bandhūjīva flowers, glowing with a bright smile.
विपुलपुलकभुजपल्लववलयितवल्लवयुवतिसहस्रम् ।
करचरणोरसि मणिगणभूषणकिरणविभिन्नतमिस्रम् ॥ ४ ॥
vipulapulakabhujapallavavalayitavallavayuvatisahasram |
karacaraṇorasi maṇigaṇabhūṣaṇakiraṇavibhinnatamisram || 4 ||
Vipulapulakabhujapallavavalayitavallavayuvatisahasram |
Karacharanorasi maniganabhuushanakiranavibhinnatamisram || 4 ||
जो पुलकित कोमल भुजाओं से हजारों गोप-युवतियों को घेरे हुए हैं, और जिनके हाथों, पैरों और वक्ष पर मणि-आभूषणों की किरणें अँधेरे को चीर देती हैं।
Encircling thousands of young cowherd women with tender arms thrilling with joy, the rays of the jewels on his hands, feet and chest splitting the darkness.
जलदपटलवलदिन्दुविनिन्दकचन्दनतिलकललाटम् ।
पीनपयोधरपरिसरमर्दननिर्दयहृदयकवाटम् ॥ ५ ॥
jaladapaṭalavaladinduvinindakacandanatilakalalāṭam |
pīnapayodharaparisaramardananirdayahṛdayakavāṭam || 5 ||
Jaladapatalavaladinduvinindakachandanatilakalalaatam |
Piinapayodharaparisaramardananirdayahridayakavaatam || 5 ||
जिनके ललाट का चन्दन-तिलक बादलों के बीच चलते चन्द्रमा को भी लजा देता है, और जिनका किवाड़-सा चौड़ा वक्ष भरे यौवन को दबाने में निर्दय है।
His forehead bears a sandal mark that puts to shame the moon gliding through banks of cloud; his broad chest, like a door, is unyielding as it presses against full breasts.
मणिमयमकरमनोहरकुण्डलमण्डितगण्डमुदारम् ।
पीतवसनमनुगतमुनिमनुजसुरासुरवरपरिवारम् ॥ ६ ॥
maṇimayamakaramanoharakuṇḍalamaṇḍitagaṇḍamudāram |
pītavasanamanugatamunimanujasurāsuravaraparivāram || 6 ||
Manimayamakaramanoharakundalamanditagandamudaaram |
Piitavasanamanugatamunimanujasuraasuravaraparivaaram || 6 ||
जिनके गाल मणिमय मकराकृत मनोहर कुण्डलों से सजे हैं, जो उदार हैं, पीताम्बर धारी हैं, और मुनि, मनुष्य, देव तथा असुर जिनके श्रेष्ठ परिजन बनकर पीछे चलते हैं।
Noble, his cheeks adorned with lovely jewelled earrings shaped like makaras, clad in yellow, and followed by a worthy train of sages, men, gods and asuras.
विशदकदम्बतले मिलितं कलिकलुषभयं शमयन्तम् ।
मामपि किमपि तरङ्गदनङ्गदृशा मनसा रमयन्तम् ॥ ७ ॥
viśadakadambatale militaṃ kalikaluṣabhayaṃ śamayantam |
māmapi kimapi taraṅgadanaṅgadṛśā manasā ramayantam || 7 ||
Vishadakadambatale militam kalikalushabhayam shamayantam |
Maamapi kimapi tarangadanangadrishaa manasaa ramayantam || 7 ||
जो उजले कदम्ब वृक्ष के नीचे मिले, जो कलियुग के पाप के भय को शान्त करते हैं, और जो प्रेम की लहरों से भरी दृष्टि से मुझे भी मन-ही-मन किसी अनोखे ढंग से आनन्दित करते हैं।
Met beneath the bright kadamba tree, stilling the fear of the Kali age's taint, and delighting even me, somehow, in my heart with a glance where love rose in waves.
श्रीजयदेवभणितमतिसुन्दरमोहनमधुरिपुरूपम् ।
हरिचरणस्मरणं प्रति संप्रति पुण्यवतामनुरूपम् ॥ ८ ॥
śrījayadevabhaṇitamatisundaramohanamadhuripurūpam |
haricaraṇasmaraṇaṃ prati saṃprati puṇyavatāmanurūpam || 8 ||
Shriijayadevabhanitamatisundaramohanamadhuripuruupam |
Haricharanasmaranam prati samprati punyavataamanuruupam || 8 ||
श्री जयदेव द्वारा कहा गया मधु-शत्रु (कृष्ण) के अत्यन्त सुन्दर और मोहक रूप का यह वर्णन, अब हरि-चरणों के स्मरण की ओर उन्मुख पुण्यात्माओं के योग्य है।
This telling by Śrī Jayadeva of the most beautiful, enchanting form of Madhu's foe is fitting now for the virtuous who turn to the remembrance of Hari's feet.
गणयति गुणग्रामं भामं भ्रमादपि नेहते वहति च परितोषं दोषं विमुञ्चति दूरतः ।
युवतिषु वलस्तृष्णे कृष्णे विहारिणि मां विना पुनरपि मनो वामं कामं करोति करोमि किम् ॥ १५ ॥
gaṇayati guṇagrāmaṃ bhāmaṃ bhramādapi nehate vahati ca paritoṣaṃ doṣaṃ vimuñcati dūrataḥ |
yuvatiṣu valastṛṣṇe kṛṣṇe vihāriṇi māṃ vinā punarapi mano vāmaṃ kāmaṃ karoti karomi kim || 15 ||
Ganayati gunagraamam bhaamam bhramaadapi nehate vahati cha paritosham dosham vimunchati duuratah |
Yuvatishu valastrishne krishne vihaarini maam vinaa punarapi mano vaamam kaamam karoti karomi kim || 15 ||
मेरा मन उनके गुणों को ही गिनता है, भूल से भी क्रोध नहीं करता, सन्तोष रखता है और दोषों को दूर छोड़ देता है। युवतियों के प्रति बढ़ती तृष्णा वाले कृष्ण मेरे बिना विहार कर रहे हैं, फिर भी मेरा यह हठी मन उन्हीं को चाहता है — मैं क्या करूँ?
My heart counts over his many virtues, never, even by mistake, feels anger; it is content and casts his faults far away. Though Kṛṣṇa, his desire turning towards other young women, sports without me, still my wayward heart longs for him — what can I do?
↑ All sections॥ अष्टपदी ६ ॥ · Aṣṭapadī 6
निभृतनिकुञ्जगृहं गतया निशि रहसि निलीय वसन्तम् ।
चकितविलोकितसकलदिशा रतिरभसरसेन हसन्तम् ॥
सखि हे केशिमथनमुदारम् रमय मया सह मदनमनोरथभावितया सविकारम् ॥ १ ॥
nibhṛtanikuñjagṛhaṃ gatayā niśi rahasi nilīya vasantam |
cakitavilokitasakaladiśā ratirabhasarasena hasantam ||
sakhi he keśimathanamudāram ramaya mayā saha madanamanorathabhāvitayā savikāram || 1 ||
Nibhritanikunjagriham gatayaa nishi rahasi niliiya vasantam |
Chakitavilokitasakaladishaa ratirabhasarasena hasantam ||
Sakhi he keshimathanamudaaram ramaya mayaa saha madanamanorathabhaavitayaa savikaaram || 1 ||
सखी, जो रात में एकान्त निकुंज-गृह में छिपकर रहे, जहाँ मैं गई थी, और जो भय से चारों दिशाओं में देखती मुझ पर प्रेम की उमंग से हँसते रहे — उन उदार केशिमथन (कृष्ण) को, प्रेम की लालसा से भरी मेरे साथ, भावविह्वल करके आनन्दित करो (मुझसे मिला दो)।
Friend, bring me together with that noble slayer of Keśin, and let him take delight with me, filled as I am with love's longing — he who waited hidden at night in a secret bower where I had gone, and laughed with love's eager joy as I glanced fearfully in every direction.
प्रथमसमागमलज्जितया पटुचाटुशतैरनुकूलम् ।
मृदुमधुरस्मितभाषितया शिथिलीकृतजघनदुकूलम् ॥ २ ॥
prathamasamāgamalajjitayā paṭucāṭuśatairanukūlam |
mṛdumadhurasmitabhāṣitayā śithilīkṛtajaghanadukūlam || 2 ||
Prathamasamaagamalajjitayaa patuchaatushatairanukuulam |
Mridumadhurasmitabhaashitayaa shithiliikritajaghanadukuulam || 2 ||
जो पहली भेंट में लजाई हुई मुझे सैकड़ों चतुर मीठी बातों से अनुकूल बनाते रहे, और कोमल मधुर मुस्कान के साथ बोलती मेरी कटि का वस्त्र ढीला कर गए।
He who, when I was shy at our first meeting, won me over with a hundred clever, tender words, and loosened the garment at my hips as I spoke with a soft, sweet smile.
किसलयशयननिवेशितया चिरमुरसि ममैव शयानम् ।
कृतपरिरम्भणचुम्बनया परिरभ्य कृताधरपानम् ॥ ३ ॥
kisalayaśayananiveśitayā ciramurasi mamaiva śayānam |
kṛtaparirambhaṇacumbanayā parirabhya kṛtādharapānam || 3 ||
Kisalayashayananiveshitayaa chiramurasi mamaiva shayaanam |
Kritaparirambhanachumbanayaa parirabhya kritaadharapaanam || 3 ||
(सखी, उसे मेरे साथ रमण करा —) जो किसलयों की शय्या पर लिटाई गई मेरे ही वक्ष पर देर तक लेटा रहा; और जिसने आलिंगन-चुम्बन करती हुई मुझे बाँहों में भरकर मेरे अधरों का रस पिया।
(Friend, bring him to delight with me —) him who lay long upon my breast as I was laid on a bed of tender shoots, and who, as I embraced and kissed him, held me close and drank from my lips.
अलसनिमीलितलोचनया पुलकावलिललितकपोलम् ।
श्रमजलसकलकलेवरया वरमदनमदादतिलोलम् ॥ ४ ॥
alasanimīlitalocanayā pulakāvalilalitakapolam |
śramajalasakalakalevarayā varamadanamadādatilolam || 4 ||
Alasanimiilitalochanayaa pulakaavalilalitakapolam |
Shramajalasakalakalevarayaa varamadanamadaadatilolam || 4 ||
जिसके कपोल, अलस भाव से आँखें मूँदे हुए मेरे साथ, रोमांच से सुन्दर हो उठे; और जो, पसीने से भीगे शरीरवाली मेरे संग, काम के उत्कट मद से अत्यन्त चंचल हो गया।
Him whose cheeks grew lovely with a thrill as I lay with eyes languidly closed, and who, as my whole body grew damp with the toil of love, became restless with love's heady intoxication.
कोकिलकलरवकूजितया जितमनसिजतन्त्रविचारम् ।
श्लथकुसुमाकुलकुन्तलया नखलिखितघनस्तनभारम् ॥ ५ ॥
kokilakalaravakūjitayā jitamanasijatantravicāram |
ślathakusumākulakuntalayā nakhalikhitaghanastanabhāram || 5 ||
Kokilakalaravakuujitayaa jitamanasijatantravichaaram |
Shlathakusumaakulakuntalayaa nakhalikhitaghanastanabhaaram || 5 ||
कोयल की मधुर कूक जैसी ध्वनि करती मेरे साथ, जिसने कामशास्त्र की सारी विधियों पर विजय पा ली; और बिखरे फूलों से अस्त-व्यस्त केशोंवाली मेरे वक्ष पर जिसने नखों के चिह्न अंकित किए।
Him who mastered every art in love's treatise while I murmured like the soft call of a cuckoo, and who left the marks of his nails upon my full breast as my hair came loose, tangled with falling flowers.
चरणरणितमणिनूपुरया परिपूरितसुरतवितानम् ।
मुखरविशृङ्खलमेखलया सकचग्रहचुम्बनदानम् ॥ ६ ॥
caraṇaraṇitamaṇinūpurayā paripūritasuratavitānam |
mukharaviśṛṅkhalamekhalayā sakacagrahacumbanadānam || 6 ||
Charanaranitamaninuupurayaa paripuuritasuratavitaanam |
Mukharavishrinkhalamekhalayaa sakachagrahachumbanadaanam || 6 ||
पैरों में रत्न-नूपुर झनकाती मेरे साथ, जिसने प्रेम-क्रीड़ा का पूरा विस्तार रचा; और खुलकर बजती करधनीवाली मेरे केश पकड़कर जिसने चुम्बन दिए।
Him who brought love's play to its fullness as the jewelled anklets rang on my feet, and who, grasping my hair, gave me kisses while my loosened girdle chimed.
रतिसुखसमयरसालसया दरमुकुलितनयनसरोजम् ।
निःसहनिपतिततनुलतया मधुसूदनमुदितमनोजम् ॥ ७ ॥
ratisukhasamayarasālasayā daramukulitanayanasarojam |
niḥsahanipatitatanulatayā madhusūdanamuditamanojam || 7 ||
Ratisukhasamayarasaalasayaa daramukulitanayanasarojam |
Nihsahanipatitatanulatayaa madhusuudanamuditamanojam || 7 ||
रति-सुख की घड़ी के रस में अलसाई मेरे साथ, जिसके कमल-नयन कुछ-कुछ मुँद गए; और थककर लता-सी देह गिरा देने वाली मेरे संग, जिस मधुसूदन का प्रेम आनन्द से भर उठा।
Him whose lotus eyes half closed as I grew languid in the sweetness of love's hour — Madhusūdana, whose passion rejoiced as my slender, creeper-like body sank down, spent.
श्रीजयदेवभणितमिदमतिशयमधुरिपुनिधुवनशीलम् ।
सुखमुत्कण्ठितगोपवधूकथितं वितनोतु सलीलम् ॥ ८ ॥
śrījayadevabhaṇitamidamatiśayamadhuripunidhuvanaśīlam |
sukhamutkaṇṭhitagopavadhūkathitaṃ vitanotu salīlam || 8 ||
Shriijayadevabhanitamidamatishayamadhuripunidhuvanashiilam |
Sukhamutkanthitagopavadhuukathitam vitanotu saliilam || 8 ||
श्री जयदेव द्वारा रचित, मधु-दैत्य के शत्रु (कृष्ण) की अतिशय प्रेम-लीला से भरा, उत्कण्ठित गोपवधू के मुख से कहा गया यह गीत सहज लीलापूर्वक सुख का विस्तार करे।
May this song spoken by Śrī Jayadeva — rich in the love-play of Madhu's foe, and told by a longing cowherd girl — spread happiness with playful grace.
हस्तस्रस्तविलासवंशमनृजुभ्रूवल्लिमद्बल्लवीवृन्दोत्सारिदृगन्तवीक्षितमतिस्वेदार्द्रगण्डस्थलम् ।
मामुद्वीक्ष्य विलक्षितं स्मितसुधामुग्धाननं कानने गोविन्दं व्रजसुन्दरीगणवृतं पश्यामि हृष्यामि च ॥ १६ ॥
hastasrastavilāsavaṃśamanṛjubhrūvallimadballavīvṛndotsāridṛgantavīkṣitamatisvedārdragaṇḍasthalam |
māmudvīkṣya vilakṣitaṃ smitasudhāmugdhānanaṃ kānane govindaṃ vrajasundarīgaṇavṛtaṃ paśyāmi hṛṣyāmi ca || 16 ||
Hastasrastavilaasavamshamanrijubhruuvallimadballaviivrindotsaaridrigantaviikshitamatisvedaardragandasthalam |
Maamudviikshya vilakshitam smitasudhaamugdhaananam kaanane govindam vrajasundariiganavritam pashyaami hrishyaami cha || 16 ||
हाथ से क्रीड़ा की बाँसुरी खिसक गई है, टेढ़ी लता-सी भौंहोंवाली ग्वालिनों के झुण्ड को छोड़कर उसकी तिरछी चितवन मेरी ओर उठी है, कपोल पसीने से भीगे हैं; मुझे देखकर वह लज्जित-सा है, मुस्कान के अमृत से मुख मोहक है — वन में व्रज-सुन्दरियों से घिरे उस गोविन्द को मैं देखती हूँ और हर्षित होती हूँ।
The playful flute slipping from his hand, his sidelong glance turning from the throng of cowherd girls with arching brows toward me, his cheeks wet with sweat; abashed on seeing me, his face charming with the nectar of a smile — I see Govinda in the forest, ringed by the beauties of Vraja, and I rejoice.
दुरालोकस्तोकस्तबकनवकाशोकलतिकाविकासः कासारोपवनपवनोऽपि व्यथयति ।
अपि भ्राम्यद्भृङ्गीरणितरमणीया न मुकुलप्रसूतिश्चूतानां सखि शिखरिणीयं सुखयति ॥ १७ ॥
durālokastokastabakanavakāśokalatikāvikāsaḥ kāsāropavanapavano'pi vyathayati |
api bhrāmyadbhṛṅgīraṇitaramaṇīyā na mukulaprasūtiścūtānāṃ sakhi śikhariṇīyaṃ sukhayati || 17 ||
Duraalokastokastabakanavakaashokalatikaavikaasah kaasaaropavanapavano'pi vyathayati |
Api bhraamyadbhringiiranitaramaniiyaa na mukulaprasuutishchuutaanaam sakhi shikhariniiyam sukhayati || 17 ||
छोटे-छोटे गुच्छों से भरी नई अशोक-लता का खिलना देखना भी कठिन है; सरोवर के उपवन की हवा भी पीड़ा देती है; सखी, मँडराती भ्रमरियों की गुंजार से सुहावनी आम की बौर भी मुझे सुख नहीं देती। (अन्तिम शब्द इस पद्य के छन्द 'शिखरिणी' पर श्लेष भी करते हैं।)
The blossoming of the young aśoka creeper, heavy with tiny clusters, is hard to bear to look at; even the breeze from the lakeside grove torments me. Friend, not even the budding of the mangoes, lovely with the hum of roaming bees, gives me any joy. (The closing words also play on the verse's own metre, śikhariṇī.)
↑ All sectionsतृतीयः सर्गः — मुग्धमधुसूदनः · Sarga 3 — Mugdha-madhusūdana (Bewildered Madhusūdana)
कंसारिरपि संसारवासनाबन्धशृङ्खलाम् ।
राधामाधाय हृदये तत्याज व्रजसुन्दरीः ॥ १८ ॥
kaṃsārirapi saṃsāravāsanābandhaśṛṅkhalām |
rādhāmādhāya hṛdaye tatyāja vrajasundarīḥ || 18 ||
Kamsaarirapi samsaaravaasanaabandhashrinkhalaam |
Raadhaamaadhaaya hridaye tatyaaja vrajasundariih || 18 ||
कंस के शत्रु (कृष्ण) ने भी, संसार की वासनाओं को बाँधने वाली शृंखला-रूपा राधा को हृदय में धारण करके, व्रज की अन्य सुन्दरियों को छोड़ दिया।
Kaṃsa's foe too, holding Rādhā in his heart — the very chain that binds the longings of worldly life — left the beauties of Vraja behind.
इतस्ततस्तामनुसृत्य राधिकामनङ्गबाणव्रणखिन्नमानसः ।
कृतानुतापः स कलिन्दनन्दिनीतटान्तकुञ्जे विषसाद माधवः ॥ १९ ॥
itastatastāmanusṛtya rādhikāmanaṅgabāṇavraṇakhinnamānasaḥ |
kṛtānutāpaḥ sa kalindanandinītaṭāntakuñje viṣasāda mādhavaḥ || 19 ||
Itastatastaamanusritya raadhikaamanangabaanavranakhinnamaanasah |
Kritaanutaapah sa kalindanandiniitataantakunje vishasaada maadhavah || 19 ||
इधर-उधर उस राधिका को खोजते हुए, कामदेव के बाणों के घावों से व्यथित मनवाले माधव पछतावे से भरकर यमुना-तट के छोर पर एक कुंज में विषाद में डूब गए।
Searching here and there for Rādhikā, his heart aching from the wounds of Love's arrows, Mādhava was filled with remorse and sank into despair in a bower at the edge of the Yamunā's bank.
↑ All sections॥ अष्टपदी ७ ॥ · Aṣṭapadī 7
मामियं चलिता विलोक्य वृतं वधूनिचयेन ।
सापराधतया मयापि न वारितातिभयेन ॥
हरि हरि हतादरतया गता सा कुपितेव ॥ १ ॥
māmiyaṃ calitā vilokya vṛtaṃ vadhūnicayena |
sāparādhatayā mayāpi na vāritātibhayena ||
hari hari hatādaratayā gatā sā kupiteva || 1 ||
Maamiyam chalitaa vilokya vritam vadhuunichayena |
Saaparaadhatayaa mayaapi na vaaritaatibhayena ||
Hari hari hataadaratayaa gataa saa kupiteva || 1 ||
मुझे स्त्रियों के समूह से घिरा देखकर वह चली गई; अपराधी होने के कारण बहुत डर से मैंने भी उसे नहीं रोका।
हरि! हरि! मेरे प्रति आदर खोकर वह मानो रूठकर चली गई।
She saw me surrounded by a crowd of women and walked away; guilty as I was, and deeply afraid, I did not stop her.
Alas, alas! Her regard for me wounded, she has gone, as if in anger.
किं करिष्यति किं वदिष्यति सा चिरं विरहेण ।
किं धनेन जनेन किं मम जीवनेन गृहेण ॥ २ ॥
kiṃ kariṣyati kiṃ vadiṣyati sā ciraṃ viraheṇa |
kiṃ dhanena janena kiṃ mama jīvanena gṛheṇa || 2 ||
Kim karishyati kim vadishyati saa chiram virahena |
Kim dhanena janena kim mama jiivanena grihena || 2 ||
इतने लम्बे विरह में वह क्या करेगी, क्या कहेगी? मुझे धन से, लोगों से, जीवन से, घर से क्या प्रयोजन?
What will she do, what will she say, after so long apart? What use to me is wealth, or people, or life, or home?
चिन्तयामि तदाननं कुटिलभ्रु कोपभरेण ।
शोणपद्ममिवोपरि भ्रमताकुलं भ्रमरेण ॥ ३ ॥
cintayāmi tadānanaṃ kuṭilabhru kopabhareṇa |
śoṇapadmamivopari bhramatākulaṃ bhramareṇa || 3 ||
Chintayaami tadaananam kutilabhru kopabharena |
Shonapadmamivopari bhramataakulam bhramarena || 3 ||
मैं उसके उस मुख का ध्यान करता हूँ जिसकी भौंहें क्रोध के भार से टेढ़ी हो गई हैं — जैसे ऊपर मँडराते भौंरे से व्याकुल लाल कमल।
I think of her face, its brows bent under the weight of anger, like a red lotus troubled by a bee circling above it.
तामहं हृदि संगतामनिशं भृशं रमयामि ।
किं वनेऽनुसरामि तामिह किं वृथा विलपामि ॥ ४ ॥
tāmahaṃ hṛdi saṃgatāmaniśaṃ bhṛśaṃ ramayāmi |
kiṃ vane'nusarāmi tāmiha kiṃ vṛthā vilapāmi || 4 ||
Taamaham hridi samgataamanisham bhrisham ramayaami |
Kim vane'nusaraami taamiha kim vrithaa vilapaami || 4 ||
जो हृदय में मुझसे मिली हुई है, उसके साथ तो मैं निरन्तर गहरा रमण करता हूँ; फिर यहाँ वन में उसके पीछे क्यों भटकूँ, व्यर्थ विलाप क्यों करूँ?
She is united with me in my heart, and there I delight in her endlessly and deeply; why then do I chase her through this forest, why do I lament in vain?
तन्वि खिन्नमसूयया हृदयं तवाकलयामि ।
तन्न वेद्मि कुतो गतासि न तेन तेऽनुनयामि ॥ ५ ॥
tanvi khinnamasūyayā hṛdayaṃ tavākalayāmi |
tanna vedmi kuto gatāsi na tena te'nunayāmi || 5 ||
Tanvi khinnamasuuyayaa hridayam tavaakalayaami |
Tanna vedmi kuto gataasi na tena te'nunayaami || 5 ||
हे कृशांगी, मैं समझता हूँ कि ईर्ष्या से तुम्हारा हृदय दुखी है; पर मैं नहीं जानता तुम कहाँ चली गई हो, इसलिए तुम्हें मना नहीं पाता।
Slender one, I can tell your heart is hurt by jealousy; but I do not know where you have gone, and so I cannot win you back.
दृश्यते पुरतो गतागतमेव मे विदधासि ।
किं पुरेव ससंभ्रमं परिरम्भणं न ददासि ॥ ६ ॥
dṛśyate purato gatāgatameva me vidadhāsi |
kiṃ pureva sasaṃbhramaṃ parirambhaṇaṃ na dadāsi || 6 ||
Drishyate purato gataagatameva me vidadhaasi |
Kim pureva sasambhramam parirambhanam na dadaasi || 6 ||
तुम सामने दिखती हो, मानो मेरे आगे आती-जाती रहती हो; फिर पहले की तरह उमंग से आलिंगन क्यों नहीं देती?
You seem to appear before me, coming and going; why do you not embrace me eagerly, as you did before?
क्षम्यतामपरं कदापि तवेदृशं न करोमि ।
देहि सुन्दरि दर्शनं मम मन्मथेन दुनोमि ॥ ७ ॥
kṣamyatāmaparaṃ kadāpi tavedṛśaṃ na karomi |
dehi sundari darśanaṃ mama manmathena dunomi || 7 ||
Kshamyataamaparam kadaapi tavedrisham na karomi |
Dehi sundari darshanam mama manmathena dunomi || 7 ||
क्षमा करो, फिर कभी मैं तुम्हारे साथ ऐसा नहीं करूँगा; हे सुन्दरी, मुझे दर्शन दो, कामदेव मुझे जला रहा है।
Forgive me — never again will I do such a thing to you. Show yourself to me, beautiful one; I am burning with love.
वर्णितं जयदेवकेन हरेरिदं प्रवणेन ।
किन्दुबिल्वसमुद्रसम्भवरोहिणीरमणेन ॥ ८ ॥
varṇitaṃ jayadevakena hareridaṃ pravaṇena |
kindubilvasamudrasambhavarohiṇīramaṇena || 8 ||
Varnitam jayadevakena hareridam pravanena |
Kindubilvasamudrasambhavarohiniiramanena || 8 ||
हरि की यह दशा विनम्र जयदेव ने वर्णित की है — जो किन्दुबिल्व रूपी सागर से उदित चन्द्रमा (रोहिणी-रमण) के समान है।
This, of Hari, has been sung by the devoted Jayadeva, a moon — Rohiṇī's beloved — risen from the ocean of Kindubilva (his home village).
हृदि बिसलताहारो नायं भुजङ्गमनायकः कुवलयदलश्रेणी कण्ठे न सा गरलद्युतिः ।
मलयजरजो नेदं भस्म प्रियारहिते मयि प्रहर न हरभ्रान्त्यानङ्ग क्रुधा किमु धावसि ॥ २० ॥
hṛdi bisalatāhāro nāyaṃ bhujaṅgamanāyakaḥ kuvalayadalaśreṇī kaṇṭhe na sā garaladyutiḥ |
malayajarajo nedaṃ bhasma priyārahite mayi prahara na harabhrāntyānaṅga krudhā kimu dhāvasi || 20 ||
Hridi bisalataahaaro naayam bhujangamanaayakah kuvalayadalashrenii kanthe na saa garaladyutih |
Malayajarajo nedam bhasma priyaarahite mayi prahara na harabhraantyaananga krudhaa kimu dhaavasi || 20 ||
हृदय पर यह कमल-नाल का हार है, नागराज नहीं; कण्ठ में यह नील कमल की पंखुड़ियों की माला है, विष की नीली छटा नहीं; यह चन्दन का चूर्ण है, भस्म नहीं। हे अनंग, प्रिया से बिछुड़े मुझ पर शिव समझकर प्रहार मत करो — क्रोध से क्यों दौड़ते आते हो?
On my chest is a garland of lotus fibres, not the king of serpents; at my throat a string of blue lotus petals, not the dark gleam of poison; this is sandal powder, not ash. O bodiless Love, do not strike me, parted from my beloved, mistaking me for Hara — why rush at me in anger?
पाणौ मा कुरु चूतसायकममुं मा चापमारोपय क्रीडानिर्जितविश्व मूर्छितजनाघातेन किं पौरुषम् ।
तस्या एव मृगीदृशो मनसिजप्रेङ्खत्कटाक्षाशुगश्रेणीजर्जरितं मनागपि मनो नाद्यापि संधुक्षते ॥ २१ ॥
pāṇau mā kuru cūtasāyakamamuṃ mā cāpamāropaya krīḍānirjitaviśva mūrchitajanāghātena kiṃ pauruṣam |
tasyā eva mṛgīdṛśo manasijapreṅkhatkaṭākṣāśugaśreṇījarjaritaṃ manāgapi mano nādyāpi saṃdhukṣate || 21 ||
Paanau maa kuru chuutasaayakamamum maa chaapamaaropaya kriidaanirjitavishva muurchhitajanaaghaatena kim paurusham |
Tasyaa eva mrigiidrisho manasijaprenkhatkataakshaashugashreniijarjaritam manaagapi mano naadyaapi samdhukshate || 21 ||
हाथ में यह आम्र-मंजरी का बाण मत लो, धनुष पर डोरी मत चढ़ाओ; खेल-खेल में विश्व को जीतने वाले, मूर्च्छित पर प्रहार करने में कैसा पौरुष? उसी मृगनयनी के प्रेम-चंचल कटाक्ष-बाणों की बौछार से छलनी मेरा मन अब तक तनिक भी नहीं सँभला।
Do not take up that mango-blossom arrow, do not string your bow. Conqueror of the world in sport, what valour is there in striking one who has fainted? My heart, riddled by the volley of that doe-eyed girl's glances, quivering with love, has not revived even a little to this day.
भ्रूचापे निहितः कटाक्षविशिखो निर्मातु मर्मव्यथां श्यामात्मा कुटिलः करोतु कबरीभारोऽपि मारोद्यमम् ।
मोहं तावदयं च तन्वि तनुतां बिम्बाधरो रागवान् सद्वृत्तस्तनमण्डलस्तव कथं प्राणैर्मम क्रीडति ॥ २२ ॥
bhrūcāpe nihitaḥ kaṭākṣaviśikho nirmātu marmavyathāṃ śyāmātmā kuṭilaḥ karotu kabarībhāro'pi mārodyamam |
mohaṃ tāvadayaṃ ca tanvi tanutāṃ bimbādharo rāgavān sadvṛttastanamaṇḍalastava kathaṃ prāṇairmama krīḍati || 22 ||
Bhruuchaape nihitah kataakshavishikho nirmaatu marmavyathaam shyaamaatmaa kutilah karotu kabariibhaaro'pi maarodyamam |
Moham taavadayam cha tanvi tanutaam bimbaadharo raagavaan sadvrittastanamandalastava katham praanairmama kriidati || 22 ||
भौंह-रूपी धनुष पर चढ़ा कटाक्ष का बाण मर्म में पीड़ा पहुँचाए; श्याम और कुटिल स्वभाव वाला केश-पाश भी प्राण लेने का प्रयत्न करे; हे कृशांगी, यह राग (लालिमा) से भरा बिम्ब-अधर भी मोह फैलाए — पर तुम्हारा 'सद्वृत्त' (सुडौल, सदाचारी) वक्षमण्डल मेरे प्राणों से कैसे खेलता है?
Let the arrow of your glance, set on the bow of your brow, pierce me to the core; let your braided hair, dark and crooked by nature, set about to kill; let this bimba-red lip, full of passion, spread bewilderment — but how can your breast, so well-rounded and 'of good conduct', toy with my life? (The verse puns: dark, crooked, passionate, well-rounded/virtuous.)
तानि स्पर्शसुखानि ते च तरलाः स्निग्धा दृशोर्विभ्रमास्तद्वक्त्राम्बुजसौरभं स च सुधास्यन्दी गिरां वक्रिमा ।
सा बिम्बाधरमाधुरीति विषयासङ्गेऽपि चेन्मानसं तस्यां लग्नसमाधि हन्त विरहव्याधिः कथं वर्धते ॥ २३ ॥
tāni sparśasukhāni te ca taralāḥ snigdhā dṛśorvibhramāstadvaktrāmbujasaurabhaṃ sa ca sudhāsyandī girāṃ vakrimā |
sā bimbādharamādhurīti viṣayāsaṅge'pi cenmānasaṃ tasyāṃ lagnasamādhi hanta virahavyādhiḥ kathaṃ vardhate || 23 ||
Taani sparshasukhaani te cha taralaah snigdhaa drishorvibhramaastadvaktraambujasaurabham sa cha sudhaasyandii giraam vakrimaa |
Saa bimbaadharamaadhuriiti vishayaasange'pi chenmaanasam tasyaam lagnasamaadhi hanta virahavyaadhih katham vardhate || 23 ||
वे स्पर्श के सुख, नेत्रों की वे चंचल और स्नेह-भरी लीलाएँ, उस मुख-कमल की सुगन्ध, वाणी की वह अमृत बरसाती वक्रता, उस बिम्ब-अधर की मधुरता — इन विषयों में आसक्त रहकर भी यदि मन उसी में समाधि-सा लीन है, तो हाय! विरह का रोग बढ़ता कैसे है?
Those joys of touch, those tremulous, tender plays of her eyes, the fragrance of her lotus face, the nectar-dripping playfulness of her speech, the sweetness of her bimba lip — if, even while clinging to these, my mind stays fixed on her as in samādhi (deep absorption), then how, alas, does this sickness of separation still grow?
भ्रूपल्लवं धनुरपाङ्गतरङ्गितानि बाणाः गुणः श्रवणपालिरिति स्मरेण ।
तस्यामनङ्गजयजङ्गमदेवतायाम् अस्त्राणि निर्जितजगन्ति किमर्पितानि ॥ २४ ॥
bhrūpallavaṃ dhanurapāṅgataraṅgitāni bāṇāḥ guṇaḥ śravaṇapāliriti smareṇa |
tasyāmanaṅgajayajaṅgamadevatāyām astrāṇi nirjitajaganti kimarpitāni || 24 ||
Bhruupallavam dhanurapaangatarangitaani baanaah gunah shravanapaaliriti smarena |
Tasyaamanangajayajangamadevataayaam astraani nirjitajaganti kimarpitaani || 24 ||
भौंह का पल्लव धनुष, तिरछी चितवन की लहरें बाण, और कान का छोर डोरी — क्या कामदेव ने इस प्रकार अपने विश्वविजयी अस्त्र उसे सौंप दिए हैं, जो अनंग की विजय की चलती-फिरती देवी है?
Her tender brow the bow, the ripples of her sidelong glances the arrows, the edge of her ear the bowstring — has Smara (Love) handed over his world-conquering weapons to her, a living goddess of his victory?
↑ All sectionsचतुर्थः सर्गः — स्निग्धमधुसूदनः · Sarga 4 — Snigdha-madhusūdana (Tender Madhusūdana)
यमुनातीरवानीरनिकुञ्जे मन्दमास्थितम् ।
प्राह प्रेमभरोद्भ्रान्तं माधवं राधिकासखी ॥ २५ ॥
yamunātīravānīranikuñje mandamāsthitam |
prāha premabharodbhrāntaṃ mādhavaṃ rādhikāsakhī || 25 ||
Yamunaatiiravaaniiranikunje mandamaasthitam |
Praaha premabharodbhraantam maadhavam raadhikaasakhii || 25 ||
यमुना-तट पर बेंत के कुंज में उदास बैठे, प्रेम के भार से व्याकुल माधव से राधिका की सखी बोली —
In a thicket of reeds on the Yamunā's bank sat Mādhava, listless and distraught with the weight of love; to him Rādhikā's friend spoke:
↑ All sections॥ अष्टपदी ८ ॥ · Aṣṭapadī 8
निन्दति चन्दनमिन्दुकिरणमनु विन्दति खेदमधीरम् ।
व्यालनिलयमिलनेन गरलमिव कलयति मलयसमीरम् ॥
सा विरहे तव दीना माधव मनसिजविशिखभयादिव भावनया त्वयि लीना ॥ १ ॥
nindati candanamindukiraṇamanu vindati khedamadhīram |
vyālanilayamilanena garalamiva kalayati malayasamīram ||
sā virahe tava dīnā mādhava manasijaviśikhabhayādiva bhāvanayā tvayi līnā || 1 ||
Nindati chandanamindukiranamanu vindati khedamadhiiram |
Vyaalanilayamilanena garalamiva kalayati malayasamiiram ||
Saa virahe tava diinaa maadhava manasijavishikhabhayaadiva bhaavanayaa tvayi liinaa || 1 ||
वह चन्दन की निन्दा करती है, चन्द्र-किरणों से अधीर होकर व्यथा पाती है, और मलय-पवन को सर्पों के निवास से छूकर आया विष-सा मानती है।
हे माधव, तुम्हारे विरह में दीन वह, मानो काम-बाणों के भय से, भावना द्वारा तुममें ही लीन हो गई है।
She scorns sandal paste, grows restless and pained under the moon's rays, and feels the Malaya breeze as poison, for it has touched the haunts of snakes.
Mādhava, forlorn in your absence, she has merged into you in her thoughts, as if fleeing in fear from Love's arrows.
अविरलनिपतितमदनशरादिव भवदवनाय विशालम् ।
स्वहृदयमर्मणि वर्म करोति सजलनलिनीदलजालम् ॥ २ ॥
aviralanipatitamadanaśarādiva bhavadavanāya viśālam |
svahṛdayamarmaṇi varma karoti sajalanalinīdalajālam || 2 ||
Aviralanipatitamadanasharaadiva bhavadavanaaya vishaalam |
Svahridayamarmani varma karoti sajalanaliniidalajaalam || 2 ||
मानो लगातार बरसते काम-बाणों से तुम्हारी रक्षा के लिए, वह अपने हृदय के मर्मस्थल पर गीले कमल-पत्रों का विशाल कवच बना लेती है।
As if to shield you from Love's arrows falling thick and fast, she lays a broad armour of wet lotus leaves over the tender core of her own heart.
कुसुमविशिखशरतल्पमनल्पविलासकलाकमनीयम् ।
व्रतमिव तव परिरम्भसुखाय करोति कुसुमशयनीयम् ॥ ३ ॥
kusumaviśikhaśaratalpamanalpavilāsakalākamanīyam |
vratamiva tava parirambhasukhāya karoti kusumaśayanīyam || 3 ||
Kusumavishikhasharatalpamanalpavilaasakalaakamaniiyam |
Vratamiva tava parirambhasukhaaya karoti kusumashayaniiyam || 3 ||
तुम्हारे आलिंगन के सुख के लिए, मानो कोई व्रत साधते हुए, वह फूलों की शय्या रचती है — जो अनेक विलास-कलाओं से सुहावनी, पर पुष्प-बाण (कामदेव) के बाणों की शर-शय्या है।
As though keeping a vow for the joy of your embrace, she makes a bed of flowers — lovely with every art of pleasure, yet for her a bed of arrows shot by the flower-archer.
वहति च गलितविलोचनजलभरमाननकमलमुदारम् ।
विधुमिव विकटविधुन्तुददन्तदलनगलितामृतधारम् ॥ ४ ॥
vahati ca galitavilocanajalabharamānanakamalamudāram |
vidhumiva vikaṭavidhuntudadantadalanagalitāmṛtadhāram || 4 ||
Vahati cha galitavilochanajalabharamaananakamalamudaaram |
Vidhumiva vikatavidhuntudadantadalanagalitaamritadhaaram || 4 ||
और उसका सुन्दर मुख-कमल बहते आँसुओं की धार लिए है — जैसे भयानक राहु के दाँतों से कटकर अमृत की धारा बहाता चन्द्रमा।
And her lovely lotus face streams with a flood of tears, like the moon pouring out nectar where the fierce teeth of Rāhu have bitten into it.
विलिखति रहसि कुरङ्गमदेन भवन्तमसमशरभूतम् ।
प्रणमति मकरमधो विनिधाय करे च शरं नवचूतम् ॥ ५ ॥
vilikhati rahasi kuraṅgamadena bhavantamasamaśarabhūtam |
praṇamati makaramadho vinidhāya kare ca śaraṃ navacūtam || 5 ||
Vilikhati rahasi kurangamadena bhavantamasamasharabhuutam |
Pranamati makaramadho vinidhaaya kare cha sharam navachuutam || 5 ||
एकान्त में वह कस्तूरी से तुम्हें अनुपम बाणोंवाले कामदेव के रूप में चित्रित करती है — नीचे मकर बनाकर और हाथ में नई आम्र-मंजरी का बाण देकर — और फिर प्रणाम करती है।
In secret she paints you with musk in the form of Love, the matchless archer, setting the makara beneath you and a fresh mango-blossom arrow in your hand, and then bows down before it.
प्रतिपदमिदमपि निगदति माधव तव चरणे पतिताहम् ।
त्वयि विमुखे मयि सपदि सुधानिधिरपि तनुते तनुदाहम् ॥ ६ ॥
pratipadamidamapi nigadati mādhava tava caraṇe patitāham |
tvayi vimukhe mayi sapadi sudhānidhirapi tanute tanudāham || 6 ||
Pratipadamidamapi nigadati maadhava tava charane patitaaham |
Tvayi vimukhe mayi sapadi sudhaanidhirapi tanute tanudaaham || 6 ||
हर पग पर वह यही कहती है — 'माधव, मैं तुम्हारे चरणों में पड़ी हूँ; तुम्हारे मुँह फेरते ही अमृत का भण्डार चन्द्रमा भी तुरन्त मेरे शरीर को जलाने लगता है।'
At every step she says only this: 'Mādhava, I fall at your feet. The moment you turn away from me, even the moon, that store of nectar, sets my body burning.'
ध्यानलयेन पुरः परिकल्प्य भवन्तमतीव दुरापम् ।
विलपति हसति विषीदति रोदिति चञ्चति मुञ्चति तापम् ॥ ७ ॥
dhyānalayena puraḥ parikalpya bhavantamatīva durāpam |
vilapati hasati viṣīdati roditi cañcati muñcati tāpam || 7 ||
Dhyaanalayena purah parikalpya bhavantamatiiva duraapam |
Vilapati hasati vishiidati roditi chanchati munchati taapam || 7 ||
ध्यान में लीन होकर, अत्यन्त दुर्लभ तुम्हें सामने कल्पित करके, वह विलाप करती है, हँसती है, उदास होती है, रोती है, इधर-उधर डोलती है, और ताप को छोड़ देती है।
Deep in meditation, picturing you before her — you who are so hard to reach — she laments, laughs, despairs, weeps, wanders restlessly, and lets her torment go.
श्रीजयदेवभणितमिदमधिकं यदि मनसा नटनीयम् ।
हरिविरहाकुलबल्लवयुवतिसखीवचनं पठनीयम् ॥ ८ ॥
śrījayadevabhaṇitamidamadhikaṃ yadi manasā naṭanīyam |
harivirahākulaballavayuvatisakhīvacanaṃ paṭhanīyam || 8 ||
Shriijayadevabhanitamidamadhikam yadi manasaa nataniiyam |
Harivirahaakulaballavayuvatisakhiivachanam pathaniiyam || 8 ||
श्री जयदेव का यह गीत — हरि के विरह से व्याकुल ग्वाल-युवती की सखी के वचन — यदि मन से अभिनीत करना हो, तो इसे विशेष रूप से पढ़ना चाहिए।
This song of Śrī Jayadeva — the words of the friend of a young cowherdess distraught at parting from Hari — should be recited all the more by one who would enact it in the heart.
आवासो विपिनायते प्रियसखीमालापि जालायते तापोऽपि श्वसितेन दावदहनज्वालाकलापायते ।
सापि त्वद्विरहेण हन्त हरिणीरूपायते हा कथं कन्दर्पोऽपि यमायते विरचयञ्शार्दूलविक्रीडितम् ॥ २६ ॥
āvāso vipināyate priyasakhīmālāpi jālāyate tāpo'pi śvasitena dāvadahanajvālākalāpāyate |
sāpi tvadviraheṇa hanta hariṇīrūpāyate hā kathaṃ kandarpo'pi yamāyate viracayañśārdūlavikrīḍitam || 26 ||
Aavaaso vipinaayate priyasakhiimaalaapi jaalaayate taapo'pi shvasitena daavadahanajvaalaakalaapaayate |
Saapi tvadvirahena hanta hariniiruupaayate haa katham kandarpo'pi yamaayate virachayanshaarduulavikriiditam || 26 ||
तुम्हारे विरह में उसका घर जंगल-सा लगता है, प्रिय सखियों की मण्डली जाल-सी, साँसों के साथ उठता ताप भी दावानल की लपटों-सा; हाय, वह स्वयं भी हिरनी-सी हो गई है; और कामदेव भी यम बनकर शार्दूल (बाघ) की-सी क्रीड़ा कर रहा है — यह कैसे?
Parted from you, her home feels like a wilderness, her circle of dear friends like a snare, the heat rising with her sighs like the flames of a forest fire; she herself, alas, has become a frightened doe — and how is it that Love himself turns into Death, playing like a tiger? (The last words also name the verse's metre, śārdūlavikrīḍita.)
↑ All sections॥ अष्टपदी ९ ॥ · Aṣṭapadī 9
स्तनविनिहितमपि हारमुदारम् ।
सा मनुते कृशतनुरतिभारम् ॥
राधिका विरहे तव केशव ॥ १ ॥
stanavinihitamapi hāramudāram |
sā manute kṛśatanuratibhāram ||
rādhikā virahe tava keśava || 1 ||
Stanavinihitamapi haaramudaaram |
Saa manute krishatanuratibhaaram ||
Raadhikaa virahe tava keshava || 1 ||
स्तनों पर रखा सुन्दर हार भी, दुबली देहवाली वह, अत्यन्त भारी मानती है।
हे केशव, तुम्हारे विरह में राधिका (ऐसी हो गई है)।
Wasted and thin, she feels even the fine necklace resting on her breast as a crushing weight.
Such is Rādhikā, Keśava, in separation from you.
सरसमसृणमपि मलयजपङ्कम् ।
पश्यति विषमिव वपुषि सशङ्कम् ॥ २ ॥
sarasamasṛṇamapi malayajapaṅkam |
paśyati viṣamiva vapuṣi saśaṅkam || 2 ||
Sarasamasrinamapi malayajapankam |
Pashyati vishamiva vapushi sashankam || 2 ||
सरस और चिकने चन्दन-लेप को भी वह अपने शरीर पर शंकित होकर विष-सा देखती है।
Even cool, smooth sandal paste on her body she eyes with dread, as if it were poison.
श्वसितपवनमनुपमपरिणाहम् ।
मदनदहनमिव वहति सदाहम् ॥ ३ ॥
śvasitapavanamanupamapariṇāham |
madanadahanamiva vahati sadāham || 3 ||
Shvasitapavanamanupamaparinaaham |
Madanadahanamiva vahati sadaaham || 3 ||
वह अपनी अनुपम लम्बी साँसों की हवा को मानो काम की अग्नि-सी, जलन के साथ वहन करती है।
She heaves long, deep sighs that burn as they pass, as though they were the very fire of love.
दिशि दिशि किरति सजलकणजालम् ।
नयननलिनमिव विगलितनालम् ॥ ४ ॥
diśi diśi kirati sajalakaṇajālam |
nayananalinamiva vigalitanālam || 4 ||
Dishi dishi kirati sajalakanajaalam |
Nayananalinamiva vigalitanaalam || 4 ||
वह हर दिशा में आँसू की बूँदों का जाल बिखेरती है — मानो डण्ठल से टूटे नयन-कमल जल टपका रहे हों।
In every direction she scatters showers of tears, like lotus-eyes torn from their stalks, dripping water.
नयनविषयमपि किसलयतल्पम् ।
कलयति विहितहुताशविकल्पम् ॥ ५ ॥
nayanaviṣayamapi kisalayatalpam |
kalayati vihitahutāśavikalpam || 5 ||
Nayanavishayamapi kisalayatalpam |
Kalayati vihitahutaashavikalpam || 5 ||
आँखों के सामने बिछी कोमल पत्तों की शय्या को भी वह आग से बनी हुई समझती है।
Even the bed of tender leaves before her eyes she takes to be made of fire.
त्यजति न पाणितलेन कपोलम् ।
बालशशिनमिव सायमलोलम् ॥ ६ ॥
tyajati na pāṇitalena kapolam |
bālaśaśinamiva sāyamalolam || 6 ||
Tyajati na paanitalena kapolam |
Baalashashinamiva saayamalolam || 6 ||
वह हथेली से कपोल नहीं हटाती — जैसे सन्ध्या के समय स्थिर बाल-चन्द्रमा।
She will not lift her cheek from her palm, still as the young crescent moon at dusk.
हरिरिति हरिरिति जपति सकामम् ।
विरहविहितमरणेन निकामम् ॥ ७ ॥
haririti haririti japati sakāmam |
virahavihitamaraṇena nikāmam || 7 ||
Haririti haririti japati sakaamam |
Virahavihitamaranena nikaamam || 7 ||
मानो विरह से मृत्यु निश्चित कर चुकी हो, वह उत्कट लालसा से 'हरि, हरि' जपती रहती है।
With deep longing she murmurs 'Hari, Hari', over and over, as one who has resolved to die of separation.
श्रीजयदेवभणितमिति गीतम् ।
सुखयतु केशवपदमुपनीतम् ॥ ८ ॥
śrījayadevabhaṇitamiti gītam |
sukhayatu keśavapadamupanītam || 8 ||
Shriijayadevabhanitamiti giitam |
Sukhayatu keshavapadamupaniitam || 8 ||
श्री जयदेव का कहा यह गीत, केशव के चरणों में अर्पित होकर, सुख प्रदान करे।
May this song told by Śrī Jayadeva, laid at Keśava's feet, bring joy.
सा रोमाञ्चति सीत्करोति विलपत्युत्कम्पते ताम्यति ध्यायत्युद्भ्रमति प्रमीलति पतत्युद्याति मूर्च्छत्यपि ।
एतावत्यतनुज्वरे वरतनुर्जीवेन्न किं ते रसात् स्वर्वैद्यप्रतिम प्रसीदसि यदि त्यक्तोऽन्यथा नान्तकः ॥ २७ ॥
sā romāñcati sītkaroti vilapatyutkampate tāmyati dhyāyatyudbhramati pramīlati patatyudyāti mūrcchatyapi |
etāvatyatanujvare varatanurjīvenna kiṃ te rasāt svarvaidyapratima prasīdasi yadi tyakto'nyathā nāntakaḥ || 27 ||
Saa romaanchati siitkaroti vilapatyutkampate taamyati dhyaayatyudbhramati pramiilati patatyudyaati muurchchhatyapi |
Etaavatyatanujvare varatanurjiivenna kim te rasaat svarvaidyapratima prasiidasi yadi tyakto'nyathaa naantakah || 27 ||
वह रोमांचित होती है, सिसकारी भरती है, विलाप करती है, काँपती है, मुरझाती है, ध्यान करती है, भटकती है, आँखें मूँदती है, गिरती है, उठती है, मूर्च्छित भी हो जाती है। काम के ऐसे ज्वर में वह सुन्दरी क्या जीवित रहेगी? हे स्वर्ग-वैद्य के समान, यदि तुम प्रेम से प्रसन्न हो जाओ, तभी; अन्यथा मृत्यु उसे नहीं छोड़ेगी।
She thrills, she gasps, she laments, she trembles, she grows faint; she broods, she wanders, she closes her eyes, she falls, she rises, she even swoons. In so fierce a fever of love, will the fair one live? Only if you, like a physician of the gods, turn kind to her out of love; otherwise Death will not let her go.
स्मरातुरां दैवतवैद्यहृद्य त्वदङ्गसङ्गामृतमात्रसाध्याम् ।
विमुक्तबाधां कुरुषे न राधामुपेन्द्र वज्रादपि दारुणोऽसि ॥ २८ ॥
smarāturāṃ daivatavaidyahṛdya tvadaṅgasaṅgāmṛtamātrasādhyām |
vimuktabādhāṃ kuruṣe na rādhāmupendra vajrādapi dāruṇo'si || 28 ||
Smaraaturaam daivatavaidyahridya tvadangasangaamritamaatrasaadhyaam |
Vimuktabaadhaam kurushe na raadhaamupendra vajraadapi daaruno'si || 28 ||
हे देव-वैद्यों के भी प्रिय उपेन्द्र! काम से पीड़ित, केवल तुम्हारे अंग-संग के अमृत से ही स्वस्थ हो सकने वाली राधा को यदि तुम पीड़ा-मुक्त नहीं करते, तो तुम वज्र से भी कठोर हो।
Upendra, delight of the divine physicians! Rādhā is sick with love, and only the nectar of your touch can cure her; if you do not free her from this pain, you are harder than a thunderbolt.
कन्दर्पज्वरसंज्वरस्तुरतनोराश्चर्यमस्याश्चिरं चेतश्चन्दनचन्द्रमःकमलिनीचिन्तासु संताम्यति ।
किंतु क्लान्तिवशेन शीतलतनुं त्वामेकमेव प्रियं ध्यायन्ती रहसि स्थिता कथमपि क्षीणा क्षणं प्राणिति ॥ २९ ॥
kandarpajvarasaṃjvarasturatanorāścaryamasyāściraṃ cetaścandanacandramaḥkamalinīcintāsu saṃtāmyati |
kiṃtu klāntivaśena śītalatanuṃ tvāmekameva priyaṃ dhyāyantī rahasi sthitā kathamapi kṣīṇā kṣaṇaṃ prāṇiti || 29 ||
Kandarpajvarasamjvarasturatanoraashcharyamasyaashchiram chetashchandanachandramahkamaliniichintaasu samtaamyati |
Kimtu klaantivashena shiitalatanum tvaamekameva priyam dhyaayantii rahasi sthitaa kathamapi kshiinaa kshanam praaniti || 29 ||
आश्चर्य है — काम-ज्वर से तपती इस कोमलांगी का मन देर से चन्दन, चन्द्रमा और कमलिनी के विचार मात्र से व्याकुल हो उठता है; फिर भी थकान के वश, एकान्त में केवल तुम्हीं शीतल-देह प्रियतम का ध्यान करती हुई, वह क्षीण होकर किसी प्रकार क्षण भर साँस ले पाती है।
Strange it is: burning with love's fever, this delicate girl has long been tormented by the mere thought of sandal, the moon and lotus pools. Yet, overcome by exhaustion, she sits alone meditating on you alone, her cool-bodied beloved, and so, worn thin, somehow breathes for a moment more.
क्षणमपि विरहः पुरा न सेहे नयननिमीलनखिन्नया यया ते ।
श्वसिति कथमसौ रसालशाखां चिरविरहेण विलोक्य पुष्पिताग्राम् ॥ ३० ॥
kṣaṇamapi virahaḥ purā na sehe nayananimīlanakhinnayā yayā te |
śvasiti kathamasau rasālaśākhāṃ ciraviraheṇa vilokya puṣpitāgrām || 30 ||
Kshanamapi virahah puraa na sehe nayananimiilanakhinnayaa yayaa te |
Shvasiti kathamasau rasaalashaakhaam chiravirahena vilokya pushpitaagraam || 30 ||
जो पहले पलक झपकने से भी खिन्न होकर क्षण भर का विरह नहीं सह पाती थी, वह इतने लम्बे विरह में, सिरों पर फूलों से लदी आम की डाल को देखकर, कैसे साँस ले रही है?
She who once could not bear to be apart from you for a moment, and grieved even at the blink of an eye — how does she go on breathing, after so long apart, as she looks at a mango branch in flower at its tips?
↑ All sectionsपञ्चमः सर्गः — साकांक्षपुण्डरीकाक्षः · Sarga 5 — Sākāṅkṣa-puṇḍarīkākṣa (The Longing Lotus-eyed One)
अहमिह निवसामि याहि राधां अनुनय मद्वचनेन चानयेथाः ।
इति मधुरिपुणा सखी नियुक्ता स्वयमिदमेत्य पुनर्जगाद राधाम् ॥ ३१ ॥
ahamiha nivasāmi yāhi rādhāṃ anunaya madvacanena cānayethāḥ |
iti madhuripuṇā sakhī niyuktā svayamidametya punarjagāda rādhām || 31 ||
Ahamiha nivasaami yaahi raadhaam anunaya madvachanena chaanayethaah |
Iti madhuripunaa sakhii niyuktaa svayamidametya punarjagaada raadhaam || 31 ||
'मैं यहीं रहता हूँ; तुम राधा के पास जाओ, मेरी ओर से उसे मनाकर ले आओ' — मधु के शत्रु द्वारा इस प्रकार नियुक्त सखी ने स्वयं जाकर राधा से फिर यह कहा।
'I will wait here. Go to Rādhā, soothe her with my words, and bring her to me.' So charged by Madhu's foe, the friend went herself and spoke again to Rādhā.
↑ All sections॥ अष्टपदी १० ॥ · Aṣṭapadī 10
वहति मलयसमीरे मदनमुपनिधाय ।
स्फुटति कुसुमनिकरे विरहिहृदयदलनाय ॥
तव विरहे वनमाली सखि सीदति ॥ १ ॥
vahati malayasamīre madanamupanidhāya |
sphuṭati kusumanikare virahihṛdayadalanāya ||
tava virahe vanamālī sakhi sīdati || 1 ||
Vahati malayasamiire madanamupanidhaaya |
Sphutati kusumanikare virahihridayadalanaaya ||
Tava virahe vanamaalii sakhi siidati || 1 ||
जब मलय-पवन कामदेव को साथ लेकर बहता है, जब फूलों के गुच्छे विरहियों का हृदय चीरने को खिल उठते हैं —
हे सखी, तुम्हारे विरह में वनमाली दुखी हो रहे हैं।
As the Malaya breeze blows, bearing Love along with it, and clusters of flowers burst open to break the hearts of those apart —
friend, the one who wears the forest garland is wasting away without you.
दहति शिशिरमयूखे मरणमनुकरोति ।
पतति मदनविशिखे विलपति विकलतरोऽति ॥ २ ॥
dahati śiśiramayūkhe maraṇamanukaroti |
patati madanaviśikhe vilapati vikalataro'ti || 2 ||
Dahati shishiramayuukhe maranamanukaroti |
Patati madanavishikhe vilapati vikalataro'ti || 2 ||
जब शीतल किरणोंवाला चन्द्रमा जलाता है, तो वे मरणासन्न-से हो जाते हैं; जब काम का बाण गिरता है, तो अत्यन्त व्याकुल होकर विलाप करते हैं।
When the cool-rayed moon scorches him, he lies as if dying; when Love's arrow strikes, he cries out, utterly undone.
ध्वनति मधुपसमूहे श्रवणमपिदधाति ।
मनसि चलितविरहे निशि निशि रुजमुपयाति ॥ ३ ॥
dhvanati madhupasamūhe śravaṇamapidadhāti |
manasi calitavirahe niśi niśi rujamupayāti || 3 ||
Dhvanati madhupasamuuhe shravanamapidadhaati |
Manasi chalitavirahe nishi nishi rujamupayaati || 3 ||
जब भौंरों का झुण्ड गूँजता है, तो वे कान बन्द कर लेते हैं; मन में विरह के उमड़ने से रात-रात भर पीड़ा पाते हैं।
When the swarms of bees hum, he covers his ears; with separation stirring in his heart, night after night he sinks into pain.
वसति विपिनविताने त्यजति ललितधाम ।
लुठति धरणिशयने बहु विलपति तव नाम ॥ ४ ॥
vasati vipinavitāne tyajati lalitadhāma |
luṭhati dharaṇiśayane bahu vilapati tava nāma || 4 ||
Vasati vipinavitaane tyajati lalitadhaama |
Luthati dharanishayane bahu vilapati tava naama || 4 ||
वे सुन्दर भवन छोड़कर वन के कुंजों में रहते हैं; धरती की शय्या पर लोटते हुए बार-बार तुम्हारा नाम लेकर विलाप करते हैं।
He has left his lovely dwelling to live in the forest thickets; he tosses on a bed of bare earth, crying out your name again and again.
रणति पिकसमवाये प्रतिदिशमनुयाति ।
हसति मनुजनिचये विरहमपलपति नेति ॥ ५ ॥
raṇati pikasamavāye pratidiśamanuyāti |
hasati manujanicaye virahamapalapati neti || 5 ||
Ranati pikasamavaaye pratidishamanuyaati |
Hasati manujanichaye virahamapalapati neti || 5 ||
कोयलों का झुण्ड कूकता है तो वे हर दिशा में (उस ध्वनि से बचने को) भागते फिरते हैं; लोगों के हँसने पर 'नहीं' कहकर अपने विरह को छिपाते हैं।
When the cuckoos call together, he runs off in every direction; when people laugh at him, he denies his longing, saying 'No, it is nothing.'
स्फुरति कलरवरावे स्मरति मणितमेव ।
तव रतिसुखविभवे गणयति सुगुणमतीव ॥ ६ ॥
sphurati kalaravarāve smarati maṇitameva |
tava ratisukhavibhave gaṇayati suguṇamatīva || 6 ||
Sphurati kalaravaraave smarati manitameva |
Tava ratisukhavibhave ganayati sugunamatiiva || 6 ||
पक्षियों का मधुर कलरव सुनकर वे सिहर उठते हैं और तुम्हारे प्रेम-भरे स्वरों को ही याद करते हैं; तुम्हारे साथ बिताए रति-सुख के वैभव में तुम्हारे गुणों को बहुत ऊँचा गिनते हैं।
At the soft murmur of birds he trembles, remembering only your sighs of love; recalling the richness of your shared joy, he counts your charms beyond measure.
त्वदभिधशुभदमासं वदति नरि शृणोति ।
तमपि जपति सरसं युवतिषु न रतिमुपैति ॥ ७ ॥
tvadabhidhaśubhadamāsaṃ vadati nari śṛṇoti |
tamapi japati sarasaṃ yuvatiṣu na ratimupaiti || 7 ||
Tvadabhidhashubhadamaasam vadati nari shrinoti |
Tamapi japati sarasam yuvatishu na ratimupaiti || 7 ||
कोई तुम्हारे नाम वाले शुभ मास (राध, अर्थात् वैशाख) का नाम भी ले, तो वे सुनते हैं और उसी को रस लेकर जपते हैं; युवतियों में उन्हें कोई आकर्षण नहीं होता।
If anyone so much as names the auspicious month that bears your name, he listens, and repeats it lovingly; in other young women he finds no delight.
भणति कविजयदेवे विरहविलसितेन ।
मनसि रभसविभवे हरिरुदयतु सुकृतेन ॥ ८ ॥
bhaṇati kavijayadeve virahavilasitena |
manasi rabhasavibhave harirudayatu sukṛtena || 8 ||
Bhanati kavijayadeve virahavilasitena |
Manasi rabhasavibhave harirudayatu sukritena || 8 ||
विरह की लीला से कवि जयदेव द्वारा कहा गया (यह गीत) — इसके पुण्य से उत्कण्ठा से भरे मन में हरि प्रकट हों।
Sung by the poet Jayadeva in the moods of separation — by its merit may Hari rise in the eager heart.
पूर्वं यत्र समं त्वया रतिपतेरासादिताः सिद्धयस्तस्मिन्नेव निकुञ्जमन्मथमहातीर्थे पुनर्माधवः ।
ध्यायंस्त्वामनिशं जपन्नपि तवैवालापमन्त्रावलीं भूयस्त्वत्कुचकुम्भनिर्भरपरीरम्भामृतं वाञ्छति ॥ ३२ ॥
pūrvaṃ yatra samaṃ tvayā ratipaterāsāditāḥ siddhayastasminneva nikuñjamanmathamahātīrthe punarmādhavaḥ |
dhyāyaṃstvāmaniśaṃ japannapi tavaivālāpamantrāvalīṃ bhūyastvatkucakumbhanirbharaparīrambhāmṛtaṃ vāñchati || 32 ||
Puurvam yatra samam tvayaa ratipateraasaaditaah siddhayastasminneva nikunjamanmathamahaatiirthe punarmaadhavah |
Dhyaayamstvaamanisham japannapi tavaivaalaapamantraavaliim bhuuyastvatkuchakumbhanirbharapariirambhaamritam vaanchhati || 32 ||
जिस कुंज में — काम के उस महातीर्थ में — पहले तुम्हारे साथ उन्होंने रतिपति की सिद्धियाँ पाई थीं, वहीं माधव फिर से निरन्तर तुम्हारा ध्यान करते हुए और तुम्हारी ही बातों को मन्त्रों की माला-सा जपते हुए, तुम्हारे गाढ़ आलिंगन के अमृत की पुनः कामना करते हैं।
In that very bower — a great pilgrimage place of Love — where once, with you, he attained the perfections granted by the lord of desire, Mādhava now meditates on you without pause, repeating your words like a rosary of mantras, and longs once more for the nectar of your close embrace.
↑ All sections॥ अष्टपदी ११ ॥ · Aṣṭapadī 11
रतिसुखसारे गतमभिसारे मदनमनोहरवेशम् ।
न कुरु नितम्बिनि गमनविलम्बनमनुसर तं हृदयेशम् ॥
धीरसमीरे यमुनातीरे वसति वने वनमाली ॥ १ ॥
ratisukhasāre gatamabhisāre madanamanoharaveśam |
na kuru nitambini gamanavilambanamanusara taṃ hṛdayeśam ||
dhīrasamīre yamunātīre vasati vane vanamālī || 1 ||
Ratisukhasaare gatamabhisaare madanamanoharavesham |
Na kuru nitambini gamanavilambanamanusara tam hridayesham ||
Dhiirasamiire yamunaatiire vasati vane vanamaalii || 1 ||
रति-सुख के सार उस मिलन-स्थल पर वे काम-सा मनोहर वेश धारण करके पहुँच चुके हैं; हे सुन्दरी, जाने में देर मत करो, अपने हृदयेश के पास चलो।
मन्द-मन्द पवन वाले यमुना-तट के वन में वनमाली ठहरे हैं।
He has gone to the trysting place, the very essence of love's joy, dressed as enchantingly as Love himself. Do not delay, lovely one — follow the lord of your heart.
In the forest on the Yamunā's bank, where the breeze blows gently, the one with the forest garland waits.
नाम समेतं कृतसंकेतं वादयते मृदुवेणुम् ।
बहु मनुते ननु ते तनुसंगतपवनचलितमपि रेणुम् ॥ २ ॥
nāma sametaṃ kṛtasaṃketaṃ vādayate mṛduveṇum |
bahu manute nanu te tanusaṃgatapavanacalitamapi reṇum || 2 ||
Naama sametam kritasamketam vaadayate mriduvenum |
Bahu manute nanu te tanusamgatapavanachalitamapi renum || 2 ||
संकेत रचकर, तुम्हारा नाम लेकर वे मधुर बाँसुरी बजाते हैं; तुम्हारे शरीर को छूकर आई हवा से उड़ी धूल को भी वे बहुत मान देते हैं।
He plays his soft flute, weaving your name into it as a signal; he prizes even the dust stirred by a breeze that has brushed against your body.
पतति पतत्रे विचलति पत्रे शङ्कितभवदुपयानम् ।
रचयति शयनं सचकितनयनं पश्यति तव पन्थानम् ॥ ३ ॥
patati patatre vicalati patre śaṅkitabhavadupayānam |
racayati śayanaṃ sacakitanayanaṃ paśyati tava panthānam || 3 ||
Patati patatre vichalati patre shankitabhavadupayaanam |
Rachayati shayanam sachakitanayanam pashyati tava panthaanam || 3 ||
पक्षी के उतरने पर, पत्ते के हिलने पर, तुम्हारे आने की आशंका से वे शय्या सजाते हैं और चकित नेत्रों से तुम्हारा मार्ग देखते हैं।
When a bird alights, when a leaf stirs, he thinks you are coming; he readies the bed and watches your path with startled eyes.
मुखरमधीरं त्यज मञ्जीरं रिपुमिव केलिषुलोलम् ।
चल सखि कुञ्जं सतिमिरपुञ्जं शीलय नीलनिचोलम् ॥ ४ ॥
mukharamadhīraṃ tyaja mañjīraṃ ripumiva keliṣulolam |
cala sakhi kuñjaṃ satimirapuñjaṃ śīlaya nīlanicolam || 4 ||
Mukharamadhiiram tyaja manjiiram ripumiva kelishulolam |
Chala sakhi kunjam satimirapunjam shiilaya niilanicholam || 4 ||
यह बजने वाला चंचल नूपुर, जो क्रीड़ा में शत्रु-सा (भेद खोलने को) उतावला है, उतार दो; सखी, घने अँधेरे से भरे कुंज की ओर चलो, नीली ओढ़नी ओढ़ लो।
Take off those chattering, restless anklets — in love's games they are as good as an enemy. Come, friend, to the bower thick with darkness, and wrap yourself in a dark blue veil.
उरसि मुरारेरुपहितहारे घन इव तरलबलाके ।
तडिदिव पीते रतिविपरीते राजसि सुकृतविपाके ॥ ५ ॥
urasi murārerupahitahāre ghana iva taralabalāke |
taḍidiva pīte rativiparīte rājasi sukṛtavipāke || 5 ||
Urasi muraarerupahitahaare ghana iva taralabalaake |
Tadidiva piite rativipariite raajasi sukritavipaake || 5 ||
हार से सजे मुरारि के वक्ष पर — जो चंचल बगुलों की पंक्ति वाले मेघ-सा है — प्रेम-क्रीड़ा में अग्रणी होकर, बिजली-सी गोरी तुम सुशोभित होगी, पुण्यों के फल-सी।
Upon Murāri's chest, hung with a necklace like a dark cloud with a flickering line of cranes, you — golden as lightning, taking the lead in love — will shine like the ripened fruit of merit.
विगलितवसनं परिहृतरसनं घटय जघनमपिधानम् ।
किसलयशयने पङ्कजनयने निधिमिव हर्षनिदानम् ॥ ६ ॥
vigalitavasanaṃ parihṛtarasanaṃ ghaṭaya jaghanamapidhānam |
kisalayaśayane paṅkajanayane nidhimiva harṣanidānam || 6 ||
Vigalitavasanam parihritarasanam ghataya jaghanamapidhaanam |
Kisalayashayane pankajanayane nidhimiva harshanidaanam || 6 ||
अपने सरकते वस्त्र और अलग रखी करधनी के साथ, कोमल पत्तों की शय्या पर बैठे उस कमलनयन के पास स्वयं को आनंद के मूल, एक निधि की भाँति अर्पित कर दो।
With your garment slipping and your girdle set aside, give yourself, like a treasure and the very source of joy, to the lotus-eyed one on his bed of tender leaves.
हरिरभिमानी रजनिरिदानीमियमपि याति विरामम् ।
कुरु मम वचनं सत्वररचनं पूरय मधुरिपुकामम् ॥ ७ ॥
harirabhimānī rajaniridānīmiyamapi yāti virāmam |
kuru mama vacanaṃ satvararacanaṃ pūraya madhuripukāmam || 7 ||
Harirabhimaanii rajaniridaaniimiyamapi yaati viraamam |
Kuru mama vachanam satvararachanam puuraya madhuripukaamam || 7 ||
हरि स्वाभिमानी हैं, और यह रात भी अब ढलने लगी है। मेरी बात मानो, शीघ्र तैयारी करो और मधु के शत्रु की अभिलाषा पूरी करो।
Hari is proud, and even this night is now drawing to its close. Do as I say, make ready quickly, and fulfil the longing of Madhu's foe.
श्रीजयदेवे कृतहरिसेवे भणति परमरमणीयम् ।
प्रमुदितहृदयं हरिमतिसदयं नमत सुकृतकमनीयम् ॥ ८ ॥
śrījayadeve kṛtahariseve bhaṇati paramaramaṇīyam |
pramuditahṛdayaṃ harimatisadayaṃ namata sukṛtakamanīyam || 8 ||
Shriijayadeve kritahariseve bhanati paramaramaniiyam |
Pramuditahridayam harimatisadayam namata sukritakamaniiyam || 8 ||
हरि की सेवा में लगे श्रीजयदेव यह अत्यंत रमणीय गीत कहते हैं। प्रसन्न हृदय वाले, परम दयालु और पुण्य से प्राप्त होने योग्य उन मनोहर हरि को प्रणाम करो।
Śrī Jayadeva, who has given himself to Hari's service, sings this most delightful song. Bow to Hari, glad of heart, deeply compassionate, and lovely to those rich in merit.
विकिरति मुहुः श्वासान्दिशः पुरो मुहुरीक्षते प्रविशति मुहुः कुञ्जं गुञ्जन्मुहुर्बहु ताम्यति ।
रचयति मुहुः शय्यां पर्याकुलं मुहुरीक्षते मदनकदनक्लान्तः कान्ते प्रियस्तव वर्तते ॥ ३३ ॥
vikirati muhuḥ śvāsāndiśaḥ puro muhurīkṣate praviśati muhuḥ kuñjaṃ guñjanmuhurbahu tāmyati |
racayati muhuḥ śayyāṃ paryākulaṃ muhurīkṣate madanakadanaklāntaḥ kānte priyastava vartate || 33 ||
Vikirati muhuh shvaasaandishah puro muhuriikshate pravishati muhuh kunjam gunjanmuhurbahu taamyati |
Rachayati muhuh shayyaam paryaakulam muhuriikshate madanakadanaklaantah kaante priyastava vartate || 33 ||
हे प्रिये, तुम्हारा प्रियतम काम की पीड़ा से थका हुआ है — बार-बार लंबी साँसें छोड़ता है, बार-बार सामने दिशाओं में देखता है, बार-बार गुनगुनाते हुए कुंज में जाता है और बहुत व्याकुल हो उठता है; बार-बार शय्या सजाता है और बेचैनी से चारों ओर ताकता है।
Again and again he sighs, again and again he gazes ahead in every direction; again he enters the bower, murmuring, and grows faint with distress; again he arranges the bed and looks around restlessly. Worn out by love's torment, dear one, this is how your beloved waits.
त्वद्वाम्येन समं समग्रमधुना तिग्मांशुरस्तं गतो गोविन्दस्य मनोरथेन च समं प्राप्तं तमः सान्द्रताम् ।
कोकानां करुणस्वनेन सदृशी दीर्घा मदभ्यर्थना तन्मुग्धे विफलं विलम्बनमसौ रम्योऽभिसारक्षणः ॥ ३४ ॥
tvadvāmyena samaṃ samagramadhunā tigmāṃśurastaṃ gato govindasya manorathena ca samaṃ prāptaṃ tamaḥ sāndratām |
kokānāṃ karuṇasvanena sadṛśī dīrghā madabhyarthanā tanmugdhe viphalaṃ vilambanamasau ramyo'bhisārakṣaṇaḥ || 34 ||
Tvadvaamyena samam samagramadhunaa tigmaamshurastam gato govindasya manorathena cha samam praaptam tamah saandrataam |
Kokaanaam karunasvanena sadrishii diirghaa madabhyarthanaa tanmugdhe viphalam vilambanamasau ramyo'bhisaarakshanah || 34 ||
तुम्हारी हठ के साथ-साथ तीखी किरणों वाला सूर्य भी अब पूरी तरह अस्त हो गया है, और गोविन्द की लालसा के साथ अँधेरा भी घना हो गया है। चकवों के करुण स्वर जैसी मेरी विनती भी बहुत लंबी हो चली। इसलिए हे भोली, देर करना व्यर्थ है — अभिसार का यही सुंदर क्षण है।
Along with your stubbornness, the fierce-rayed sun has now wholly set; along with Govinda's longing, the darkness has grown thick. My pleading has gone on as long as the plaintive cry of the cakravāka birds. So, innocent girl, delay is pointless: this is the lovely hour for the tryst.
आश्लेषादनु चुम्बनादनु नखोल्लेखादनु स्वान्तजप्रोद्बोधादनु संभ्रमादनु रतारम्भादनु प्रीतयोः ।
अन्यार्थं गतयोर्भ्रमान्मिलितयोः सम्भाषणैर्जानतोर्दम्पत्योरिह को न को न तमसि व्रीडाविमिश्रो रसः ॥ ३५ ॥
āśleṣādanu cumbanādanu nakhollekhādanu svāntajaprodbodhādanu saṃbhramādanu ratārambhādanu prītayoḥ |
anyārthaṃ gatayorbhramānmilitayoḥ sambhāṣaṇairjānatordampatyoriha ko na ko na tamasi vrīḍāvimiśro rasaḥ || 35 ||
Aashleshaadanu chumbanaadanu nakhollekhaadanu svaantajaprodbodhaadanu sambhramaadanu rataarambhaadanu priitayoh |
Anyaartham gatayorbhramaanmilitayoh sambhaashanairjaanatordampatyoriha ko na ko na tamasi vriidaavimishro rasah || 35 ||
आलिंगन के बाद, चुंबन के बाद, नख-चिह्नों के बाद, भीतर उठी कामना के बाद, हड़बड़ी के बाद और प्रेम-मिलन के आरंभ के बाद भी — जो प्रेमी किसी और काम से निकलकर अँधेरे में भूल से मिल गए और बातों से एक-दूसरे को पहचान पाए, उन दंपति के लिए इस अंधकार में लज्जा से मिला कौन-सा रस नहीं है!
After the embrace, after the kiss, after the marks of nails, after desire awakened within, after the flurry and the first beginnings of love — for a loving pair who set out on other errands, met by mistake in the dark and knew each other only by their voices, what delight tinged with shyness does this darkness not hold?
सभयचकितं विन्यस्यन्तीं दृशौ तिमिरे पथि प्रतितरु मुहुः स्थित्वा मन्दं पदानि वितन्वतीम् ।
कथमपि रहः प्राप्तामङ्गैरनङ्गतरङ्गिभिः सुमुखि सुभगः पश्यन्स त्वामुपैतु कृतार्थताम् ॥ ३६ ॥
sabhayacakitaṃ vinyasyantīṃ dṛśau timire pathi pratitaru muhuḥ sthitvā mandaṃ padāni vitanvatīm |
kathamapi rahaḥ prāptāmaṅgairanaṅgataraṅgibhiḥ sumukhi subhagaḥ paśyansa tvāmupaitu kṛtārthatām || 36 ||
Sabhayachakitam vinyasyantiim drishau timire pathi pratitaru muhuh sthitvaa mandam padaani vitanvatiim |
Kathamapi rahah praaptaamangairanangatarangibhih sumukhi subhagah pashyansa tvaamupaitu kritaarthataam || 36 ||
अँधेरे मार्ग पर डरी-सहमी आँखें टिकाती, हर पेड़ के पास बार-बार रुकती, धीरे-धीरे पग रखती, किसी तरह एकांत स्थान पर पहुँची तुम्हें — जिसके अंगों में प्रेम की लहरें उठ रही हैं — देखकर, हे सुमुखी, वह सौभाग्यशाली कृतार्थ हो।
Casting fearful, startled glances along the dark path, pausing again and again at every tree, placing your steps slowly, you somehow reach the hidden place, your limbs rippling with love. Fair-faced one, may that fortunate lover see you so and find his fulfilment.
↑ All sectionsषष्ठः सर्गः — कुण्ठवैकुण्ठः · Sarga 6 — Kuṇṭha-vaikuṇṭha (Indolent Kṛṣṇa)
अथ तां गन्तुमशक्तां चिरमनुरक्तां लतागृहे दृष्ट्वा ।
तच्चरितं गोविन्दे मनसिजमन्दे सखी प्राह ॥ ३७ ॥
atha tāṃ gantumaśaktāṃ ciramanuraktāṃ latāgṛhe dṛṣṭvā |
taccaritaṃ govinde manasijamande sakhī prāha || 37 ||
Atha taam gantumashaktaam chiramanuraktaam lataagrihe drishtvaa |
Tachcharitam govinde manasijamande sakhii praaha || 37 ||
तब यह देखकर कि चिरकाल से अनुरक्त राधा लताकुंज में ही रह गई है और जा नहीं पा रही, सखी ने प्रेम से शिथिल हुए गोविन्द से उसकी दशा कही।
Then, seeing that Rādhā, so long devoted, could not bring herself to go and remained in the creeper-bower, her friend went and told her state to Govinda, who lay languid with love.
↑ All sections॥ अष्टपदी १२ ॥ · Aṣṭapadī 12
पश्यति दिशि दिशि रहसि भवन्तम् ।
तदधरमधुरमधूनि पिबन्तम् ॥
नाथ हरे जगन्नाथ हरे सीदति राधा वासगृहे ॥ १ ॥
paśyati diśi diśi rahasi bhavantam |
tadadharamadhuramadhūni pibantam ||
nātha hare jagannātha hare sīdati rādhā vāsagṛhe || 1 ||
Pashyati dishi dishi rahasi bhavantam |
Tadadharamadhuramadhuuni pibantam ||
Naatha hare jagannaatha hare siidati raadhaa vaasagrihe || 1 ||
वह एकांत में हर दिशा में तुम्हें ही देखती है, मानो तुम उसके अधरों का मधुर मधु पी रहे हो।
हे नाथ हरि, हे जगन्नाथ हरि, राधा मिलन-गृह में व्याकुल होकर क्षीण हो रही है।
Alone, she sees you in every direction, drinking the sweet honey of her lips.
O Lord Hari, Hari, lord of the world, Rādhā is languishing in the house of meeting.
त्वदभिसरणरभसेन वलन्ती ।
पतति पदानि कियन्ति चलन्ती ॥ २ ॥
tvadabhisaraṇarabhasena valantī |
patati padāni kiyanti calantī || 2 ||
Tvadabhisaranarabhasena valantii |
Patati padaani kiyanti chalantii || 2 ||
तुम्हारे पास अभिसार के लिए जाने की उतावली में वह मुड़ती है, कुछ ही पग चलती है और गिर पड़ती है।
In her eagerness to hasten to you she turns to go, takes a few steps, and falls.
विहितविशदबिसकिसलयवलया ।
जीवति परमिह तव रतिकलया ॥ ३ ॥
vihitaviśadabisakisalayavalayā |
jīvati paramiha tava ratikalayā || 3 ||
Vihitavishadabisakisalayavalayaa |
Jiivati paramiha tava ratikalayaa || 3 ||
उजले कमल-तंतु और कोमल पत्तों के कंगन पहनकर वह यहाँ केवल तुम्हारे प्रेम-विलास के स्मरण से ही जी रही है।
Wearing bracelets of pale lotus fibre and tender leaves, she stays alive here only through the thought of your love.
मुहुरवलोकितमण्डनलीला ।
मधुरिपुरहमिति भावनशीला ॥ ४ ॥
muhuravalokitamaṇḍanalīlā |
madhuripurahamiti bhāvanaśīlā || 4 ||
Muhuravalokitamandanaliilaa |
Madhuripurahamiti bhaavanashiilaa || 4 ||
बार-बार अपने शृंगार को निहारती हुई, वह 'मैं ही मधुरिपु हूँ' — इसी भावना में डूबी रहती है।
Again and again she looks over her ornaments in play, and falls into imagining, "I am Madhu's foe" — as though she were you.
त्वरितमुपैति न कथमभिसारम् ।
हरिरिति वदति सखीमनुवारम् ॥ ५ ॥
tvaritamupaiti na kathamabhisāram |
haririti vadati sakhīmanuvāram || 5 ||
Tvaritamupaiti na kathamabhisaaram |
Haririti vadati sakhiimanuvaaram || 5 ||
'हरि जल्दी से अभिसार के लिए क्यों नहीं आते?' — यह वह बार-बार सखी से पूछती है।
"Why does Hari not come quickly to our meeting?" she asks her friend again and again.
श्लिष्यति चुम्बति जलधरकल्पम् ।
हरिरुपगत इति तिमिरमनल्पम् ॥ ६ ॥
śliṣyati cumbati jaladharakalpam |
harirupagata iti timiramanalpam || 6 ||
Shlishyati chumbati jaladharakalpam |
Harirupagata iti timiramanalpam || 6 ||
'हरि आ गए' — ऐसा समझकर वह बादल जैसे घने अंधकार को ही आलिंगन करती और चूमती है।
Thinking "Hari has come," she embraces and kisses the thick darkness that looks like a rain-cloud.
भवति विलम्बिनि विगलितलज्जा ।
विलपति रोदिति वासकसज्जा ॥ ७ ॥
bhavati vilambini vigalitalajjā |
vilapati roditi vāsakasajjā || 7 ||
Bhavati vilambini vigalitalajjaa |
Vilapati roditi vaasakasajjaa || 7 ||
तुम्हारे विलंब करने पर, मिलन की तैयारी करके प्रतीक्षा करती वह लाज छोड़कर विलाप करती है और रोती है।
Since you delay, she who has readied the chamber for her lover casts off all shyness, and laments and weeps.
श्रीजयदेवकवेरिदमुदितम् ।
रसिकजनं तनुतामतिमुदितम् ॥ ८ ॥
śrījayadevakaveridamuditam |
rasikajanaṃ tanutāmatimuditam || 8 ||
Shriijayadevakaveridamuditam |
Rasikajanam tanutaamatimuditam || 8 ||
कवि श्रीजयदेव की यह वाणी रसिक जनों को अत्यधिक आनंद प्रदान करे।
May this song of the poet Śrī Jayadeva bring deep joy to those who can savour it.
विपुलपुलकपालिः स्फीतसीत्कारमन्तर्जनितजडिमकाकुव्याकुलं व्याहरन्ती ।
तव कितव विधत्तेऽमन्दकन्दर्पचिन्तां रसजलधिनिमग्ना ध्यानलग्ना मृगाक्षी ॥ ३८ ॥
vipulapulakapāliḥ sphītasītkāramantarjanitajaḍimakākuvyākulaṃ vyāharantī |
tava kitava vidhatte'mandakandarpacintāṃ rasajaladhinimagnā dhyānalagnā mṛgākṣī || 38 ||
Vipulapulakapaalih sphiitasiitkaaramantarjanitajadimakaakuvyaakulam vyaaharantii |
Tava kitava vidhatte'mandakandarpachintaam rasajaladhinimagnaa dhyaanalagnaa mrigaakshii || 38 ||
हे छलिया, रोमांच से भरे अंगों वाली वह मृगनयनी, गहरी सिसकारियों के साथ भीतर की जड़ता से काँपते, टूटे-टूटे स्वरों में बोलती हुई, रस के सागर में डूबी और तुम्हारे ध्यान में लीन होकर तुम्हारे प्रति तीव्र प्रेम-चिंता में खोई है।
O deceiver, the doe-eyed girl, her skin thrilling all over, speaks in faltering, broken tones, with long sighs and a numbness rising from within. Sunk in an ocean of feeling and fixed in meditation on you, she is consumed by love's anxious longing.
अङ्गेष्वाभरणं करोति बहुशः पत्रेऽपि संचारिणि प्राप्तं त्वां परिशङ्कते वितनुते शय्यां चिरं ध्यायति ।
इत्याकल्पविकल्पतल्परचनासंकल्पलीलाशतव्यासक्तापि विना त्वया वरतनुर्नैषा निशां नेष्यति ॥ ३९ ॥
aṅgeṣvābharaṇaṃ karoti bahuśaḥ patre'pi saṃcāriṇi prāptaṃ tvāṃ pariśaṅkate vitanute śayyāṃ ciraṃ dhyāyati |
ityākalpavikalpatalparacanāsaṃkalpalīlāśatavyāsaktāpi vinā tvayā varatanurnaiṣā niśāṃ neṣyati || 39 ||
Angeshvaabharanam karoti bahushah patre'pi samchaarini praaptam tvaam parishankate vitanute shayyaam chiram dhyaayati |
Ityaakalpavikalpatalparachanaasamkalpaliilaashatavyaasaktaapi vinaa tvayaa varatanurnaishaa nishaam neshyati || 39 ||
वह बार-बार अंगों पर आभूषण सजाती है, पत्ता भी हिले तो सोचती है कि तुम आ गए, शय्या बिछाती है और देर तक ध्यान करती है। इस प्रकार शृंगार, शंका और शय्या-रचना के सैकड़ों खेलों में लगी रहकर भी, यह सुंदरी तुम्हारे बिना रात नहीं काट पाएगी।
She adorns her limbs again and again; when even a leaf stirs she half believes you have come; she spreads the bed and broods for a long while. Though busy with a hundred such plays of dressing, doubting and bed-making, this lovely girl will not live through the night without you.
किं विश्राम्यसि कृष्णभोगिभवने भाण्डीरभूमीरुहि भ्रातर्याहि नदृष्टिगोचरमितस्सानन्दनन्दास्पदम्।
राधाया वचनम् तदध्वगमुखान् नंदान्तिके गोपतो गोविन्दस्य जयन्ति सायमतिथिप्राशस्त्यगर्भा गिरः ॥ ४० ॥
kiṃ viśrāmyasi kṛṣṇabhogibhavane bhāṇḍīrabhūmīruhi bhrātaryāhi nadṛṣṭigocaramitassānandanandāspadam|
rādhāyā vacanam tadadhvagamukhān naṃdāntike gopato govindasya jayanti sāyamatithiprāśastyagarbhā giraḥ || 40 ||
Kim vishraamyasi krishnabhogibhavane bhaandiirabhuumiiruhi bhraataryaahi nadrishtigocharamitassaanandanandaaspadam|
Raadhaayaa vachanam tadadhvagamukhaan namdaantike gopato govindasya jayanti saayamatithipraashastyagarbhaa girah || 40 ||
'भाई, काले साँपों के बिल वाले इस भांडीर वृक्ष के नीचे क्यों विश्राम करते हो? यहाँ से आगे बढ़ो, नन्द का आनंद-भरा घर यहाँ से दिखाई नहीं देता।' — राधा के ये वचन, जो किसी पथिक के मुख से नन्द के पास छिपकर गोविन्द तक पहुँचे और जिनमें अतिथि-सत्कार का भाव छिपा था, संध्या समय विजयी हों।
"Brother traveller, why rest under this bhāṇḍīra tree, a haunt of black serpents? Move on from here; Nanda's happy home is out of sight from this spot." May those words of Rādhā prevail — words that reached Govinda at evening through a traveller's mouth, covertly, in Nanda's presence, and held within them a hint of welcome to a guest.
↑ All sectionsसप्तमः सर्गः — नागरनारायणः · Sarga 7 — Nāgara-nārāyaṇa (Cunning Nārāyaṇa)
अत्रान्तरे च कुलटाकुलवर्त्मपातसंजातपातक इव स्फुटलाञ्छनश्रीः ।
वृन्दावनान्तरमदीपयदंशुजालैर्दिक्सुन्दरीवदनचन्दनबिन्दुरिन्दुः ॥ ४० ॥
atrāntare ca kulaṭākulavartmapātasaṃjātapātaka iva sphuṭalāñchanaśrīḥ |
vṛndāvanāntaramadīpayadaṃśujālairdiksundarīvadanacandanabindurinduḥ || 40 ||
Atraantare cha kulataakulavartmapaatasamjaatapaataka iva sphutalaanchhanashriih |
Vrindaavanaantaramadiipayadamshujaalairdiksundariivadanachandanabindurinduh || 40 ||
इसी बीच चन्द्रमा उदित हुआ — दिशा-रूपी सुंदरी के मुख पर चंदन की बिंदी जैसा; उसका कलंक स्पष्ट झलक रहा था, मानो कुलटाओं के मार्ग पर प्रकाश डालने से उसे पाप लगा हो। उसने अपनी किरणों से वृन्दावन के भीतरी भाग को आलोकित कर दिया।
Meanwhile the moon, a dot of sandal paste on the face of the lady of the directions, lit up the heart of Vṛndāvana with its net of rays. Its dark mark showed clearly, as though it had incurred sin by lighting the paths of wayward women.
प्रसरति शशधरबिम्बे विहितविलम्बे च माधवे विधुरा ।
विरचितविविधविलापं सा परितापं चकारोच्चैः ॥ ४१ ॥
prasarati śaśadharabimbe vihitavilambe ca mādhave vidhurā |
viracitavividhavilāpaṃ sā paritāpaṃ cakāroccaiḥ || 41 ||
Prasarati shashadharabimbe vihitavilambe cha maadhave vidhuraa |
Virachitavividhavilaapam saa paritaapam chakaarochchaih || 41 ||
जब चन्द्रबिंब का प्रकाश फैल गया और माधव देर करते रहे, तब वह विरहिणी भाँति-भाँति से विलाप करती हुई ऊँचे स्वर में संताप प्रकट करने लगी।
As the moon's disc spread its light and Mādhava still delayed, she, forlorn, poured out her anguish aloud in lament after lament.
↑ All sections॥ अष्टपदी १३ ॥ · Aṣṭapadī 13
कथितसमयेऽपि हरिरहह न ययौ वनम् ।
मम विफलमिदममलरूपमपि यौवनम् ॥
यामि हे कमिह शरणं सखीजनवचनवञ्चिता ॥ १ ॥
kathitasamaye'pi harirahaha na yayau vanam |
mama viphalamidamamalarūpamapi yauvanam ||
yāmi he kamiha śaraṇaṃ sakhījanavacanavañcitā || 1 ||
Kathitasamaye'pi harirahaha na yayau vanam |
Mama viphalamidamamalaruupamapi yauvanam ||
Yaami he kamiha sharanam sakhiijanavachanavanchitaa || 1 ||
हाय, कहे हुए समय पर भी हरि वन में नहीं आए। मेरा यह निर्मल रूप वाला यौवन भी व्यर्थ हो गया।
सखियों की बातों से छली गई मैं अब यहाँ किसकी शरण जाऊँ?
Alas, even at the time he named, Hari did not come to the forest. This youth of mine, for all its unblemished beauty, is wasted.
Deceived by my friends' words, to whom can I turn for refuge here?
यदनुगमनाय निशि गहनमपि शीलितम् ।
तेन मम हृदयमिदमसमशरकीलितम् ॥ २ ॥
yadanugamanāya niśi gahanamapi śīlitam |
tena mama hṛdayamidamasamaśarakīlitam || 2 ||
Yadanugamanaaya nishi gahanamapi shiilitam |
Tena mama hridayamidamasamasharakiilitam || 2 ||
जिसके पीछे-पीछे जाने के लिए मैंने रात में घने वन का भी सहारा लिया, उसी ने मेरे इस हृदय को काम के बाणों से बींध दिया है।
For his sake I braved even the deep forest at night to follow him, and it is he who has left my heart pinned by Kāma's arrows.
मम मरणमेव वरमतिवितथकेतना ।
किमिह विषहामि विरहानलचेतना ॥ ३ ॥
mama maraṇameva varamativitathaketanā |
kimiha viṣahāmi virahānalacetanā || 3 ||
Mama maranameva varamativitathaketanaa |
Kimiha vishahaami virahaanalachetanaa || 3 ||
जिसका मिलन-संकेत पूरी तरह झूठा निकला, ऐसी मेरे लिए मरना ही अच्छा है। विरह की आग में जलते मन से मैं यहाँ और क्या सहूँ?
Death would be better for me, whose promised meeting has proved utterly false. Why should I go on bearing this, my mind burning in the fire of separation?
मामहह विधुरयति मधुरमधुयामिनी ।
कापि हरिमनुभवति कृतसुकृतकामिनी ॥ ४ ॥
māmahaha vidhurayati madhuramadhuyāminī |
kāpi harimanubhavati kṛtasukṛtakāminī || 4 ||
Maamahaha vidhurayati madhuramadhuyaaminii |
Kaapi harimanubhavati kritasukritakaaminii || 4 ||
हाय, यह मधुर वसंत की रात मुझे व्याकुल कर रही है, जबकि कोई पुण्यवती स्त्री हरि का संग पा रही है।
Alas, this sweet spring night torments me, while some woman blessed with merit enjoys Hari's company.
अहह कलयामि वलयादिमणीभूषणम् ।
हरिविरहदहनवहनेन बहुदूषणम् ॥ ५ ॥
ahaha kalayāmi valayādimaṇībhūṣaṇam |
harivirahadahanavahanena bahudūṣaṇam || 5 ||
Ahaha kalayaami valayaadimaniibhuushanam |
Harivirahadahanavahanena bahuduushanam || 5 ||
हाय, कंगन आदि रत्न-आभूषण भी अब मुझे बड़ा दोष लगते हैं, क्योंकि ये हरि-विरह की जलन को ही ढोते हैं।
Alas, my bangles and jewelled ornaments now seem a great affliction, for they only carry the burning of Hari's absence.
कुसुमसुकुमारतनुमतनुशरलीलया ।
स्रगपि हृदि हन्ति मामतिविषमशीलया ॥ ६ ॥
kusumasukumāratanumatanuśaralīlayā |
sragapi hṛdi hanti māmativiṣamaśīlayā || 6 ||
Kusumasukumaaratanumatanusharaliilayaa |
Sragapi hridi hanti maamativishamashiilayaa || 6 ||
फूल-सी कोमल देह वाली मुझे, हृदय पर पड़ी यह माला भी मानो काम के बाणों की क्रीड़ा से अत्यंत कठोर होकर मारती है।
My body is as delicate as a flower, and even the garland on my breast wounds me, cruel as the play of Kāma's arrows.
अहमिह निवसामि नगणितवनवेतसा ।
स्मरति मधुसूदनो मामपि न चेतसा ॥ ७ ॥
ahamiha nivasāmi nagaṇitavanavetasā |
smarati madhusūdano māmapi na cetasā || 7 ||
Ahamiha nivasaami naganitavanavetasaa |
Smarati madhusuudano maamapi na chetasaa || 7 ||
मैं वन के बेंत-झाड़ों की परवाह किए बिना यहाँ पड़ी हूँ, और मधुसूदन मन में भी मुझे याद नहीं करते।
I stay on here, heedless of the forest thickets, and Madhusūdana does not remember me even in his thoughts.
हरिचरणशरणजयदेवकविभारती ।
वसतु हृदि युवतिरिव कोमलकलावती ॥ ८ ॥
haricaraṇaśaraṇajayadevakavibhāratī |
vasatu hṛdi yuvatiriva komalakalāvatī || 8 ||
Haricharanasharanajayadevakavibhaaratii |
Vasatu hridi yuvatiriva komalakalaavatii || 8 ||
हरि के चरणों की शरण लिए कवि जयदेव की यह वाणी कोमल और कलाओं में निपुण युवती की भाँति हृदय में बसे।
May the words of the poet Jayadeva, who has taken refuge at Hari's feet, dwell in the heart like a young woman, tender and graceful in every art.
तत्किं कामपि कामिनीमभिसृतः किं वा कलाकेलिभिर्बद्धो बन्धुभिरन्धकारिणि वनोपान्ते किमु भ्राम्यति ।
कान्तः क्लान्तमना मनागपि पथि प्रस्थातुमेवाक्षमः संकेतीकृतमञ्जुवञ्जुललताकुञ्जेऽपि यन्नागतः ॥ ४२ ॥
tatkiṃ kāmapi kāminīmabhisṛtaḥ kiṃ vā kalākelibhirbaddho bandhubhirandhakāriṇi vanopānte kimu bhrāmyati |
kāntaḥ klāntamanā manāgapi pathi prasthātumevākṣamaḥ saṃketīkṛtamañjuvañjulalatākuñje'pi yannāgataḥ || 42 ||
Tatkim kaamapi kaaminiimabhisritah kim vaa kalaakelibhirbaddho bandhubhirandhakaarini vanopaante kimu bhraamyati |
Kaantah klaantamanaa manaagapi pathi prasthaatumevaakshamah samketiikritamanjuvanjulalataakunje'pi yannaagatah || 42 ||
क्या वे किसी और प्रेयसी से मिलने चले गए? या मित्रों ने उन्हें खेल-विनोद में रोक लिया? या वे अँधेरे वन के छोर पर भटक रहे हैं? या थके मन वाले मेरे प्रिय रास्ते पर थोड़ा भी चल पाने में असमर्थ हैं — कि संकेत किए गए सुंदर वंजुल-लताकुंज में भी वे नहीं आए?
Has he gone to meet some other woman? Or do his friends hold him back with games and play? Or is he wandering at the edge of the dark forest? Or is my beloved so weary at heart that he cannot set out on the road at all — since he has not come even to the lovely vañjula bower we agreed upon?
अथागतां माधवमन्तरेण सखीमियं वीक्ष्य विषादमूकाम् ।
विशङ्कमाना रमितं कयापि जनार्दनं दृष्टवदेतदाह ॥ ४३ ॥
athāgatāṃ mādhavamantareṇa sakhīmiyaṃ vīkṣya viṣādamūkām |
viśaṅkamānā ramitaṃ kayāpi janārdanaṃ dṛṣṭavadetadāha || 43 ||
Athaagataam maadhavamantarena sakhiimiyam viikshya vishaadamuukaam |
Vishankamaanaa ramitam kayaapi janaardanam drishtavadetadaaha || 43 ||
तब माधव के बिना लौटी और विषाद से मौन सखी को देखकर, इस राधा ने आशंका की कि जनार्दन किसी और के साथ रमण कर रहे हैं, और मानो आँखों देखा हो, ऐसे कहा —
Then, seeing her friend come back without Mādhava, silent with dejection, Rādhā suspected that Janārdana was taking his pleasure with some other woman, and spoke as if she had seen it herself.
↑ All sections॥ अष्टपदी १४ ॥ · Aṣṭapadī 14
स्मरसमरोचितविरचितवेशा ।
गलितकुसुमदरविलुलितकेशा ॥
कापि मधुरिपुणा विलसति युवतिरधिकगुणा ॥ १ ॥
smarasamarocitaviracitaveśā |
galitakusumadaravilulitakeśā ||
kāpi madhuripuṇā vilasati yuvatiradhikaguṇā || 1 ||
Smarasamarochitavirachitaveshaa |
Galitakusumadaravilulitakeshaa ||
Kaapi madhuripunaa vilasati yuvatiradhikagunaa || 1 ||
प्रेम-युद्ध के योग्य वेश सजाए, केशों से फूल गिरते हुए और बाल कुछ बिखरे हुए —
कोई अधिक गुणवती युवती मधुरिपु के साथ विलास कर रही है।
Dressed as befits love's battle, flowers slipping from her hair and her tresses a little loosened —
some young woman, richer in charms, is sporting with Madhu's foe.
हरिपरिरम्भणवलितविकारा ।
कुचकलशोपरि तरलितहारा ॥ २ ॥
hariparirambhaṇavalitavikārā |
kucakalaśopari taralitahārā || 2 ||
Hariparirambhanavalitavikaaraa |
Kuchakalashopari taralitahaaraa || 2 ||
हरि के आलिंगन से जिसका भाव बदल गया है, और जिसका हार वक्ष पर चंचल हो रहा है।
Her composure altered by Hari's embrace, her necklace trembling on her breast.
विचलदलकललिताननचन्द्रा ।
तदधरपानरभसकृततन्द्रा ॥ ३ ॥
vicaladalakalalitānanacandrā |
tadadharapānarabhasakṛtatandrā || 3 ||
Vichaladalakalalitaananachandraa |
Tadadharapaanarabhasakritatandraa || 3 ||
हिलती अलकों से जिसका चन्द्रमुख सुंदर लगता है, और जो उनके अधर-पान की उत्कंठा से अलसाई है।
Her moon-like face made lovelier by stirring curls, languid with the eagerness of tasting his lips.
चञ्चलकुण्डलदलितकपोला ।
मुखरितरसनजघनगलितलोला ॥ ४ ॥
cañcalakuṇḍaladalitakapolā |
mukharitarasanajaghanagalitalolā || 4 ||
Chanchalakundaladalitakapolaa |
Mukharitarasanajaghanagalitalolaa || 4 ||
डोलते कुंडल जिसके कपोलों को छूते हैं, और जिसकी खनकती करधनी चंचलता में कटि से सरक रही है।
Swinging earrings brushing her cheeks, her jingling girdle slipping from her hips in her restlessness.
दयितविलोकितलज्जितहसिता ।
बहुविधकूजितरतिरसरसिता ॥ ५ ॥
dayitavilokitalajjitahasitā |
bahuvidhakūjitaratirasarasitā || 5 ||
Dayitavilokitalajjitahasitaa |
Bahuvidhakuujitaratirasarasitaa || 5 ||
प्रिय के निहारने पर जो लजाकर मुस्कुराती है, और अनेक प्रकार के मधुर स्वरों के साथ प्रेम-रस में डूबी है।
Shy and smiling when her beloved looks at her, delighting in love with many soft murmurs.
विपुलपुलकपृथुवेपथुभङ्गा ।
श्वसितनिमीलितविकसदनङ्गा ॥ ६ ॥
vipulapulakapṛthuvepathubhaṅgā |
śvasitanimīlitavikasadanaṅgā || 6 ||
Vipulapulakaprithuvepathubhangaa |
Shvasitanimiilitavikasadanangaa || 6 ||
घने रोमांच और गहरी सिहरन से जो बार-बार काँपती है, और साँसों तथा मुँदी आँखों में जिसकी कामना खिल उठी है।
Shivering in waves with thrilling skin and deep tremors, desire blossoming in her sighs and closed eyes.
श्रमजलकणभरसुभगशरीरा ।
परिपतितोरसि रतिरणधीरा ॥ ७ ॥
śramajalakaṇabharasubhagaśarīrā |
paripatitorasi ratiraṇadhīrā || 7 ||
Shramajalakanabharasubhagashariiraa |
Paripatitorasi ratiranadhiiraa || 7 ||
श्रम के पसीने की बूँदों से जिसकी देह और भी सुंदर लगती है, और जो प्रेम-रण में धीर होकर उनके वक्ष पर आ गिरी है।
Her body made lovelier by beads of sweat, steadfast in love's contest, she has sunk upon his chest.
श्रीजयदेवभणितहरिरमितम् ।
कलिकलुषं जनयतु परिशमितम् ॥ ८ ॥
śrījayadevabhaṇitahariramitam |
kalikaluṣaṃ janayatu pariśamitam || 8 ||
Shriijayadevabhanitahariramitam |
Kalikalusham janayatu parishamitam || 8 ||
श्रीजयदेव द्वारा वर्णित हरि का यह विलास लोगों के कलियुग के कलुष को शांत करे।
May this love-play of Hari, as told by Śrī Jayadeva, quiet the stain of the Kali age in all people.
विरहपाण्डुमुरारिमुखाम्बुजद्युतिरियं तिरयन्नपि चेतनाम् ।
विधुरतीव तनोति मनोभुवः सहृदये हृदये मदनव्यथाम् ॥ ४४ ॥
virahapāṇḍumurārimukhāmbujadyutiriyaṃ tirayannapi cetanām |
vidhuratīva tanoti manobhuvaḥ sahṛdaye hṛdaye madanavyathām || 44 ||
Virahapaandumuraarimukhaambujadyutiriyam tirayannapi chetanaam |
Vidhuratiiva tanoti manobhuvah sahridaye hridaye madanavyathaam || 44 ||
विरह से पीले पड़े मुरारि के मुख-कमल जैसी आभा वाला यह चन्द्रमा मेरी चेतना को ढकता हुआ, काम के प्रति संवेदनशील मेरे हृदय में मदन की पीड़ा को और भी बढ़ा देता है।
This moon, glowing like Murāri's lotus face grown pale in separation, clouds my senses and deepens love's ache all the more in my heart, which feels desire so keenly.
↑ All sections॥ अष्टपदी १५ ॥ · Aṣṭapadī 15
समुदितमदने रमणीवदने चुम्बनवलिताधरे ।
मृगमदतिलकं लिखति सपुलकं मृगमिव रजनीकरे ॥
रमते यमुनापुलिनवने विजयी मुरारिरधुना ॥ १ ॥
samuditamadane ramaṇīvadane cumbanavalitādhare |
mṛgamadatilakaṃ likhati sapulakaṃ mṛgamiva rajanīkare ||
ramate yamunāpulinavane vijayī murāriradhunā || 1 ||
Samuditamadane ramaniivadane chumbanavalitaadhare |
Mrigamadatilakam likhati sapulakam mrigamiva rajaniikare ||
Ramate yamunaapulinavane vijayii muraariradhunaa || 1 ||
प्रेम से दमकते, चुंबन के लिए अधर मोड़े प्रेयसी के मुख पर वे रोमांचित होकर कस्तूरी का तिलक बनाते हैं — मानो चन्द्रमा में हिरण का चिह्न हो।
विजयी मुरारि इस समय यमुना-तट के वन में रमण कर रहे हैं।
On his beloved's face, glowing with love, her lips turned towards a kiss, he draws with a thrill a musk mark, like the deer on the moon.
Victorious Murāri now takes his delight in the grove on the Yamunā's bank.
घनचयरुचिरे रचयति चिकुरे तरलिततरुणानने ।
कुरबककुसुमं चपलासुषमं रतिपतिमृगकानने ॥ २ ॥
ghanacayarucire racayati cikure taralitataruṇānane |
kurabakakusumaṃ capalāsuṣamaṃ ratipatimṛgakānane || 2 ||
Ghanachayaruchire rachayati chikure taralitatarunaanane |
Kurabakakusumam chapalaasushamam ratipatimrigakaanane || 2 ||
चंचल युवा मुख के चारों ओर, बादलों के समूह जैसे सुंदर केशों में — जो रतिपति के मृगों का वन हैं — वे बिजली-सी चमक वाला कुरबक का फूल सजाते हैं।
In her hair, lovely as massed clouds around her lively young face — a forest where the deer of Love's lord roam — he sets a kurabaka flower that flashes like lightning.
घटयति सुघने कुचयुगगगने मृगमदरुचिरूषिते ।
मणिसरममलं तारकपटलं नखपदशशिभूषिते ॥ ३ ॥
ghaṭayati sughane kucayugagagane mṛgamadarucirūṣite |
maṇisaramamalaṃ tārakapaṭalaṃ nakhapadaśaśibhūṣite || 3 ||
Ghatayati sughane kuchayugagagane mrigamadaruchiruushite |
Manisaramamalam taarakapatalam nakhapadashashibhuushite || 3 ||
कस्तूरी की आभा से रँगे, नख-चिह्न रूपी चन्द्रमाओं से सजे, उसके वक्ष रूपी घने आकाश पर वे तारों के समूह-सा निर्मल मणियों का हार पहनाते हैं।
Upon her bosom, a dense sky tinted with musk and adorned with crescent nail-marks like moons, he places a spotless string of gems, a cluster of stars.
जितबिसशकले मृदुभुजयुगले करतलनलिनीदले ।
मरकतवलयं मधुकरनिचयं वितरति हिमशीतले ॥ ४ ॥
jitabisaśakale mṛdubhujayugale karatalanalinīdale |
marakatavalayaṃ madhukaranicayaṃ vitarati himaśītale || 4 ||
Jitabisashakale mridubhujayugale karatalanaliniidale |
Marakatavalayam madhukaranichayam vitarati himashiitale || 4 ||
कमल-नाल को भी लजाने वाली, कमल-पत्र जैसी हथेलियों वाली, हिम-सी शीतल कोमल भुजाओं पर वे भौंरों के झुंड जैसे पन्ने के कंगन पहनाते हैं।
On her soft arms, finer than lotus stalks, their palms like lotus leaves and cool as frost, he slips emerald bracelets dark as a swarm of bees.
रतिगृहजघने विपुलापघने मनसिजकनकासने ।
मणिमयरसनं तोरणहसनं विकिरति कृतवासने ॥ ५ ॥
ratigṛhajaghane vipulāpaghane manasijakanakāsane |
maṇimayarasanaṃ toraṇahasanaṃ vikirati kṛtavāsane || 5 ||
Ratigrihajaghane vipulaapaghane manasijakanakaasane |
Manimayarasanam toranahasanam vikirati kritavaasane || 5 ||
प्रेम के गृह-सी, विस्तृत और भरी हुई, कामदेव के स्वर्ण-सिंहासन जैसी सुगंधित कटि पर वे तोरण की शोभा को भी लजाने वाली मणिमय करधनी बाँधते हैं।
On her broad, full hips, love's own dwelling and the golden throne of desire, fragrant and adorned, he fastens a jewelled girdle that outshines a festal archway.
चरणकिसलये कमलानिलये नखमणिगणपूजिते ।
बहिरपवरणं यावकभरणं जनयति हृदि योजिते ॥ ६ ॥
caraṇakisalaye kamalānilaye nakhamaṇigaṇapūjite |
bahirapavaraṇaṃ yāvakabharaṇaṃ janayati hṛdi yojite || 6 ||
Charanakisalaye kamalaanilaye nakhamaniganapuujite |
Bahirapavaranam yaavakabharanam janayati hridi yojite || 6 ||
लक्ष्मी के निवास, नख-मणियों से पूजित, हृदय से लगाए उसके पल्लव-से कोमल चरणों पर वे बाहरी आवरण के रूप में महावर लगाते हैं।
On her feet, soft as new leaves, abode of Lakṣmī, honoured by the gems of her nails, he rests them on his heart and paints them with red lac as an outer covering.
रमयति सदृशं कामपि सुभृशं खलहलधरसोदरे ।
किमफलमवसं चिरमिह विरसं वद सखि विटपोदरे ॥ ७ ॥
ramayati sadṛśaṃ kāmapi subhṛśaṃ khalahaladharasodare |
kimaphalamavasaṃ ciramiha virasaṃ vada sakhi viṭapodare || 7 ||
Ramayati sadrisham kaamapi subhrisham khalahaladharasodare |
Kimaphalamavasam chiramiha virasam vada sakhi vitapodare || 7 ||
वह दुष्ट बलराम का भाई किसी अपने योग्य स्त्री को भरपूर आनंद दे रहा है। बताओ सखी, मैं इस झुरमुट के भीतर इतनी देर व्यर्थ और नीरस होकर क्यों रही?
That rogue, Haladhara's brother, is giving full delight to some woman worthy of him. Tell me, friend, why have I stayed so long in this thicket, uselessly and joylessly?
इह रसभणने कृतहरिगुणने मधुरिपुपदसेवके ।
कलियुगचरितं न वसतु दुरितं कविनृपजयदेवके ॥ ८ ॥
iha rasabhaṇane kṛtahariguṇane madhuripupadasevake |
kaliyugacaritaṃ na vasatu duritaṃ kavinṛpajayadevake || 8 ||
Iha rasabhanane kritaharigunane madhuripupadasevake |
Kaliyugacharitam na vasatu duritam kavinripajayadevake || 8 ||
रस का गान करने वाले, हरि के गुण गाने वाले, मधुरिपु के चरणों के सेवक कविराज जयदेव में कलियुग का पाप न टिके।
May the sin that marks the Kali age find no place in Jayadeva, king of poets, who sings of love, recounts Hari's virtues and serves the feet of Madhu's foe.
नायातः सखि निर्दयो यदि शठस्त्वं दूति किं दूयसे स्वच्छन्दं बहुवल्लभः स रमते किं तत्र ते दूषणम् ।
पश्याद्य प्रियसम्गमाय दयितस्याकृष्यमाणं गणैरुत्कण्ठार्तिभरादिव स्फुटदिदं चेतः स्वयं यास्यति ॥ ४५ ॥
nāyātaḥ sakhi nirdayo yadi śaṭhastvaṃ dūti kiṃ dūyase svacchandaṃ bahuvallabhaḥ sa ramate kiṃ tatra te dūṣaṇam |
paśyādya priyasamgamāya dayitasyākṛṣyamāṇaṃ gaṇairutkaṇṭhārtibharādiva sphuṭadidaṃ cetaḥ svayaṃ yāsyati || 45 ||
Naayaatah sakhi nirdayo yadi shathastvam duuti kim duuyase svachchhandam bahuvallabhah sa ramate kim tatra te duushanam |
Pashyaadya priyasamgamaaya dayitasyaakrishyamaanam ganairutkanthaartibharaadiva sphutadidam chetah svayam yaasyati || 45 ||
सखी, यदि वह निर्दयी छलिया नहीं आया, तो हे दूती, तुम क्यों दुखी होती हो? अनेक प्रेयसियों वाला वह स्वच्छंद होकर रमण करता है — इसमें तुम्हारा क्या दोष? देखो, प्रिय के गुणों से खिंचा हुआ, उत्कंठा के भार से मानो फटता हुआ मेरा यह मन आज स्वयं उससे मिलने चला जाएगा।
Friend, if that heartless deceiver has not come, why do you grieve, my messenger? He has many loves and takes his pleasure as he likes — where is your fault in that? See: drawn by my beloved's virtues towards union, and as if bursting under the weight of longing, this heart of mine will go to him on its own today.
↑ All sections॥ अष्टपदी १६ ॥ · Aṣṭapadī 16
अनिलतरलकुवलयनयनेन ।
तपति न सा किसलयशयनेन ॥
सखि या रमिता वनमालिना ॥ १ ॥
anilataralakuvalayanayanena |
tapati na sā kisalayaśayanena ||
sakhi yā ramitā vanamālinā || 1 ||
Anilataralakuvalayanayanena |
Tapati na saa kisalayashayanena ||
Sakhi yaa ramitaa vanamaalinaa || 1 ||
सखी, जिस स्त्री को वनमाली ने आनंद दिया है, वह हवा में काँपते नील कमल-से नेत्रों वाले उनके साथ रहकर पत्तों की शय्या पर नहीं तपती।
Friend, the woman whom the wearer of the forest garland delights, being with him whose eyes are like blue lilies trembling in the breeze, does not burn on a bed of tender leaves.
विकसितसरसिजललितमुखेन ।
स्फुटति न सा मनसिजविशिखेन ॥ २ ॥
vikasitasarasijalalitamukhena |
sphuṭati na sā manasijaviśikhena || 2 ||
Vikasitasarasijalalitamukhena |
Sphutati na saa manasijavishikhena || 2 ||
खिले कमल-से सुंदर मुख वाले उनके साथ वह काम के बाणों से विदीर्ण नहीं होती।
With him, whose face is lovely as a full-blown lotus, she is not torn apart by Kāma's arrows.
अमृतमधुरमृदुतरवचनेन ।
ज्वलति न सा मलयजपवनेन ॥ ३ ॥
amṛtamadhuramṛdutaravacanena |
jvalati na sā malayajapavanena || 3 ||
Amritamadhuramridutaravachanena |
Jvalati na saa malayajapavanena || 3 ||
अमृत-सी मधुर और अत्यंत कोमल वाणी वाले उनके साथ वह मलय की चंदन-सुगंधित हवा से नहीं जलती।
With him, whose words are sweet as nectar and gentle, she does not burn in the sandal-scented Malaya breeze.
स्थलजलरुहरुचिकरचरणेन ।
लुठति न सा हिमकरकिरणेन ॥ ४ ॥
sthalajalaruharucikaracaraṇena |
luṭhati na sā himakarakiraṇena || 4 ||
Sthalajalaruharuchikaracharanena |
Luthati na saa himakarakiranena || 4 ||
स्थल-कमल और जल-कमल जैसी कांति वाले हाथ-पैरों वाले उनके साथ वह चन्द्रमा की किरणों से व्याकुल होकर करवटें नहीं बदलती।
With him, whose hands and feet glow like lotuses of land and water, she does not toss about under the moon's rays.
सजलजलदसमुदयरुचिरेण ।
दलति न सा हृदि चिरविरहेण ॥ ५ ॥
sajalajaladasamudayarucireṇa |
dalati na sā hṛdi ciraviraheṇa || 5 ||
Sajalajaladasamudayaruchirena |
Dalati na saa hridi chiravirahena || 5 ||
जल भरे बादलों के समूह-से सुंदर उनके साथ, उसका हृदय लंबे विरह से टूटता नहीं।
With him, lovely as a gathering of rain-laden clouds, her heart does not break from long separation.
कनकनिकषरुचिशुचिवसनेन ।
श्वसति न सा परिजनहसनेन ॥ ६ ॥
kanakanikaṣaruciśucivasanena |
śvasati na sā parijanahasanena || 6 ||
Kanakanikasharuchishuchivasanena |
Shvasati na saa parijanahasanena || 6 ||
कसौटी पर कसे सोने-सी उजली, स्वच्छ वस्त्र वाले उनके साथ, वह परिजनों की हँसी पर आहें नहीं भरती।
With him, whose garment gleams pure as gold streaked on a touchstone, she does not sigh at the mocking laughter of her companions.
सकलभुवनजनवरतरुणेन ।
वहति न सा रुजमतिकरुणेन ॥ ७ ॥
sakalabhuvanajanavarataruṇena |
vahati na sā rujamatikaruṇena || 7 ||
Sakalabhuvanajanavaratarunena |
Vahati na saa rujamatikarunena || 7 ||
समस्त लोकों के सर्वश्रेष्ठ, अत्यंत करुणामय युवक के साथ वह कोई पीड़ा नहीं झेलती।
With him, finest of all youths in every world and full of compassion, she bears no pain.
श्रीजयदेवभणितवचनेन ।
प्रविशतु हरिरपि हृदयमनेन ॥ ८ ॥
śrījayadevabhaṇitavacanena |
praviśatu harirapi hṛdayamanena || 8 ||
Shriijayadevabhanitavachanena |
Pravishatu harirapi hridayamanena || 8 ||
श्रीजयदेव की कही इन बातों के द्वारा हरि भी हृदय में प्रवेश करें।
Through these words sung by Śrī Jayadeva, may Hari himself enter the heart.
मनोभवानन्दन चन्दनानिल प्रसीद रे दक्षिण मुञ्च वामताम् ।
क्षणं जगत्प्राण विधाय माधवं पुरो मम प्राणहरो भविष्यसि ॥ ४६ ॥
manobhavānandana candanānila prasīda re dakṣiṇa muñca vāmatām |
kṣaṇaṃ jagatprāṇa vidhāya mādhavaṃ puro mama prāṇaharo bhaviṣyasi || 46 ||
Manobhavaanandana chandanaanila prasiida re dakshina muncha vaamataam |
Kshanam jagatpraana vidhaaya maadhavam puro mama praanaharo bhavishyasi || 46 ||
हे काम को आनंद देने वाली चंदन-वायु, प्रसन्न हो; हे दक्षिण पवन, अपनी यह प्रतिकूलता छोड़ दो। हे जगत के प्राण, एक क्षण के लिए माधव को मेरे सामने ला दो, फिर भले ही मेरे प्राण हर लेना।
O sandal-scented breeze that gladdens Love, be kind; O southern wind, be gracious and give up this contrariness. Breath of the world, bring Mādhava before me for a single moment — then you may take my life.
रिपुरिव सखीसंवासोऽयं शिखीव हिमानिलो विषमिव सुधारश्मिर्यस्मिन्दुनोति मनोगते ।
हृदयमदये तस्मिन्नेवं पुनर्वलते बलात् कुवलयदृशां वामः कामो निकामनिरङ्कुशः ॥ ४७ ॥
ripuriva sakhīsaṃvāso'yaṃ śikhīva himānilo viṣamiva sudhāraśmiryasmindunoti manogate |
hṛdayamadaye tasminnevaṃ punarvalate balāt kuvalayadṛśāṃ vāmaḥ kāmo nikāmaniraṅkuśaḥ || 47 ||
Ripuriva sakhiisamvaaso'yam shikhiiva himaanilo vishamiva sudhaarashmiryasmindunoti manogate |
Hridayamadaye tasminnevam punarvalate balaat kuvalayadrishaam vaamah kaamo nikaamanirankushah || 47 ||
जिसके मन में बसने पर सखियों का साथ शत्रु-सा, शीतल हवा आग-सी और चन्द्रमा विष-सा पीड़ा देता है, उसी निर्दयी की ओर मेरा हृदय फिर भी बलपूर्वक मुड़ जाता है। कमलनयनी स्त्रियों का काम कितना उलटा और पूरी तरह निरंकुश है!
When he is in my mind, my friends' company wounds me like an enemy, the cool breeze like fire, the moon like poison; and still my heart turns back by force to that pitiless one. How perverse is desire in lotus-eyed women, and how utterly beyond restraint!
बाधां विधेहि मलयानिल पञ्चबाण प्राणान्गृहाण न गृहं पुनराश्रयिष्ये ।
किं ते कृतान्तभगिनि क्षमया तरङ्गैरङ्गानि सिञ्च मम शाम्यतु देहदाहः ॥ ४८ ॥
bādhāṃ vidhehi malayānila pañcabāṇa prāṇāngṛhāṇa na gṛhaṃ punarāśrayiṣye |
kiṃ te kṛtāntabhagini kṣamayā taraṅgairaṅgāni siñca mama śāmyatu dehadāhaḥ || 48 ||
Baadhaam vidhehi malayaanila panchabaana praanaangrihaana na griham punaraashrayishye |
Kim te kritaantabhagini kshamayaa tarangairangaani sincha mama shaamyatu dehadaahah || 48 ||
हे मलय पवन, पीड़ा दो; हे पंचबाण, मेरे प्राण ले लो — मैं अब घर लौटकर नहीं जाऊँगी। हे यम की बहन यमुना, तुम्हारे धैर्य से क्या लाभ? अपनी लहरों से मेरे अंगों को सींच दो, जिससे मेरी देह की जलन शांत हो।
Torment me, Malaya breeze; five-arrowed Love, take my breath — I will not go back home again. O sister of Death [Yamunā], what use is your patience? Bathe my limbs with your waves, and let the burning of my body be stilled.
↑ All sectionsअष्टमः सर्गः — विलक्ष्यलक्ष्मीपतिः · Sarga 8 — Vilakṣya-lakṣmīpati (The Abashed Lord of Lakṣmī)
अथ कथमपि यामिनीं विनीय स्मरशरजर्जरितापि सा प्रभाते ।
अनुनयवचनं वदन्तमग्रे प्रणतमपि प्रियमाह साभ्यसूयम् ॥ ४९ ॥
atha kathamapi yāminīṃ vinīya smaraśarajarjaritāpi sā prabhāte |
anunayavacanaṃ vadantamagre praṇatamapi priyamāha sābhyasūyam || 49 ||
Atha kathamapi yaaminiim viniiya smarasharajarjaritaapi saa prabhaate |
Anunayavachanam vadantamagre pranatamapi priyamaaha saabhyasuuyam || 49 ||
फिर किसी तरह रात बिताकर, कामदेव के बाणों से जर्जर होने पर भी, प्रातःकाल उसने सामने झुककर मनाने वाली बातें कहते प्रियतम से ईर्ष्या-भरे स्वर में कहा।
Then, having somehow passed the night, though worn down by the arrows of Kāma, at daybreak she spoke with bitter resentment to her beloved, who stood before her, bowing and uttering words of appeasement.
↑ All sections॥ अष्टपदी १७ ॥ · Aṣṭapadī 17
रजनिजनितगुरुजागररागकषायितमलसनिवेशम् ।
वहति नयनमनुरागमिव स्फुटमुदितरसाभिनिवेशम् ॥
हरिहरि याहि माधव याहि केशव मा वद कैतववादं तामनुसर सरसीरुहलोचन या तव हरति विषादम् ॥ १ ॥
rajanijanitagurujāgararāgakaṣāyitamalasaniveśam |
vahati nayanamanurāgamiva sphuṭamuditarasābhiniveśam ||
harihari yāhi mādhava yāhi keśava mā vada kaitavavādaṃ tāmanusara sarasīruhalocana yā tava harati viṣādam || 1 ||
Rajanijanitagurujaagararaagakashaayitamalasanivesham |
Vahati nayanamanuraagamiva sphutamuditarasaabhinivesham ||
Harihari yaahi maadhava yaahi keshava maa vada kaitavavaadam taamanusara sarasiiruhalochana yaa tava harati vishaadam || 1 ||
रात भर के लंबे जागरण के रंग से लाल और अलसाई हुई तुम्हारी आँख मानो उसी अनुराग को स्पष्ट धारण किए है जिसमें प्रेम का रस अभी-अभी जागा हो।
हरि, हरि! जाओ माधव, जाओ केशव, छल-भरी बातें मत कहो। हे कमलनयन, उसी के पीछे जाओ जो तुम्हारा दुःख हरती है।
Your eye, reddened by the long wakefulness of the night and heavy with languor, seems to wear openly the very passion that has so newly been kindled in you.
Hari, Hari! Go, Mādhava, go, Keśava, speak no more deceitful words. Follow her, lotus-eyed one, who takes your sorrow away.
कज्जलमलिनविलोचनचुम्बनविरचितनीलिमरूपम् ।
दशनवसनमरुणं तव कृष्ण तनोति तनोरनुरूपम् ॥ २ ॥
kajjalamalinavilocanacumbanaviracitanīlimarūpam |
daśanavasanamaruṇaṃ tava kṛṣṇa tanoti tanoranurūpam || 2 ||
Kajjalamalinavilochanachumbanavirachitaniilimaruupam |
Dashanavasanamarunam tava krishna tanoti tanoranuruupam || 2 ||
हे कृष्ण, काजल से मैले नेत्रों को चूमने से जो नीलापन आ गया है, उससे तुम्हारा लाल अधर तुम्हारे साँवले शरीर के ही अनुरूप हो गया है।
O Kṛṣṇa, your red lip, darkened from kissing eyes smudged with kohl, has taken on a colour to match your dark body.
वपुरनुहरति तव स्मरसङ्गरखरनखरक्षतरेखम् ।
मरकतशकलकलितकलधौतलिपेरिव रतिजयलेखम् ॥ ३ ॥
vapuranuharati tava smarasaṅgarakharanakharakṣatarekham |
marakataśakalakalitakaladhautaliperiva ratijayalekham || 3 ||
Vapuranuharati tava smarasangarakharanakharakshatarekham |
Marakatashakalakalitakaladhautaliperiva ratijayalekham || 3 ||
प्रेम-युद्ध में तीखे नखों से बनी खरोंच की रेखाएँ धारण किए तुम्हारा शरीर ऐसा लगता है मानो पन्ने की शिला पर सुनहरे अक्षरों में लिखा रति का विजय-पत्र हो।
Your body, marked with the lines of sharp nails from love's battle, looks like a record of passion's victory inscribed in gold upon a slab of emerald.
चरणकमलगलदलक्तकसिक्तमिदं तव हृदयमुदारम् ।
दर्शयतीव बहिर्मदनद्रुमनवकिसलयपरिवारम् ॥ ४ ॥
caraṇakamalagaladalaktakasiktamidaṃ tava hṛdayamudāram |
darśayatīva bahirmadanadrumanavakisalayaparivāram || 4 ||
Charanakamalagaladalaktakasiktamidam tava hridayamudaaram |
Darshayatiiva bahirmadanadrumanavakisalayaparivaaram || 4 ||
चरण-कमलों से बहते महावर से भीगा तुम्हारा यह चौड़ा वक्ष मानो कामदेव के वृक्ष की नई कोंपलों के समूह को बाहर प्रकट कर रहा है।
This broad chest of yours, stained with red lac that has trickled from lotus feet, seems to display outwardly the fresh young leaves of the tree of love.
दशनपदं भवदधरगतं मम जनयति चेतसि खेदम् ।
कथयति कथमधुनापि मया सह तव वपुरेतदभेदम् ॥ ५ ॥
daśanapadaṃ bhavadadharagataṃ mama janayati cetasi khedam |
kathayati kathamadhunāpi mayā saha tava vapuretadabhedam || 5 ||
Dashanapadam bhavadadharagatam mama janayati chetasi khedam |
Kathayati kathamadhunaapi mayaa saha tava vapuretadabhedam || 5 ||
तुम्हारे अधर पर लगा दाँतों का चिह्न मेरे मन में दुःख उपजाता है। वह पूछता है — अब भी तुम कैसे कहते हो कि तुम्हारा यह शरीर मुझसे अभिन्न है?
The mark of teeth upon your lip brings anguish to my heart. It asks: how can you still claim that this body of yours is one with mine?
बहिरिव मलिनतरं तव कृष्ण मनोऽपि भविष्यति नूनम् ।
कथमथ वञ्चयसे जनमनुगतमसमशरज्वरदूनम् ॥ ६ ॥
bahiriva malinataraṃ tava kṛṣṇa mano'pi bhaviṣyati nūnam |
kathamatha vañcayase janamanugatamasamaśarajvaradūnam || 6 ||
Bahiriva malinataram tava krishna mano'pi bhavishyati nuunam |
Kathamatha vanchayase janamanugatamasamasharajvaraduunam || 6 ||
हे कृष्ण, तुम्हारा मन भी निश्चय ही बाहर से कहीं अधिक मलिन होगा। तो फिर कामज्वर से पीड़ित, तुम्हारे पीछे चलने वाली इस स्त्री को क्यों छलते हो?
Surely, Kṛṣṇa, your heart must be even darker than your outward form. Why then do you deceive one who follows you, burning with the fever of love?
भ्रमति भवानबलाकवलाय वनेषु किमत्र विचित्रम् ।
प्रथयति पूतनिकैव वधूवधनिर्दयबालचरित्रम् ॥ ७ ॥
bhramati bhavānabalākavalāya vaneṣu kimatra vicitram |
prathayati pūtanikaiva vadhūvadhanirdayabālacaritram || 7 ||
Bhramati bhavaanabalaakavalaaya vaneshu kimatra vichitram |
Prathayati puutanikaiva vadhuuvadhanirdayabaalacharitram || 7 ||
तुम निर्बल स्त्रियों को ग्रस लेने के लिए वनों में भटकते हो, इसमें आश्चर्य क्या? पूतना ही तुम्हारे बचपन की उस करनी को प्रकट करती है जिसमें तुमने निर्दयता से एक स्त्री का वध किया था।
That you roam the forests to prey upon helpless women, what is surprising in that? Pūtanā herself bears witness to the pitiless childhood deed in which you slew a woman.
श्रीजयदेवभणितरतिवञ्चितखण्डितयुवतिविलापम् ।
शृणुत सुधामधुरं विबुधा विबुधालयतोऽपि दुरापम् ॥ ८ ॥
śrījayadevabhaṇitarativañcitakhaṇḍitayuvativilāpam |
śṛṇuta sudhāmadhuraṃ vibudhā vibudhālayato'pi durāpam || 8 ||
Shriijayadevabhanitarativanchitakhanditayuvativilaapam |
Shrinuta sudhaamadhuram vibudhaa vibudhaalayato'pi duraapam || 8 ||
हे विद्वज्जनो, श्री जयदेव द्वारा कहा गया यह विलाप सुनो — प्रेम में छली गई, आहत युवती का यह विलाप अमृत-सा मधुर है और देवलोक में भी दुर्लभ है।
Listen, you learned ones, to this lament of a wronged young woman cheated in love, told by Śrī Jayadeva: sweet as nectar, and hard to find even in the abode of the gods.
तदेवं पश्यन्त्याः प्रसरदनुरागं बहिरिव प्रियापादालक्तच्छुरितमरुणच्छायहृदयम् ।
ममाद्य प्रख्यातप्रणयभरभङ्गेन कितव त्वदालोकः शोकादपि किमपि लज्जां जनयति ॥ ५० ॥
tadevaṃ paśyantyāḥ prasaradanurāgaṃ bahiriva priyāpādālaktacchuritamaruṇacchāyahṛdayam |
mamādya prakhyātapraṇayabharabhaṅgena kitava tvadālokaḥ śokādapi kimapi lajjāṃ janayati || 50 ||
Tadevam pashyantyaah prasaradanuraagam bahiriva priyaapaadaalaktachchhuritamarunachchhaayahridayam |
Mamaadya prakhyaatapranayabharabhangena kitava tvadaalokah shokaadapi kimapi lajjaam janayati || 50 ||
हे छलिया, तुम्हारा हृदय प्रिया के चरणों के महावर से लाल रँगा है, मानो भीतर का अनुराग बाहर फैल आया हो। इसे देखकर, मेरे जग-जाने प्रेम के इस टूटने पर, आज तुम्हें देखना मुझमें शोक से भी बढ़कर एक अजीब-सी लज्जा जगाता है।
Seeing your heart tinged red with the lac of your beloved's feet, as if passion had spilled outward, and seeing how the love I was known for has been broken, the sight of you today stirs in me, cheat, something beyond grief: a kind of shame.
↑ All sectionsनवमः सर्गः — मन्दमुकुन्दः · Sarga 9 — Manda-mukunda (Languishing Mukunda)
तामथ मन्मथखिन्नां रतिरसभिन्नां विषादसम्पन्नाम् ।
अनुचिन्तितहरिचरितां कलहान्तरितामुवाच रहसि सखी ॥ ५१ ॥
tāmatha manmathakhinnāṃ ratirasabhinnāṃ viṣādasampannām |
anucintitaharicaritāṃ kalahāntaritāmuvāca rahasi sakhī || 51 ||
Taamatha manmathakhinnaam ratirasabhinnaam vishaadasampannaam |
Anuchintitaharicharitaam kalahaantaritaamuvaacha rahasi sakhii || 51 ||
तब एकांत में सखी ने उससे कहा — जो काम से खिन्न थी, मिलन के सुख से वंचित थी, विषाद से भरी थी, हरि के आचरण को बार-बार सोच रही थी और कलह के कारण प्रिय से बिछुड़ गई थी।
Then, in private, her friend spoke to her: to Rādhā, wearied by love, cut off from its joy, sunk in dejection, brooding over Hari's conduct, and parted from him by her own quarrel.
↑ All sections॥ अष्टपदी १८ ॥ · Aṣṭapadī 18
हरिरभिसरति वहति मधुपवने ।
किमपरमधिकसुखं सखि भुवने ॥
माधवे मा कुरु मानिनि मानमये ॥ १ ॥
harirabhisarati vahati madhupavane |
kimaparamadhikasukhaṃ sakhi bhuvane ||
mādhave mā kuru mānini mānamaye || 1 ||
Harirabhisarati vahati madhupavane |
Kimaparamadhikasukham sakhi bhuvane ||
Maadhave maa kuru maanini maanamaye || 1 ||
हरि मिलने आ रहे हैं, वसंत की हवा बह रही है। हे सखी, संसार में इससे बढ़कर और क्या सुख है?
हे मानिनी, मान से भरी, माधव पर मान मत करो।
Hari is coming to meet you, and the spring breeze is blowing. What greater happiness is there in the world, my friend?
Proud one, so full of pride, do not hold your pride against Mādhava.
तालफलादपि गुरुमतिसरसम् ।
किं विफलीकुरुषे कुचकलशम् ॥ २ ॥
tālaphalādapi gurumatisarasam |
kiṃ viphalīkuruṣe kucakalaśam || 2 ||
Taalaphalaadapi gurumatisarasam |
Kim viphaliikurushe kuchakalasham || 2 ||
ताड़ के फल से भी भारी और रस से भरे अपने कलश-से उरोजों को क्यों व्यर्थ कर रही हो?
Why let your full bosom, heavier than palm fruit and rich with sweetness, go to waste?
कति न कथितमिदमनुपदमचिरम् ।
मा परिहर हरिमतिशयरुचिरम् ॥ ३ ॥
kati na kathitamidamanupadamaciram |
mā parihara harimatiśayaruciram || 3 ||
Kati na kathitamidamanupadamachiram |
Maa parihara harimatishayaruchiram || 3 ||
कितनी बार अभी-अभी, बार-बार मैंने यह नहीं कहा? अत्यंत मनोहर हरि को मत छोड़ो।
How many times, again and again, have I not just told you this? Do not turn away from Hari, who is so exceedingly lovely.
किमिति विषीदसि रोदिषि विकला ।
विहसति युवतिसभा तव सकला ॥ ४ ॥
kimiti viṣīdasi rodiṣi vikalā |
vihasati yuvatisabhā tava sakalā || 4 ||
Kimiti vishiidasi rodishi vikalaa |
Vihasati yuvatisabhaa tava sakalaa || 4 ||
क्यों उदास होती हो, क्यों व्याकुल होकर रोती हो? युवतियों की सारी मंडली तुम पर हँस रही है।
Why do you despair, and weep so distraught? The whole company of young women is laughing at you.
सजलनलिनीदलशीतलशयने ।
हरिमवलोक्य सफलय नयने ॥ ५ ॥
sajalanalinīdalaśītalaśayane |
harimavalokya saphalaya nayane || 5 ||
Sajalanaliniidalashiitalashayane |
Harimavalokya saphalaya nayane || 5 ||
जल से भीगे कमल-पत्रों की शीतल शय्या पर हरि को देखकर अपनी आँखों को सफल करो।
Look upon Hari on the cool bed of dew-wet lotus leaves, and let your eyes gain what they were made for.
जनयसि मनसि किमिति गुरुखेदम् ।
शृणु मम वचनमनीहितभेदम् ॥ ६ ॥
janayasi manasi kimiti gurukhedam |
śṛṇu mama vacanamanīhitabhedam || 6 ||
Janayasi manasi kimiti gurukhedam |
Shrinu mama vachanamaniihitabhedam || 6 ||
मन में इतना भारी दुःख क्यों उपजाती हो? मेरी बात सुनो, जो तुम दोनों में भेद नहीं चाहती।
Why do you raise such heavy sorrow in your heart? Listen to my words, which seek no rift between you.
हरिरुपयातु वदतु बहुमधुरम् ।
किमिति करोषि हृदयमतिविधुरम् ॥ ७ ॥
harirupayātu vadatu bahumadhuram |
kimiti karoṣi hṛdayamatividhuram || 7 ||
Harirupayaatu vadatu bahumadhuram |
Kimiti karoshi hridayamatividhuram || 7 ||
हरि पास आएँ, बहुत मीठी बातें कहें। तुम अपने हृदय को इतना व्याकुल क्यों करती हो?
Let Hari come near and speak many sweet words. Why do you make your heart so desolate?
श्रीजयदेवभणितमतिललितम् ।
सुखयतु रसिकजनं हरिचरितम् ॥ ८ ॥
śrījayadevabhaṇitamatilalitam |
sukhayatu rasikajanaṃ haricaritam || 8 ||
Shriijayadevabhanitamatilalitam |
Sukhayatu rasikajanam haricharitam || 8 ||
श्री जयदेव द्वारा कहा गया यह अत्यंत ललित हरि-चरित रसिक जनों को सुख दे।
May this most graceful tale of Hari, told by Śrī Jayadeva, bring joy to those who can savour it.
स्निग्धे यत्परुषासि यत्प्रणमति स्तब्धासि यद्रागिणि द्वेषस्थासि यदुन्मुखे विमुखतां यातासि तस्मिन्प्रिये ।
युक्तं तद्विपरीतकारिणि तव श्रीखण्डचर्चा विषं शीतांशुस्तपनो हिमं हुतवहः क्रीडामुदो यातनाः ॥ ५२ ॥
snigdhe yatparuṣāsi yatpraṇamati stabdhāsi yadrāgiṇi dveṣasthāsi yadunmukhe vimukhatāṃ yātāsi tasminpriye |
yuktaṃ tadviparītakāriṇi tava śrīkhaṇḍacarcā viṣaṃ śītāṃśustapano himaṃ hutavahaḥ krīḍāmudo yātanāḥ || 52 ||
Snigdhe yatparushaasi yatpranamati stabdhaasi yadraagini dveshasthaasi yadunmukhe vimukhataam yaataasi tasminpriye |
Yuktam tadvipariitakaarini tava shriikhandacharchaa visham shiitaamshustapano himam hutavahah kriidaamudo yaatanaah || 52 ||
जो स्नेह करता है उस पर तुम कठोर हो, जो झुकता है उसके आगे अकड़ी हो, जो अनुरागी है उससे द्वेष रखती हो, जो तुम्हारी ओर उन्मुख है उस प्रिय से मुँह फेर लिया है। हे उलटा आचरण करने वाली, तो उचित ही है कि तुम्हें चंदन का लेप विष, चंद्रमा तपता सूर्य, हिम अग्नि और क्रीड़ा के आनंद यातना लगें।
You are harsh to the one who is tender, rigid before the one who bows, hostile to the one who loves you, and turned away from the beloved who turns toward you. It is only fitting, then, contrary one, that sandal paste should be poison to you, the moon a scorching sun, frost a fire, and the delights of play a torment.
↑ All sectionsदशमः सर्गः — चतुरचतुर्भुजः · Sarga 10 — Catura-caturbhuja (The Skilful Four-armed One)
अत्रान्तरे मसृणरोषवशामसीमनिःश्वासनिःसहमुखीं सुमुखीमुपेत्य ।
सव्रीडमीक्षितसखीवदनां दिनान्ते सानन्दगद्गदपदं हरिरित्युवाच ॥ ५३ ॥
atrāntare masṛṇaroṣavaśāmasīmaniḥśvāsaniḥsahamukhīṃ sumukhīmupetya |
savrīḍamīkṣitasakhīvadanāṃ dinānte sānandagadgadapadaṃ harirityuvāca || 53 ||
Atraantare masrinaroshavashaamasiimanihshvaasanihsahamukhiim sumukhiimupetya |
Savriidamiikshitasakhiivadanaam dinaante saanandagadgadapadam harirityuvaacha || 53 ||
इसी बीच, दिन ढलने पर, हरि उस सुमुखी के पास आए — जो कोमल रोष के वश में थी, जिसका मुख अनंत निःश्वासों से थका था, और जो लजाती हुई सखी के मुख की ओर देख रही थी — और आनंद से रुँधे स्वर में बोले।
Meanwhile, as the day ended, Hari approached the lovely-faced one, who was held by a soft anger, whose face could scarcely bear her ceaseless sighs, and who glanced shyly at her friend; and, his words faltering with joy, he said:
↑ All sections॥ अष्टपदी १९ ॥ · Aṣṭapadī 19
वदसि यदि किंचिदपि दन्तरुचिकौमुदी हरति दरतिमिरमतिघोरम् ।
स्फुरदधरसीधवे तव वदनचन्द्रमा रोचयतु लोचनचकोरम् ॥
प्रिये चारुशीले मुञ्च मयि मानमनिदानं सपदि मदनानलो दहति मम मानसं देहि मुखकमलमधुपानम् ॥ १ ॥
vadasi yadi kiṃcidapi dantarucikaumudī harati daratimiramatighoram |
sphuradadharasīdhave tava vadanacandramā rocayatu locanacakoram ||
priye cāruśīle muñca mayi mānamanidānaṃ sapadi madanānalo dahati mama mānasaṃ dehi mukhakamalamadhupānam || 1 ||
Vadasi yadi kimchidapi dantaruchikaumudii harati daratimiramatighoram |
Sphuradadharasiidhave tava vadanachandramaa rochayatu lochanachakoram ||
Priye chaarushiile muncha mayi maanamanidaanam sapadi madanaanalo dahati mama maanasam dehi mukhakamalamadhupaanam || 1 ||
यदि तुम कुछ भी बोलो, तो तुम्हारे दाँतों की चाँदनी मेरे भय के घोर अंधकार को हर ले। काँपते अधरों के मधु से युक्त तुम्हारा मुख-चंद्र मेरे चकोर-नेत्रों को तृप्त करे।
हे प्रिये, हे सुशीले, मुझ पर यह अकारण मान छोड़ दो। काम की आग तुरंत मेरे मन को जला रही है; मुझे अपने मुख-कमल का मधु पीने दो।
If you would say even a little, the moonlight of your gleaming teeth would dispel the dreadful darkness of my fear. Let the moon of your face, with the honeyed wine of your trembling lips, delight the cakora birds of my eyes.
Beloved, gentle of nature, give up this groundless pride against me. The fire of love is burning my heart this very moment; let me drink the honey of your lotus face.
सत्यमेवासि यदि सुदति मयि कोपिनी देहि खरनखशरघातम् ।
घटय भुजबन्धनं जनय रदखण्डनं येन वा भवति सुखजातम् ॥ २ ॥
satyamevāsi yadi sudati mayi kopinī dehi kharanakhaśaraghātam |
ghaṭaya bhujabandhanaṃ janaya radakhaṇḍanaṃ yena vā bhavati sukhajātam || 2 ||
Satyamevaasi yadi sudati mayi kopinii dehi kharanakhasharaghaatam |
Ghataya bhujabandhanam janaya radakhandanam yena vaa bhavati sukhajaatam || 2 ||
हे सुंदर दाँतों वाली, यदि तुम सचमुच मुझसे रूठी हो, तो तीखे नखों के बाणों से मुझे आहत करो, भुजाओं में बाँध लो, दाँतों से काट लो — या जिससे भी तुम्हें सुख मिले, वही करो।
If you are truly angry with me, lovely-toothed one, strike me with the arrows of your sharp nails, bind me in your arms, wound me with your teeth, or do whatever else would give you pleasure.
त्वमसि मम भूषणं त्वमसि मम जीवनं त्वमसि भवजलधिरत्नम् ।
भवतु भवतीह मयि सततमनोरोधिनी तत्र मम हृदयमतियत्नम् ॥ ३ ॥
tvamasi mama bhūṣaṇaṃ tvamasi mama jīvanaṃ tvamasi bhavajaladhiratnam |
bhavatu bhavatīha mayi satatamanorodhinī tatra mama hṛdayamatiyatnam || 3 ||
Tvamasi mama bhuushanam tvamasi mama jiivanam tvamasi bhavajaladhiratnam |
Bhavatu bhavatiiha mayi satatamanorodhinii tatra mama hridayamatiyatnam || 3 ||
तुम ही मेरा आभूषण हो, तुम ही मेरा जीवन हो, तुम ही भवसागर का रत्न हो। तुम सदा मुझ पर अनुकूल रहो — इसी के लिए मेरा हृदय पूरा यत्न करता है।
You are my ornament, you are my life, you are the jewel in the ocean of existence. May you always be kind to me; for this my heart strives with all its effort.
नीलनलिनाभमपि तन्वि तव लोचनं धारयति कोकनदरूपम् ।
कुसुमशरबाणभावेन यदि रञ्जयसि कृष्णमिदमेतदनुरूपम् ॥ ४ ॥
nīlanalinābhamapi tanvi tava locanaṃ dhārayati kokanadarūpam |
kusumaśarabāṇabhāvena yadi rañjayasi kṛṣṇamidametadanurūpam || 4 ||
Niilanalinaabhamapi tanvi tava lochanam dhaarayati kokanadaruupam |
Kusumasharabaanabhaavena yadi ranjayasi krishnamidametadanuruupam || 4 ||
हे तन्वी, तुम्हारी आँख नील कमल-सी होकर भी लाल कमल का रूप धारण कर रही है। यदि कामदेव के बाण बनकर वह इस कृष्ण (साँवले) को भी रँग दे, तो यह उसके अनुरूप ही है।
Slender one, though your eye is like a blue lotus, it now wears the look of a red one. If, as the flower-archer's arrow, it colours this dark Kṛṣṇa too, that would be only fitting.
स्फुरतु कुचकुम्भयोरुपरि मणिमञ्जरी रञ्जयतु तव हृदयदेशम् ।
रसतु रशनापि तव घनजघनमण्डले घोषयतु मन्मथनिदेशम् ॥ ५ ॥
sphuratu kucakumbhayorupari maṇimañjarī rañjayatu tava hṛdayadeśam |
rasatu raśanāpi tava ghanajaghanamaṇḍale ghoṣayatu manmathanideśam || 5 ||
Sphuratu kuchakumbhayorupari manimanjarii ranjayatu tava hridayadesham |
Rasatu rashanaapi tava ghanajaghanamandale ghoshayatu manmathanidesham || 5 ||
तुम्हारे कलश-से उरोजों पर मणियों की माला झिलमिलाए और तुम्हारे हृदय-प्रदेश को सजाए। तुम्हारे भरे नितंब-मंडल पर करधनी भी बजे और कामदेव की आज्ञा का घोष करे।
Let a cluster of jewels shimmer on your bosom and adorn your heart; let your girdle ring about your full hips and proclaim the command of Kāma.
स्थलकमलगञ्जनं मम हृदयरञ्जनं जनितरतिरङ्गपरभागम् ।
भण मसृणवाणि करवाणि पदपङ्कजं सरसलसदलक्तकरागम् ॥ ६ ॥
sthalakamalagañjanaṃ mama hṛdayarañjanaṃ janitaratiraṅgaparabhāgam |
bhaṇa masṛṇavāṇi karavāṇi padapaṅkajaṃ sarasalasadalaktakarāgam || 6 ||
Sthalakamalaganjanam mama hridayaranjanam janitaratirangaparabhaagam |
Bhana masrinavaani karavaani padapankajam sarasalasadalaktakaraagam || 6 ||
हे कोमल वाणी वाली, कहो — स्थल-कमल को लजाने वाले, मेरे हृदय को रँगने वाले, प्रेम-रंगमंच की शोभा बढ़ाने वाले तुम्हारे चरण-कमल को क्या मैं गीले, चमकते महावर के रंग से रँग दूँ?
Tell me, soft-spoken one: shall I tint with fresh, glowing lac your lotus foot, which puts the land-lotus to shame, delights my heart, and lends its crowning grace to the stage of love?
स्मरगरलखण्डनं मम शिरसि मण्डनं देहि पदपल्लवमुदारम् ।
ज्वलति मयि दारुणो मदनकदनारुणो हरतु तदुपाहितविकारम् ॥ ७ ॥
smaragaralakhaṇḍanaṃ mama śirasi maṇḍanaṃ dehi padapallavamudāram |
jvalati mayi dāruṇo madanakadanāruṇo haratu tadupāhitavikāram || 7 ||
Smaragaralakhandanam mama shirasi mandanam dehi padapallavamudaaram |
Jvalati mayi daaruno madanakadanaaruno haratu tadupaahitavikaaram || 7 ||
काम के विष को नष्ट करने वाला अपना उदार, कोमल चरण-पल्लव मेरे सिर पर आभूषण की तरह रख दो। काम-पीड़ा का दारुण सूर्य मुझमें जल रहा है; उससे उपजी व्यथा को वह चरण हर ले।
Place on my head, as its ornament, your gracious tender foot, which cures the poison of love. The cruel sun of love's torment blazes within me; let your foot take away the anguish it has caused.
इति चटुलचाटुपटुचारु मुरवैरिणो राधिकामधि वचनजातम् ।
जयति पद्मावतीरमणजयदेवकविभारतीभणितमतिशातम् ॥ ८ ॥
iti caṭulacāṭupaṭucāru muravairiṇo rādhikāmadhi vacanajātam |
jayati padmāvatīramaṇajayadevakavibhāratībhaṇitamatiśātam || 8 ||
Iti chatulachaatupatuchaaru muravairino raadhikaamadhi vachanajaatam |
Jayati padmaavatiiramanajayadevakavibhaaratiibhanitamatishaatam || 8 ||
इस प्रकार राधिका के प्रति मुरारि के चंचल, चाटु-भरे, चतुर और मनोहर वचन — पद्मावती के प्रिय कवि जयदेव की वाणी से रचा यह अत्यंत कोमल गीत — विजयी हो।
Such were the playful, coaxing, deft and charming words the foe of Mura spoke to Rādhikā. Victorious is this most delicate song, composed by the voice of the poet Jayadeva, beloved of Padmāvatī.
परिहर कृतातङ्के शङ्कां त्वया सततं घनस्तनजघनयाक्रान्ते स्वान्ते परानवकाशिनि ।
विशति वितनोरन्यो धन्यो न कोऽपि ममान्तरं स्तनभरपरीरम्भारम्भे विधेहि विधेयताम् ॥ ५४ ॥
parihara kṛtātaṅke śaṅkāṃ tvayā satataṃ ghanastanajaghanayākrānte svānte parānavakāśini |
viśati vitanoranyo dhanyo na ko'pi mamāntaraṃ stanabharaparīrambhārambhe vidhehi vidheyatām || 54 ||
Parihara kritaatanke shankaam tvayaa satatam ghanastanajaghanayaakraante svaante paraanavakaashini |
Vishati vitanoranyo dhanyo na ko'pi mamaantaram stanabharapariirambhaarambhe vidhehi vidheyataam || 54 ||
हे आशंकिनी, संदेह छोड़ दो। मेरा हृदय सदा तुम्हारे भरे उरोजों और नितंबों से घिरा है; उसमें किसी और के लिए स्थान नहीं। अनंग (कामदेव) के सिवा कोई दूसरा भाग्यवान मेरे भीतर प्रवेश नहीं करता। जब मैं तुम्हें आलिंगन में लेने लगूँ, तब अनुकूल हो जाना।
Put aside your suspicion, fearful one. My heart is always filled by you, by your full breasts and hips, and has no room for anyone else. No other fortunate being enters me except the bodiless god of love. When I begin to embrace you, yield to me.
मुग्धे विधेहि मयि निर्दयदन्तदंशदोर्वल्लिबन्धनिबिडस्तनपीडनानि ।
चण्डि त्वमेव मुदमञ्च न पञ्चबाणचण्डालकाण्डदलनादसवः प्रयान्तु ॥ ५५ ॥
mugdhe vidhehi mayi nirdayadantadaṃśadorvallibandhanibiḍastanapīḍanāni |
caṇḍi tvameva mudamañca na pañcabāṇacaṇḍālakāṇḍadalanādasavaḥ prayāntu || 55 ||
Mugdhe vidhehi mayi nirdayadantadamshadorvallibandhanibidastanapiidanaani |
Chandi tvameva mudamancha na panchabaanachandaalakaandadalanaadasavah prayaantu || 55 ||
हे भोली, मुझ पर दाँतों के निर्दय दंश, लता-सी भुजाओं का बंधन और उरोजों का गाढ़ा दबाव करो। हे चंडी, तुम स्वयं आनंद पाओ — ऐसा न हो कि पंचबाण (कामदेव) नामक उस क्रूर के बाणों से कटकर मेरे प्राण निकल जाएँ।
Innocent one, bite me without mercy, bind me in the creepers of your arms, press me close to your breast. Fierce one, take your own delight, lest my life-breath depart, cut down by the arrows of that brute, the five-arrowed god of love.
व्यथयति वृथा मौनं तन्वि प्रपञ्चय पञ्चमं तरुणि मधुरालापैस्तापं विनोदय दृष्टिभिः ।
सुमुखि विमुखीभावं तावद्विमुञ्च न मुञ्च मां स्वयमतिशयस्निग्धो मुग्धे प्रियेऽहमुपस्थितः ॥ ५६ ॥
vyathayati vṛthā maunaṃ tanvi prapañcaya pañcamaṃ taruṇi madhurālāpaistāpaṃ vinodaya dṛṣṭibhiḥ |
sumukhi vimukhībhāvaṃ tāvadvimuñca na muñca māṃ svayamatiśayasnigdho mugdhe priye'hamupasthitaḥ || 56 ||
Vyathayati vrithaa maunam tanvi prapanchaya panchamam taruni madhuraalaapaistaapam vinodaya drishtibhih |
Sumukhi vimukhiibhaavam taavadvimuncha na muncha maam svayamatishayasnigdho mugdhe priye'hamupasthitah || 56 ||
हे तन्वी, यह व्यर्थ का मौन पीड़ा देता है। हे तरुणी, मधुर बातों में पंचम स्वर छेड़ो, दृष्टि से मेरा ताप मिटाओ। हे सुमुखी, यह मुँह फेरना छोड़ो, मुझे मत छोड़ो। हे भोली प्रिये, मैं स्वयं अत्यंत स्नेह से भरा तुम्हारे सामने उपस्थित हूँ।
This needless silence hurts, slender one. Young one, let your sweet talk sound the pañcama note; soothe my fever with your glances. Lovely-faced one, give up turning away, but do not give me up. Innocent beloved, I stand here before you of my own accord, full of love.
बन्धूकद्युतिबान्धवोऽयमधरः स्निग्धो मधूकच्छविर्गण्डश्चण्डि चकास्ति नीलनलिनश्रीमोचनं लोचनम् ।
नासाभ्येति तिलप्रसूनपदवीं कुन्दाभदन्ति प्रिये प्रायस्त्वन्मुखसेवया विजयते विश्वं स पुष्पायुधः ॥ ५७ ॥
bandhūkadyutibāndhavo'yamadharaḥ snigdho madhūkacchavirgaṇḍaścaṇḍi cakāsti nīlanalinaśrīmocanaṃ locanam |
nāsābhyeti tilaprasūnapadavīṃ kundābhadanti priye prāyastvanmukhasevayā vijayate viśvaṃ sa puṣpāyudhaḥ || 57 ||
Bandhuukadyutibaandhavo'yamadharah snigdho madhuukachchhavirgandashchandi chakaasti niilanalinashriimochanam lochanam |
Naasaabhyeti tilaprasuunapadaviim kundaabhadanti priye praayastvanmukhasevayaa vijayate vishvam sa pushpaayudhah || 57 ||
हे चंडी, तुम्हारा यह अधर बंधूक पुष्प की कांति का सगा है, कोमल गाल महुए की छवि से दमकते हैं, नेत्र नील कमल की शोभा छीन लेते हैं, नाक तिल के फूल की समता पाती है, और हे कुंद-सी दंतपंक्ति वाली प्रिये — लगता है तुम्हारे मुख की सेवा करके ही वह पुष्पधन्वा कामदेव संसार को जीतता है।
Your lip is kin to the glow of the bandhūka flower; your smooth cheek, fierce one, shines with the hue of madhūka; your eye robs the blue lotus of its beauty; your nose rivals the sesame blossom; and your teeth, beloved, are like jasmine. It must be by serving your face that the flower-armed god conquers the world. (His flower-arrows are all found in her features.)
दृशौ तव मदालसे वदनमिन्दुसंदीपकं गतिर्जनमनोरमा विधुतरम्भमूरुद्वयम् ।
रतिस्तव कलावती रुचिरचित्रलेखे भ्रुवावहो विबुधयौवतं वहसि तन्वी पृथ्वीगता ॥ ५८ ॥
dṛśau tava madālase vadanamindusaṃdīpakaṃ gatirjanamanoramā vidhutarambhamūrudvayam |
ratistava kalāvatī ruciracitralekhe bhruvāvaho vibudhayauvataṃ vahasi tanvī pṛthvīgatā || 58 ||
Drishau tava madaalase vadanamindusamdiipakam gatirjanamanoramaa vidhutarambhamuurudvayam |
Ratistava kalaavatii ruchirachitralekhe bhruvaavaho vibudhayauvatam vahasi tanvii prithviigataa || 58 ||
तुम्हारी आँखें मद से अलसाई हैं, मुख चंद्रमा को भी दीप्त करता है, चाल लोगों का मन मोहती है, दोनों जाँघें केले के तने को भी मात देती हैं, तुम्हारा प्रेम कलाओं से पूर्ण है, भौंहें चित्र-रेखा-सी सुंदर हैं — अहो तन्वी, पृथ्वी पर रहकर भी तुम देवांगनाओं का यौवन धारण करती हो। (इन विशेषणों में अप्सराओं के नाम भी श्लेष से छिपे हैं।)
Your eyes are languid with desire, your face outshines the moon, your gait enchants all hearts, your thighs put the plantain stem to shame, your love-play is rich in art, and your brows are drawn like a painted line. Ah, slender one, though you walk the earth, you carry the youth of the celestial women. (Each epithet also puns on the name of a heavenly nymph.)
↑ All sectionsएकादशः सर्गः — सानन्ददामोदरः · Sarga 11 — Sānanda-dāmodara (Blissful Dāmodara)
सुचिरमनुनयेन प्रीणयित्वा मृगाक्षीं गतवति कृतवेशे केशवे कुञ्जशय्याम् ।
रचितरुचिरभूषां दृष्टिमोषे प्रदोषे स्फुरति निरवसादां कापि राधां जगाद ॥ ५९ ॥
suciramanunayena prīṇayitvā mṛgākṣīṃ gatavati kṛtaveśe keśave kuñjaśayyām |
racitarucirabhūṣāṃ dṛṣṭimoṣe pradoṣe sphurati niravasādāṃ kāpi rādhāṃ jagāda || 59 ||
Suchiramanunayena priinayitvaa mrigaakshiim gatavati kritaveshe keshave kunjashayyaam |
Rachitaruchirabhuushaam drishtimoshe pradoshe sphurati niravasaadaam kaapi raadhaam jagaada || 59 ||
बहुत देर तक मनाकर उस मृगनयनी को प्रसन्न करने के बाद, जब केशव सज-धजकर कुंज की शय्या की ओर चले गए, और दृष्टि को चुराने वाली साँझ घिर आई, तब सुंदर आभूषण पहने, उदासी से मुक्त राधा से कोई सखी बोली।
When Keśava, after long coaxing had won over the doe-eyed one, had dressed himself and gone to the bed in the bower, and dusk, which steals the sight, was spreading, a friend spoke to Rādhā, who had put on lovely ornaments and was free of her gloom.
↑ All sections॥ अष्टपदी २० ॥ · Aṣṭapadī 20
विरचितचाटुवचनरचनं चरणे रचितप्रणिपातम् ।
संप्रति मञ्जुलवञ्जुलसीमनि केलिशयनमनुयातम् ॥
मुग्धे मधुमथनमनुगतमनुसर राधिके ॥ १ ॥
viracitacāṭuvacanaracanaṃ caraṇe racitapraṇipātam |
saṃprati mañjulavañjulasīmani keliśayanamanuyātam ||
mugdhe madhumathanamanugatamanusara rādhike || 1 ||
Virachitachaatuvachanarachanam charane rachitapranipaatam |
Samprati manjulavanjulasiimani kelishayanamanuyaatam ||
Mugdhe madhumathanamanugatamanusara raadhike || 1 ||
जिसने चाटु-वचन रचे, जो तुम्हारे चरणों में झुका, वह अब सुंदर वंजुल-कुंज की सीमा पर क्रीड़ा-शय्या की ओर चला गया है।
हे भोली राधिके, आगे गए मधुसूदन के पीछे-पीछे चलो।
He who composed sweet flatteries and fell at your feet has now gone ahead to the bed of love at the edge of the lovely vañjula grove.
Innocent Rādhikā, follow Madhu's slayer, who has gone before you.
घनजघनस्तनभारभरे दरमन्थरचरणविहारम् ।
मुखरितमणीमञ्जीरमुपैहि विधेहि मरालविकारम् ॥ २ ॥
ghanajaghanastanabhārabhare daramantharacaraṇavihāram |
mukharitamaṇīmañjīramupaihi vidhehi marālavikāram || 2 ||
Ghanajaghanastanabhaarabhare daramantharacharanavihaaram |
Mukharitamaniimanjiiramupaihi vidhehi maraalavikaaram || 2 ||
भरे नितंबों और उरोजों के भार से धीमे-धीमे पग रखती, बजते मणि-नूपुरों के साथ आओ और हंस की-सी चाल अपनाओ।
Weighed down by full hips and breasts, walking with slow, unhurried steps, come with your jewelled anklets chiming, moving with the gait of a swan.
शृणु रमणीयतरं तरुणीजनमोहनमधुपविरावम् ।
कुसुमशरासनशासनबन्दिनि पिकनिकरे भज भावम् ॥ ३ ॥
śṛṇu ramaṇīyataraṃ taruṇījanamohanamadhupavirāvam |
kusumaśarāsanaśāsanabandini pikanikare bhaja bhāvam || 3 ||
Shrinu ramaniiyataram taruniijanamohanamadhupaviraavam |
Kusumasharaasanashaasanabandini pikanikare bhaja bhaavam || 3 ||
युवतियों को मोहने वाली भौंरों की अत्यंत मनोहर गुंजार सुनो। कामदेव की आज्ञा का बखान करने वाले कोयलों के झुंड में भाव अनुभव करो।
Hear the lovely humming of the bees that so enchants young women. Let your heart answer the flocks of cuckoos, heralds proclaiming the command of the flower-bowed god.
अनिलतरलकिसलयनिकरेण करेण लतानिकुरम्बम् ।
प्रेरणमिव करभोरु करोति गतिं प्रतिमुञ्च विलम्बम् ॥ ४ ॥
anilataralakisalayanikareṇa kareṇa latānikurambam |
preraṇamiva karabhoru karoti gatiṃ pratimuñca vilambam || 4 ||
Anilataralakisalayanikarena karena lataanikurambam |
Preranamiva karabhoru karoti gatim pratimuncha vilambam || 4 ||
हे करभोरु (सुडौल जाँघों वाली), हवा से हिलते पत्तों के हाथ से यह लता-समूह मानो तुम्हें आगे बढ़ने को प्रेरित कर रहा है। देर छोड़ो और चल पड़ो।
With a hand of leaves trembling in the breeze, the thicket of creepers seems to urge you on, shapely one. Leave off delay and go.
स्फुरितमनङ्गतरङ्गवशादिव सूचितहरिपरिरम्भम् ।
पृच्छ मनोहरहारविमलजलधारममुं कुचकुम्भम् ॥ ५ ॥
sphuritamanaṅgataraṅgavaśādiva sūcitahariparirambham |
pṛccha manoharahāravimalajaladhāramamuṃ kucakumbham || 5 ||
Sphuritamanangatarangavashaadiva suuchitahariparirambham |
Prichchha manoharahaaravimalajaladhaaramamum kuchakumbham || 5 ||
अनंग की लहरों के वश में मानो धड़कते, हरि के आलिंगन की सूचना देते, मनोहर हार की निर्मल जलधाराओं से सजे अपने इस कलश-से उरोज से ही पूछ लो।
Ask your own bosom, adorned with a lovely necklace like streams of clear water, which heaves as if on the waves of love and foretells Hari's embrace.
अधिगतमखिलसखीभिरिदं तव वपुरपि रतिरणसज्जम् ।
चण्डि रसितरशनारवडिण्डिममभिसर सरसमलज्जम् ॥ ६ ॥
adhigatamakhilasakhībhiridaṃ tava vapurapi ratiraṇasajjam |
caṇḍi rasitaraśanāravaḍiṇḍimamabhisara sarasamalajjam || 6 ||
Adhigatamakhilasakhiibhiridam tava vapurapi ratiranasajjam |
Chandi rasitarashanaaravadindimamabhisara sarasamalajjam || 6 ||
सारी सखियाँ जान गई हैं कि तुम्हारा यह शरीर प्रेम-युद्ध के लिए तैयार है। हे चंडी, बजती करधनी को डुगडुगी बनाकर, रस से भरी, लाज छोड़कर प्रिय से मिलने चलो।
All your friends can see that your body is ready for love's battle. Go to him, fierce one, full of feeling and free of shame, with the ringing of your girdle for a drum.
स्मरशरसुभगनखेन करेण सखीमवलम्ब्य सलीलम् ।
चल वलयक्वणीतैरवबोधय हरिमपि निजगतिशीलम् ॥ ७ ॥
smaraśarasubhaganakhena kareṇa sakhīmavalambya salīlam |
cala valayakvaṇītairavabodhaya harimapi nijagatiśīlam || 7 ||
Smarasharasubhaganakhena karena sakhiimavalambya saliilam |
Chala valayakvaniitairavabodhaya harimapi nijagatishiilam || 7 ||
काम के बाणों-से सुंदर नखों वाले हाथ से लीलापूर्वक सखी का सहारा लेकर चलो, और कंगनों की खनक से हरि को भी अपने आने की सूचना दो।
Lean playfully on your friend with a hand whose nails are lovely as love's arrows, and go; let the tinkle of your bangles tell Hari that you are on your way.
श्रीजयदेवभणितमधरीकृतहारमुदासितवामम् ।
हरिविनिहितमनसामधितिष्ठतु कण्ठतटीमविरामम् ॥ ८ ॥
śrījayadevabhaṇitamadharīkṛtahāramudāsitavāmam |
harivinihitamanasāmadhitiṣṭhatu kaṇṭhataṭīmavirāmam || 8 ||
Shriijayadevabhanitamadhariikritahaaramudaasitavaamam |
Harivinihitamanasaamadhitishthatu kanthatatiimaviraamam || 8 ||
श्री जयदेव की यह वाणी, जो हार को भी फीका करती है और सुंदरियों को भी पीछे छोड़ देती है, हरि में मन लगाने वालों के कंठ में सदा बसी रहे।
May these words of Śrī Jayadeva, which outshine a necklace and eclipse even lovely women, rest forever at the throats of those whose minds are set on Hari.
सा मां द्रक्ष्यति वक्ष्यति स्मरकथां प्रत्यङ्गमालिङ्गनैः प्रीतिं यास्यति रम्यते सखि समागत्येति चिन्ताकुलः ।
स त्वां पश्यति वेपते पुलकयत्यानन्दति स्विद्यति प्रत्युद्गच्छति मूर्च्छति स्थिरतमःपुञ्जे निकुञ्जे प्रियः ॥ ६० ॥
sā māṃ drakṣyati vakṣyati smarakathāṃ pratyaṅgamāliṅganaiḥ prītiṃ yāsyati ramyate sakhi samāgatyeti cintākulaḥ |
sa tvāṃ paśyati vepate pulakayatyānandati svidyati pratyudgacchati mūrcchati sthiratamaḥpuñje nikuñje priyaḥ || 60 ||
Saa maam drakshyati vakshyati smarakathaam pratyangamaalinganaih priitim yaasyati ramyate sakhi samaagatyeti chintaakulah |
Sa tvaam pashyati vepate pulakayatyaanandati svidyati pratyudgachchhati muurchchhati sthiratamahpunje nikunje priyah || 60 ||
“वह मुझे देखेगी, प्रेम की बातें कहेगी, अंग-अंग के आलिंगन से प्रसन्न होगी, आकर रमण करेगी” — हे सखी, ऐसी चिंता में व्याकुल तुम्हारा प्रियतम घने अंधकार से भरे कुंज में तुम्हें देखता है (कल्पना में), काँपता है, पुलकित होता है, आनंदित होता है, पसीने से भीगता है, आगे बढ़कर मिलने जाता है और मूर्छित हो जाता है।
"She will see me, she will speak of love, she will delight in embracing me limb to limb, she will come and take her pleasure": so, my friend, your beloved is lost in anxious thought. In the bower heavy with deep darkness he sees you, trembles, thrills, rejoices, breaks into sweat, steps forward to meet you, and swoons.
अक्ष्णोर्निक्षिपदञ्जनं श्रवणयोस्तापिच्छगुच्छावलीं मूर्ध्नि श्यामसरोजदाम कुचयोः कस्तूरिकापात्रकम् ।
धूर्तानामभिसारसत्वरहृदां विष्वङ्निकुञ्जे सखि ध्वान्तं नीलनिचोलचारु सुदृशां प्रत्यङ्गमालिङ्गति ॥ ६१ ॥
akṣṇornikṣipadañjanaṃ śravaṇayostāpicchagucchāvalīṃ mūrdhni śyāmasarojadāma kucayoḥ kastūrikāpātrakam |
dhūrtānāmabhisārasatvarahṛdāṃ viṣvaṅnikuñje sakhi dhvāntaṃ nīlanicolacāru sudṛśāṃ pratyaṅgamāliṅgati || 61 ||
Akshnornikshipadanjanam shravanayostaapichchhaguchchhaavaliim muurdhni shyaamasarojadaama kuchayoh kastuurikaapaatrakam |
Dhuurtaanaamabhisaarasatvarahridaam vishvannikunje sakhi dhvaantam niilanicholachaaru sudrishaam pratyangamaalingati || 61 ||
हे सखी, कुंज में चारों ओर फैला, नीले घूँघट-सा सुंदर अंधकार, अभिसार को आतुर चतुर स्त्रियों के अंग-अंग को आलिंगन करता है — मानो आँखों में काजल, कानों में तमाल के गुच्छे, सिर पर श्याम कमलों की माला और उरोजों पर कस्तूरी की पत्र-रचना रच रहा हो।
Friend, the darkness that fills the bower on every side, lovely as a dark-blue veil, embraces every limb of the bold women whose hearts race toward their trysts: it lays kohl upon their eyes, tamāla sprays at their ears, a garland of dark lotuses on their heads, and designs of musk upon their breasts.
काश्मीरगौरवपुषामभिसारिकाणाम् आबद्धरेखमभितो रुचिमञ्जरीभिः ।
एतत्तमालदलनीलतमं तमिश्रं तत्प्रेमहेमनिकषोपलतां तनोति ॥ ६२ ॥
kāśmīragauravapuṣāmabhisārikāṇām ābaddharekhamabhito rucimañjarībhiḥ |
etattamāladalanīlatamaṃ tamiśraṃ tatpremahemanikaṣopalatāṃ tanoti || 62 ||
Kaashmiiragauravapushaamabhisaarikaanaam aabaddharekhamabhito ruchimanjariibhih |
Etattamaaladalaniilatamam tamishram tatpremahemanikashopalataam tanoti || 62 ||
केसर-से गोरे शरीर वाली अभिसारिकाओं की कांति की मंजरियों से चारों ओर रेखाएँ खिंच जाती हैं, और तमाल-पत्र-सा यह गहन काला अंधकार उनके प्रेम-रूपी सोने के लिए कसौटी का पत्थर बन जाता है।
Streaked on every side by the glow of the saffron-fair women slipping out to meet their lovers, this darkness, blacker than tamāla leaves, becomes a touchstone on which the gold of their love is tested.
हारावलीतरलकाञ्चनकाञ्चिदामकेयूरकङ्कणमणिद्युतिदीपितस्य ।
द्वारे निकुञ्जनिलयस्य हरिं निरीक्ष्य व्रीडावतीमथ सखी निजगाद राधाम् ॥ ६३ ॥
hārāvalītaralakāñcanakāñcidāmakeyūrakaṅkaṇamaṇidyutidīpitasya |
dvāre nikuñjanilayasya hariṃ nirīkṣya vrīḍāvatīmatha sakhī nijagāda rādhām || 63 ||
Haaraavaliitaralakaanchanakaanchidaamakeyuurakankanamanidyutidiipitasya |
Dvaare nikunjanilayasya harim niriikshya vriidaavatiimatha sakhii nijagaada raadhaam || 63 ||
हार की लड़ियों, हिलती सोने की करधनी, बाजूबंद और कंगनों की मणियों की चमक से प्रकाशित कुंज-गृह के द्वार पर हरि को देखकर सखी ने लजाती राधा से कहा।
Seeing Hari at the door of the bower-house, lit by the gleam of the jewels on his strings of necklaces, his swaying golden belt, his armlets and bracelets, the friend then spoke to the bashful Rādhā.
↑ All sections॥ अष्टपदी २१ ॥ · Aṣṭapadī 21
मञ्जुतरकुञ्जतलकेलिसदने ।
विलस रतिरभसहसितवदने ॥
प्रविश राधे माधवसमीपमिह ॥ १ ॥
mañjutarakuñjatalakelisadane |
vilasa ratirabhasahasitavadane ||
praviśa rādhe mādhavasamīpamiha || 1 ||
Manjutarakunjatalakelisadane |
Vilasa ratirabhasahasitavadane ||
Pravisha raadhe maadhavasamiipamiha || 1 ||
अत्यंत मनोहर कुंज के नीचे बने इस क्रीड़ा-गृह में, प्रेम की उत्सुकता से हँसते मुख वाली, विहार करो।
हे राधे, यहाँ माधव के पास प्रवेश करो।
In this lovely house of play beneath the bower, delight yourself, you whose face laughs with love's eagerness.
Enter, Rādhā, here, and come near to Mādhava.
नवभवदशोकदलशयनसारे ।
विलस कुचकलशतरलहारे ॥ २ ॥
navabhavadaśokadalaśayanasāre |
vilasa kucakalaśataralahāre || 2 ||
Navabhavadashokadalashayanasaare |
Vilasa kuchakalashataralahaare || 2 ||
नए अशोक-पत्रों की उत्तम शय्या पर, उरोजों पर हिलते हार वाली, विहार करो।
On the fine bed of fresh aśoka leaves, delight yourself, you whose necklace trembles on your breast.
कुसुमचयरचितशुचिवासगेहे ।
विलस कुसुमसुकुमारदेहे ॥ ३ ॥
kusumacayaracitaśucivāsagehe |
vilasa kusumasukumāradehe || 3 ||
Kusumachayarachitashuchivaasagehe |
Vilasa kusumasukumaaradehe || 3 ||
फूलों के ढेर से रचे इस पवित्र निवास में, फूलों-सी कोमल देह वाली, विहार करो।
In this pure dwelling built of heaped flowers, delight yourself, you whose body is tender as a flower.
चलमलयवनपवनसुरभिशीते ।
विलस रसवलितललितगीते ॥ ४ ॥
calamalayavanapavanasurabhiśīte |
vilasa rasavalitalalitagīte || 4 ||
Chalamalayavanapavanasurabhishiite |
Vilasa rasavalitalalitagiite || 4 ||
मलय-वन से आती चंचल हवा से सुगंधित और शीतल इस स्थान में, रस-भरे ललित गीतों वाली, विहार करो।
Here, cool and fragrant with the stirring breeze from the Malaya woods, delight yourself, you whose songs are graceful and full of feeling.
मधुमुदितमधुपकुलकलितरावे ।
विलस मदनरससरसभावे ॥ ५ ॥
madhumuditamadhupakulakalitarāve |
vilasa madanarasasarasabhāve || 5 ||
Madhumuditamadhupakulakalitaraave |
Vilasa madanarasasarasabhaave || 5 ||
मधु से मतवाले भौंरों के झुंड की मीठी गुंजार वाले इस स्थान में, काम-रस से सरस भाव वाली, विहार करो।
Here, murmuring with swarms of bees drunk on honey, delight yourself, you whose moods are moist with love.
मधुरतरपिकनिकरनिनदमुखरे ।
विलस दशनरुचिरुचिरशिखरे ॥ ६ ॥
madhuratarapikanikaraninadamukhare |
vilasa daśanaruciruciraśikhare || 6 ||
Madhuratarapikanikaraninadamukhare |
Vilasa dashanaruchiruchirashikhare || 6 ||
कोयलों के और भी मधुर स्वर से गूँजते इस स्थान में, दाँतों की कांति से चमकती सुंदर दंतपंक्ति वाली, विहार करो।
Here, ringing with the still sweeter calls of cuckoos, delight yourself, you whose teeth gleam with lovely radiance.
विततबहुवल्लिनवपल्लवघने ।
विलस चिरमलसपीनजघने ॥ ७ ॥
vitatabahuvallinavapallavaghane |
vilasa ciramalasapīnajaghane || 7 ||
Vitatabahuvallinavapallavaghane |
Vilasa chiramalasapiinajaghane || 7 ||
बहुत-सी फैली लताओं के नए पत्तों से घने इस स्थान में, अलसाए भरे नितंबों वाली, देर तक विहार करो।
Here, thick with the young leaves of many spreading vines, delight yourself long, you of full and languid hips.
विहितपद्मावतीसुखसमाजे ।
भणति जयदेवकविराजे ॥ ८ ॥
vihitapadmāvatīsukhasamāje |
bhaṇati jayadevakavirāje || 8 ||
Vihitapadmaavatiisukhasamaaje |
Bhanati jayadevakaviraaje || 8 ||
पद्मावती के सुख के लिए यह गोष्ठी रचने वाले कविराज जयदेव ऐसा कहते हैं।
So sings Jayadeva, king of poets, who has made this gathering for Padmāvatī's delight.
त्वां चित्तेन चिरं वहन्नयमतिश्रान्तो भृशं तापितः कन्दर्पेण तु पातुमिच्छति सुधासंबाधबिम्बाधरम् ।
अस्याङ्गं तदलंकुरु क्षणमिह भ्रूक्षेपलक्ष्मीलवक्रीते दास इवोपसेवितपदाम्भोजे कुतः सम्भ्रमः ॥ ६४ ॥
tvāṃ cittena ciraṃ vahannayamatiśrānto bhṛśaṃ tāpitaḥ kandarpeṇa tu pātumicchati sudhāsaṃbādhabimbādharam |
asyāṅgaṃ tadalaṃkuru kṣaṇamiha bhrūkṣepalakṣmīlavakrīte dāsa ivopasevitapadāmbhoje kutaḥ sambhramaḥ || 64 ||
Tvaam chittena chiram vahannayamatishraanto bhrisham taapitah kandarpena tu paatumichchhati sudhaasambaadhabimbaadharam |
Asyaangam tadalamkuru kshanamiha bhruukshepalakshmiilavakriite daasa ivopasevitapadaambhoje kutah sambhramah || 64 ||
तुम्हें देर से मन में धारण किए यह बहुत थक गया है और कामदेव ने इसे बहुत तपाया है; यह तुम्हारे अमृत से भरे बिंब-से अधर को पीना चाहता है। इसलिए क्षण भर यहाँ इसके अंग को अलंकृत करो। भौंह के एक हल्के-से संकेत की शोभा से तुमने इसे मोल ले लिया है, और यह दास की तरह तुम्हारे चरण-कमलों की सेवा करता है — फिर यह संकोच कैसा?
Having carried you in his mind so long, he is utterly weary and sorely burned by Kandarpa, and longs to drink from your bimba-red lip, brimming with nectar. So grace his side for a moment here. You have bought him with a mere flicker of your eyebrow's charm, and he serves your lotus feet like a servant: why then this hesitation?
सा ससाध्वससानन्दं गोविन्दे लोललोचना ।
सिञ्जानमञ्जुमञ्जीरं प्रविवेश निवेशनम् ॥ ६५ ॥
sā sasādhvasasānandaṃ govinde lolalocanā |
siñjānamañjumañjīraṃ praviveśa niveśanam || 65 ||
Saa sasaadhvasasaanandam govinde lolalochanaa |
Sinjaanamanjumanjiiram pravivesha niveshanam || 65 ||
चंचल नेत्रों वाली वह, भय और आनंद दोनों के साथ, मधुर बजते नूपुरों सहित, गोविंद के निवास में प्रवेश कर गई।
Her eyes restless, with fear and joy together, her anklets softly chiming, she entered Govinda's dwelling.
↑ All sections॥ अष्टपदी २२ ॥ · Aṣṭapadī 22
राधावदनविलोकनविकसितविविधविकारविभङ्गम् ।
जलनिधिमिव विधुमण्डलदर्शनतरलिततुङ्गतरङ्गम् ॥
हरिमेकरसं चिरमभिलषितविलासं सा ददर्श गुरुहर्षवशंवदवदनमनङ्गनिवासम् ॥ १ ॥
rādhāvadanavilokanavikasitavividhavikāravibhaṅgam |
jalanidhimiva vidhumaṇḍaladarśanataralitatuṅgataraṅgam ||
harimekarasaṃ ciramabhilaṣitavilāsaṃ sā dadarśa guruharṣavaśaṃvadavadanamanaṅganivāsam || 1 ||
Raadhaavadanavilokanavikasitavividhavikaaravibhangam |
Jalanidhimiva vidhumandaladarshanataralitatungatarangam ||
Harimekarasam chiramabhilashitavilaasam saa dadarsha guruharshavashamvadavadanamananganivaasam || 1 ||
राधा का मुख देखकर जिसके भीतर अनेक भावों की तरंगें खिल उठीं — जैसे चंद्र-मंडल को देखकर समुद्र की ऊँची लहरें उछलने लगती हैं —
उस हरि को राधा ने देखा: जो एक ही रस में लीन था, जिसने बहुत समय से इस मिलन की कामना की थी, जिसका मुख गहरे हर्ष के वश में था और जो स्वयं अनंग का निवास था।
Stirred by the sight of Rādhā's face into waves of shifting emotion, like the ocean whose high waves heave at the sight of the moon's disk,
he was seen by her: Hari, wholly absorbed in one feeling, long yearning for this union, his face surrendered to great joy, the very dwelling of love.
हारममलतरतारमुरसि दधतं परिरभ्य विदूरम् ।
स्फुटतरफेनकदम्बकरम्बितमिव यमुनाजलपूरम् ॥ २ ॥
hāramamalataratāramurasi dadhataṃ parirabhya vidūram |
sphuṭataraphenakadambakarambitamiva yamunājalapūram || 2 ||
Haaramamalatarataaramurasi dadhatam parirabhya viduuram |
Sphutataraphenakadambakarambitamiva yamunaajalapuuram || 2 ||
वह अपने वक्ष पर दूर तक लिपटा हुआ अत्यंत निर्मल, चमकते मोतियों का हार धारण किए था — मानो यमुना का जल-प्रवाह स्पष्ट झाग के गुच्छों से मिला हुआ हो।
On his chest he wore a necklace of flawless, shining pearls that hung far across it, like the flood of the Yamunā flecked with clusters of white foam.
श्यामलमृदुलकलेवरमण्डलमधिगतगौरदुकूलम् ।
नीलनलिनमिव पीतपरागपटलभरवलयितमूलम् ॥ ३ ॥
śyāmalamṛdulakalevaramaṇḍalamadhigatagauradukūlam |
nīlanalinamiva pītaparāgapaṭalabharavalayitamūlam || 3 ||
Shyaamalamridulakalevaramandalamadhigatagauradukuulam |
Niilanalinamiva piitaparaagapatalabharavalayitamuulam || 3 ||
पीला रेशमी वस्त्र पहने उसका साँवला, कोमल शरीर ऐसा था मानो नील कमल, जिसका मूल पीले पराग के ढेर से घिरा हो।
His dark, tender body, wrapped in yellow silk, was like a blue lotus ringed at its base with a thick mass of golden pollen.
तरलदृगञ्चलचलनमनोहरवदनजनितरतिरागम् ।
स्फुटकमलोदरखेलितखञ्जनयुगमिव शरदि तडागम् ॥ ४ ॥
taraladṛgañcalacalanamanoharavadanajanitaratirāgam |
sphuṭakamalodarakhelitakhañjanayugamiva śaradi taḍāgam || 4 ||
Taraladriganchalachalanamanoharavadanajanitaratiraagam |
Sphutakamalodarakhelitakhanjanayugamiva sharadi tadaagam || 4 ||
उनका मुख चंचल नेत्र-कोरों की गति से मनोहर है और प्रेम का रंग जगाता है — मानो शरद ऋतु का सरोवर हो, जिसके खिले कमल के भीतर खंजन पक्षियों का जोड़ा क्रीड़ा कर रहा हो।
His face, lovely with the play of restless glances at the corners of his eyes, stirs love's colour — like an autumn lake where a pair of wagtails flits inside an open lotus.
वदनकमलपरिशीलनमिलितमिहिरसमकुण्डलशोभम् ।
स्मितरुचिरुचिरसमुल्लसिताधरपल्लवकृतरतिलोभम् ॥ ५ ॥
vadanakamalapariśīlanamilitamihirasamakuṇḍalaśobham |
smitarucirucirasamullasitādharapallavakṛtaratilobham || 5 ||
Vadanakamalaparishiilanamilitamihirasamakundalashobham |
Smitaruchiruchirasamullasitaadharapallavakritaratilobham || 5 ||
उनके कुण्डलों की शोभा ऐसी है मानो सूर्य उनके मुख-कमल को निहारने आ मिले हों। मुस्कान की कांति से खिल उठे पल्लव-से अधर प्रेम की ललक जगाते हैं।
His earrings shine like suns come close to gaze upon the lotus of his face; his leaf-soft lips, brightened by the glow of his smile, awaken love's desire.
शशिकिरणच्छुरितोदरजलधरसुन्दरसकुसुमकेशम् ।
तिमिरोदितविधुमण्डलनिर्मलमलयजतिलकनिवेशम् ॥ ६ ॥
śaśikiraṇacchuritodarajaladharasundarasakusumakeśam |
timiroditavidhumaṇḍalanirmalamalayajatilakaniveśam || 6 ||
Shashikiranachchhuritodarajaladharasundarasakusumakesham |
Timiroditavidhumandalanirmalamalayajatilakanivesham || 6 ||
फूलों से गुँथे उनके केश ऐसे सुन्दर हैं जैसे चन्द्रकिरणों से भीतर तक चमकता मेघ। उनके माथे पर चन्दन का निर्मल तिलक है, मानो अँधेरे में उगा चन्द्रमण्डल।
His flower-decked hair is beautiful as a cloud lit from within by moonbeams; the clear sandal-paste mark on his brow is like the moon's disc risen out of darkness.
विपुलपुलकभरदन्तुरितं रतिकेलिकलाभिरधीरम् ।
मणिगणकिरणसमूहसमुज्ज्वलभूषणसुभगशरीरम् ॥ ७ ॥
vipulapulakabharadanturitaṃ ratikelikalābhiradhīram |
maṇigaṇakiraṇasamūhasamujjvalabhūṣaṇasubhagaśarīram || 7 ||
Vipulapulakabharadanturitam ratikelikalaabhiradhiiram |
Maniganakiranasamuuhasamujjvalabhuushanasubhagashariiram || 7 ||
घने रोमांच से उनका शरीर सिहर उठा है, प्रेम-क्रीड़ा की कलाओं के लिए वे अधीर हैं; मणियों की किरणों से दमकते आभूषणों से उनका शरीर सुहावना लगता है।
His body bristles with thrill upon thrill, restless for the arts of love's play, and graceful with ornaments blazing in the rays of countless gems.
श्रीजयदेवभणितविभवद्विगुणीकृतभूषणभारम् ।
प्रणमत हृदि सुचिरं विनिधाय हरिं सुकृतोदयसारम् ॥ ८ ॥
śrījayadevabhaṇitavibhavadviguṇīkṛtabhūṣaṇabhāram |
praṇamata hṛdi suciraṃ vinidhāya hariṃ sukṛtodayasāram || 8 ||
Shriijayadevabhanitavibhavadviguniikritabhuushanabhaaram |
Pranamata hridi suchiram vinidhaaya harim sukritodayasaaram || 8 ||
श्रीजयदेव की वाणी के वैभव से जिनके आभूषणों का भार मानो दुगुना हो गया है, उन पुण्य-फल के सार हरि को हृदय में देर तक धारण करके प्रणाम करो।
Hari, whose load of ornaments is doubled by the splendour of Śrī Jayadeva's words, is the very essence of merit come to fruit: set him long within your heart and bow to him.
अतिक्रम्यापाङ्गं श्रवणपथपर्यन्तगमनप्रयासेनेवाक्ष्णोस्तरलतरतारं पतितयोः ।
इदानीं राधायाः प्रियतमसमालोकसमये पपात स्वेदाम्बुप्रसर इव हर्षाश्रुनिकरः ॥ ६६ ॥
atikramyāpāṅgaṃ śravaṇapathaparyantagamanaprayāsenevākṣṇostaralataratāraṃ patitayoḥ |
idānīṃ rādhāyāḥ priyatamasamālokasamaye papāta svedāmbuprasara iva harṣāśrunikaraḥ || 66 ||
Atikramyaapaangam shravanapathaparyantagamanaprayaasenevaakshnostaralatarataaram patitayoh |
Idaaniim raadhaayaah priyatamasamaalokasamaye papaata svedaambuprasara iva harshaashrunikarah || 66 ||
प्रियतम को देखने के इस क्षण राधा की आँखें, जिनकी पुतलियाँ अत्यन्त चंचल थीं, मानो नेत्र-कोर पार कर कानों तक पहुँचने के प्रयास में थक गई हों; और उनसे हर्ष के आँसुओं की झड़ी ऐसे गिरी जैसे पसीने की धारा बह चली हो।
Now, as Rādhā looked upon her beloved, her eyes — their pupils darting, as if straining past their corners to reach her ears — let fall a flood of tears of joy, like streams of sweat after that effort.
भजन्त्यास्तल्पान्तं कृतकपटकण्डूतिपिहितस्मितं याते गेहाद्बहिरवहितालीपरिजने ।
प्रियास्यं पश्यन्त्याः स्मरशरसमाकुलसुभगं सलज्जा लज्जापि व्यगमदिव दूरं मृगदृशः ॥ ६७ ॥
bhajantyāstalpāntaṃ kṛtakapaṭakaṇḍūtipihitasmitaṃ yāte gehādbahiravahitālīparijane |
priyāsyaṃ paśyantyāḥ smaraśarasamākulasubhagaṃ salajjā lajjāpi vyagamadiva dūraṃ mṛgadṛśaḥ || 67 ||
Bhajantyaastalpaantam kritakapatakanduutipihitasmitam yaate gehaadbahiravahitaaliiparijane |
Priyaasyam pashyantyaah smarasharasamaakulasubhagam salajjaa lajjaapi vyagamadiva duuram mrigadrishah || 67 ||
जब वह शय्या के पास पहुँची और सखियाँ झूठी खुजली का बहाना कर मुस्कान छिपाती हुई सावधानी से घर के बाहर चली गईं, तब प्रेम के बाणों से व्याकुल होकर भी सुन्दर लगते प्रियतम के मुख को देखती उस मृगनयनी की लज्जा भी मानो लजाकर दूर चली गई।
As she drew near the couch, and her companions slipped discreetly out of the house, hiding their smiles behind a pretended itch, the doe-eyed girl gazed on her beloved's face, handsome in its agitation from love's arrows — and her shyness, as if itself ashamed, went far away.
↑ All sectionsद्वादशः सर्गः — सुप्रीतपीताम्बरः · Sarga 12 — Suprīta-pītāmbara (The Contented Yellow-robed One)
गतवति सखीवृन्देऽमन्दत्रपाभरनिर्भरस्मरपरवशाकूतस्फीतस्मितस्नपिताधरम् ।
सरसमनसं दृष्ट्वा राधां मुहुर्नवपल्लवप्रसवशयने निक्षिप्ताक्षीमुवाच हरिः प्रियाम् ॥ ६८ ॥
gatavati sakhīvṛnde'mandatrapābharanirbharasmaraparavaśākūtasphītasmitasnapitādharam |
sarasamanasaṃ dṛṣṭvā rādhāṃ muhurnavapallavaprasavaśayane nikṣiptākṣīmuvāca hariḥ priyām || 68 ||
Gatavati sakhiivrinde'mandatrapaabharanirbharasmaraparavashaakuutasphiitasmitasnapitaadharam |
Sarasamanasam drishtvaa raadhaam muhurnavapallavaprasavashayane nikshiptaakshiimuvaacha harih priyaam || 68 ||
सखियों के चले जाने पर हरि ने अपनी प्रिया राधा को देखा — गहरी लज्जा और प्रेम के वश में उठे भाव से फैली मुस्कान उनके अधरों को नहला रही थी, मन रस से भरा था, और उनकी दृष्टि बार-बार नए पल्लवों से बनी शय्या पर जा टिकती थी। तब हरि बोले।
When the band of friends had gone, Hari looked at Rādhā, his beloved — her lips bathed in a smile that swelled from a longing held in check by deep shyness and yet ruled by love, her heart full of feeling, her eyes again and again resting on the bed of fresh young leaves — and he spoke to her.
↑ All sections॥ अष्टपदी २३ ॥ · Aṣṭapadī 23
किसलयशयनतले कुरु कामिनि चरणनलिनविनिवेशम् ।
तव पदपल्लववैरिपराभवमिदमनुभवतु सुवेशम् ॥
क्षणमधुना नारायणमनुगतमनुसर राधिके ॥ १ ॥
kisalayaśayanatale kuru kāmini caraṇanalinaviniveśam |
tava padapallavavairiparābhavamidamanubhavatu suveśam ||
kṣaṇamadhunā nārāyaṇamanugatamanusara rādhike || 1 ||
Kisalayashayanatale kuru kaamini charananalinavinivesham |
Tava padapallavavairiparaabhavamidamanubhavatu suvesham ||
Kshanamadhunaa naaraayanamanugatamanusara raadhike || 1 ||
हे प्रिये, कोमल कोंपलों की इस शय्या पर अपने चरण-कमल रखो; तुम्हारे पल्लव-से पैरों से होड़ करने वाली यह सुन्दर शय्या अपनी हार का अनुभव कर ले।
हे राधिके, इस क्षण तुम्हारे पीछे-पीछे चले आए इस नारायण का अनुसरण करो।
My love, set your lotus feet upon this bed of tender shoots; let this fair couch, rival of your leaf-soft feet, taste its defeat.
Rādhikā, for this moment now, follow Nārāyaṇa, who has followed you.
करकमलेन करोमि चरणमहमागमितासि विदूरम् ।
क्षणमुपकुरु शयनोपरि मामिव नूपुरमनुगतिशूरम् ॥ २ ॥
karakamalena karomi caraṇamahamāgamitāsi vidūram |
kṣaṇamupakuru śayanopari māmiva nūpuramanugatiśūram || 2 ||
Karakamalena karomi charanamahamaagamitaasi viduuram |
Kshanamupakuru shayanopari maamiva nuupuramanugatishuuram || 2 ||
तुम बहुत दूर से चलकर आई हो; मैं अपने कर-कमलों से तुम्हारे चरणों की सेवा करता हूँ। शय्या पर क्षण भर अपने इस नूपुर पर भी कृपा करो, जो मेरी ही तरह तुम्हारे साथ-साथ चलने में कुशल है।
You have come a long way; let me tend your feet with my lotus hands. For a moment, upon this bed, show favour to your anklet, which, like me, so bravely keeps pace with you.
वदनसुधानिधिगलितममृतमिव रचय वचनमनुकूलम् ।
विरहमिवापनयामि पयोधररोधकमुरसि दुकूलम् ॥ ३ ॥
vadanasudhānidhigalitamamṛtamiva racaya vacanamanukūlam |
virahamivāpanayāmi payodhararodhakamurasi dukūlam || 3 ||
Vadanasudhaanidhigalitamamritamiva rachaya vachanamanukuulam |
Virahamivaapanayaami payodhararodhakamurasi dukuulam || 3 ||
अपने मुख रूपी चन्द्रमा से झरते अमृत-सी मधुर, अनुकूल बात कहो। तुम्हारे वक्ष को ढँकने वाले इस वस्त्र को मैं ऐसे हटाता हूँ मानो विरह को ही दूर कर रहा हूँ।
Speak a kind word, like nectar flowing from the moon of your face. This silk that screens your breast I draw away, as though I were removing our separation itself.
प्रियपरिरम्भणरभसवलितमिव पुलकितमतिदुरवापम् ।
मदुरसि कुचकलशं विनिवेशय शोषय मनसिजतापम् ॥ ४ ॥
priyaparirambhaṇarabhasavalitamiva pulakitamatiduravāpam |
madurasi kucakalaśaṃ viniveśaya śoṣaya manasijatāpam || 4 ||
Priyaparirambhanarabhasavalitamiva pulakitamatiduravaapam |
Madurasi kuchakalasham viniveshaya shoshaya manasijataapam || 4 ||
प्रिय के आलिंगन की उत्सुकता से रोमांचित, अत्यन्त दुर्लभ अपने कलश-से वक्ष को मेरे हृदय से लगा दो और कामदेव के ताप को शान्त कर दो।
Your breast, thrilled at the eager thought of your lover's embrace and so hard to win, press it to my heart and dry away the fever of desire.
अधरसुधारसमुपनय भाविनि जीवय मृतमिव दासम् ।
त्वयि विनिहितमनसं विरहानलदग्धवपुषमविलासम् ॥ ५ ॥
adharasudhārasamupanaya bhāvini jīvaya mṛtamiva dāsam |
tvayi vinihitamanasaṃ virahānaladagdhavapuṣamavilāsam || 5 ||
Adharasudhaarasamupanaya bhaavini jiivaya mritamiva daasam |
Tvayi vinihitamanasam virahaanaladagdhavapushamavilaasam || 5 ||
हे भाविनी, अधरों का अमृत दो और इस मृत-प्राय दास को जीवित करो — जिसका मन तुममें ही रमा है, जिसका शरीर विरह की आग में जला है, और जिसका सारा उल्लास छिन गया है।
Passionate one, bring me the nectar of your lips and revive this servant who is as good as dead — his mind laid in you, his body scorched by the fire of separation, all his joy gone.
शशिमुखि मुखरय मणिरशनागुणमनुगुणकण्ठनिनदम् ।
श्रुतियुगले पिकरुतविकले मम शमय चिरादवसादम् ॥ ६ ॥
śaśimukhi mukharaya maṇiraśanāguṇamanuguṇakaṇṭhaninadam |
śrutiyugale pikarutavikale mama śamaya cirādavasādam || 6 ||
Shashimukhi mukharaya manirashanaagunamanugunakanthaninadam |
Shrutiyugale pikarutavikale mama shamaya chiraadavasaadam || 6 ||
हे चन्द्रमुखी, अपनी मणिजटित करधनी को अपने कण्ठ के स्वर के साथ झंकृत करो, और कोयल की कूक से व्याकुल मेरे दोनों कानों की बहुत दिनों की पीड़ा मिटा दो।
Moon-faced one, set your jewelled girdle chiming in tune with the sounds of your throat, and ease the long weariness of my ears, tormented by the cuckoo's call.
मामतिविफलरुषा विकलीकृतमवलोकितुमधुनेदम् ।
मीलितलज्जितमिव नयनं तव विरम विसृज रतिखेदम् ॥ ७ ॥
māmativiphalaruṣā vikalīkṛtamavalokitumadhunedam |
mīlitalajjitamiva nayanaṃ tava virama visṛja ratikhedam || 7 ||
Maamativiphalarushaa vikaliikritamavalokitumadhunedam |
Miilitalajjitamiva nayanam tava virama visrija ratikhedam || 7 ||
तुम्हारी ये आँखें, जो तुम्हारे व्यर्थ के रोष से व्याकुल हुए मुझे अब देखने में मानो लजाकर मुँद गई हैं — इन्हें यों न रखो; रूठना छोड़ो और प्रेम के इस क्लेश को त्याग दो।
Your eyes seem to close in shame at the sight of me now, undone as I was by your needless anger. Stop this; let go of love's distress.
श्रीजयदेवभणितमिदमनुपदनिगदितमधुरिपुमोदम् ।
जनयतु रसिकजनेषु मनोरमरतिरसभावविनोदम् ॥ ८ ॥
śrījayadevabhaṇitamidamanupadanigaditamadhuripumodam |
janayatu rasikajaneṣu manoramaratirasabhāvavinodam || 8 ||
Shriijayadevabhanitamidamanupadanigaditamadhuripumodam |
Janayatu rasikajaneshu manoramaratirasabhaavavinodam || 8 ||
श्रीजयदेव की कही यह रचना, जो पद-पद पर मधुरिपु (कृष्ण) के आनन्द का वर्णन करती है, रसिक जनों में प्रेम-रस और भाव का मनोहर आनन्द जगाए।
May this song of Śrī Jayadeva, which tells line by line of the delight of Madhu's foe [Kṛṣṇa], awaken in those of refined taste the lovely pleasure of love's rasa and feeling.
माराङ्के रतिकेलिसंकुलरणारम्भे तया साहसप्रायं कान्तजयाय किञ्चिदुपरि प्रारम्भि यत्सम्भ्रमात् ।
निष्पन्दा जघनस्थली शिथिलता दोर्वल्लिरुत्कम्पितं वक्षो मीलितमक्षि पौरुषरसः स्त्रीणां कुतः सिध्यति ॥ ६९ ॥
mārāṅke ratikelisaṃkularaṇārambhe tayā sāhasaprāyaṃ kāntajayāya kiñcidupari prārambhi yatsambhramāt |
niṣpandā jaghanasthalī śithilatā dorvallirutkampitaṃ vakṣo mīlitamakṣi pauruṣarasaḥ strīṇāṃ kutaḥ sidhyati || 69 ||
Maaraanke ratikelisamkularanaarambhe tayaa saahasapraayam kaantajayaaya kinchidupari praarambhi yatsambhramaat |
Nishpandaa jaghanasthalii shithilataa dorvallirutkampitam vaksho miilitamakshi paurusharasah striinaam kutah sidhyati || 69 ||
प्रेम के समर-क्षेत्र में, जब क्रीड़ा का संघर्ष आरम्भ हुआ, तो प्रिय को जीतने के लिए उसने उत्साह में आकर कुछ साहस भरा उपक्रम किया; पर शीघ्र ही उसके कटि-प्रदेश की गति थम गई, लता-सी भुजाएँ शिथिल हो गईं, वक्ष काँपने लगा और आँखें मुँद गईं। स्त्रियों में पुरुष का-सा पराक्रम भला कहाँ तक टिकता है!
On love's field, as the tumult of its play began, she eagerly ventured something bold to overcome her lover; but soon her hips grew still, her vine-like arms slackened, her breast trembled and her eyes closed — how can a woman keep up a man's vigour for long?
अथ कान्तं रतिक्लान्तमपि मण्डनवाञ्छया ।
निजगाद निराबाधा राधा स्वाधीनभर्तृका ॥ ७० ॥
atha kāntaṃ ratiklāntamapi maṇḍanavāñchayā |
nijagāda nirābādhā rādhā svādhīnabhartṛkā || 70 ||
Atha kaantam ratiklaantamapi mandanavaanchhayaa |
Nijagaada niraabaadhaa raadhaa svaadhiinabhartrikaa || 70 ||
तब प्रेम से थके हुए प्रियतम से, सजने-सँवरने की इच्छा से, निःसंकोच राधा बोली — वह राधा जिसके वश में अब उसका प्रियतम था।
Then Rādhā, unhindered now, her lover wholly hers, wished to be adorned and spoke to him, weary though he was from love.
↑ All sections॥ अष्टपदी २४ ॥ · Aṣṭapadī 24
कुरु यदुनन्दन चन्दनशिशिरतरेण करेण पयोधरे ।
मृगमदपत्रकमत्र मनोभवमङ्गलकलशसहोदरे ।
निजगाद सा यदुनन्दने क्रीडति हृदयानन्दने ॥ १ ॥
kuru yadunandana candanaśiśiratareṇa kareṇa payodhare |
mṛgamadapatrakamatra manobhavamaṅgalakalaśasahodare |
nijagāda sā yadunandane krīḍati hṛdayānandane || 1 ||
Kuru yadunandana chandanashishiratarena karena payodhare |
Mrigamadapatrakamatra manobhavamangalakalashasahodare |
Nijagaada saa yadunandane kriidati hridayaanandane || 1 ||
हे यदुनन्दन, चन्दन से भी शीतल अपने हाथ से मेरे वक्ष पर, जो कामदेव के मंगल-कलश के समान है, कस्तूरी से पत्र-रचना कर दो।
हृदय को आनन्द देने वाले, क्रीड़ा में रमे यदुनन्दन से उसने ऐसा कहा।
Joy of the Yadus, with your hand cooler than sandal, draw leaf-patterns in musk upon my breast, twin to the auspicious vessel of Love.
So she spoke to the Yadu prince, delight of her heart, as he played.
अलिकुलगञ्जनमञ्जनकं रतिनायकसायकमोचने ।
त्वदधरचुम्बनलम्बितकज्जलमुज्ज्वलय प्रिय लोचने ॥ २ ॥
alikulagañjanamañjanakaṃ ratināyakasāyakamocane |
tvadadharacumbanalambitakajjalamujjvalaya priya locane || 2 ||
Alikulaganjanamanjanakam ratinaayakasaayakamochane |
Tvadadharachumbanalambitakajjalamujjvalaya priya lochane || 2 ||
प्रिय, भौंरों के झुंड को भी लजाने वाला काजल, जो तुम्हारे अधरों के चुम्बन से फैल गया है, मेरी इन आँखों में फिर से उजला कर दो — जो रति-नायक (कामदेव) के बाण छोड़ने वाली हैं।
Beloved, the kohl darker than a swarm of bees, smudged by the kisses of your lips, make it bright again in my eyes, which loose the arrows of Love's lord.
नयनकुरङ्गतरङ्गविकासनिरासकरे श्रुतिमण्डले ।
मनसिजपाशविलासधरे शुभवेश निवेशय कुण्डले ॥ ३ ॥
nayanakuraṅgataraṅgavikāsanirāsakare śrutimaṇḍale |
manasijapāśavilāsadhare śubhaveśa niveśaya kuṇḍale || 3 ||
Nayanakurangatarangavikaasaniraasakare shrutimandale |
Manasijapaashavilaasadhare shubhavesha niveshaya kundale || 3 ||
हे सुन्दर वेश वाले, मेरे कानों में कुण्डल पहना दो — वे कान जो नेत्र रूपी हिरणों की उछाल को आगे बढ़ने से रोकते हैं और कामदेव के पाश की शोभा धारण करते हैं।
You of fine attire, place the earrings in my ears — ears that halt the leaping of my deer-like eyes and bear the grace of Love's noose.
भ्रमरचयं रचयन्तमुपरि रुचिरं सुचिरं मम संमुखे ।
जितकमले विमले परिकर्मय नर्मजनकमलकं मुखे ॥ ४ ॥
bhramaracayaṃ racayantamupari ruciraṃ suciraṃ mama saṃmukhe |
jitakamale vimale parikarmaya narmajanakamalakaṃ mukhe || 4 ||
Bhramarachayam rachayantamupari ruchiram suchiram mama sammukhe |
Jitakamale vimale parikarmaya narmajanakamalakam mukhe || 4 ||
कमल को भी जीतने वाले मेरे निर्मल मुख पर वे अलकें सजा दो जो ऊपर भौंरों की पाँत-सी सुन्दर लगती हैं, सदा मेरे सामने रहती हैं और मन में विनोद जगाती हैं।
On my clear face, which outdoes the lotus, arrange the curls that ring it above like a lovely line of bees, lingering long before my eyes and stirring playful delight.
मृगमदरसवलितं ललितं कुरु तिलकमलिकरजनीकरे ।
विहितकलङ्ककलं कमलानन विश्रमितश्रमशीकरे ॥ ५ ॥
mṛgamadarasavalitaṃ lalitaṃ kuru tilakamalikarajanīkare |
vihitakalaṅkakalaṃ kamalānana viśramitaśramaśīkare || 5 ||
Mrigamadarasavalitam lalitam kuru tilakamalikarajaniikare |
Vihitakalankakalam kamalaanana vishramitashramashiikare || 5 ||
हे कमलमुख, मेरे चन्द्रमा-से मस्तक पर, जहाँ अब श्रम के पसीने की बूँदें थम गई हैं, कस्तूरी के रस से सुन्दर तिलक लगा दो, मानो चन्द्रमा पर उसका कलंक-चिह्न बना हो।
Lotus-faced one, on the moon of my forehead, where the drops of toil's sweat have now dried, draw a graceful mark in musk, like the moon's own dark spot.
मम रुचिरे चिकुरे कुरु मानद मानसजध्वजचामरे ।
रतिगलिते ललिते कुसुमानि शिखण्डिशिखण्डकडामरे ॥ ६ ॥
mama rucire cikure kuru mānada mānasajadhvajacāmare |
ratigalite lalite kusumāni śikhaṇḍiśikhaṇḍakaḍāmare || 6 ||
Mama ruchire chikure kuru maanada maanasajadhvajachaamare |
Ratigalite lalite kusumaani shikhandishikhandakadaamare || 6 ||
हे मान देने वाले, प्रेम-क्रीड़ा में बिखर गए मेरे सुन्दर केशों में फूल सजा दो — वे केश जो कामदेव की ध्वजा के चँवर जैसे हैं और मोर-पंख की शोभा को भी मात देते हैं।
Giver of honour, set flowers in my lovely hair, loosened in love's play — hair like the plume-whisk on Love's banner, finer even than a peacock's crest.
सरसघने जघने मम शम्बरदारणवारणकन्दरे ।
मणिरशनावसनाभरणानि शुभाशय वासय सुन्दरे ॥ ७ ॥
sarasaghane jaghane mama śambaradāraṇavāraṇakandare |
maṇiraśanāvasanābharaṇāni śubhāśaya vāsaya sundare || 7 ||
Sarasaghane jaghane mama shambaradaaranavaaranakandare |
Manirashanaavasanaabharanaani shubhaashaya vaasaya sundare || 7 ||
हे शुभ हृदय वाले, मेरे रस से पूर्ण, भरे हुए, सुन्दर नितम्ब पर — जो शम्बर-संहारक कामदेव रूपी हाथी की गुफा-सा है — मणिजटित करधनी, वस्त्र और आभूषण फिर से सजा दो।
Kind-hearted one, upon my full and lovely hips — a cavern for the elephant that is Love, slayer of Śambara — place again the jewelled girdle, the garments and the ornaments.
श्रीजयदेववचसि रुचिरे हृदयं सदयं कुरु मण्डने ।
हरिचरणस्मरणामृतकृतकलिकलुषभवज्वरखण्डने ॥ ८ ॥
śrījayadevavacasi rucire hṛdayaṃ sadayaṃ kuru maṇḍane |
haricaraṇasmaraṇāmṛtakṛtakalikaluṣabhavajvarakhaṇḍane || 8 ||
Shriijayadevavachasi ruchire hridayam sadayam kuru mandane |
Haricharanasmaranaamritakritakalikalushabhavajvarakhandane || 8 ||
श्रीजयदेव की उस सुन्दर वाणी में वर्णित इस श्रृंगार में अपना हृदय सदय होकर लगाओ, जो हरि-चरणों के स्मरण रूपी अमृत से कलियुग के पाप और संसार के ज्वर को काट देती है।
Turn your heart kindly toward this adornment in Śrī Jayadeva's lovely words, which, through the nectar of remembering Hari's feet, cut away the sin of the Kali age and the fever of worldly existence.
रचय कुचयोः पत्रं चित्रं कुरुष्व कपोलयोर्घटय जघने काञ्चीमञ्च स्रजा कबरीभरम् ।
कलय वलयश्रेणीं पाणौ पदे कुरु नूपुराविति निगदितः प्रीतः पीताम्बरोऽपि तथाकरोत् ॥ ७१ ॥
racaya kucayoḥ patraṃ citraṃ kuruṣva kapolayorghaṭaya jaghane kāñcīmañca srajā kabarībharam |
kalaya valayaśreṇīṃ pāṇau pade kuru nūpurāviti nigaditaḥ prītaḥ pītāmbaro'pi tathākarot || 71 ||
Rachaya kuchayoh patram chitram kurushva kapolayorghataya jaghane kaanchiimancha srajaa kabariibharam |
Kalaya valayashreniim paanau pade kuru nuupuraaviti nigaditah priitah piitaambaro'pi tathaakarot || 71 ||
"मेरे वक्ष पर पत्र-रचना करो, गालों पर चित्रकारी करो, कटि पर करधनी बाँधो, जूड़े को माला से सजाओ, हाथों में कंगनों की पंक्ति पहनाओ और पैरों में नूपुर डालो" — ऐसा कहे जाने पर प्रसन्न पीताम्बर (कृष्ण) ने वैसा ही किया।
"Draw patterns on my breasts, paint my cheeks, clasp the girdle on my hips, wreathe my braided hair with a garland, slip rows of bangles on my hands and anklets on my feet" — so bidden, the yellow-robed one, delighted, did just as she asked.
यद्गान्धर्वकलासु कौशलमनुध्यानं च यद्वैष्णवं यच्छृङ्गारविवेकतत्वमपि यत्काव्येषु लीलायितम् ।
तत्सर्वं जयदेवपण्डितकवेः कृष्णैकतानात्मनः सानन्दाः परिशोधयन्तु सुधियः श्रीगीतगोविन्दतः ॥ ७२ ॥
yadgāndharvakalāsu kauśalamanudhyānaṃ ca yadvaiṣṇavaṃ yacchṛṅgāravivekatatvamapi yatkāvyeṣu līlāyitam |
tatsarvaṃ jayadevapaṇḍitakaveḥ kṛṣṇaikatānātmanaḥ sānandāḥ pariśodhayantu sudhiyaḥ śrīgītagovindataḥ || 72 ||
Yadgaandharvakalaasu kaushalamanudhyaanam cha yadvaishnavam yachchhringaaravivekatatvamapi yatkaavyeshu liilaayitam |
Tatsarvam jayadevapanditakaveh krishnaikataanaatmanah saanandaah parishodhayantu sudhiyah shriigiitagovindatah || 72 ||
संगीत-कला में जो कुशलता है, वैष्णव भाव से जो ध्यान है, श्रृंगार के विवेक का जो तत्त्व है और काव्यों में जो लीला-विलास है — वह सब, कृष्ण में ही एकाग्र मन वाले पण्डित-कवि जयदेव के श्रीगीतगोविन्द से, विवेकी जन आनन्दपूर्वक परखें और सीखें।
Whatever skill there is in the arts of music, whatever meditation in the Vaiṣṇava way, whatever true discernment of śṛṅgāra (love's rasa), whatever grace of play in poetry — let the wise, with joy, draw all of it from the Śrī Gītagovinda of the learned poet Jayadeva, whose whole self was fixed on Kṛṣṇa alone.
श्रीभोजदेवप्रभवस्य रामादेवीसुतश्रीजयदेवकस्य ।
पराशरादिप्रियवर्गकण्ठे श्रीगीतगोविन्दकवित्वमस्तु ॥ ७३ ॥
śrībhojadevaprabhavasya rāmādevīsutaśrījayadevakasya |
parāśarādipriyavargakaṇṭhe śrīgītagovindakavitvamastu || 73 ||
Shriibhojadevaprabhavasya raamaadeviisutashriijayadevakasya |
Paraasharaadipriyavargakanthe shriigiitagovindakavitvamastu || 73 ||
श्री भोजदेव से उत्पन्न, रामादेवी के पुत्र श्री जयदेव की यह श्रीगीतगोविन्द-कविता पराशर आदि प्रियजनों के कण्ठ में बसे।
May this poetry of the Śrī Gītagovinda, by Śrī Jayadeva, son of Bhojadeva and Rāmādevī, dwell on the lips of Parāśara and his other dear companions.