Shiva (Gaurīśa)
श्री गौरीशाष्टकम्
Śrī Gaurīśāṣṭakam
An eight-verse Advaita-Vedānta hymn in the manner of Ādi Śaṅkara's Bhaja-Govindam; its closing verse names the author as Chintāmaṇi (Cintāmaṇi).
Each verse turns the mind from the impermanence of body, wealth and worldly life toward the feet of Shiva and the knowledge of the non-dual Self, declaring loving devotion to Gaurīśa — Shiva, the lord of Gaurī — the one sure means of liberation.
॥ ॐ ॥
1 भज गौरीशं भज गौरीशं गौरीशं भज मन्दमते।
जलभवदुस्तरजलधिसुतरणं ध्येयं चित्ते शिवहरचरणम्।
अन्योपायं न हि न हि सत्यं गेयं शङ्कर शङ्कर नित्यम्।
भज गौरीशं भज गौरीशं गौरीशं भज मन्दमते॥१॥
bhaja gaurīśaṃ bhaja gaurīśaṃ gaurīśaṃ bhaja mandamate |
jala-bhava-dustara-jaladhi-sutaraṇaṃ dhyeyaṃ citte śiva-hara-caraṇam |
anyopāyaṃ na hi na hi satyaṃ geyaṃ śaṅkara śaṅkara nityam |
bhaja gaurīśaṃ bhaja gaurīśaṃ gaurīśaṃ bhaja mandamate ||1||
bhaja gaurisham bhaja gaurisham gaurisham bhaja mandamate |
jala-bhava-dustara-jaladhi-sutaranam dhyeyam chitte shiva-hara-charanam |
anyopayam na hi na hi satyam geyam shankara shankara nityam |
bhaja gaurisham bhaja gaurisham gaurisham bhaja mandamate ||1||
इस दुस्तर संसार-सागर से पार उतारनेवाले शिव (हर) के चरणों का अपने चित्त में ध्यान कर; सचमुच इसके अतिरिक्त कोई और उपाय नहीं — नित्य 'शंकर, शंकर' का गान कर। हे मन्दबुद्धि, गौरीश (गौरी के स्वामी शिव) का भजन कर।
Meditate in your heart upon the feet of Shiva (Hara) — the means to cross the worldly ocean so hard to traverse. Truly, truly there is no other way; ever sing 'Shankara, Shankara.' Worship Gaurisha (Shiva, lord of Gauri), worship Gaurisha, O dull-witted one!
2 दारापत्यं क्षेत्रं वित्तं देहं गेहं सर्वमनित्यम्।
इति परिभावय सर्वमसारं गर्भविकृत्या स्वप्नविचारम्।
भज गौरीशं भज गौरीशं गौरीशं भज मन्दमते॥२॥
dārāpatyaṃ kṣetraṃ vittaṃ dehaṃ gehaṃ sarvam anityam |
iti paribhāvaya sarvam asāraṃ garbha-vikṛtyā svapna-vicāram |
bhaja gaurīśaṃ bhaja gaurīśaṃ gaurīśaṃ bhaja mandamate ||2||
darapatyam kshetram vittam deham geham sarvam anityam |
iti paribhavaya sarvam asaram garbha-vikritya svapna-vicharam |
bhaja gaurisham bhaja gaurisham gaurisham bhaja mandamate ||2||
स्त्री-सन्तान, खेत, धन, देह और घर — सब कुछ अनित्य है। ऐसा विचार कर कि यह सब सारहीन है, गर्भ की विकृति से उपजा स्वप्न मात्र है। हे मन्दबुद्धि, गौरीश का भजन कर।
Wife and children, land, wealth, body and home — all is impermanent. Reflect thus: all is without essence, a mere dream-vision arisen from the distortion of the womb. Worship Gaurisha, O dull-witted one!
3 मलवैचित्ये पुनरावृत्तिः पुनरपि जननीजठरोत्पत्तिः।
पुनरप्याशाकुलितं जठरं किं नहि मुञ्चसि कथयेश्चित्तम्।
भज गौरीशं भज गौरीशं गौरीशं भज मन्दमते॥३॥
mala-vaicitye punarāvṛttiḥ punar api jananī-jaṭharotpattiḥ |
punar apy āśā-kulitaṃ jaṭharaṃ kiṃ nahi muñcasi kathayeścittam |
bhaja gaurīśaṃ bhaja gaurīśaṃ gaurīśaṃ bhaja mandamate ||3||
mala-vaichitye punaravrittih punar api janani-jatharotpattih |
punar apy asha-kulitam jatharam kim nahi munchasi kathayeshchittam |
bhaja gaurisham bhaja gaurisham gaurisham bhaja mandamate ||3||
इस मल-मलिनता के कारण बार-बार पुनरावृत्ति होती है — फिर-फिर माता के गर्भ से जन्म; फिर वही आशा से व्याकुल उदर। हे मन, बता, तू इसे क्यों नहीं छोड़ता? हे मन्दबुद्धि, गौरीश का भजन कर।
Through bodily foulness comes repeated return — again and again, birth from a mother's womb; again the belly tormented by craving. Tell me, O mind, why do you not let go? Worship Gaurisha, O dull-witted one!
4 मायाकल्पितमैन्द्रं जालं नहि तत्सत्यं दृष्टिविकारम्।
ज्ञाते तत्त्वे सर्वमसारं मा कुरु मा कुरु विषयविचारम्।
भज गौरीशं भज गौरीशं गौरीशं भज मन्दमते॥४॥
māyā-kalpitam aindraṃ jālaṃ nahi tat satyaṃ dṛṣṭi-vikāram |
jñāte tattve sarvam asāraṃ mā kuru mā kuru viṣaya-vicāram |
bhaja gaurīśaṃ bhaja gaurīśaṃ gaurīśaṃ bhaja mandamate ||4||
maya-kalpitam aindram jalam nahi tat satyam drishti-vikaram |
jnyate tattve sarvam asaram ma kuru ma kuru vishaya-vicharam |
bhaja gaurisham bhaja gaurisham gaurisham bhaja mandamate ||4||
माया से रचा गया यह ऐन्द्रजालिक जाल सत्य नहीं, केवल दृष्टि का विकार है। तत्त्व के जान लेने पर सब कुछ सारहीन है; विषयों का चिन्तन मत कर, मत कर। हे मन्दबुद्धि, गौरीश का भजन कर।
This magical web, conjured by maya like Indra's illusion, is not real — a mere distortion of sight. When the Truth is known, all is without essence; do not, do not dwell upon the objects of the senses. Worship Gaurisha, O dull-witted one!
5 रज्जौ सर्पभ्रमणारोपस्तद्वद्ब्रह्मणि जगदारोपः।
मिथ्यामायामोहविकारं मनसि विचारय बारम्बारम्।
भज गौरीशं भज गौरीशं गौरीशं भज मन्दमते॥५॥
rajjau sarpa-bhramaṇāropas tadvad brahmaṇi jagad-āropaḥ |
mithyā-māyā-moha-vikāraṃ manasi vicāraya bāram-bāram |
bhaja gaurīśaṃ bhaja gaurīśaṃ gaurīśaṃ bhaja mandamate ||5||
rajjau sarpa-bhramanaropas tadvad brahmani jagad-aropah |
mithya-maya-moha-vikaram manasi vicharaya baram-baram |
bhaja gaurisham bhaja gaurisham gaurisham bhaja mandamate ||5||
जैसे रस्सी में सर्प का भ्रम आरोपित होता है, वैसे ही ब्रह्म में जगत् का आरोप है। माया के इस मिथ्या मोह-विकार का मन में बार-बार विचार कर। हे मन्दबुद्धि, गौरीश का भजन कर।
Just as a snake is mistakenly superimposed upon a rope, so is the world superimposed upon Brahman. Reflect again and again in your mind on this false, illusory distortion born of maya. Worship Gaurisha, O dull-witted one!
6 अध्वरकोटीगङ्गागमनं कुरुते योगं चेन्द्रियदमनम्।
ज्ञानविहीनः सर्वमतेन न भवति मुक्तो जन्मशतेन।
भज गौरीशं भज गौरीशं गौरीशं भज मन्दमते॥६॥
adhvara-koṭī-gaṅgā-gamanaṃ kurute yogaṃ cendriya-damanam |
jñāna-vihīnaḥ sarva-matena na bhavati mukto janma-śatena |
bhaja gaurīśaṃ bhaja gaurīśaṃ gaurīśaṃ bhaja mandamate ||6||
adhvara-koti-ganga-gamanam kurute yogam chendriya-damanam |
jnyana-vihinah sarva-matena na bhavati mukto janma-shatena |
bhaja gaurisham bhaja gaurisham gaurisham bhaja mandamate ||6||
चाहे कोई करोड़ों यज्ञ करे, गंगा की यात्राएँ करे, योग साधे और इन्द्रियों का दमन करे — समस्त मतों के अनुसार ज्ञान से रहित मनुष्य सौ जन्मों में भी मुक्त नहीं होता। हे मन्दबुद्धि, गौरीश का भजन कर।
Though one perform millions of sacrifices, journeys to the Ganga, yoga and the subduing of the senses — by the verdict of every doctrine, the one bereft of knowledge is not freed even in a hundred births. Worship Gaurisha, O dull-witted one!
7 सोऽहं हंसो ब्रह्मैवाहं शुद्धानन्दस्तत्त्वपरोऽहम्।
अद्वैतोऽहं सङ्गविहीने चेन्द्रिय आत्मनि निखिले लीने।
भज गौरीशं भज गौरीशं गौरीशं भज मन्दमते॥७॥
so'haṃ haṃso brahmaivāhaṃ śuddhānandas tattva-paro'ham |
advaito'haṃ saṅga-vihīne cendriya ātmani nikhile līne |
bhaja gaurīśaṃ bhaja gaurīśaṃ gaurīśaṃ bhaja mandamate ||7||
so'ham hamso brahmaivaham shuddhanandas tattva-paro'ham |
advaito'ham sanga-vihine chendriya atmani nikhile line |
bhaja gaurisham bhaja gaurisham gaurisham bhaja mandamate ||7||
'सोऽहं' — मैं वही हूँ, हंस हूँ, मैं ही ब्रह्म हूँ, शुद्ध आनन्द और परम तत्त्व हूँ; मैं अद्वैत और सङ्गरहित हूँ — जब समस्त इन्द्रियाँ सर्वव्यापी आत्मा में लीन हो जाती हैं। हे मन्दबुद्धि, गौरीश का भजन कर।
'I am That, I am the Swan (Hamsa); I am verily Brahman, pure bliss, the supreme Reality. I am non-dual and free of all attachment' — when every sense is dissolved into the all-pervading Self. Worship Gaurisha, O dull-witted one!
8 शङ्करकिङ्कर मा कुरु चिन्तां चिन्तामणिना विरचितमेतत्।
यः सद्भक्त्या पठति हि नित्यं ब्रह्मणि लीनो भवति हि सत्यम्।
भज गौरीशं भज गौरीशं गौरीशं भज मन्दमते॥८॥
śaṅkara-kiṅkara mā kuru cintāṃ cintāmaṇinā viracitam etat |
yaḥ sad-bhaktyā paṭhati hi nityaṃ brahmaṇi līno bhavati hi satyam |
bhaja gaurīśaṃ bhaja gaurīśaṃ gaurīśaṃ bhaja mandamate ||8||
shankara-kinkara ma kuru chintam chintamanina virachitam etat |
yah sad-bhaktya pathati hi nityam brahmani lino bhavati hi satyam |
bhaja gaurisham bhaja gaurisham gaurisham bhaja mandamate ||8||
हे शंकर के सेवक, चिन्ता मत कर — यह स्तोत्र चिन्तामणि द्वारा रचा गया है। जो इसे सच्ची भक्ति से नित्य पढ़ता है, वह सचमुच ब्रह्म में लीन हो जाता है। हे मन्दबुद्धि, गौरीश का भजन कर।
O servant of Shankara, do not be anxious — this hymn was composed by Chintamani. Whoever recites it daily with true devotion truly becomes merged in Brahman. Worship Gaurisha, O dull-witted one!
Colophon ॥ इति श्रीचिन्तामणिविरचितं गौरीशाष्टकं सम्पूर्णम् ॥
|| iti śrī-cintāmaṇi-viracitaṃ gaurīśāṣṭakaṃ sampūrṇam ||
|| iti shri-chintamani-virachitam gaurishashtakam sampurnam ||
इस प्रकार श्री चिन्तामणि द्वारा रचित गौरीशाष्टक सम्पूर्ण हुआ।
Thus concludes the Gaurishashtakam composed by Shri Chintamani.