Verse meanings · श्लोकार्थप्रत्येक खण्डिका के नीचे दिया गया हिन्दी और अंग्रेज़ी अर्थ AdiVeda का अपना सम्पादकीय अनुवाद है, जो ऊपर दिए गए संस्कृत पाठ से सीधे इस संस्करण के लिए किया गया है। यह पाठ को समझने में सहायता के लिए है — यह किसी प्रकाशित अनुवाद का उद्धरण या कोई पारम्परिक भाष्य नहीं है।
The Hindi and English meaning under each passage is AdiVeda's own editorial translation, made directly from the Sanskrit printed here for this edition. It is meant to help you follow the text — it is not quoted from any published translation and it is not a traditional commentary.
प्रथमः खण्डः · Khaṇḍa 4.1 — Jānaśruti and the Geese
जानश्रुतिर्ह पौत्रायणः श्रद्धादेयो बहुदायी बहुपाक्य आस स ह सर्वत आवसथान्मापयाञ्चक्रे सर्वत एव मेऽन्नमत्स्यन्तीति ॥ १ ॥
jānaśrutirha pautrāyaṇaḥ śraddhādeyo bahudāyī bahupākya āsa sa ha sarvata āvasathānmāpayāñcakre sarvata eva me'nnamatsyantīti || 1 ||
Jaanashrutirha pautraayanah shraddhaadeyo bahudaayii bahupaakya aasa sa ha sarvata aavasathaanmaapayaanchakre sarvata eva me'nnamatsyantiiti || 1 ||
जानश्रुति पौत्रायण श्रद्धा से दान देने वाला, बहुत देने वाला और बहुत अन्न पकाने वाला था। उसने सब ओर विश्रामगृह बनवाए, यह सोचकर कि 'सब ओर लोग मेरा अन्न खाएँगे।'
Jānaśruti Pautrāyaṇa was a man who gave with faith, gave much and cooked much. He had rest-houses built everywhere, thinking, 'Everywhere people will eat my food.'
अथ हꣳसा निशायामतिपेतुस्तद्धैवꣳ हꣳसो हꣳसमभ्युवाद हो होऽयि भल्लाक्ष भल्लाक्ष जानश्रुतेः पौत्रायणस्य समं दिवा ज्योतिराततं तन्मा प्रसाङ्क्षीस्तत्त्वा मा प्रधाक्षीरिति ॥ २ ॥
atha haṃsā niśāyāmatipetustaddhaivaṃ haṃso haṃsamabhyuvāda ho ho'yi bhallākṣa bhallākṣa jānaśruteḥ pautrāyaṇasya samaṃ divā jyotirātataṃ tanmā prasāṅkṣīstattvā mā pradhākṣīriti || 2 ||
Atha hamsaa nishaayaamatipetustaddhaivam hamso hamsamabhyuvaada ho ho'yi bhallaaksha bhallaaksha jaanashruteh pautraayanasya samam divaa jyotiraatatam tanmaa prasaankshiistattvaa maa pradhaakshiiriti || 2 ||
एक रात हंस उड़ते हुए निकले। एक हंस ने दूसरे से कहा, 'अरे भल्लाक्ष! भल्लाक्ष! जानश्रुति पौत्रायण का तेज दिन के प्रकाश के समान फैला हुआ है; उसे मत छू, वह तुझे जला न दे।'
One night some geese flew past. One goose called to another, 'Ho there, Bhallākṣa, Bhallākṣa! The radiance of Jānaśruti Pautrāyaṇa is spread out like the light of day; do not touch it, lest it burn you up.'
तमु ह परः प्रत्युवाच कम्वर एनमेतत्सन्तꣳसयुग्वानमिव रैक्वमात्थेति यो नु कथꣳ सयुग्वा रैक्व इति ॥ ३ ॥
tamu ha paraḥ pratyuvāca kamvara enametatsantaṃsayugvānamiva raikvamāttheti yo nu kathaṃ sayugvā raikva iti || 3 ||
Tamu ha parah pratyuvaacha kamvara enametatsantamsayugvaanamiva raikvamaattheti yo nu katham sayugvaa raikva iti || 3 ||
दूसरे ने उत्तर दिया, 'अरे, तू उसकी बात ऐसे करता है मानो वह गाड़ी वाला रैक्व हो!' 'भला, वह गाड़ी वाला रैक्व कौन है?'
The other replied, 'Come now, who is this man that you speak of him as though he were Raikva with the cart?' 'And who, pray, is this Raikva with the cart?'
यथा कृतायविजितायाधरेयाः संयन्त्येवमेनꣳसर्वं तदभिसमैति यत्किञ्च प्रजाः साधु कुर्वन्ति यस्तद्वेद यत्स वेद स मयैतदुक्त इति ॥ ४ ॥
yathā kṛtāyavijitāyādhareyāḥ saṃyantyevamenaṃsarvaṃ tadabhisamaiti yatkiñca prajāḥ sādhu kurvanti yastadveda yatsa veda sa mayaitadukta iti || 4 ||
Yathaa kritaayavijitaayaadhareyaah samyantyevamenamsarvam tadabhisamaiti yatkincha prajaah saadhu kurvanti yastadveda yatsa veda sa mayaitadukta iti || 4 ||
'जैसे कृत (सर्वोत्तम) पासे के जीतने पर नीचे के सब पासे उसी में आ जाते हैं, वैसे ही प्रजाएँ जो भी अच्छा करती हैं वह सब उसी को प्राप्त हो जाता है जो वह जानता है जो रैक्व जानता है। उसी के विषय में मैंने यह कहा है।'
'As all the lower throws of the dice go to the one who has won with the highest throw, so whatever good the people do goes to him who knows what Raikva knows. He is the one I meant.'
तदु ह जानश्रुतिः पौत्रायण उपशुश्राव स ह सञ्जिहान एव क्षत्तारमुवाचाङ्गारे ह सयुग्वानमिव रैक्वमात्थेति यो नु कथꣳसयुग्वा रैक्व इति ॥ ५ ॥
tadu ha jānaśrutiḥ pautrāyaṇa upaśuśrāva sa ha sañjihāna eva kṣattāramuvācāṅgāre ha sayugvānamiva raikvamāttheti yo nu kathaṃsayugvā raikva iti || 5 ||
Tadu ha jaanashrutih pautraayana upashushraava sa ha sanjihaana eva kshattaaramuvaachaangaare ha sayugvaanamiva raikvamaattheti yo nu kathamsayugvaa raikva iti || 5 ||
यह बात जानश्रुति पौत्रायण ने सुन ली। उठते ही उसने अपने सारथि से कहा, 'तू उसकी बात ऐसे कर रहा है मानो वह गाड़ी वाला रैक्व हो!' 'भला, वह गाड़ी वाला रैक्व कौन है?'
Jānaśruti Pautrāyaṇa overheard this. As soon as he rose he said to his steward, 'You speak of him as though he were Raikva with the cart!' 'And who, pray, is this Raikva with the cart?'
यथा कृतायविजितायाधरेयाः संयन्त्येवमेनꣳसर्वं तदभिसमैति यत्किञ्च प्रजाः साधु कुर्वन्ति यस्तद्वेद यत्स वेद स मयैतदुक्त इति ॥ ६ ॥
yathā kṛtāyavijitāyādhareyāḥ saṃyantyevamenaṃsarvaṃ tadabhisamaiti yatkiñca prajāḥ sādhu kurvanti yastadveda yatsa veda sa mayaitadukta iti || 6 ||
Yathaa kritaayavijitaayaadhareyaah samyantyevamenamsarvam tadabhisamaiti yatkincha prajaah saadhu kurvanti yastadveda yatsa veda sa mayaitadukta iti || 6 ||
'जैसे कृत पासे के जीतने पर नीचे के सब पासे उसी में आ जाते हैं, वैसे ही प्रजाएँ जो भी अच्छा करती हैं वह सब उसी को प्राप्त हो जाता है जो वह जानता है जो रैक्व जानता है। उसी के विषय में मैंने यह कहा है।'
'As all the lower throws of the dice go to the one who has won with the highest throw, so whatever good the people do goes to him who knows what Raikva knows. He is the one I meant.'
स ह क्षत्तान्विष्य नाविदमिति प्रत्येयाय तꣳ होवाच यत्रारे ब्राह्मणस्यान्वेषणा तदेनमर्च्छेति ॥ ७ ॥
sa ha kṣattānviṣya nāvidamiti pratyeyāya taṃ hovāca yatrāre brāhmaṇasyānveṣaṇā tadenamarccheti || 7 ||
Sa ha kshattaanvishya naavidamiti pratyeyaaya tam hovaacha yatraare braahmanasyaanveshanaa tadenamarchchheti || 7 ||
सारथि खोजकर लौट आया और बोला, 'मैंने उसे नहीं पाया।' राजा ने कहा, 'अरे, जहाँ ब्राह्मण को खोजा जाता है, वहीं उसे ढूँढ़।'
The steward searched and came back saying, 'I did not find him.' The king said, 'Then look for him where one looks for a brāhmaṇa.'
सोऽधस्ताच्छकटस्य पामानं कषमाणमुपोपविवेश तꣳ हाभ्युवाद त्वं नु भगवः सयुग्वा रैक्व इत्यहꣳ ह्यरा३ इति ह प्रतिजज्ञे स ह क्षत्ताविदमिति प्रत्येयाय ॥ ८ ॥
so'dhastācchakaṭasya pāmānaṃ kaṣamāṇamupopaviveśa taṃ hābhyuvāda tvaṃ nu bhagavaḥ sayugvā raikva ityahaṃ hyarā3 iti ha pratijajñe sa ha kṣattāvidamiti pratyeyāya || 8 ||
So'dhastaachchhakatasya paamaanam kashamaanamupopavivesha tam haabhyuvaada tvam nu bhagavah sayugvaa raikva ityaham hyaraa3 iti ha pratijajne sa ha kshattaavidamiti pratyeyaaya || 8 ||
वह एक गाड़ी के नीचे बैठे हुए, अपनी खुजली खुजाते हुए व्यक्ति के पास जा बैठा और बोला, 'भगवन्! क्या आप ही गाड़ी वाले रैक्व हैं?' 'हाँ, मैं ही हूँ' — उसने स्वीकार किया। सारथि ने लौटकर कहा, 'मैंने उसे पा लिया।'
He came upon a man sitting under a cart scratching his sores, sat down near him and said, 'Sir, are you Raikva with the cart?' 'I am indeed,' the man acknowledged. And the steward went back saying, 'I have found him.'
↑ All sectionsद्वितीयः खण्डः · Khaṇḍa 4.2 — Raikva with the Cart
तदु ह जानश्रुतिः पौत्रायणः षट्शतानि गवां निष्कमश्वतरीरथं तदादाय प्रतिचक्रमे तꣳ हाभ्युवाद ॥ १ ॥
tadu ha jānaśrutiḥ pautrāyaṇaḥ ṣaṭśatāni gavāṃ niṣkamaśvatarīrathaṃ tadādāya praticakrame taṃ hābhyuvāda || 1 ||
Tadu ha jaanashrutih pautraayanah shatshataani gavaam nishkamashvatariiratham tadaadaaya pratichakrame tam haabhyuvaada || 1 ||
तब जानश्रुति पौत्रायण छह सौ गौएँ, एक स्वर्ण-हार और खच्चरों वाला रथ लेकर उसके पास गया और बोला —
Then Jānaśruti Pautrāyaṇa took six hundred cows, a golden necklace and a chariot drawn by mules, went to him and said:
रैक्वेमानि षट्शतानि गवामयं निष्कोऽयमश्वतरीरथोऽनु म एतां भगवो देवताꣳशाधि यां देवतामुपास्स इति ॥ २ ॥
raikvemāni ṣaṭśatāni gavāmayaṃ niṣko'yamaśvatarīratho'nu ma etāṃ bhagavo devatāṃśādhi yāṃ devatāmupāssa iti || 2 ||
Raikvemaani shatshataani gavaamayam nishko'yamashvatariiratho'nu ma etaam bhagavo devataamshaadhi yaam devataamupaassa iti || 2 ||
'रैक्व! ये छह सौ गौएँ, यह हार और यह रथ लीजिए; भगवन्, मुझे उस देवता का उपदेश दीजिए जिसकी आप उपासना करते हैं।'
'Raikva, here are six hundred cows, here is a necklace, here is a chariot drawn by mules; teach me, sir, that deity whom you venerate.'
तमु ह परः प्रत्युवाचाह हारेत्वा शूद्र तवैव सह गोभिरस्त्विति तदु ह पुनरेव जानश्रुतिः पौत्रायणः सहस्रं गवां निष्कमश्वतरीरथं दुहितरं तदादाय प्रतिचक्रमे ॥ ३ ॥
tamu ha paraḥ pratyuvācāha hāretvā śūdra tavaiva saha gobhirastviti tadu ha punareva jānaśrutiḥ pautrāyaṇaḥ sahasraṃ gavāṃ niṣkamaśvatarīrathaṃ duhitaraṃ tadādāya praticakrame || 3 ||
Tamu ha parah pratyuvaachaaha haaretvaa shuudra tavaiva saha gobhirastviti tadu ha punareva jaanashrutih pautraayanah sahasram gavaam nishkamashvatariiratham duhitaram tadaadaaya pratichakrame || 3 ||
उसने उत्तर दिया, 'अरे शूद्र! यह हार और ये गौएँ तेरे ही पास रहें।' तब जानश्रुति पौत्रायण फिर एक हजार गौएँ, हार, खच्चरों वाला रथ और अपनी पुत्री लेकर उसके पास गया।
He replied, 'Away with them, you śūdra! Keep the necklace and the cattle for yourself.' So Jānaśruti Pautrāyaṇa went to him again, taking a thousand cows, a necklace, a chariot drawn by mules, and his own daughter.
तꣳ हाभ्युवाद रैक्वेदꣳ सहस्रं गवामयं निष्कोऽयमश्वतरीरथ इयं जायायं ग्रामो यस्मिन्नास्सेऽन्वेव मा भगवः शाधीति ॥ ४ ॥
taṃ hābhyuvāda raikvedaṃ sahasraṃ gavāmayaṃ niṣko'yamaśvatarīratha iyaṃ jāyāyaṃ grāmo yasminnāsse'nveva mā bhagavaḥ śādhīti || 4 ||
Tam haabhyuvaada raikvedam sahasram gavaamayam nishko'yamashvatariiratha iyam jaayaayam graamo yasminnaasse'nveva maa bhagavah shaadhiiti || 4 ||
और बोला, 'रैक्व! ये एक हजार गौएँ, यह हार, यह रथ, यह कन्या पत्नी के रूप में, और यह गाँव जिसमें आप रहते हैं — ये सब लीजिए; भगवन्, अब तो मुझे उपदेश दीजिए।'
And he said, 'Raikva, here are a thousand cows, here is a necklace, here is a chariot drawn by mules, here is this girl as your wife, and here is the village in which you live. Teach me now, sir.'
तस्या ह मुखमुपोद्गृह्णन्नुवाचाजहारेमाः शूद्रानेनैव मुखेनालापयिष्यथा इति ते हैते रैक्वपर्णा नाम महावृषेषु यत्रास्मा उवास स तस्मै होवाच ॥ ५ ॥
tasyā ha mukhamupodgṛhṇannuvācājahāremāḥ śūdrānenaiva mukhenālāpayiṣyathā iti te haite raikvaparṇā nāma mahāvṛṣeṣu yatrāsmā uvāsa sa tasmai hovāca || 5 ||
Tasyaa ha mukhamupodgrihnannuvaachaajahaaremaah shuudraanenaiva mukhenaalaapayishyathaa iti te haite raikvaparnaa naama mahaavrisheshu yatraasmaa uvaasa sa tasmai hovaacha || 5 ||
उसका मुख ऊपर उठाकर रैक्व ने कहा, 'अरे शूद्र! ये सब तो तू ले ही आया; किन्तु इसी मुख के बहाने तू मुझसे बात करा ही लेगा।' महावृष देश के वे गाँव, जहाँ वह रहता था, 'रैक्वपर्ण' कहलाते हैं। और उसने उसे यह कहा:
Raising her face, Raikva said, 'You have brought all these, you śūdra; but it is by this face alone that you will make me speak.' Those villages among the Mahāvṛṣas where he then lived are called Raikvaparṇa. And he said to him:
↑ All sectionsतृतीयः खण्डः · Khaṇḍa 4.3 — The Gatherer
वायुर्वाव संवर्गो यदा वा अग्निरुद्वायति वायुमेवाप्येति यदा सूर्योऽस्तमेति वायुमेवाप्येति यदा चन्द्रोऽस्तमेति वायुमेवाप्येति ॥ १ ॥
vāyurvāva saṃvargo yadā vā agnirudvāyati vāyumevāpyeti yadā sūryo'stameti vāyumevāpyeti yadā candro'stameti vāyumevāpyeti || 1 ||
Vaayurvaava samvargo yadaa vaa agnirudvaayati vaayumevaapyeti yadaa suuryo'stameti vaayumevaapyeti yadaa chandro'stameti vaayumevaapyeti || 1 ||
वायु ही संवर्ग (सब कुछ समेट लेने वाला) है। जब अग्नि बुझती है तो वायु में ही समा जाती है; जब सूर्य अस्त होता है तो वायु में ही समा जाता है; जब चन्द्रमा अस्त होता है तो वायु में ही समा जाता है।
The wind is the gatherer. When fire goes out, it goes into the wind; when the sun sets, it goes into the wind; when the moon sets, it goes into the wind.
यदाप उच्छुष्यन्ति वायुमेवापियन्ति वायुर्ह्येवैतान्सर्वान्संवृङ्क्त इत्यधिदैवतम् ॥ २ ॥
yadāpa ucchuṣyanti vāyumevāpiyanti vāyurhyevaitānsarvānsaṃvṛṅkta ityadhidaivatam || 2 ||
Yadaapa uchchhushyanti vaayumevaapiyanti vaayurhyevaitaansarvaansamvrinkta ityadhidaivatam || 2 ||
जब जल सूख जाते हैं तो वायु में ही समा जाते हैं; क्योंकि वायु ही इन सबको समेट लेता है — यह अधिदैवत उपासना है।
When the waters dry up, they go into the wind; for it is the wind that gathers them all in — so much with reference to the deities.
अथाध्यात्मं प्राणो वाव संवर्गः स यदा स्वपिति प्राणमेव वागप्येति प्राणं चक्षुः प्राणꣳ श्रोत्रं प्राणं मनः प्राणो ह्येवैतान्सर्वान्संवृङ्क्त इति ॥ ३ ॥
athādhyātmaṃ prāṇo vāva saṃvargaḥ sa yadā svapiti prāṇameva vāgapyeti prāṇaṃ cakṣuḥ prāṇaṃ śrotraṃ prāṇaṃ manaḥ prāṇo hyevaitānsarvānsaṃvṛṅkta iti || 3 ||
Athaadhyaatmam praano vaava samvargah sa yadaa svapiti praanameva vaagapyeti praanam chakshuh praanam shrotram praanam manah praano hyevaitaansarvaansamvrinkta iti || 3 ||
अब अध्यात्म: प्राण ही संवर्ग है। जब मनुष्य सोता है, तब वाणी प्राण में ही समा जाती है, चक्षु प्राण में, श्रोत्र प्राण में, मन प्राण में; क्योंकि प्राण ही इन सबको समेट लेता है।
Now with reference to the body: breath is the gatherer. When a man sleeps, speech goes into breath, the eye goes into breath, hearing goes into breath, the mind goes into breath; for it is breath that gathers them all in.
तौ वा एतौ द्वौ संवर्गौ वायुरेव देवेषु प्राणः प्राणेषु ॥ ४ ॥
tau vā etau dvau saṃvargau vāyureva deveṣu prāṇaḥ prāṇeṣu || 4 ||
Tau vaa etau dvau samvargau vaayureva deveshu praanah praaneshu || 4 ||
ये दो ही संवर्ग हैं: देवताओं में वायु और प्राणों में प्राण।
These, then, are the two gatherers: the wind among the gods and breath among the vital functions.
अथ ह शौनकं च कापेयमभिप्रतारिणं च काक्षसेनिं परिविष्यमाणौ ब्रह्मचारी बिभिक्षे तस्मा उ ह न ददतुः ॥ ५ ॥
atha ha śaunakaṃ ca kāpeyamabhipratāriṇaṃ ca kākṣaseniṃ pariviṣyamāṇau brahmacārī bibhikṣe tasmā u ha na dadatuḥ || 5 ||
Atha ha shaunakam cha kaapeyamabhiprataarinam cha kaakshasenim parivishyamaanau brahmachaarii bibhikshe tasmaa u ha na dadatuh || 5 ||
एक बार, जब शौनक कापेय और अभिप्रतारी काक्षसेनि भोजन परोसे जाने पर बैठे थे, एक ब्रह्मचारी ने उनसे भिक्षा माँगी; उन्होंने उसे कुछ नहीं दिया।
Once, when Śaunaka Kāpeya and Abhipratārin Kākṣaseni were being served their meal, a student of sacred knowledge begged from them, and they gave him nothing.
स होवाच महात्मनश्चतुरो देव एकः कः स जगार भुवनस्य गोपास्तं कापेय नाभिपश्यन्ति मर्त्या अभिप्रतारिन्बहुधा वसन्तं यस्मै वा एतदन्नं तस्मा एतन्न दत्तमिति ॥ ६ ॥
sa hovāca mahātmanaścaturo deva ekaḥ kaḥ sa jagāra bhuvanasya gopāstaṃ kāpeya nābhipaśyanti martyā abhipratārinbahudhā vasantaṃ yasmai vā etadannaṃ tasmā etanna dattamiti || 6 ||
Sa hovaacha mahaatmanashchaturo deva ekah kah sa jagaara bhuvanasya gopaastam kaapeya naabhipashyanti martyaa abhiprataarinbahudhaa vasantam yasmai vaa etadannam tasmaa etanna dattamiti || 6 ||
उसने कहा, 'चार महात्माओं को जिस एक देव ने निगल लिया है — वह कौन है, जो भुवन का रक्षक है? हे कापेय, मरणधर्मा उसे नहीं देखते; हे अभिप्रतारिन्, वह बहुत रूपों में बसता है। यह अन्न जिसका है, उसी को यह नहीं दिया गया।'
He said: 'One god has swallowed the four great ones — who is he, the guardian of the world? Mortals do not see him, Kāpeya; he dwells in many forms, Abhipratārin. He to whom this food belongs — to him it has not been given.'
तदु ह शौनकः कापेयः प्रतिमन्वानः प्रत्येयायात्मा देवानां जनिता प्रजानाꣳ हिरण्यदꣳष्ट्रो बभसोऽनसूरिर्महान्तमस्य महिमानमाहुरनद्यमानो यदनन्नमत्तीति वै वयं ब्रह्मचारिन्नेदमुपास्महे दत्तास्मै भिक्षामिति ॥ ७ ॥
tadu ha śaunakaḥ kāpeyaḥ pratimanvānaḥ pratyeyāyātmā devānāṃ janitā prajānāṃ hiraṇyadaṃṣṭro babhaso'nasūrirmahāntamasya mahimānamāhuranadyamāno yadanannamattīti vai vayaṃ brahmacārinnedamupāsmahe dattāsmai bhikṣāmiti || 7 ||
Tadu ha shaunakah kaapeyah pratimanvaanah pratyeyaayaatmaa devaanaam janitaa prajaanaam hiranyadamshtro babhaso'nasuurirmahaantamasya mahimaanamaahuranadyamaano yadanannamattiiti vai vayam brahmachaarinnedamupaasmahe dattaasmai bhikshaamiti || 7 ||
शौनक कापेय ने विचार कर उत्तर दिया: 'वह देवों का आत्मा है, प्रजाओं का जनक, सोने की दाढ़ों वाला, भक्षण करने वाला और अत्यन्त बुद्धिमान्; उसकी महिमा को महान् कहते हैं, क्योंकि स्वयं खाया न जाकर वह उसे खाता है जो अन्न नहीं है। हे ब्रह्मचारी! हम इसी की उपासना करते हैं। इसे भिक्षा दो।'
Śaunaka Kāpeya, pondering, replied: 'He is the self of the gods, the begetter of creatures, with golden teeth, the devourer, and wise indeed; they call his greatness great, for without being eaten he eats what is not food. Student, it is this that we venerate. Give him alms.'
तस्म उ ह ददुस्ते वा एते पञ्चान्ये पञ्चान्ये दश सन्तस्तत्कृतं तस्मात्सर्वासु दिक्ष्वन्नमेव दश कृतꣳ सैषा विराडन्नादी तयेदꣳ सर्वं दृष्टꣳ सर्वमस्येदं दृष्टं भवत्यन्नादो भवति य एवं वेद य एवं वेद ॥ ८ ॥
tasma u ha daduste vā ete pañcānye pañcānye daśa santastatkṛtaṃ tasmātsarvāsu dikṣvannameva daśa kṛtaṃ saiṣā virāḍannādī tayedaṃ sarvaṃ dṛṣṭaṃ sarvamasyedaṃ dṛṣṭaṃ bhavatyannādo bhavati ya evaṃ veda ya evaṃ veda || 8 ||
Tasma u ha daduste vaa ete panchaanye panchaanye dasha santastatkritam tasmaatsarvaasu dikshvannameva dasha kritam saishaa viraadannaadii tayedam sarvam drishtam sarvamasyedam drishtam bhavatyannaado bhavati ya evam veda ya evam veda || 8 ||
तब उन्होंने उसे भिक्षा दी। ये पाँच और वे पाँच — मिलकर दस होते हैं, और यही 'कृत' है। इसीलिए सब दिशाओं में अन्न ही दस-रूप कृत है। यही विराट् अन्न खाने वाली है; इसी से यह सब देखा गया है। जो ऐसा जानता है, वह सब कुछ देखता है और अन्न का भोक्ता होता है — जो ऐसा जानता है।
Then they gave him alms. These five and those five make ten, and that is the winning throw. Therefore in all the quarters food is the tenfold winning throw. That is virāj, the eater of food; by it all this is seen. He who knows this sees all this and becomes an eater of food — he who knows this.
↑ All sectionsचतुर्थः खण्डः · Khaṇḍa 4.4 — Satyakāma and His Mother
सत्यकामो ह जाबालो जबालां मातरमामन्त्रयाञ्चक्रे ब्रह्मचर्यं भवति विवत्स्यामि किङ्गोत्रोन्वहमस्मीति ॥ १ ॥
satyakāmo ha jābālo jabālāṃ mātaramāmantrayāñcakre brahmacaryaṃ bhavati vivatsyāmi kiṅgotronvahamasmīti || 1 ||
Satyakaamo ha jaabaalo jabaalaam maataramaamantrayaanchakre brahmacharyam bhavati vivatsyaami kingotronvahamasmiiti || 1 ||
सत्यकाम जाबाल ने अपनी माता जबाला से कहा, 'माँ, मैं ब्रह्मचर्य के लिए जाना चाहता हूँ। मैं किस गोत्र का हूँ?'
Satyakāma Jābāla said to his mother Jabālā, 'Mother, I wish to go and live as a student of sacred knowledge. Of what family am I?'
सा हैनमुवाच नाहमेतद्वेद तात यद्गोत्रस्त्वमसि बह्वहं चरन्ती परिचारिणी यौवने त्वामलभे साहमेतन्न वेद यद्गोत्रस्त्वमसि जबाला तु नामाहमस्मि सत्यकामो नाम त्वमसि स सत्यकाम एव जाबालो ब्रवीथा इति ॥ २ ॥
sā hainamuvāca nāhametadveda tāta yadgotrastvamasi bahvahaṃ carantī paricāriṇī yauvane tvāmalabhe sāhametanna veda yadgotrastvamasi jabālā tu nāmāhamasmi satyakāmo nāma tvamasi sa satyakāma eva jābālo bravīthā iti || 2 ||
Saa hainamuvaacha naahametadveda taata yadgotrastvamasi bahvaham charantii parichaarinii yauvane tvaamalabhe saahametanna veda yadgotrastvamasi jabaalaa tu naamaahamasmi satyakaamo naama tvamasi sa satyakaama eva jaabaalo braviithaa iti || 2 ||
उसने कहा, 'बेटा, मैं यह नहीं जानती कि तू किस गोत्र का है। मैं युवावस्था में बहुत घूमती हुई परिचारिका थी, तब मैंने तुझे पाया; इसलिए मैं नहीं जानती कि तू किस गोत्र का है। मेरा नाम जबाला है और तेरा नाम सत्यकाम; इसलिए अपने को सत्यकाम जाबाल ही कहना।'
She said to him, 'My child, I do not know of what family you are. I was a serving-woman who moved about a great deal in my youth when I got you; so I do not know of what family you are. My name is Jabālā and your name is Satyakāma; say therefore that you are Satyakāma Jābāla.'
स ह हारिद्रुमतं गौतममेत्योवाच ब्रह्मचर्यं भगवति वत्स्याम्युपेयां भगवन्तमिति ॥ ३ ॥
sa ha hāridrumataṃ gautamametyovāca brahmacaryaṃ bhagavati vatsyāmyupeyāṃ bhagavantamiti || 3 ||
Sa ha haaridrumatam gautamametyovaacha brahmacharyam bhagavati vatsyaamyupeyaam bhagavantamiti || 3 ||
वह हारिद्रुमत गौतम के पास जाकर बोला, 'मैं भगवान् के पास ब्रह्मचर्य के लिए रहना चाहता हूँ; मैं आपका शिष्य बनूँ।'
He went to Hāridrumata Gautama and said, 'I wish to live with you, sir, as a student of sacred knowledge. May I come to you as your pupil?'
तꣳ होवाच किङ्गोत्रो नु सोम्यासीति स होवाच नाहमेतद्वेद भो यद्गोत्रोऽहमस्म्यपृच्छं मातरꣳ सा मा प्रत्यब्रवीद्बह्वहं चरन्ती परिचरिणी यौवने त्वामलभे साहमेतन्न वेद यद्गोत्रस्त्वमसि जबाला तु नामाहमस्मि सत्यकामो नाम त्वमसीति सोऽहꣳ सत्यकामो जाबालोऽस्मि भो इति ॥ ४ ॥
taṃ hovāca kiṅgotro nu somyāsīti sa hovāca nāhametadveda bho yadgotro'hamasmyapṛcchaṃ mātaraṃ sā mā pratyabravīdbahvahaṃ carantī paricariṇī yauvane tvāmalabhe sāhametanna veda yadgotrastvamasi jabālā tu nāmāhamasmi satyakāmo nāma tvamasīti so'haṃ satyakāmo jābālo'smi bho iti || 4 ||
Tam hovaacha kingotro nu somyaasiiti sa hovaacha naahametadveda bho yadgotro'hamasmyaprichchham maataram saa maa pratyabraviidbahvaham charantii paricharinii yauvane tvaamalabhe saahametanna veda yadgotrastvamasi jabaalaa tu naamaahamasmi satyakaamo naama tvamasiiti so'ham satyakaamo jaabaalo'smi bho iti || 4 ||
उसने पूछा, 'सोम्य! तू किस गोत्र का है?' उसने कहा, 'भगवन्, मैं यह नहीं जानता। मैंने माता से पूछा था; उसने कहा — मैं युवावस्था में बहुत घूमती हुई परिचारिका थी, तब मैंने तुझे पाया; इसलिए मैं नहीं जानती कि तू किस गोत्र का है। मेरा नाम जबाला है और तेरा नाम सत्यकाम। इसलिए भगवन्, मैं सत्यकाम जाबाल हूँ।'
He asked him, 'Of what family are you, my friend?' He said, 'Sir, I do not know. I asked my mother, and she answered: I was a serving-woman who moved about a great deal in my youth when I got you; so I do not know of what family you are. My name is Jabālā and your name is Satyakāma. So, sir, I am Satyakāma Jābāla.'
तꣳ होवाच नैतदब्राह्मणो विवक्तुमर्हति समिधꣳ सोम्याहरोप त्वा नेष्ये न सत्यादगा इति तमुपनीय कृशानामबलानां चतुःशता गा निराकृत्योवाचेमाः सोम्यानुसंव्रजेति ता अभिप्रस्थापयन्नुवाच नासहस्रेणावर्तेयेति स ह वर्षगणं प्रोवास ता यदा सहस्रꣳ संपेदुः ॥ ५ ॥
taṃ hovāca naitadabrāhmaṇo vivaktumarhati samidhaṃ somyāharopa tvā neṣye na satyādagā iti tamupanīya kṛśānāmabalānāṃ catuḥśatā gā nirākṛtyovācemāḥ somyānusaṃvrajeti tā abhiprasthāpayannuvāca nāsahasreṇāvarteyeti sa ha varṣagaṇaṃ provāsa tā yadā sahasraṃ saṃpeduḥ || 5 ||
Tam hovaacha naitadabraahmano vivaktumarhati samidham somyaaharopa tvaa neshye na satyaadagaa iti tamupaniiya krishaanaamabalaanaam chatuhshataa gaa niraakrityovaachemaah somyaanusamvrajeti taa abhiprasthaapayannuvaacha naasahasrenaavarteyeti sa ha varshaganam provaasa taa yadaa sahasram sampeduh || 5 ||
उसने कहा, 'ऐसा स्पष्ट कहना किसी अब्राह्मण के वश की बात नहीं। सोम्य, समिधा ले आ; मैं तुझे उपनीत करूँगा, क्योंकि तू सत्य से विचलित नहीं हुआ।' उसे उपनीत करके उसने चार सौ दुबली-कमज़ोर गौएँ अलग कीं और कहा, 'सोम्य, इनके पीछे जा।' उन्हें हाँकते हुए सत्यकाम ने कहा, 'जब तक ये हजार न हो जाएँ, मैं नहीं लौटूँगा।' वह कई वर्षों तक दूर रहा; और जब वे हजार हो गईं —
He said, 'No one but a brāhmaṇa could speak out like that. Fetch the firewood, my friend; I shall initiate you, for you have not departed from the truth.' Having initiated him, he set apart four hundred lean and feeble cows and said, 'Follow after these, my friend.' Driving them off, Satyakāma said, 'I shall not return until they are a thousand.' He stayed away for a number of years; and when they had come to be a thousand—
↑ All sectionsपञ्चमः खण्डः · Khaṇḍa 4.5 — The Bull Teaches a Foot of Brahman
अथ हैनमृषभोऽभ्युवाद सत्यकाम३ इति भगव इति ह प्रतिशुश्राव प्राप्ताः सोम्य सहस्रꣳ स्मः प्रापय न आचार्यकुलम् ॥ १ ॥
atha hainamṛṣabho'bhyuvāda satyakāma3 iti bhagava iti ha pratiśuśrāva prāptāḥ somya sahasraṃ smaḥ prāpaya na ācāryakulam || 1 ||
Atha hainamrishabho'bhyuvaada satyakaama3 iti bhagava iti ha pratishushraava praaptaah somya sahasram smah praapaya na aachaaryakulam || 1 ||
तब एक वृषभ ने उससे कहा, 'सत्यकाम!' 'भगवन्!' — उसने उत्तर दिया। 'सोम्य, हम हजार हो गए हैं; अब हमें आचार्यकुल पहुँचा दे।
a bull said to him, 'Satyakāma!' 'Sir,' he answered. 'We have reached a thousand, my friend; take us to the teacher's house.
ब्रह्मणश्च ते पादं ब्रवाणीति ब्रवीतु मे भगवानिति तस्मै होवाच प्राची दिक्कला प्रतीची दिक्कला दक्षिणा दिक्कलोदीची दिक्कलैष वै सोम्य चतुष्कलः पादो ब्रह्मणः प्रकाशवान्नाम ॥ २ ॥
brahmaṇaśca te pādaṃ bravāṇīti bravītu me bhagavāniti tasmai hovāca prācī dikkalā pratīcī dikkalā dakṣiṇā dikkalodīcī dikkalaiṣa vai somya catuṣkalaḥ pādo brahmaṇaḥ prakāśavānnāma || 2 ||
Brahmanashcha te paadam bravaaniiti braviitu me bhagavaaniti tasmai hovaacha praachii dikkalaa pratiichii dikkalaa dakshinaa dikkalodiichii dikkalaisha vai somya chatushkalah paado brahmanah prakaashavaannaama || 2 ||
'और मैं तुझे ब्रह्म का एक पाद बताऊँ।' 'भगवान् मुझे बताएँ' — उसने कहा। तब उसने कहा: 'पूर्व दिशा एक कला है, पश्चिम दिशा एक कला, दक्षिण दिशा एक कला, उत्तर दिशा एक कला। सोम्य, यह ब्रह्म का चार कलाओं वाला पाद है, जिसका नाम प्रकाशवान् है।'
'And let me tell you one foot of brahman.' 'Tell me, sir,' he said. Then the bull said: 'The eastern quarter is one part, the western quarter one part, the southern quarter one part, the northern quarter one part. This, my friend, is the four-part foot of brahman named Shining.'
स य एतमेवं विद्वाꣳश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मणः प्रकाशवानित्युपास्ते प्रकाशवानस्मिꣳल्लोके भवति प्रकाशवतो ह लोकाञ्जयति य एतमेवं विद्वाꣳश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मणः प्रकाशवानित्युपास्ते ॥ ३ ॥
sa ya etamevaṃ vidvāṃścatuṣkalaṃ pādaṃ brahmaṇaḥ prakāśavānityupāste prakāśavānasmiṃlloke bhavati prakāśavato ha lokāñjayati ya etamevaṃ vidvāṃścatuṣkalaṃ pādaṃ brahmaṇaḥ prakāśavānityupāste || 3 ||
Sa ya etamevam vidvaamshchatushkalam paadam brahmanah prakaashavaanityupaaste prakaashavaanasmimlloke bhavati prakaashavato ha lokaanjayati ya etamevam vidvaamshchatushkalam paadam brahmanah prakaashavaanityupaaste || 3 ||
जो इसे इस प्रकार जानकर ब्रह्म के इस चार कलाओं वाले पाद की 'प्रकाशवान्' रूप में उपासना करता है, वह इस लोक में प्रकाशवान् होता है और प्रकाशवान् लोकों को जीतता है — जो इसे इस प्रकार जानकर उपासना करता है।
He who knows this and venerates this four-part foot of brahman as Shining becomes shining in this world and wins shining worlds — he who knows this and venerates this four-part foot of brahman as Shining.
↑ All sectionsषष्ठः खण्डः · Khaṇḍa 4.6 — The Fire Teaches a Foot
अग्निष्टे पादं वक्तेति स ह श्वोभूते गा आभिप्रस्थापयाञ्चकार ता यत्राभिसायं बभूवुस्तत्राग्निमुपसमाधाय गा उपरुध्य समिधमाधाय पश्चादग्नेः प्राङुपोपविवेश ॥ १ ॥
agniṣṭe pādaṃ vakteti sa ha śvobhūte gā ābhiprasthāpayāñcakāra tā yatrābhisāyaṃ babhūvustatrāgnimupasamādhāya gā uparudhya samidhamādhāya paścādagneḥ prāṅupopaviveśa || 1 ||
Agnishte paadam vakteti sa ha shvobhuute gaa aabhiprasthaapayaanchakaara taa yatraabhisaayam babhuuvustatraagnimupasamaadhaaya gaa uparudhya samidhamaadhaaya pashchaadagneh praanupopavivesha || 1 ||
'अग्नि तुझे अगला पाद बताएगी।' अगले दिन उसने गौएँ आगे हाँकीं; और सन्ध्या के समय जहाँ वे पहुँचीं, वहाँ अग्नि जलाकर, गौओं को घेरकर, समिधा डालकर वह अग्नि के पीछे पूर्व की ओर मुख करके बैठ गया।
'Fire will tell you the next foot.' The next day he drove the cows on; and where they came to be at evening, he kindled a fire, penned the cows, laid on firewood, and sat down behind the fire facing east.
तमग्निरभ्युवाद सत्यकाम३ इति भगव इति ह प्रतिशुश्राव ॥ २ ॥
tamagnirabhyuvāda satyakāma3 iti bhagava iti ha pratiśuśrāva || 2 ||
Tamagnirabhyuvaada satyakaama3 iti bhagava iti ha pratishushraava || 2 ||
अग्नि ने उससे कहा, 'सत्यकाम!' 'भगवन्!' — उसने उत्तर दिया।
The fire said to him, 'Satyakāma!' 'Sir,' he answered.
ब्रह्मणः सोम्य ते पादं ब्रवाणीति ब्रवीतु मे भगवानिति तस्मै होवाच पृथिवी कलान्तरिक्षं कला द्यौः कला समुद्रः कलैष वै सोम्य चतुष्कलः पादो ब्रह्मणोऽनन्तवान्नाम ॥ ३ ॥
brahmaṇaḥ somya te pādaṃ bravāṇīti bravītu me bhagavāniti tasmai hovāca pṛthivī kalāntarikṣaṃ kalā dyauḥ kalā samudraḥ kalaiṣa vai somya catuṣkalaḥ pādo brahmaṇo'nantavānnāma || 3 ||
Brahmanah somya te paadam bravaaniiti braviitu me bhagavaaniti tasmai hovaacha prithivii kalaantariksham kalaa dyauh kalaa samudrah kalaisha vai somya chatushkalah paado brahmano'nantavaannaama || 3 ||
'सोम्य, मैं तुझे ब्रह्म का एक पाद बताऊँ।' 'भगवान् मुझे बताएँ' — उसने कहा। तब उसने कहा: 'पृथ्वी एक कला है, अन्तरिक्ष एक कला, द्युलोक एक कला, समुद्र एक कला। सोम्य, यह ब्रह्म का चार कलाओं वाला पाद है, जिसका नाम अनन्तवान् है।'
'Let me tell you one foot of brahman, my friend.' 'Tell me, sir,' he said. Then it said: 'The earth is one part, the mid-space one part, the sky one part, the ocean one part. This, my friend, is the four-part foot of brahman named Endless.'
स य एतमेवं विद्वाꣳश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मणोऽनन्तवानित्युपास्तेऽनन्तवानस्मिꣳल्लोके भवत्यनन्तवतो ह लोकाञ्जयति य एतमेवं विद्वाꣳश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मणोऽनन्तवानित्युपास्ते ॥ ४ ॥
sa ya etamevaṃ vidvāṃścatuṣkalaṃ pādaṃ brahmaṇo'nantavānityupāste'nantavānasmiṃlloke bhavatyanantavato ha lokāñjayati ya etamevaṃ vidvāṃścatuṣkalaṃ pādaṃ brahmaṇo'nantavānityupāste || 4 ||
Sa ya etamevam vidvaamshchatushkalam paadam brahmano'nantavaanityupaaste'nantavaanasmimlloke bhavatyanantavato ha lokaanjayati ya etamevam vidvaamshchatushkalam paadam brahmano'nantavaanityupaaste || 4 ||
जो इसे इस प्रकार जानकर ब्रह्म के इस चार कलाओं वाले पाद की 'अनन्तवान्' रूप में उपासना करता है, वह इस लोक में अनन्तवान् होता है और अनन्त लोकों को जीतता है — जो इसे इस प्रकार जानकर उपासना करता है।
He who knows this and venerates this four-part foot of brahman as Endless becomes endless in this world and wins endless worlds — he who knows this and venerates this four-part foot of brahman as Endless.
↑ All sectionsसप्तमः खण्डः · Khaṇḍa 4.7 — The Goose Teaches a Foot
हꣳसस्ते पादं वक्तेति स ह श्वोभूते गा अभिप्रस्थापयाञ्चकार ता यत्राभिसायं बभूवुस्तत्राग्निमुपसमाधाय गा उपरुध्य समिधमाधाय पश्चादग्नेः प्राङुपोपविवेश ॥ १ ॥
haṃsaste pādaṃ vakteti sa ha śvobhūte gā abhiprasthāpayāñcakāra tā yatrābhisāyaṃ babhūvustatrāgnimupasamādhāya gā uparudhya samidhamādhāya paścādagneḥ prāṅupopaviveśa || 1 ||
Hamsaste paadam vakteti sa ha shvobhuute gaa abhiprasthaapayaanchakaara taa yatraabhisaayam babhuuvustatraagnimupasamaadhaaya gaa uparudhya samidhamaadhaaya pashchaadagneh praanupopavivesha || 1 ||
'हंस तुझे अगला पाद बताएगा।' अगले दिन उसने गौएँ आगे हाँकीं; और सन्ध्या के समय जहाँ वे पहुँचीं, वहाँ अग्नि जलाकर, गौओं को घेरकर, समिधा डालकर वह अग्नि के पीछे पूर्व की ओर मुख करके बैठ गया।
'A goose will tell you the next foot.' The next day he drove the cows on; and where they came to be at evening, he kindled a fire, penned the cows, laid on firewood, and sat down behind the fire facing east.
तꣳ हꣳस उपनिपत्याभ्युवाद सत्यकाम३ इति भगव इति ह प्रतिशुश्राव ॥ २ ॥
taṃ haṃsa upanipatyābhyuvāda satyakāma3 iti bhagava iti ha pratiśuśrāva || 2 ||
Tam hamsa upanipatyaabhyuvaada satyakaama3 iti bhagava iti ha pratishushraava || 2 ||
एक हंस उड़कर पास आया और बोला, 'सत्यकाम!' 'भगवन्!' — उसने उत्तर दिया।
A goose flew down to him and said, 'Satyakāma!' 'Sir,' he answered.
ब्रह्मणः सोम्य ते पादं ब्रवाणीति ब्रवीतु मे भगवानिति तस्मै होवाचाग्निः कला सूर्यः कला चन्द्रः कला विद्युत्कलैष वै सोम्य चतुष्कलः पादो ब्रह्मणो ज्योतिष्मान्नाम ॥ ३ ॥
brahmaṇaḥ somya te pādaṃ bravāṇīti bravītu me bhagavāniti tasmai hovācāgniḥ kalā sūryaḥ kalā candraḥ kalā vidyutkalaiṣa vai somya catuṣkalaḥ pādo brahmaṇo jyotiṣmānnāma || 3 ||
Brahmanah somya te paadam bravaaniiti braviitu me bhagavaaniti tasmai hovaachaagnih kalaa suuryah kalaa chandrah kalaa vidyutkalaisha vai somya chatushkalah paado brahmano jyotishmaannaama || 3 ||
'सोम्य, मैं तुझे ब्रह्म का एक पाद बताऊँ।' 'भगवान् मुझे बताएँ' — उसने कहा। तब उसने कहा: 'अग्नि एक कला है, सूर्य एक कला, चन्द्रमा एक कला, विद्युत् एक कला। सोम्य, यह ब्रह्म का चार कलाओं वाला पाद है, जिसका नाम ज्योतिष्मान् है।'
'Let me tell you one foot of brahman, my friend.' 'Tell me, sir,' he said. Then it said: 'Fire is one part, the sun one part, the moon one part, lightning one part. This, my friend, is the four-part foot of brahman named Luminous.'
स य एतमेवं विद्वाꣳश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मणो ज्योतिष्मानित्युपास्ते ज्योतिष्मानस्मिꣳल्लोके भवति ज्योतिष्मतो ह लोकाञ्जयति य एतमेवं विद्वाꣳश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मणो ज्योतिष्मानित्युपास्ते ॥ ४ ॥
sa ya etamevaṃ vidvāṃścatuṣkalaṃ pādaṃ brahmaṇo jyotiṣmānityupāste jyotiṣmānasmiṃlloke bhavati jyotiṣmato ha lokāñjayati ya etamevaṃ vidvāṃścatuṣkalaṃ pādaṃ brahmaṇo jyotiṣmānityupāste || 4 ||
Sa ya etamevam vidvaamshchatushkalam paadam brahmano jyotishmaanityupaaste jyotishmaanasmimlloke bhavati jyotishmato ha lokaanjayati ya etamevam vidvaamshchatushkalam paadam brahmano jyotishmaanityupaaste || 4 ||
जो इसे इस प्रकार जानकर ब्रह्म के इस चार कलाओं वाले पाद की 'ज्योतिष्मान्' रूप में उपासना करता है, वह इस लोक में ज्योतिष्मान् होता है और ज्योतिष्मान् लोकों को जीतता है — जो इसे इस प्रकार जानकर उपासना करता है।
He who knows this and venerates this four-part foot of brahman as Luminous becomes luminous in this world and wins luminous worlds — he who knows this and venerates this four-part foot of brahman as Luminous.
↑ All sectionsअष्टमः खण्डः · Khaṇḍa 4.8 — The Diver-bird Teaches a Foot
मद्गुष्टे पादं वक्तेति स ह श्वोभूते गा अभिप्रस्थापयाञ्चकार ता यत्राभिसायं बभूवुस्तत्राग्निमुपसमाधाय गा उपरुध्य समिधमाधाय पश्चादग्नेः प्राङुपोपविवेश ॥ १ ॥
madguṣṭe pādaṃ vakteti sa ha śvobhūte gā abhiprasthāpayāñcakāra tā yatrābhisāyaṃ babhūvustatrāgnimupasamādhāya gā uparudhya samidhamādhāya paścādagneḥ prāṅupopaviveśa || 1 ||
Madgushte paadam vakteti sa ha shvobhuute gaa abhiprasthaapayaanchakaara taa yatraabhisaayam babhuuvustatraagnimupasamaadhaaya gaa uparudhya samidhamaadhaaya pashchaadagneh praanupopavivesha || 1 ||
'मद्गु (जलपक्षी) तुझे अगला पाद बताएगा।' अगले दिन उसने गौएँ आगे हाँकीं; और सन्ध्या के समय जहाँ वे पहुँचीं, वहाँ अग्नि जलाकर, गौओं को घेरकर, समिधा डालकर वह अग्नि के पीछे पूर्व की ओर मुख करके बैठ गया।
'A diver-bird will tell you the next foot.' The next day he drove the cows on; and where they came to be at evening, he kindled a fire, penned the cows, laid on firewood, and sat down behind the fire facing east.
तं मद्गुरुपनिपत्याभ्युवाद सत्यकाम३ इति भगव इति ह प्रतिशुश्राव ॥ २ ॥
taṃ madgurupanipatyābhyuvāda satyakāma3 iti bhagava iti ha pratiśuśrāva || 2 ||
Tam madgurupanipatyaabhyuvaada satyakaama3 iti bhagava iti ha pratishushraava || 2 ||
एक मद्गु उड़कर पास आया और बोला, 'सत्यकाम!' 'भगवन्!' — उसने उत्तर दिया।
A diver-bird flew down to him and said, 'Satyakāma!' 'Sir,' he answered.
ब्रह्मणः सोम्य ते पादं ब्रवाणीति ब्रवीतु मे भगवानिति तस्मै होवाच प्राणः कला चक्षुः कला श्रोत्रं कला मनः कलैष वै सोम्य चतुष्कलः पादो ब्रह्मण आयतनवान्नाम ॥ ३ ॥
brahmaṇaḥ somya te pādaṃ bravāṇīti bravītu me bhagavāniti tasmai hovāca prāṇaḥ kalā cakṣuḥ kalā śrotraṃ kalā manaḥ kalaiṣa vai somya catuṣkalaḥ pādo brahmaṇa āyatanavānnāma || 3 ||
Brahmanah somya te paadam bravaaniiti braviitu me bhagavaaniti tasmai hovaacha praanah kalaa chakshuh kalaa shrotram kalaa manah kalaisha vai somya chatushkalah paado brahmana aayatanavaannaama || 3 ||
'सोम्य, मैं तुझे ब्रह्म का एक पाद बताऊँ।' 'भगवान् मुझे बताएँ' — उसने कहा। तब उसने कहा: 'प्राण एक कला है, चक्षु एक कला, श्रोत्र एक कला, मन एक कला। सोम्य, यह ब्रह्म का चार कलाओं वाला पाद है, जिसका नाम आयतनवान् है।'
'Let me tell you one foot of brahman, my friend.' 'Tell me, sir,' he said. Then it said: 'Breath is one part, the eye one part, hearing one part, the mind one part. This, my friend, is the four-part foot of brahman named Having-a-Support.'
स य एतमेवं विद्वाꣳश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मण आयतनवानित्युपास्त आयतनवानस्मिꣳल्लोके भवत्यायतनवतो ह लोकाञ्जयति य एतमेवं विद्वाꣳश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मण आयतनवानित्युपास्ते ॥ ४ ॥
sa ya etamevaṃ vidvāṃścatuṣkalaṃ pādaṃ brahmaṇa āyatanavānityupāsta āyatanavānasmiṃlloke bhavatyāyatanavato ha lokāñjayati ya etamevaṃ vidvāṃścatuṣkalaṃ pādaṃ brahmaṇa āyatanavānityupāste || 4 ||
Sa ya etamevam vidvaamshchatushkalam paadam brahmana aayatanavaanityupaasta aayatanavaanasmimlloke bhavatyaayatanavato ha lokaanjayati ya etamevam vidvaamshchatushkalam paadam brahmana aayatanavaanityupaaste || 4 ||
जो इसे इस प्रकार जानकर ब्रह्म के इस चार कलाओं वाले पाद की 'आयतनवान्' रूप में उपासना करता है, वह इस लोक में आयतनवान् होता है और आयतनवान् लोकों को जीतता है — जो इसे इस प्रकार जानकर उपासना करता है।
He who knows this and venerates this four-part foot of brahman as Having-a-Support comes to have a support in this world and wins worlds that have support — he who knows this and venerates this four-part foot of brahman as Having-a-Support.
↑ All sectionsनवमः खण्डः · Khaṇḍa 4.9 — Satyakāma Returns to His Teacher
प्राप हाचार्यकुलं तमाचार्योऽभ्युवाद सत्यकाम३ इति भगव इति ह प्रतिशुश्राव ॥ १ ॥
prāpa hācāryakulaṃ tamācāryo'bhyuvāda satyakāma3 iti bhagava iti ha pratiśuśrāva || 1 ||
Praapa haachaaryakulam tamaachaaryo'bhyuvaada satyakaama3 iti bhagava iti ha pratishushraava || 1 ||
वह आचार्यकुल पहुँचा। आचार्य ने उससे कहा, 'सत्यकाम!' 'भगवन्!' — उसने उत्तर दिया।
He reached the teacher's house. The teacher said to him, 'Satyakāma!' 'Sir,' he answered.
ब्रह्मविदिव वै सोम्य भासि को नु त्वानुशशासेत्यन्ये मनुष्येभ्य इति ह प्रतिजज्ञे भगवाꣳस्त्वेव मे कामे ब्रूयात् ॥ २ ॥
brahmavidiva vai somya bhāsi ko nu tvānuśaśāsetyanye manuṣyebhya iti ha pratijajñe bhagavāṃstveva me kāme brūyāt || 2 ||
Brahmavidiva vai somya bhaasi ko nu tvaanushashaasetyanye manushyebhya iti ha pratijajne bhagavaamstveva me kaame bruuyaat || 2 ||
'सोम्य, तू ब्रह्मवेत्ता-सा दीख रहा है; तुझे किसने पढ़ाया?' 'मनुष्यों के अतिरिक्त औरों ने' — उसने स्वीकार किया — 'किन्तु भगवान् ही मुझे उपदेश दें।
'You shine like one who knows brahman, my friend; who taught you?' 'Others than human beings,' he acknowledged. 'But may you, sir, teach me.
श्रुतꣳ ह्येव मे भगवद्दृशेभ्य आचार्याद्धैव विद्या विदिता साधिष्ठं प्रापतीति तस्मै हैतदेवोवाचात्र ह न किञ्चन वीयायेति वीयायेति ॥ ३ ॥
śrutaṃ hyeva me bhagavaddṛśebhya ācāryāddhaiva vidyā viditā sādhiṣṭhaṃ prāpatīti tasmai haitadevovācātra ha na kiñcana vīyāyeti vīyāyeti || 3 ||
Shrutam hyeva me bhagavaddrishebhya aachaaryaaddhaiva vidyaa viditaa saadhishtham praapatiiti tasmai haitadevovaachaatra ha na kinchana viiyaayeti viiyaayeti || 3 ||
'क्योंकि मैंने आप-जैसे महानुभावों से सुना है कि आचार्य से जानी हुई विद्या ही सर्वोत्तम फल तक पहुँचाती है।' तब उसने उसे वही सब बताया, और उसमें कुछ भी छूटा नहीं — कुछ भी छूटा नहीं।
'for I have heard from those like you, sir, that only the knowledge learned from a teacher leads to the best goal.' Then the teacher taught him that very knowledge, and nothing at all was left out — nothing was left out.
↑ All sectionsदशमः खण्डः · Khaṇḍa 4.10 — Upakosala and the Fires
उपकोसलो ह वै कामलायनः सत्यकामे जाबाले ब्रह्मचार्यमुवास तस्य ह द्वादशवार्षाण्यग्नीन्परिचचार स ह स्मान्यानन्तेवासिनः समावर्तयꣳस्तं ह स्मैव न समावर्तयति ॥ १ ॥
upakosalo ha vai kāmalāyanaḥ satyakāme jābāle brahmacāryamuvāsa tasya ha dvādaśavārṣāṇyagnīnparicacāra sa ha smānyānantevāsinaḥ samāvartayaṃstaṃ ha smaiva na samāvartayati || 1 ||
Upakosalo ha vai kaamalaayanah satyakaame jaabaale brahmachaaryamuvaasa tasya ha dvaadashavaarshaanyagniinparichachaara sa ha smaanyaanantevaasinah samaavartayamstam ha smaiva na samaavartayati || 1 ||
उपकोसल कामलायन सत्यकाम जाबाल के पास ब्रह्मचारी होकर रहा। उसने बारह वर्ष तक अग्नियों की सेवा की। आचार्य दूसरे शिष्यों को तो समावर्तन करा देते, पर उसे नहीं कराते थे।
Upakosala Kāmalāyana lived as a student of sacred knowledge with Satyakāma Jābāla. For twelve years he tended the fires. The teacher would send other pupils home at the end of their studies, but him he would not send.
तं जायोवाच तप्तो ब्रह्मचारी कुशलमग्नीन्परिचचारीन्मा त्वाग्नयः परिप्रवोचन्प्रब्रूह्यस्मा इति तस्मै हाप्रोच्यैव प्रवासाञ्चक्रे ॥ २ ॥
taṃ jāyovāca tapto brahmacārī kuśalamagnīnparicacārīnmā tvāgnayaḥ paripravocanprabrūhyasmā iti tasmai hāprocyaiva pravāsāñcakre || 2 ||
Tam jaayovaacha tapto brahmachaarii kushalamagniinparichachaariinmaa tvaagnayah paripravochanprabruuhyasmaa iti tasmai haaprochyaiva pravaasaanchakre || 2 ||
आचार्य की पत्नी ने कहा, 'यह ब्रह्मचारी तप से तपा हुआ है और अग्नियों की भली सेवा कर चुका है; कहीं अग्नियाँ ही तुम्हारे पहले इसे उपदेश न दे दें। इसे उपदेश दे दो।' किन्तु वे उसे बिना उपदेश दिए ही प्रवास पर चले गए।
The teacher's wife said, 'This student has been tempered by austerity and has tended the fires well; do not let the fires speak before you do — teach him.' But the teacher went away on a journey without teaching him.
स ह व्याधिनानशितुं दध्रे तमाचार्यजायोवाच ब्रह्मचारिन्नशान किं नु नाश्नासीति स होवाच बहव इमेऽस्मिन्पुरुषे कामा नानात्यया व्याधिभिः प्रतिपूर्णोऽस्मि नाशिष्यामीति ॥ ३ ॥
sa ha vyādhinānaśituṃ dadhre tamācāryajāyovāca brahmacārinnaśāna kiṃ nu nāśnāsīti sa hovāca bahava ime'sminpuruṣe kāmā nānātyayā vyādhibhiḥ pratipūrṇo'smi nāśiṣyāmīti || 3 ||
Sa ha vyaadhinaanashitum dadhre tamaachaaryajaayovaacha brahmachaarinnashaana kim nu naashnaasiiti sa hovaacha bahava ime'sminpurushe kaamaa naanaatyayaa vyaadhibhih pratipuurno'smi naashishyaamiiti || 3 ||
तब उसने रोग के कारण भोजन छोड़ दिया। आचार्य की पत्नी ने कहा, 'ब्रह्मचारी! खा ले। तू क्यों नहीं खाता?' उसने कहा, 'इस पुरुष में बहुत-सी कामनाएँ हैं, जो अनेक दिशाओं में जाती हैं; मैं व्याधियों से भरा हुआ हूँ, इसलिए नहीं खाऊँगा।'
Then, being ill, he resolved not to eat. The teacher's wife said, 'Student, eat. Why do you not eat?' He said, 'There are many desires in this person, running out in all directions; I am filled with afflictions, and I shall not eat.'
अथ हाग्नयः समूदिरे तप्तो ब्रह्मचारी कुशलं नः पर्यचारीद्धन्तास्मै प्रब्रवामेति तस्मै होचुः ॥ ४ ॥
atha hāgnayaḥ samūdire tapto brahmacārī kuśalaṃ naḥ paryacārīddhantāsmai prabravāmeti tasmai hocuḥ || 4 ||
Atha haagnayah samuudire tapto brahmachaarii kushalam nah paryachaariiddhantaasmai prabravaameti tasmai hochuh || 4 ||
तब अग्नियों ने आपस में कहा, 'यह ब्रह्मचारी तप से तपा हुआ है और उसने हमारी भली सेवा की है; आओ, हम इसे उपदेश दें।' और उन्होंने उससे कहा:
Then the fires said among themselves, 'This student has been tempered by austerity and has tended us well; come, let us teach him.' And they said to him:
प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्मेति स होवाच विजानाम्यहं यत्प्राणो ब्रह्म कं च तु खं च न विजानामीति ते होचुर्यद्वाव कं तदेव खं यदेव खं तदेव कमिति प्राणं च हास्मै तदाकाशं चोचुः ॥ ५ ॥
prāṇo brahma kaṃ brahma khaṃ brahmeti sa hovāca vijānāmyahaṃ yatprāṇo brahma kaṃ ca tu khaṃ ca na vijānāmīti te hocuryadvāva kaṃ tadeva khaṃ yadeva khaṃ tadeva kamiti prāṇaṃ ca hāsmai tadākāśaṃ cocuḥ || 5 ||
Praano brahma kam brahma kham brahmeti sa hovaacha vijaanaamyaham yatpraano brahma kam cha tu kham cha na vijaanaamiiti te hochuryadvaava kam tadeva kham yadeva kham tadeva kamiti praanam cha haasmai tadaakaasham chochuh || 5 ||
'प्राण ब्रह्म है, क (सुख) ब्रह्म है, ख (आकाश) ब्रह्म है।' उसने कहा, 'मैं समझता हूँ कि प्राण ब्रह्म है, किन्तु क और ख को नहीं समझता।' उन्होंने कहा, 'जो क है वही ख है और जो ख है वही क है।' इस प्रकार उन्होंने उसे प्राण और वह आकाश बताया।
'Breath is brahman; ka (joy) is brahman; kha (space) is brahman.' He said, 'I understand that breath is brahman, but I do not understand ka and kha.' They said, 'What is ka is indeed kha, and what is kha is indeed ka.' And so they taught him breath and that space.
↑ All sectionsएकादशः खण्डः · Khaṇḍa 4.11 — The Householder's Fire Speaks
अथ हैनं गार्हपत्योऽनुशशास पृथिव्यग्निरन्नमादित्य इति य एष आदित्ये पुरुषो दृश्यते सोऽहमस्मि स एवाहमस्मीति ॥ १ ॥
atha hainaṃ gārhapatyo'nuśaśāsa pṛthivyagnirannamāditya iti ya eṣa āditye puruṣo dṛśyate so'hamasmi sa evāhamasmīti || 1 ||
Atha hainam gaarhapatyo'nushashaasa prithivyagnirannamaaditya iti ya esha aaditye purusho drishyate so'hamasmi sa evaahamasmiiti || 1 ||
फिर गार्हपत्य अग्नि ने उसे उपदेश दिया: 'पृथ्वी, अग्नि, अन्न और आदित्य — मेरे रूप हैं। जो यह पुरुष आदित्य में दिखाई देता है, वही मैं हूँ, वही मैं हूँ।'
Then the householder's fire taught him: 'The earth, fire, food and the sun are my forms. The person who is seen in the sun — that am I, that very one am I.'
स य एतमेवं विद्वानुपास्तेऽपहते पापकृत्यां लोकी भवति सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति नास्यावरपुरुषाः क्षीयन्त उप वयं तं भुञ्जामोऽस्मिꣳश्च लोकेऽमुष्मिꣳश्च य एतमेवं विद्वानुपास्ते ॥ २ ॥
sa ya etamevaṃ vidvānupāste'pahate pāpakṛtyāṃ lokī bhavati sarvamāyureti jyogjīvati nāsyāvarapuruṣāḥ kṣīyanta upa vayaṃ taṃ bhuñjāmo'smiṃśca loke'muṣmiṃśca ya etamevaṃ vidvānupāste || 2 ||
Sa ya etamevam vidvaanupaaste'pahate paapakrityaam lokii bhavati sarvamaayureti jyogjiivati naasyaavarapurushaah kshiiyanta upa vayam tam bhunjaamo'smimshcha loke'mushmimshcha ya etamevam vidvaanupaaste || 2 ||
जो इसे इस प्रकार जानकर उपासना करता है, वह पाप-कर्म को दूर कर देता है, लोकवान् होता है, पूरी आयु पाता है, चिरकाल जीता है, और उसके वंशज क्षीण नहीं होते। इस लोक में और उस लोक में हम उसकी सेवा करते हैं जो इसे इस प्रकार जानकर उपासना करता है।
He who knows this and venerates it strikes away evil action, comes to possess the worlds, lives out his full span, lives long, and his descendants do not dwindle. In this world and in the next we serve him who knows this and venerates it.
↑ All sectionsद्वादशः खण्डः · Khaṇḍa 4.12 — The Southern Fire Speaks
अथ हैनमन्वाहार्यपचनोऽनुशशासापो दिशो नक्षत्राणि चन्द्रमा इति य एष चन्द्रमसि पुरुषो दृश्यते सोऽहमस्मि स एवाहमस्मीति ॥ १ ॥
atha hainamanvāhāryapacano'nuśaśāsāpo diśo nakṣatrāṇi candramā iti ya eṣa candramasi puruṣo dṛśyate so'hamasmi sa evāhamasmīti || 1 ||
Atha hainamanvaahaaryapachano'nushashaasaapo disho nakshatraani chandramaa iti ya esha chandramasi purusho drishyate so'hamasmi sa evaahamasmiiti || 1 ||
फिर अन्वाहार्यपचन (दक्षिण) अग्नि ने उसे उपदेश दिया: 'जल, दिशाएँ, नक्षत्र और चन्द्रमा — मेरे रूप हैं। जो यह पुरुष चन्द्रमा में दिखाई देता है, वही मैं हूँ, वही मैं हूँ।'
Then the southern fire taught him: 'The waters, the quarters, the lunar mansions and the moon are my forms. The person who is seen in the moon — that am I, that very one am I.'
स य एतमेवं विद्वानुपास्तेऽपहते पापकृत्यां लोकीभवति सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति नास्यावरपुरुषाः क्षीयन्त उप वयं तं भुञ्जामोऽस्मिꣳश्च लोकेऽमुष्मिꣳश्च य एतमेवं विद्वानुपास्ते ॥ २ ॥
sa ya etamevaṃ vidvānupāste'pahate pāpakṛtyāṃ lokībhavati sarvamāyureti jyogjīvati nāsyāvarapuruṣāḥ kṣīyanta upa vayaṃ taṃ bhuñjāmo'smiṃśca loke'muṣmiṃśca ya etamevaṃ vidvānupāste || 2 ||
Sa ya etamevam vidvaanupaaste'pahate paapakrityaam lokiibhavati sarvamaayureti jyogjiivati naasyaavarapurushaah kshiiyanta upa vayam tam bhunjaamo'smimshcha loke'mushmimshcha ya etamevam vidvaanupaaste || 2 ||
जो इसे इस प्रकार जानकर उपासना करता है, वह पाप-कर्म को दूर कर देता है, लोकवान् होता है, पूरी आयु पाता है, चिरकाल जीता है, और उसके वंशज क्षीण नहीं होते। इस लोक में और उस लोक में हम उसकी सेवा करते हैं जो इसे इस प्रकार जानकर उपासना करता है।
He who knows this and venerates it strikes away evil action, comes to possess the worlds, lives out his full span, lives long, and his descendants do not dwindle. In this world and in the next we serve him who knows this and venerates it.
↑ All sectionsत्रयोदशः खण्डः · Khaṇḍa 4.13 — The Offertorial Fire Speaks
अथ हैनमाहवनीयोऽनुशशास प्राण आकाशो द्यौर्विद्युदिति य एष विद्युति पुरुषो दृश्यते सोऽहमस्मि स एवाहमस्मीति ॥ १ ॥
atha hainamāhavanīyo'nuśaśāsa prāṇa ākāśo dyaurvidyuditi ya eṣa vidyuti puruṣo dṛśyate so'hamasmi sa evāhamasmīti || 1 ||
Atha hainamaahavaniiyo'nushashaasa praana aakaasho dyaurvidyuditi ya esha vidyuti purusho drishyate so'hamasmi sa evaahamasmiiti || 1 ||
फिर आहवनीय अग्नि ने उसे उपदेश दिया: 'प्राण, आकाश, द्युलोक और विद्युत् — मेरे रूप हैं। जो यह पुरुष विद्युत् में दिखाई देता है, वही मैं हूँ, वही मैं हूँ।'
Then the offertorial fire taught him: 'Breath, space, the sky and lightning are my forms. The person who is seen in the lightning — that am I, that very one am I.'
स य एतमेवं विद्वानुपास्तेऽपहते पापकृत्यां लोकीभवति सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति नास्यावरपुरुषाः क्षीयन्त उप वयं तं भुञ्जामोऽस्मिꣳश्च लोकेऽमुष्मिꣳश्च य एतमेवं विद्वानुपास्ते ॥ २ ॥
sa ya etamevaṃ vidvānupāste'pahate pāpakṛtyāṃ lokībhavati sarvamāyureti jyogjīvati nāsyāvarapuruṣāḥ kṣīyanta upa vayaṃ taṃ bhuñjāmo'smiṃśca loke'muṣmiṃśca ya etamevaṃ vidvānupāste || 2 ||
Sa ya etamevam vidvaanupaaste'pahate paapakrityaam lokiibhavati sarvamaayureti jyogjiivati naasyaavarapurushaah kshiiyanta upa vayam tam bhunjaamo'smimshcha loke'mushmimshcha ya etamevam vidvaanupaaste || 2 ||
जो इसे इस प्रकार जानकर उपासना करता है, वह पाप-कर्म को दूर कर देता है, लोकवान् होता है, पूरी आयु पाता है, चिरकाल जीता है, और उसके वंशज क्षीण नहीं होते। इस लोक में और उस लोक में हम उसकी सेवा करते हैं जो इसे इस प्रकार जानकर उपासना करता है।
He who knows this and venerates it strikes away evil action, comes to possess the worlds, lives out his full span, lives long, and his descendants do not dwindle. In this world and in the next we serve him who knows this and venerates it.
↑ All sectionsचतुर्दशः खण्डः · Khaṇḍa 4.14 — The Teacher Completes the Teaching
ते होचुरुपकोसलैषा सोम्य तेऽस्मद्विद्यात्मविद्या चाचार्यस्तु ते गतिं वक्तेत्याजगाम हास्याचार्यस्तमाचार्योऽभ्युवादोपकोसल३ इति ॥ १ ॥
te hocurupakosalaiṣā somya te'smadvidyātmavidyā cācāryastu te gatiṃ vaktetyājagāma hāsyācāryastamācāryo'bhyuvādopakosala3 iti || 1 ||
Te hochurupakosalaishaa somya te'smadvidyaatmavidyaa chaachaaryastu te gatim vaktetyaajagaama haasyaachaaryastamaachaaryo'bhyuvaadopakosala3 iti || 1 ||
उन्होंने कहा, 'उपकोसल! सोम्य, यह हमारी विद्या है और आत्मविद्या भी; किन्तु तेरे आगे का मार्ग आचार्य ही बताएँगे।' तब उसके आचार्य लौट आए और बोले, 'उपकोसल!'
They said, 'Upakosala, my friend, this is our knowledge and the knowledge of the self as well; but your teacher will tell you the way onward.' Then his teacher came back and said to him, 'Upakosala!'
भगव इति ह प्रतिशुश्राव ब्रह्मविद इव सोम्य ते मुखं भाति को नु त्वानुशशासेति को नु मानुशिष्याद्भो इतीहापेव निह्नुत इमे नूनमीदृशा अन्यादृशा इतीहाग्नीनभ्यूदे किं नु सोम्य किल तेऽवोचन्निति ॥ २ ॥
bhagava iti ha pratiśuśrāva brahmavida iva somya te mukhaṃ bhāti ko nu tvānuśaśāseti ko nu mānuśiṣyādbho itīhāpeva nihnuta ime nūnamīdṛśā anyādṛśā itīhāgnīnabhyūde kiṃ nu somya kila te'vocanniti || 2 ||
Bhagava iti ha pratishushraava brahmavida iva somya te mukham bhaati ko nu tvaanushashaaseti ko nu maanushishyaadbho itiihaapeva nihnuta ime nuunamiidrishaa anyaadrishaa itiihaagniinabhyuude kim nu somya kila te'vochanniti || 2 ||
'भगवन्!' — उसने उत्तर दिया। 'सोम्य, तेरा मुख ब्रह्मवेत्ता-सा चमक रहा है; तुझे किसने पढ़ाया?' 'भला, मुझे कौन पढ़ाता?' — उसने छिपाने-सा किया — 'ये अग्नियाँ तो ऐसी थीं, अब कुछ और-सी दीखती हैं।' 'सोम्य! इन्होंने तुझसे क्या कहा?'
'Sir,' he answered. 'Your face shines like one who knows brahman, my friend; who taught you?' 'Who would teach me, sir?' he said, as if concealing it. 'These fires looked one way before; now they look otherwise.' 'What, my friend, did they tell you?'
इदमिति ह प्रतिजज्ञे लोकान्वाव किल सोम्य तेऽवोचन्नहं तु ते तद्वक्ष्यामि यथा पुष्करपलाश आपो न श्लिष्यन्त एवमेवंविदि पापं कर्म न श्लिष्यत इति ब्रवीतु मे भगवानिति तस्मै होवाच ॥ ३ ॥
idamiti ha pratijajñe lokānvāva kila somya te'vocannahaṃ tu te tadvakṣyāmi yathā puṣkarapalāśa āpo na śliṣyanta evamevaṃvidi pāpaṃ karma na śliṣyata iti bravītu me bhagavāniti tasmai hovāca || 3 ||
Idamiti ha pratijajne lokaanvaava kila somya te'vochannaham tu te tadvakshyaami yathaa pushkarapalaasha aapo na shlishyanta evamevamvidi paapam karma na shlishyata iti braviitu me bhagavaaniti tasmai hovaacha || 3 ||
'यह' — उसने स्वीकार किया। 'सोम्य, उन्होंने तुझे लोकों का ही उपदेश दिया है; मैं तुझे वह बताऊँगा जिससे, जैसे कमल के पत्ते पर जल नहीं ठहरता, वैसे ही ऐसे ज्ञानी पर पाप-कर्म नहीं ठहरता।' 'भगवान् मुझे बताएँ' — उसने कहा। तब उसने उससे कहा:
'This much,' he admitted. 'My friend, they have told you only of the worlds; but I shall tell you that by which evil action does not cling to the one who knows, as water does not cling to a lotus leaf.' 'Tell me, sir,' he said. And the teacher said to him:
↑ All sectionsपञ्चदशः खण्डः · Khaṇḍa 4.15 — The Person in the Eye and the Path of the Gods
य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यत एष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति तद्यद्यप्यस्मिन्सर्पिर्वोदकं वा सिञ्चति वर्त्मनी एव गच्छति ॥ १ ॥
ya eṣo'kṣiṇi puruṣo dṛśyata eṣa ātmeti hovācaitadamṛtamabhayametadbrahmeti tadyadyapyasminsarpirvodakaṃ vā siñcati vartmanī eva gacchati || 1 ||
Ya esho'kshini purusho drishyata esha aatmeti hovaachaitadamritamabhayametadbrahmeti tadyadyapyasminsarpirvodakam vaa sinchati vartmanii eva gachchhati || 1 ||
'जो यह पुरुष नेत्र में दिखाई देता है, वही आत्मा है' — उसने कहा — 'यही अमृत है, यही अभय है, यही ब्रह्म है। यदि इस नेत्र में घी या जल डाला जाए, तो वह किनारों पर ही बह जाता है।
'The person who is seen in the eye — he is the self,' he said; 'he is the immortal, the fearless, he is brahman. Even if one pours clarified butter or water into the eye, it runs off to the edges.
एतꣳ संयद्वाम इत्याचक्षत एतꣳ हि सर्वाणि वामान्यभिसंयन्ति सर्वाण्येनं वामान्यभिसंयन्ति य एवं वेद ॥ २ ॥
etaṃ saṃyadvāma ityācakṣata etaṃ hi sarvāṇi vāmānyabhisaṃyanti sarvāṇyenaṃ vāmānyabhisaṃyanti ya evaṃ veda || 2 ||
Etam samyadvaama ityaachakshata etam hi sarvaani vaamaanyabhisamyanti sarvaanyenam vaamaanyabhisamyanti ya evam veda || 2 ||
'इसे 'संयद्वाम' कहते हैं, क्योंकि सब प्रिय वस्तुएँ इसी की ओर आती हैं। जो ऐसा जानता है, उसके पास सब प्रिय वस्तुएँ आती हैं।
'He is called Saṃyadvāma, the gatherer of goods, for all good things come together to him. All good things come to the one who knows this.
एष उ एव वामनीरेष हि सर्वाणि वामानि नयति सर्वाणि वामानि नयति य एवं वेद ॥ ३ ॥
eṣa u eva vāmanīreṣa hi sarvāṇi vāmāni nayati sarvāṇi vāmāni nayati ya evaṃ veda || 3 ||
Esha u eva vaamaniiresha hi sarvaani vaamaani nayati sarvaani vaamaani nayati ya evam veda || 3 ||
'यही 'वामनी' है, क्योंकि यह सब प्रिय वस्तुओं को ले जाता है। जो ऐसा जानता है, वह सब प्रिय वस्तुओं को ले जाता है।
'He is Vāmanī, the leader of goods, for he leads all good things. The one who knows this leads all good things.
एष उ एव भामनीरेष हि सर्वेषु लोकेषु भाति सर्वेषु लोकेषु भाति य एवं वेद ॥ ४ ॥
eṣa u eva bhāmanīreṣa hi sarveṣu lokeṣu bhāti sarveṣu lokeṣu bhāti ya evaṃ veda || 4 ||
Esha u eva bhaamaniiresha hi sarveshu lokeshu bhaati sarveshu lokeshu bhaati ya evam veda || 4 ||
'यही 'भामनी' है, क्योंकि यह सब लोकों में प्रकाशित होता है। जो ऐसा जानता है, वह सब लोकों में प्रकाशित होता है।
'He is Bhāmanī, the shining one, for he shines in all the worlds. The one who knows this shines in all the worlds.
अथ यदु चैवास्मिञ्छव्यं कुर्वन्ति यदि च नार्चिषमेवाभिसम्भवन्त्यर्चिषोऽहरह्न आपूर्यमाणपक्षमापूर्यमाणपक्षाद्यान्षडुदङ्ङेति मासाꣳस्तान्मासेभ्यः संवत्सरꣳ संवत्सरादादित्यमादित्याच्चन्द्रमसं चन्द्रमसो विद्युतं तत् पुरुषोऽमानवः ॥ ५ ॥
atha yadu caivāsmiñchavyaṃ kurvanti yadi ca nārciṣamevābhisambhavantyarciṣo'harahna āpūryamāṇapakṣamāpūryamāṇapakṣādyānṣaḍudaṅṅeti māsāṃstānmāsebhyaḥ saṃvatsaraṃ saṃvatsarādādityamādityāccandramasaṃ candramaso vidyutaṃ tat puruṣo'mānavaḥ || 5 ||
Atha yadu chaivaasminchhavyam kurvanti yadi cha naarchishamevaabhisambhavantyarchisho'harahna aapuuryamaanapakshamaapuuryamaanapakshaadyaanshadudanneti maasaamstaanmaasebhyah samvatsaram samvatsaraadaadityamaadityaachchandramasam chandramaso vidyutam tat purusho'maanavah || 5 ||
'ऐसे ज्ञानियों के लिए चाहे अन्त्येष्टि की जाए या न की जाए, वे अर्चि (ज्वाला) को प्राप्त होते हैं; अर्चि से दिन को, दिन से शुक्लपक्ष को, शुक्लपक्ष से उन छह महीनों को जिनमें सूर्य उत्तर जाता है, महीनों से संवत्सर को, संवत्सर से आदित्य को, आदित्य से चन्द्रमा को, चन्द्रमा से विद्युत् को। वहाँ एक अमानव पुरुष है;
'Whether or not the funeral rites are performed for such knowers, they pass into the flame, from the flame into the day, from the day into the fortnight of the waxing moon, from that fortnight into the six months during which the sun moves north, from those months into the year, from the year into the sun, from the sun into the moon, from the moon into lightning. There a person who is not human
स एनान्ब्रह्म गमयत्येष देवपथो ब्रह्मपथ एतेन प्रतिपद्यमाना इमं मानवमावर्तं नावर्तन्ते नावर्तन्ते ॥ ६ ॥
sa enānbrahma gamayatyeṣa devapatho brahmapatha etena pratipadyamānā imaṃ mānavamāvartaṃ nāvartante nāvartante || 6 ||
Sa enaanbrahma gamayatyesha devapatho brahmapatha etena pratipadyamaanaa imam maanavamaavartam naavartante naavartante || 6 ||
'वह उन्हें ब्रह्म तक पहुँचाता है। यही देवयान है, ब्रह्म का मार्ग। जो इस मार्ग से जाते हैं, वे इस मानवीय आवर्त में नहीं लौटते, नहीं लौटते।'
'leads them on to brahman. This is the path of the gods, the path to brahman. Those who go by it do not return to this human round — they do not return.'
↑ All sectionsषोडशः खण्डः · Khaṇḍa 4.16 — The Two Tracks of the Sacrifice
एष ह वै यज्ञो योऽयं पवते एष ह यन्निदꣳ सर्वं पुनाति । यदेष यन्निदꣳ सर्वं पुनाति तस्मादेष एव यज्ञस्तस्य मनश्च वाक्च वर्तनी ॥ १ ॥
eṣa ha vai yajño yo'yaṃ pavate eṣa ha yannidaṃ sarvaṃ punāti, yadeṣa yannidaṃ sarvaṃ punāti tasmādeṣa eva yajñastasya manaśca vākca vartanī || 1 ||
Esha ha vai yajno yo'yam pavate esha ha yannidam sarvam punaati, yadesha yannidam sarvam punaati tasmaadesha eva yajnastasya manashcha vaakcha vartanii || 1 ||
जो यह पवन बहता है, वही यज्ञ है; क्योंकि चलता हुआ यह सबको पवित्र करता है। चलता हुआ यह सबको पवित्र करता है, इसीलिए यही यज्ञ है। इसके दो मार्ग हैं: मन और वाणी।
The wind that blows here is the sacrifice, for as it moves it purifies all this. Because as it moves it purifies all this, it is the sacrifice. Its two tracks are the mind and speech.
तयोरन्यतरां मनसा सꣳस्करोति ब्रह्मा वाचा होताध्वर्युरुद्गातान्यतराꣳस यत्रौपाकृते प्रातरनुवाके पुरा परिधानीयाया ब्रह्मा व्यवदति ॥ २ ॥
tayoranyatarāṃ manasā saṃskaroti brahmā vācā hotādhvaryurudgātānyatarāṃsa yatraupākṛte prātaranuvāke purā paridhānīyāyā brahmā vyavadati || 2 ||
Tayoranyataraam manasaa samskaroti brahmaa vaachaa hotaadhvaryurudgaataanyataraamsa yatraupaakrite praataranuvaake puraa paridhaaniiyaayaa brahmaa vyavadati || 2 ||
इनमें से एक को ब्रह्मा मन से संस्कारित करता है और दूसरे को होता, अध्वर्यु और उद्गाता वाणी से। जब प्रातरनुवाक आरम्भ हो चुका हो और परिधानीया ऋचा से पहले ब्रह्मा बोल पड़े,
Of these two, the brahman-priest fashions one with the mind, and the hotṛ, the adhvaryu and the udgātṛ fashion the other with speech. Now when the morning litany has begun and the brahman-priest speaks before the closing verse,
अन्यतरामेव वर्तनीꣳ सꣳस्करोति हीयतेऽन्यतरा स यथैकपाद्व्रजन्रथो वैकेन चक्रेण वर्तमानो रिष्यत्येवमस्य यज्ञोरिष्यति यज्ञꣳ रिष्यन्तं यजमानोऽनुरिष्यति स इष्ट्वा पापीयान्भवति ॥ ३ ॥
anyatarāmeva vartanīṃ saṃskaroti hīyate'nyatarā sa yathaikapādvrajanratho vaikena cakreṇa vartamāno riṣyatyevamasya yajñoriṣyati yajñaṃ riṣyantaṃ yajamāno'nuriṣyati sa iṣṭvā pāpīyānbhavati || 3 ||
Anyataraameva vartaniim samskaroti hiiyate'nyataraa sa yathaikapaadvrajanratho vaikena chakrena vartamaano rishyatyevamasya yajnorishyati yajnam rishyantam yajamaano'nurishyati sa ishtvaa paapiiyaanbhavati || 3 ||
तो वह केवल एक ही मार्ग को संस्कारित करता है और दूसरा छूट जाता है। जैसे एक पैर से चलता हुआ मनुष्य या एक पहिए से चलता हुआ रथ नष्ट हो जाता है, वैसे ही उसका यज्ञ नष्ट होता है; और यज्ञ के नष्ट होने पर यजमान भी नष्ट होता है। यज्ञ करके वह और बुरी दशा को प्राप्त होता है।
he fashions only one of the two tracks and the other is left out. As a man walking on one foot, or a chariot running on one wheel, comes to grief, so does his sacrifice come to grief; and when the sacrifice comes to grief, the patron comes to grief after it. Having sacrificed, he is the worse for it.
अथ यत्रोपाकृते प्रातरनुवाके न पुरा परिधानीयाया ब्रह्मा व्यवदत्युभे एव वर्तनी सꣳस्कुर्वन्ति न हीयतेऽन्यतरा ॥ ४ ॥
atha yatropākṛte prātaranuvāke na purā paridhānīyāyā brahmā vyavadatyubhe eva vartanī saṃskurvanti na hīyate'nyatarā || 4 ||
Atha yatropaakrite praataranuvaake na puraa paridhaaniiyaayaa brahmaa vyavadatyubhe eva vartanii samskurvanti na hiiyate'nyataraa || 4 ||
किन्तु जब प्रातरनुवाक आरम्भ हो चुका हो और परिधानीया से पहले ब्रह्मा न बोले, तो दोनों मार्ग संस्कारित होते हैं और कोई नहीं छूटता।
But when the morning litany has begun and the brahman-priest does not speak before the closing verse, both tracks are fashioned and neither is left out.
स यथोभयपाद्व्रजन्रथो वोभाभ्यां चक्राभ्यां वर्तमानः प्रतितिष्ठत्येवमस्य यज्ञः प्रतितिष्ठति यज्ञं प्रतितिष्ठन्तं यजमानोऽनुप्रतितिष्ठति स इष्ट्वा श्रेयान्भवति ॥ ५ ॥
sa yathobhayapādvrajanratho vobhābhyāṃ cakrābhyāṃ vartamānaḥ pratitiṣṭhatyevamasya yajñaḥ pratitiṣṭhati yajñaṃ pratitiṣṭhantaṃ yajamāno'nupratitiṣṭhati sa iṣṭvā śreyānbhavati || 5 ||
Sa yathobhayapaadvrajanratho vobhaabhyaam chakraabhyaam vartamaanah pratitishthatyevamasya yajnah pratitishthati yajnam pratitishthantam yajamaano'nupratitishthati sa ishtvaa shreyaanbhavati || 5 ||
जैसे दोनों पैरों से चलता हुआ मनुष्य या दोनों पहियों से चलता हुआ रथ स्थिर रहता है, वैसे ही उसका यज्ञ स्थिर रहता है; और यज्ञ के स्थिर रहने पर यजमान भी स्थिर रहता है। यज्ञ करके वह श्रेष्ठ दशा को प्राप्त होता है।
As a man walking on both feet, or a chariot running on both wheels, stands firm, so does his sacrifice stand firm; and when the sacrifice stands firm, the patron stands firm after it. Having sacrificed, he is the better for it.
↑ All sectionsसप्तदशः खण्डः · Khaṇḍa 4.17 — Mending a Damaged Sacrifice
प्रजापतिर्लोकानभ्यतपत्तेषां तप्यमानानाꣳरसान्प्रावृहदग्निं पृथिव्या वायुमन्तरिक्षादादित्यं दिवः ॥ १ ॥
prajāpatirlokānabhyatapatteṣāṃ tapyamānānāṃrasānprāvṛhadagniṃ pṛthivyā vāyumantarikṣādādityaṃ divaḥ || 1 ||
Prajaapatirlokaanabhyatapatteshaam tapyamaanaanaamrasaanpraavrihadagnim prithivyaa vaayumantarikshaadaadityam divah || 1 ||
प्रजापति ने लोकों को तपाया; उन तपाए हुए लोकों से उसने रस निकाले — पृथ्वी से अग्नि, अन्तरिक्ष से वायु और द्युलोक से आदित्य।
Prajāpati brooded over the worlds; and from them thus brooded over he drew out their essences — fire from the earth, the wind from the mid-space and the sun from the sky.
स एतास्तिस्रो देवता अभ्यतपत्तासां तप्यमानानाꣳरसान्प्रावृहदग्नेर्ऋचो वायोर्यजूꣳषि सामान्यादित्यात् ॥ २ ॥
sa etāstisro devatā abhyatapattāsāṃ tapyamānānāṃrasānprāvṛhadagnerṛco vāyoryajūṃṣi sāmānyādityāt || 2 ||
Sa etaastisro devataa abhyatapattaasaam tapyamaanaanaamrasaanpraavrihadagnerricho vaayoryajuumshi saamaanyaadityaat || 2 ||
उसने इन तीन देवताओं को तपाया; उन तपाए हुए से उसने रस निकाले — अग्नि से ऋचाएँ, वायु से यजुष् और आदित्य से साम।
He brooded over these three deities; and from them thus brooded over he drew out their essences — the ṛcs from fire, the yajus formulas from the wind and the sāmans from the sun.
स एतां त्रयीं विद्यामभ्यतपत्तस्यास्तप्यमानाया रसान्प्रावृहद्भूरित्यृग्भ्यो भुवरिति यजुर्भ्यः स्वरिति सामभ्यः ॥ ३ ॥
sa etāṃ trayīṃ vidyāmabhyatapattasyāstapyamānāyā rasānprāvṛhadbhūrityṛgbhyo bhuvariti yajurbhyaḥ svariti sāmabhyaḥ || 3 ||
Sa etaam trayiim vidyaamabhyatapattasyaastapyamaanaayaa rasaanpraavrihadbhuurityrigbhyo bhuvariti yajurbhyah svariti saamabhyah || 3 ||
उसने इस त्रयी विद्या को तपाया; उस तपाई हुई से उसने रस निकाले — ऋचाओं से 'भूः', यजुषों से 'भुवः' और सामों से 'स्वः'।
He brooded over this threefold knowledge; and from it thus brooded over he drew out its essences — bhūḥ from the ṛcs, bhuvaḥ from the yajus formulas and svaḥ from the sāmans.
तद्यदृक्तो रिष्येद्भूः स्वाहेति गार्हपत्ये जुहुयादृचामेव तद्रसेनर्चां वीर्येणर्चां यज्ञस्य विरिष्टꣳ सन्दधाति ॥ ४ ॥
tadyadṛkto riṣyedbhūḥ svāheti gārhapatye juhuyādṛcāmeva tadrasenarcāṃ vīryeṇarcāṃ yajñasya viriṣṭaṃ sandadhāti || 4 ||
Tadyadrikto rishyedbhuuh svaaheti gaarhapatye juhuyaadrichaameva tadrasenarchaam viiryenarchaam yajnasya virishtam sandadhaati || 4 ||
यदि यज्ञ ऋचा की ओर से बिगड़ जाए, तो 'भूः स्वाहा' कहकर गार्हपत्य में आहुति दे; इस प्रकार ऋचाओं के रस और वीर्य से वह यज्ञ की ऋचा-सम्बन्धी क्षति को जोड़ देता है।
If the sacrifice is damaged on the side of the ṛcs, let him offer in the householder's fire with 'bhūḥ, svāhā': thus by the essence and strength of the ṛcs he mends what was damaged in the sacrifice.
स यदि यजुष्टो रिष्येद्भुवः स्वाहेति दक्षिणाग्नौ जुहुयाद्यजुषामेव तद्रसेन यजुषां वीर्येण यजुषां यज्ञस्य विरिष्टꣳ सन्दधाति ॥ ५ ॥
sa yadi yajuṣṭo riṣyedbhuvaḥ svāheti dakṣiṇāgnau juhuyādyajuṣāmeva tadrasena yajuṣāṃ vīryeṇa yajuṣāṃ yajñasya viriṣṭaṃ sandadhāti || 5 ||
Sa yadi yajushto rishyedbhuvah svaaheti dakshinaagnau juhuyaadyajushaameva tadrasena yajushaam viiryena yajushaam yajnasya virishtam sandadhaati || 5 ||
यदि यज्ञ यजुष् की ओर से बिगड़ जाए, तो 'भुवः स्वाहा' कहकर दक्षिणाग्नि में आहुति दे; इस प्रकार यजुषों के रस और वीर्य से वह यज्ञ की यजुष्-सम्बन्धी क्षति को जोड़ देता है।
If the sacrifice is damaged on the side of the yajus formulas, let him offer in the southern fire with 'bhuvaḥ, svāhā': thus by the essence and strength of the yajus formulas he mends what was damaged in the sacrifice.
अथ यदि सामतो रिष्येत्स्वः स्वाहेत्याहवनीये जुहुयात्साम्नामेव तद्रसेन साम्नां वीर्येण साम्नां यज्ञस्य विरिष्टं सन्दधाति ॥ ६ ॥
atha yadi sāmato riṣyetsvaḥ svāhetyāhavanīye juhuyātsāmnāmeva tadrasena sāmnāṃ vīryeṇa sāmnāṃ yajñasya viriṣṭaṃ sandadhāti || 6 ||
Atha yadi saamato rishyetsvah svaahetyaahavaniiye juhuyaatsaamnaameva tadrasena saamnaam viiryena saamnaam yajnasya virishtam sandadhaati || 6 ||
यदि यज्ञ साम की ओर से बिगड़ जाए, तो 'स्वः स्वाहा' कहकर आहवनीय में आहुति दे; इस प्रकार सामों के रस और वीर्य से वह यज्ञ की साम-सम्बन्धी क्षति को जोड़ देता है।
If the sacrifice is damaged on the side of the sāmans, let him offer in the offertorial fire with 'svaḥ, svāhā': thus by the essence and strength of the sāmans he mends what was damaged in the sacrifice.
तद्यथा लवणेन सुवर्णꣳ सन्दध्यात्सुवर्णेन रजतꣳ रजतेन त्रपु त्रपुणा सीसꣳ सीसेन लोहं लोहेन दारु दारु चर्मणा ॥ ७ ॥
tadyathā lavaṇena suvarṇaṃ sandadhyātsuvarṇena rajataṃ rajatena trapu trapuṇā sīsaṃ sīsena lohaṃ lohena dāru dāru carmaṇā || 7 ||
Tadyathaa lavanena suvarnam sandadhyaatsuvarnena rajatam rajatena trapu trapunaa siisam siisena loham lohena daaru daaru charmanaa || 7 ||
जैसे कोई सोने को टाँके से जोड़ता है, सोने से चाँदी, चाँदी से राँगा, राँगे से सीसा, सीसे से लोहा, लोहे से काठ, और काठ को चमड़े से —
Just as one mends gold with borax, silver with gold, tin with silver, lead with tin, iron with lead, wood with iron, and wood with leather —
एवमेषां लोकानामासां देवतानामस्यास्त्रय्या विद्याया वीर्येण यज्ञस्य विरिष्टꣳ सन्दधाति भेषजकृतो ह वा एष यज्ञो यत्रैवंविद्ब्रह्मा भवति ॥ ८ ॥
evameṣāṃ lokānāmāsāṃ devatānāmasyāstrayyā vidyāyā vīryeṇa yajñasya viriṣṭaṃ sandadhāti bheṣajakṛto ha vā eṣa yajño yatraivaṃvidbrahmā bhavati || 8 ||
Evameshaam lokaanaamaasaam devataanaamasyaastrayyaa vidyaayaa viiryena yajnasya virishtam sandadhaati bheshajakrito ha vaa esha yajno yatraivamvidbrahmaa bhavati || 8 ||
वैसे ही इन लोकों, इन देवताओं और इस त्रयी विद्या के वीर्य से वह यज्ञ की क्षति को जोड़ देता है। जिस यज्ञ में ऐसा जानने वाला ब्रह्मा होता है, वह यज्ञ औषध-युक्त (स्वस्थ) होता है।
so by the strength of these worlds, these deities and this threefold knowledge he mends what was damaged in the sacrifice. That sacrifice is healed in which one who knows this is the brahman-priest.
एष ह वा उदक्प्रवणो यज्ञो यत्रैवंविद्ब्रह्मा भवत्येवंविदꣳ ह वा एषा ब्रह्माणमनुगाथा यतो यत आवर्तते तत्तद्गच्छति ॥ ९ ॥
eṣa ha vā udakpravaṇo yajño yatraivaṃvidbrahmā bhavatyevaṃvidaṃ ha vā eṣā brahmāṇamanugāthā yato yata āvartate tattadgacchati || 9 ||
Esha ha vaa udakpravano yajno yatraivamvidbrahmaa bhavatyevamvidam ha vaa eshaa brahmaanamanugaathaa yato yata aavartate tattadgachchhati || 9 ||
जिस यज्ञ में ऐसा जानने वाला ब्रह्मा होता है, वह यज्ञ उत्तर की ओर ढलता हुआ (शुभ मार्ग वाला) होता है। ऐसे ब्रह्मा के विषय में यह गाथा है: 'वह जहाँ-जहाँ मुड़ता है, वहीं-वहीं यज्ञ पहुँच जाता है।'
That sacrifice slopes northward in which one who knows this is the brahman-priest. Of such a brahman-priest there is this verse: 'Wherever it turns, there the sacrifice goes.'
मानवो ब्रह्मैवैक ऋत्विक्कुरूनश्वाभिरक्षत्येवंविद्ध वै ब्रह्मा यज्ञं यजमानꣳ सर्वाꣳश्चर्त्विजोऽभिरक्षति तस्मादेवंविदमेव ब्रह्माणं कुर्वीत नानेवंविदं नानेवंविदम् ॥ १० ॥
mānavo brahmaivaika ṛtvikkurūnaśvābhirakṣatyevaṃviddha vai brahmā yajñaṃ yajamānaṃ sarvāṃścartvijo'bhirakṣati tasmādevaṃvidameva brahmāṇaṃ kurvīta nānevaṃvidaṃ nānevaṃvidam || 10 ||
Maanavo brahmaivaika ritvikkuruunashvaabhirakshatyevamviddha vai brahmaa yajnam yajamaanam sarvaamshchartvijo'bhirakshati tasmaadevamvidameva brahmaanam kurviita naanevamvidam naanevamvidam || 10 ||
'ब्रह्मा ही एकमात्र मानव ऋत्विक् है, जो घोड़ी-सा कुरुओं की रक्षा करता है।' ऐसा जानने वाला ब्रह्मा यज्ञ की, यजमान की और सब ऋत्विजों की रक्षा करता है। इसलिए ऐसा जानने वाले को ही ब्रह्मा बनाए, न जानने वाले को नहीं — न जानने वाले को नहीं।
'The brahman-priest alone is the human priest who guards, as a mare guards, the Kurus.' A brahman-priest who knows this guards the sacrifice, the patron and all the priests. Therefore let one make only such a knower the brahman-priest, and never one who does not know — never one who does not know.