Verse meanings · श्लोकार्थप्रत्येक खण्डिका के नीचे दिया गया हिन्दी और अंग्रेज़ी अर्थ AdiVeda का अपना सम्पादकीय अनुवाद है, जो ऊपर दिए गए संस्कृत पाठ से सीधे इस संस्करण के लिए किया गया है। यह पाठ को समझने में सहायता के लिए है — यह किसी प्रकाशित अनुवाद का उद्धरण या कोई पारम्परिक भाष्य नहीं है।
The Hindi and English meaning under each passage is AdiVeda's own editorial translation, made directly from the Sanskrit printed here for this edition. It is meant to help you follow the text — it is not quoted from any published translation and it is not a traditional commentary.
प्रथमः खण्डः · Khaṇḍa 3.1 — The Honey of the Gods
असौ वा आदित्यो देवमधु तस्य द्यौरेव तिरश्चीनवꣳशोऽन्तरिक्षमपूपो मरीचयः पुत्राः ॥ १ ॥
asau vā ādityo devamadhu tasya dyaureva tiraścīnavaṃśo'ntarikṣamapūpo marīcayaḥ putrāḥ || 1 ||
Asau vaa aadityo devamadhu tasya dyaureva tirashchiinavamsho'ntarikshamapuupo mariichayah putraah || 1 ||
वह आदित्य ही देवताओं का मधु है। द्युलोक उसका तिरछा बाँस है, अन्तरिक्ष मधुछत्ता, और किरणें उसकी सन्तान हैं।
That sun is the honey of the gods. The sky is its cross-beam, the mid-space its honeycomb, and the rays its offspring.
तस्य ये प्राञ्चो रश्मयस्ता एवास्य प्राच्यो मधुनाड्यः । ऋच एव मधुकृत ऋग्वेद एव पुष्पं ता अमृता आपस्ता वा एता ऋचः ॥ २ ॥
tasya ye prāñco raśmayastā evāsya prācyo madhunāḍyaḥ, ṛca eva madhukṛta ṛgveda eva puṣpaṃ tā amṛtā āpastā vā etā ṛcaḥ || 2 ||
Tasya ye praancho rashmayastaa evaasya praachyo madhunaadyah, richa eva madhukrita rigveda eva pushpam taa amritaa aapastaa vaa etaa richah || 2 ||
उसकी जो पूर्व की किरणें हैं वे ही उसकी पूर्व दिशा की मधु-नाड़ियाँ हैं; ऋचाएँ ही मधुमक्खियाँ हैं, ऋग्वेद ही पुष्प है, और वे जल ही अमृत हैं।
The rays that go eastward are its eastern honey-channels; the ṛcs are the bees, the Ṛgveda is the flower, and those waters are the nectar.
एतमृग्वेदमभ्यतपꣳस्तस्याभितप्तस्य यशस्तेज इन्द्रियं वीर्यमन्नाद्यꣳरसोऽजायत ॥ ३ ॥
etamṛgvedamabhyatapaṃstasyābhitaptasya yaśasteja indriyaṃ vīryamannādyaṃraso'jāyata || 3 ||
Etamrigvedamabhyatapamstasyaabhitaptasya yashasteja indriyam viiryamannaadyamraso'jaayata || 3 ||
उन्हीं ऋचाओं ने इस ऋग्वेद को तपाया; उस तपाए हुए से यश, तेज, इन्द्रिय-शक्ति, वीर्य और अन्नरूप रस उत्पन्न हुआ।
Those ṛcs brooded over the Ṛgveda; and from it thus brooded over there arose glory, radiance, vigour, strength and the sap that is food.
तद्व्यक्षरत्तदादित्यमभितोऽश्रयत्तद्वा एतद्यदेतदादित्यस्य रोहितꣳरूपम् ॥ ४ ॥
tadvyakṣarattadādityamabhito'śrayattadvā etadyadetadādityasya rohitaṃrūpam || 4 ||
Tadvyaksharattadaadityamabhito'shrayattadvaa etadyadetadaadityasya rohitamruupam || 4 ||
वह रस बहकर आदित्य के चारों ओर जा लगा; वही आदित्य का जो लाल रूप है, वह है।
That sap flowed forth and settled all around the sun; and that is the red appearance of the sun.
↑ All sectionsद्वितीयः खण्डः · Khaṇḍa 3.2 — The Southern Rays
अथ येऽस्य दक्षिणा रश्मयस्ता एवास्य दक्षिणा मधुनाड्यो यजूꣳष्येव मधुकृतो यजुर्वेद एव पुष्पं ता अमृता आपः ॥ १ ॥
atha ye'sya dakṣiṇā raśmayastā evāsya dakṣiṇā madhunāḍyo yajūṃṣyeva madhukṛto yajurveda eva puṣpaṃ tā amṛtā āpaḥ || 1 ||
Atha ye'sya dakshinaa rashmayastaa evaasya dakshinaa madhunaadyo yajuumshyeva madhukrito yajurveda eva pushpam taa amritaa aapah || 1 ||
उसकी जो दक्षिण की किरणें हैं वे ही उसकी दक्षिण दिशा की मधु-नाड़ियाँ हैं; यजुष् ही मधुमक्खियाँ हैं, यजुर्वेद ही पुष्प है, और वे जल ही अमृत हैं।
The rays that go southward are its southern honey-channels; the yajus formulas are the bees, the Yajurveda is the flower, and those waters are the nectar.
तानि वा एतानि यजूꣳष्येतं यजुर्वेदमभ्यतपꣳस्तस्याभितप्तस्य यशस्तेज इन्द्रियं वीर्यमन्नाद्यꣳरसोऽजायत ॥ २ ॥
tāni vā etāni yajūṃṣyetaṃ yajurvedamabhyatapaṃstasyābhitaptasya yaśasteja indriyaṃ vīryamannādyaṃraso'jāyata || 2 ||
Taani vaa etaani yajuumshyetam yajurvedamabhyatapamstasyaabhitaptasya yashasteja indriyam viiryamannaadyamraso'jaayata || 2 ||
उन्हीं यजुषों ने इस यजुर्वेद को तपाया; उस तपाए हुए से यश, तेज, इन्द्रिय-शक्ति, वीर्य और अन्नरूप रस उत्पन्न हुआ।
Those yajus formulas brooded over the Yajurveda; and from it thus brooded over there arose glory, radiance, vigour, strength and the sap that is food.
तद्व्यक्षरत्तदादित्यमभितोऽश्रयत्तद्वा एतद्यदेतदादित्यस्य शुक्लꣳरूपम् ॥ ३ ॥
tadvyakṣarattadādityamabhito'śrayattadvā etadyadetadādityasya śuklaṃrūpam || 3 ||
Tadvyaksharattadaadityamabhito'shrayattadvaa etadyadetadaadityasya shuklamruupam || 3 ||
वह रस बहकर आदित्य के चारों ओर जा लगा; वही आदित्य का जो श्वेत रूप है, वह है।
That sap flowed forth and settled all around the sun; and that is the white appearance of the sun.
↑ All sectionsतृतीयः खण्डः · Khaṇḍa 3.3 — The Western Rays
अथ येऽस्य प्रत्यञ्चो रश्मयस्ता एवास्य प्रतीच्यो मधुनाड्यः सामान्येव मधुकृतः सामवेद एव पुष्पं ता अमृता आपः ॥ १ ॥
atha ye'sya pratyañco raśmayastā evāsya pratīcyo madhunāḍyaḥ sāmānyeva madhukṛtaḥ sāmaveda eva puṣpaṃ tā amṛtā āpaḥ || 1 ||
Atha ye'sya pratyancho rashmayastaa evaasya pratiichyo madhunaadyah saamaanyeva madhukritah saamaveda eva pushpam taa amritaa aapah || 1 ||
उसकी जो पश्चिम की किरणें हैं वे ही उसकी पश्चिम दिशा की मधु-नाड़ियाँ हैं; सामगान ही मधुमक्खियाँ हैं, सामवेद ही पुष्प है, और वे जल ही अमृत हैं।
The rays that go westward are its western honey-channels; the sāmans are the bees, the Sāmaveda is the flower, and those waters are the nectar.
तानि वा एतानि सामान्येतꣳसामवेदमभ्यतपꣳस्तस्याभितप्तस्य यशस्तेज इन्द्रियं वीर्यमन्नाद्यꣳरसोऽजायत ॥ २ ॥
tāni vā etāni sāmānyetaṃsāmavedamabhyatapaṃstasyābhitaptasya yaśasteja indriyaṃ vīryamannādyaṃraso'jāyata || 2 ||
Taani vaa etaani saamaanyetamsaamavedamabhyatapamstasyaabhitaptasya yashasteja indriyam viiryamannaadyamraso'jaayata || 2 ||
उन्हीं सामों ने इस सामवेद को तपाया; उस तपाए हुए से यश, तेज, इन्द्रिय-शक्ति, वीर्य और अन्नरूप रस उत्पन्न हुआ।
Those sāmans brooded over the Sāmaveda; and from it thus brooded over there arose glory, radiance, vigour, strength and the sap that is food.
तद्व्यक्षरत्तदादित्यमभितोऽश्रयत्तद्वा एतद्यदेतदादित्यस्य कृष्णꣳरूपम् ॥ ३ ॥
tadvyakṣarattadādityamabhito'śrayattadvā etadyadetadādityasya kṛṣṇaṃrūpam || 3 ||
Tadvyaksharattadaadityamabhito'shrayattadvaa etadyadetadaadityasya krishnamruupam || 3 ||
वह रस बहकर आदित्य के चारों ओर जा लगा; वही आदित्य का जो कृष्ण रूप है, वह है।
That sap flowed forth and settled all around the sun; and that is the dark appearance of the sun.
↑ All sectionsचतुर्थः खण्डः · Khaṇḍa 3.4 — The Northern Rays
अथ येऽस्योदञ्चो रश्मयस्ता एवास्योदीच्यो मधुनाड्योऽथर्वाङ्गिरस एव मधुकृत इतिहासपुराणं पुष्पं ता अमृता आपः ॥ १ ॥
atha ye'syodañco raśmayastā evāsyodīcyo madhunāḍyo'tharvāṅgirasa eva madhukṛta itihāsapurāṇaṃ puṣpaṃ tā amṛtā āpaḥ || 1 ||
Atha ye'syodancho rashmayastaa evaasyodiichyo madhunaadyo'tharvaangirasa eva madhukrita itihaasapuraanam pushpam taa amritaa aapah || 1 ||
उसकी जो उत्तर की किरणें हैं वे ही उसकी उत्तर दिशा की मधु-नाड़ियाँ हैं; अथर्वाङ्गिरस मन्त्र ही मधुमक्खियाँ हैं, इतिहास-पुराण ही पुष्प है, और वे जल ही अमृत हैं।
The rays that go northward are its northern honey-channels; the Atharvāṅgirasa hymns are the bees, the lore of story and ancient tale is the flower, and those waters are the nectar.
ते वा एतेऽथर्वाङ्गिरस एतदितिहासपुराणमभ्यतपꣳस्तस्याभितप्तस्य यशस्तेज इन्द्रियं वीर्यमन्नाद्यꣳरसोऽजायत ॥ २ ॥
te vā ete'tharvāṅgirasa etaditihāsapurāṇamabhyatapaṃstasyābhitaptasya yaśasteja indriyaṃ vīryamannādyaṃraso'jāyata || 2 ||
Te vaa ete'tharvaangirasa etaditihaasapuraanamabhyatapamstasyaabhitaptasya yashasteja indriyam viiryamannaadyamraso'jaayata || 2 ||
उन्हीं अथर्वाङ्गिरस मन्त्रों ने इस इतिहास-पुराण को तपाया; उस तपाए हुए से यश, तेज, इन्द्रिय-शक्ति, वीर्य और अन्नरूप रस उत्पन्न हुआ।
Those Atharvāṅgirasa hymns brooded over that lore of story and ancient tale; and from it thus brooded over there arose glory, radiance, vigour, strength and the sap that is food.
तद्व्यक्षरत्तदादित्यमभितोऽश्रयत्तद्वा एतद्यदेतदादित्यस्य परं कृष्णꣳ रूपम् ॥ ३ ॥
tadvyakṣarattadādityamabhito'śrayattadvā etadyadetadādityasya paraṃ kṛṣṇaṃ rūpam || 3 ||
Tadvyaksharattadaadityamabhito'shrayattadvaa etadyadetadaadityasya param krishnam ruupam || 3 ||
वह रस बहकर आदित्य के चारों ओर जा लगा; वही आदित्य का जो अत्यन्त कृष्ण रूप है, वह है।
That sap flowed forth and settled all around the sun; and that is the deepest dark appearance of the sun.
↑ All sectionsपञ्चमः खण्डः · Khaṇḍa 3.5 — The Upward Rays
अथ येऽस्योर्ध्वा रश्मयस्ता एवास्योर्ध्वा मधुनाड्यो गुह्या एवादेशा मधुकृतो ब्रह्मैव पुष्पं ता अमृता आपः ॥ १ ॥
atha ye'syordhvā raśmayastā evāsyordhvā madhunāḍyo guhyā evādeśā madhukṛto brahmaiva puṣpaṃ tā amṛtā āpaḥ || 1 ||
Atha ye'syordhvaa rashmayastaa evaasyordhvaa madhunaadyo guhyaa evaadeshaa madhukrito brahmaiva pushpam taa amritaa aapah || 1 ||
उसकी जो ऊर्ध्व किरणें हैं वे ही उसकी ऊर्ध्व मधु-नाड़ियाँ हैं; गुप्त उपदेश ही मधुमक्खियाँ हैं, ब्रह्म ही पुष्प है, और वे जल ही अमृत हैं।
The rays that go upward are its upper honey-channels; the hidden teachings are the bees, brahman is the flower, and those waters are the nectar.
ते वा एते गुह्या आदेशा एतद्ब्रह्माभ्यतपꣳस्तस्याभितप्तस्य यशस्तेज इन्द्रियं वीर्यमन्नाद्यꣳरसोऽजायत ॥ २ ॥
te vā ete guhyā ādeśā etadbrahmābhyatapaṃstasyābhitaptasya yaśasteja indriyaṃ vīryamannādyaṃraso'jāyata || 2 ||
Te vaa ete guhyaa aadeshaa etadbrahmaabhyatapamstasyaabhitaptasya yashasteja indriyam viiryamannaadyamraso'jaayata || 2 ||
उन्हीं गुप्त उपदेशों ने इस ब्रह्म को तपाया; उस तपाए हुए से यश, तेज, इन्द्रिय-शक्ति, वीर्य और अन्नरूप रस उत्पन्न हुआ।
Those hidden teachings brooded over brahman; and from it thus brooded over there arose glory, radiance, vigour, strength and the sap that is food.
तद्व्यक्षरत्तदादित्यमभितोऽश्रयत्तद्वा एतद्यदेतदादित्यस्य मध्ये क्षोभत इव ॥ ३ ॥
tadvyakṣarattadādityamabhito'śrayattadvā etadyadetadādityasya madhye kṣobhata iva || 3 ||
Tadvyaksharattadaadityamabhito'shrayattadvaa etadyadetadaadityasya madhye kshobhata iva || 3 ||
वह रस बहकर आदित्य के चारों ओर जा लगा; वही आदित्य के मध्य में जो कँपता-सा दीखता है, वह है।
That sap flowed forth and settled all around the sun; and that is what seems to quiver in the middle of the sun.
ते वा एते रसानाꣳरसा वेदा हि रसास्तेषामेते रसास्तानि वा एतान्यमृतानाममृतानि वेदा ह्यमृतास्तेषामेतान्यमृतानि ॥ ४ ॥
te vā ete rasānāṃrasā vedā hi rasāsteṣāmete rasāstāni vā etānyamṛtānāmamṛtāni vedā hyamṛtāsteṣāmetānyamṛtāni || 4 ||
Te vaa ete rasaanaamrasaa vedaa hi rasaasteshaamete rasaastaani vaa etaanyamritaanaamamritaani vedaa hyamritaasteshaametaanyamritaani || 4 ||
ये रसों के भी रस हैं, क्योंकि वेद रस हैं और ये उनके रस हैं; ये अमृतों के भी अमृत हैं, क्योंकि वेद अमृत हैं और ये उनके अमृत हैं।
These are the saps of saps, for the Vedas are saps and these are their saps; these are the nectars of nectars, for the Vedas are nectars and these are their nectars.
↑ All sectionsषष्ठः खण्डः · Khaṇḍa 3.6 — The Vasus and the First Nectar
तद्यत्प्रथमममृतं तद्वसव उपजीवन्त्यग्निना मुखेन न वै देवा अश्नन्ति न पिबन्त्येतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यन्ति ॥ १ ॥
tadyatprathamamamṛtaṃ tadvasava upajīvantyagninā mukhena na vai devā aśnanti na pibantyetadevāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyanti || 1 ||
Tadyatprathamamamritam tadvasava upajiivantyagninaa mukhena na vai devaa ashnanti na pibantyetadevaamritam drishtvaa tripyanti || 1 ||
जो पहला अमृत है, उस पर वसुगण अग्नि को मुख बनाकर जीते हैं। देवता न खाते हैं न पीते हैं; इस अमृत को देखकर ही तृप्त हो जाते हैं।
On the first nectar the Vasus live, with fire as their mouth. For the gods neither eat nor drink; they are satisfied merely by looking upon this nectar.
त एतदेव रूपमभिसंविशन्त्येतस्माद्रूपादुद्यन्ति ॥ २ ॥
ta etadeva rūpamabhisaṃviśantyetasmādrūpādudyanti || 2 ||
Ta etadeva ruupamabhisamvishantyetasmaadruupaadudyanti || 2 ||
वे इसी रूप में प्रवेश करते हैं और इसी रूप से निकलते हैं।
They enter into this very appearance, and out of this appearance they rise up again.
स य एतदेवममृतं वेद वसूनामेवैको भूत्वाग्निनैव मुखेनैतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यति स य एतदेव रूपमभिसंविशत्येतस्माद्रूपादुदेति ॥ ३ ॥
sa ya etadevamamṛtaṃ veda vasūnāmevaiko bhūtvāgninaiva mukhenaitadevāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyati sa ya etadeva rūpamabhisaṃviśatyetasmādrūpādudeti || 3 ||
Sa ya etadevamamritam veda vasuunaamevaiko bhuutvaagninaiva mukhenaitadevaamritam drishtvaa tripyati sa ya etadeva ruupamabhisamvishatyetasmaadruupaadudeti || 3 ||
जो इस अमृत को इस प्रकार जानता है, वह वसुओं में से एक होकर, अग्नि को ही मुख बनाकर, इस अमृत को देखकर तृप्त होता है; वह इसी रूप में प्रवेश करता है और इसी रूप से निकलता है।
He who knows this nectar in this way becomes one of the Vasus, and with fire as his mouth he is satisfied by looking upon this nectar; he enters into this very appearance and rises up again out of it.
स यावदादित्यः पुरस्तादुदेता पश्चादस्तमेता वसूनामेव तावदाधिपत्यꣳस्वाराज्यं पर्येता ॥ ४ ॥
sa yāvadādityaḥ purastādudetā paścādastametā vasūnāmeva tāvadādhipatyaṃsvārājyaṃ paryetā || 4 ||
Sa yaavadaadityah purastaadudetaa pashchaadastametaa vasuunaameva taavadaadhipatyamsvaaraajyam paryetaa || 4 ||
जब तक सूर्य पूर्व में उदय होता और पश्चिम में अस्त होता है, तब तक वह वसुओं के आधिपत्य और स्वराज्य को प्राप्त करता है।
So long as the sun rises in the east and sets in the west, so long does he win the lordship and sovereign rule of the Vasus.
↑ All sectionsसप्तमः खण्डः · Khaṇḍa 3.7 — The Rudras and the Second Nectar
अथ यद्द्वितीयममृतं तद्रुद्रा उपजीवन्तीन्द्रेण मुखेन न वै देवा अश्नन्ति न पिबन्त्येतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यन्ति ॥ १ ॥
atha yaddvitīyamamṛtaṃ tadrudrā upajīvantīndreṇa mukhena na vai devā aśnanti na pibantyetadevāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyanti || 1 ||
Atha yaddvitiiyamamritam tadrudraa upajiivantiindrena mukhena na vai devaa ashnanti na pibantyetadevaamritam drishtvaa tripyanti || 1 ||
जो दूसरा अमृत है, उस पर रुद्रगण इन्द्र को मुख बनाकर जीते हैं। देवता न खाते हैं न पीते हैं; इस अमृत को देखकर ही तृप्त हो जाते हैं।
On the second nectar the Rudras live, with Indra as their mouth. For the gods neither eat nor drink; they are satisfied merely by looking upon this nectar.
त एतदेव रूपमभिसंविशन्त्येतस्माद्रूपादुद्यन्ति ॥ २ ॥
ta etadeva rūpamabhisaṃviśantyetasmādrūpādudyanti || 2 ||
Ta etadeva ruupamabhisamvishantyetasmaadruupaadudyanti || 2 ||
वे इसी रूप में प्रवेश करते हैं और इसी रूप से निकलते हैं।
They enter into this very appearance, and out of this appearance they rise up again.
स य एतदेवममृतं वेद रुद्राणामेवैको भूत्वेन्द्रेणैव मुखेनैतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यति स एतदेव रूपमभिसंविशत्येतस्माद्रूपादुदेति ॥ ३ ॥
sa ya etadevamamṛtaṃ veda rudrāṇāmevaiko bhūtvendreṇaiva mukhenaitadevāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyati sa etadeva rūpamabhisaṃviśatyetasmādrūpādudeti || 3 ||
Sa ya etadevamamritam veda rudraanaamevaiko bhuutvendrenaiva mukhenaitadevaamritam drishtvaa tripyati sa etadeva ruupamabhisamvishatyetasmaadruupaadudeti || 3 ||
जो इस अमृत को इस प्रकार जानता है, वह रुद्रों में से एक होकर, इन्द्र को ही मुख बनाकर, इस अमृत को देखकर तृप्त होता है; वह इसी रूप में प्रवेश करता है और इसी रूप से निकलता है।
He who knows this nectar in this way becomes one of the Rudras, and with Indra as his mouth he is satisfied by looking upon this nectar; he enters into this very appearance and rises up again out of it.
स यावदादित्यः पुरस्तादुदेता पश्चादस्तमेता द्विस्तावद्दक्षिणत उदेतोत्तरतोऽस्तमेता रुद्राणामेव तावदाधिपत्यꣳस्वाराज्यं पर्येता ॥ ४ ॥
sa yāvadādityaḥ purastādudetā paścādastametā dvistāvaddakṣiṇata udetottarato'stametā rudrāṇāmeva tāvadādhipatyaṃsvārājyaṃ paryetā || 4 ||
Sa yaavadaadityah purastaadudetaa pashchaadastametaa dvistaavaddakshinata udetottarato'stametaa rudraanaameva taavadaadhipatyamsvaaraajyam paryetaa || 4 ||
जब तक सूर्य पूर्व में उदय और पश्चिम में अस्त होता है, उससे दुगुने काल तक — दक्षिण में उदय और उत्तर में अस्त होता है — तब तक वह रुद्रों के आधिपत्य और स्वराज्य को प्राप्त करता है।
For twice as long as the sun rises in the east and sets in the west — that is, while it rises in the south and sets in the north — he wins the lordship and sovereign rule of the Rudras.
↑ All sectionsअष्टमः खण्डः · Khaṇḍa 3.8 — The Ādityas and the Third Nectar
अथ यत्तृतीयममृतं तदादित्या उपजीवन्ति वरुणेन मुखेन न वै देवा अश्नन्ति न पिबन्त्येतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यन्ति ॥ १ ॥
atha yattṛtīyamamṛtaṃ tadādityā upajīvanti varuṇena mukhena na vai devā aśnanti na pibantyetadevāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyanti || 1 ||
Atha yattritiiyamamritam tadaadityaa upajiivanti varunena mukhena na vai devaa ashnanti na pibantyetadevaamritam drishtvaa tripyanti || 1 ||
जो तीसरा अमृत है, उस पर आदित्यगण वरुण को मुख बनाकर जीते हैं। देवता न खाते हैं न पीते हैं; इस अमृत को देखकर ही तृप्त हो जाते हैं।
On the third nectar the Ādityas live, with Varuṇa as their mouth. For the gods neither eat nor drink; they are satisfied merely by looking upon this nectar.
त एतदेव रूपमभिसंविशन्त्येतस्माद्रूपादुद्यन्ति ॥ २ ॥
ta etadeva rūpamabhisaṃviśantyetasmādrūpādudyanti || 2 ||
Ta etadeva ruupamabhisamvishantyetasmaadruupaadudyanti || 2 ||
वे इसी रूप में प्रवेश करते हैं और इसी रूप से निकलते हैं।
They enter into this very appearance, and out of this appearance they rise up again.
स य एतदेवममृतं वेदादित्यानामेवैको भूत्वा वरुणेनैव मुखेनैतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यति स एतदेव रूपमभिसंविशत्येतस्माद्रूपादुदेति ॥ ३ ॥
sa ya etadevamamṛtaṃ vedādityānāmevaiko bhūtvā varuṇenaiva mukhenaitadevāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyati sa etadeva rūpamabhisaṃviśatyetasmādrūpādudeti || 3 ||
Sa ya etadevamamritam vedaadityaanaamevaiko bhuutvaa varunenaiva mukhenaitadevaamritam drishtvaa tripyati sa etadeva ruupamabhisamvishatyetasmaadruupaadudeti || 3 ||
जो इस अमृत को इस प्रकार जानता है, वह आदित्यों में से एक होकर, वरुण को ही मुख बनाकर, इस अमृत को देखकर तृप्त होता है; वह इसी रूप में प्रवेश करता है और इसी रूप से निकलता है।
He who knows this nectar in this way becomes one of the Ādityas, and with Varuṇa as his mouth he is satisfied by looking upon this nectar; he enters into this very appearance and rises up again out of it.
स यावदादित्यो दक्षिणत उदेतोत्तरतोऽस्तमेता द्विस्तावत्पश्चादुदेता पुरस्तादस्तमेतादित्यानामेव तावदाधिपत्यꣳस्वाराज्यं पर्येता ॥ ४ ॥
sa yāvadādityo dakṣiṇata udetottarato'stametā dvistāvatpaścādudetā purastādastametādityānāmeva tāvadādhipatyaṃsvārājyaṃ paryetā || 4 ||
Sa yaavadaadityo dakshinata udetottarato'stametaa dvistaavatpashchaadudetaa purastaadastametaadityaanaameva taavadaadhipatyamsvaaraajyam paryetaa || 4 ||
जब तक सूर्य दक्षिण में उदय और उत्तर में अस्त होता है, उससे दुगुने काल तक — पश्चिम में उदय और पूर्व में अस्त होता है — तब तक वह आदित्यों के आधिपत्य और स्वराज्य को प्राप्त करता है।
For twice as long as the sun rises in the south and sets in the north — that is, while it rises in the west and sets in the east — he wins the lordship and sovereign rule of the Ādityas.
↑ All sectionsनवमः खण्डः · Khaṇḍa 3.9 — The Maruts and the Fourth Nectar
अथ यच्चतुर्थममृतं तन्मरुत उपजीवन्ति सोमेन मुखेन न वै देवा अश्नन्ति न पिबन्त्येतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यन्ति ॥ १ ॥
atha yaccaturthamamṛtaṃ tanmaruta upajīvanti somena mukhena na vai devā aśnanti na pibantyetadevāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyanti || 1 ||
Atha yachchaturthamamritam tanmaruta upajiivanti somena mukhena na vai devaa ashnanti na pibantyetadevaamritam drishtvaa tripyanti || 1 ||
जो चौथा अमृत है, उस पर मरुद्गण सोम को मुख बनाकर जीते हैं। देवता न खाते हैं न पीते हैं; इस अमृत को देखकर ही तृप्त हो जाते हैं।
On the fourth nectar the Maruts live, with Soma as their mouth. For the gods neither eat nor drink; they are satisfied merely by looking upon this nectar.
त एतदेव रूपमभिसंविशन्त्येतस्माद्रूपादुद्यन्ति ॥ २ ॥
ta etadeva rūpamabhisaṃviśantyetasmādrūpādudyanti || 2 ||
Ta etadeva ruupamabhisamvishantyetasmaadruupaadudyanti || 2 ||
वे इसी रूप में प्रवेश करते हैं और इसी रूप से निकलते हैं।
They enter into this very appearance, and out of this appearance they rise up again.
स य एतदेवममृतं वेद मरुतामेवैको भूत्वा सोमेनैव मुखेनैतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यति स एतदेव रूपमभिसंविशत्येतस्माद्रूपादुदेति ॥ ३ ॥
sa ya etadevamamṛtaṃ veda marutāmevaiko bhūtvā somenaiva mukhenaitadevāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyati sa etadeva rūpamabhisaṃviśatyetasmādrūpādudeti || 3 ||
Sa ya etadevamamritam veda marutaamevaiko bhuutvaa somenaiva mukhenaitadevaamritam drishtvaa tripyati sa etadeva ruupamabhisamvishatyetasmaadruupaadudeti || 3 ||
जो इस अमृत को इस प्रकार जानता है, वह मरुतों में से एक होकर, सोम को ही मुख बनाकर, इस अमृत को देखकर तृप्त होता है; वह इसी रूप में प्रवेश करता है और इसी रूप से निकलता है।
He who knows this nectar in this way becomes one of the Maruts, and with Soma as his mouth he is satisfied by looking upon this nectar; he enters into this very appearance and rises up again out of it.
स यावदादित्यः पश्चादुदेता पुरस्तादस्तमेता द्विस्तावदुत्तरत उदेता दक्षिणतोऽस्तमेता मरुतामेव तावदाधिपत्यꣳस्वाराज्यं पर्येता ॥ ४ ॥
sa yāvadādityaḥ paścādudetā purastādastametā dvistāvaduttarata udetā dakṣiṇato'stametā marutāmeva tāvadādhipatyaṃsvārājyaṃ paryetā || 4 ||
Sa yaavadaadityah pashchaadudetaa purastaadastametaa dvistaavaduttarata udetaa dakshinato'stametaa marutaameva taavadaadhipatyamsvaaraajyam paryetaa || 4 ||
जब तक सूर्य पश्चिम में उदय और पूर्व में अस्त होता है, उससे दुगुने काल तक — उत्तर में उदय और दक्षिण में अस्त होता है — तब तक वह मरुतों के आधिपत्य और स्वराज्य को प्राप्त करता है।
For twice as long as the sun rises in the west and sets in the east — that is, while it rises in the north and sets in the south — he wins the lordship and sovereign rule of the Maruts.
↑ All sectionsदशमः खण्डः · Khaṇḍa 3.10 — The Sādhyas and the Fifth Nectar
अथ यत्पञ्चमममृतं तत्साध्या उपजीवन्ति ब्रह्मणा मुखेन न वै देवा अश्नन्ति न पिबन्त्येतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यन्ति ॥ १ ॥
atha yatpañcamamamṛtaṃ tatsādhyā upajīvanti brahmaṇā mukhena na vai devā aśnanti na pibantyetadevāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyanti || 1 ||
Atha yatpanchamamamritam tatsaadhyaa upajiivanti brahmanaa mukhena na vai devaa ashnanti na pibantyetadevaamritam drishtvaa tripyanti || 1 ||
जो पाँचवाँ अमृत है, उस पर साध्यगण ब्रह्मा को मुख बनाकर जीते हैं। देवता न खाते हैं न पीते हैं; इस अमृत को देखकर ही तृप्त हो जाते हैं।
On the fifth nectar the Sādhyas live, with Brahmā as their mouth. For the gods neither eat nor drink; they are satisfied merely by looking upon this nectar.
त एतदेव रूपमभिसंविशन्त्येतस्माद्रूपादुद्यन्ति ॥ २ ॥
ta etadeva rūpamabhisaṃviśantyetasmādrūpādudyanti || 2 ||
Ta etadeva ruupamabhisamvishantyetasmaadruupaadudyanti || 2 ||
वे इसी रूप में प्रवेश करते हैं और इसी रूप से निकलते हैं।
They enter into this very appearance, and out of this appearance they rise up again.
स य एतदेवममृतं वेद साध्यानामेवैको भूत्वा ब्रह्मणैव मुखेनैतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यति स एतदेव रूपमभिसंविशत्येतस्माद्रूपादुदेति ॥ ३ ॥
sa ya etadevamamṛtaṃ veda sādhyānāmevaiko bhūtvā brahmaṇaiva mukhenaitadevāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyati sa etadeva rūpamabhisaṃviśatyetasmādrūpādudeti || 3 ||
Sa ya etadevamamritam veda saadhyaanaamevaiko bhuutvaa brahmanaiva mukhenaitadevaamritam drishtvaa tripyati sa etadeva ruupamabhisamvishatyetasmaadruupaadudeti || 3 ||
जो इस अमृत को इस प्रकार जानता है, वह साध्यों में से एक होकर, ब्रह्मा को ही मुख बनाकर, इस अमृत को देखकर तृप्त होता है; वह इसी रूप में प्रवेश करता है और इसी रूप से निकलता है।
He who knows this nectar in this way becomes one of the Sādhyas, and with Brahmā as his mouth he is satisfied by looking upon this nectar; he enters into this very appearance and rises up again out of it.
स यावदादित्य उत्तरत उदेता दक्षिणतोऽस्तमेता द्विस्तावदूर्ध्वमुदेतार्वागस्तमेता साध्यानामेव तावदाधिपत्यꣳस्वाराज्यं पर्येता ॥ ४ ॥
sa yāvadāditya uttarata udetā dakṣiṇato'stametā dvistāvadūrdhvamudetārvāgastametā sādhyānāmeva tāvadādhipatyaṃsvārājyaṃ paryetā || 4 ||
Sa yaavadaaditya uttarata udetaa dakshinato'stametaa dvistaavaduurdhvamudetaarvaagastametaa saadhyaanaameva taavadaadhipatyamsvaaraajyam paryetaa || 4 ||
जब तक सूर्य उत्तर में उदय और दक्षिण में अस्त होता है, उससे दुगुने काल तक — ऊपर उदय और नीचे अस्त होता है — तब तक वह साध्यों के आधिपत्य और स्वराज्य को प्राप्त करता है।
For twice as long as the sun rises in the north and sets in the south — that is, while it rises above and sets below — he wins the lordship and sovereign rule of the Sādhyas.
↑ All sectionsएकादशः खण्डः · Khaṇḍa 3.11 — The Sun That Never Sets
अथ तत ऊर्ध्व उदेत्य नैवोदेता नास्तमेतैकल एव मध्ये स्थाता तदेष श्लोकः ॥ १ ॥
atha tata ūrdhva udetya naivodetā nāstametaikala eva madhye sthātā tadeṣa ślokaḥ || 1 ||
Atha tata uurdhva udetya naivodetaa naastametaikala eva madhye sthaataa tadesha shlokah || 1 ||
इसके बाद ऊपर उदित होकर वह न उदय होगा न अस्त; अकेला ही मध्य में स्थित रहेगा। इस विषय में यह श्लोक है:
After that, having risen on high, it will neither rise nor set: it will stand alone in the middle. On this there is this verse:
न वै तत्र न निम्लोच नोदियाय कदाचन । देवास्तेनाहꣳसत्येन मा विराधिषि ब्रह्मणेति ॥ २ ॥
na vai tatra na nimloca nodiyāya kadācana, devāstenāhaṃsatyena mā virādhiṣi brahmaṇeti || 2 ||
Na vai tatra na nimlocha nodiyaaya kadaachana, devaastenaahamsatyena maa viraadhishi brahmaneti || 2 ||
'वहाँ वह कभी अस्त नहीं हुआ, कभी उदित नहीं हुआ। हे देवताओ! इस सत्य के द्वारा मैं ब्रह्म से विमुख न होऊँ।'
'There it has never set, and never risen. By this truth, O gods, may I never fall away from brahman.'
न ह वा अस्मा उदेति न निम्लोचति सकृद्दिवा हैवास्मै भवति य एतामेवं ब्रह्मोपनिषदं वेद ॥ ३ ॥
na ha vā asmā udeti na nimlocati sakṛddivā haivāsmai bhavati ya etāmevaṃ brahmopaniṣadaṃ veda || 3 ||
Na ha vaa asmaa udeti na nimlochati sakriddivaa haivaasmai bhavati ya etaamevam brahmopanishadam veda || 3 ||
जो ब्रह्म के इस रहस्य को इस प्रकार जानता है, उसके लिए वह न उदित होता है न अस्त; उसके लिए सदा एक ही दिन रहता है।
For the one who knows this hidden teaching of brahman, the sun neither rises nor sets: for him it is day once and for all.
तद्धैतद्ब्रह्मा प्रजापतय उवाच प्रजापतिर्मनवे मनुः प्रजाभ्यस्तद्धैतदुद्दालकायारुणये ज्येष्ठाय पुत्राय पिता ब्रह्म प्रोवाच ॥ ४ ॥
taddhaitadbrahmā prajāpataya uvāca prajāpatirmanave manuḥ prajābhyastaddhaitaduddālakāyāruṇaye jyeṣṭhāya putrāya pitā brahma provāca || 4 ||
Taddhaitadbrahmaa prajaapataya uvaacha prajaapatirmanave manuh prajaabhyastaddhaitaduddaalakaayaarunaye jyeshthaaya putraaya pitaa brahma provaacha || 4 ||
यही विद्या ब्रह्मा ने प्रजापति से कही, प्रजापति ने मनु से, और मनु ने अपनी प्रजा से। और यही ब्रह्मविद्या पिता ने अपने ज्येष्ठ पुत्र उद्दालक आरुणि को कही।
Brahmā told this to Prajāpati, Prajāpati to Manu, and Manu to his offspring. And a father taught this very knowledge of brahman to Uddālaka Āruṇi, his eldest son.
इदं वाव तज्ज्येष्ठाय पुत्राय पिता ब्रह्म प्रब्रूयात्प्रणाय्याय वान्तेवासिने ॥ ५ ॥
idaṃ vāva tajjyeṣṭhāya putrāya pitā brahma prabrūyātpraṇāyyāya vāntevāsine || 5 ||
Idam vaava tajjyeshthaaya putraaya pitaa brahma prabruuyaatpranaayyaaya vaantevaasine || 5 ||
पिता इस ब्रह्मविद्या को अपने ज्येष्ठ पुत्र को ही बताए, अथवा किसी योग्य शिष्य को।
A father should teach this knowledge of brahman only to his eldest son, or to a worthy pupil.
नान्यस्मै कस्मैचन यद्यप्यस्मा इमामद्भिः परिगृहीतां धनस्य पूर्णां दद्यादेतदेव ततो भूय इत्येतदेव ततो भूय इति ॥ ६ ॥
nānyasmai kasmaicana yadyapyasmā imāmadbhiḥ parigṛhītāṃ dhanasya pūrṇāṃ dadyādetadeva tato bhūya ityetadeva tato bhūya iti || 6 ||
Naanyasmai kasmaichana yadyapyasmaa imaamadbhih parigrihiitaam dhanasya puurnaam dadyaadetadeva tato bhuuya ityetadeva tato bhuuya iti || 6 ||
किसी अन्य को नहीं — भले ही कोई उसे जल से घिरी हुई यह सारी पृथ्वी धन से भरी हुई दे दे; क्योंकि यह विद्या उससे भी अधिक है, यह उससे भी अधिक है।
To no one else — not even if someone were to give him this whole earth encircled by water and filled with wealth; for this knowledge is more than that, more than that.
↑ All sectionsद्वादशः खण्डः · Khaṇḍa 3.12 — The Gāyatrī and the Heart
गायत्री वा इदꣳ सर्वं भूतं यदिदं किं च वाग्वै गायत्री वाग्वा इदꣳ सर्वं भूतं गायति च त्रायते च ॥ १ ॥
gāyatrī vā idaṃ sarvaṃ bhūtaṃ yadidaṃ kiṃ ca vāgvai gāyatrī vāgvā idaṃ sarvaṃ bhūtaṃ gāyati ca trāyate ca || 1 ||
Gaayatrii vaa idam sarvam bhuutam yadidam kim cha vaagvai gaayatrii vaagvaa idam sarvam bhuutam gaayati cha traayate cha || 1 ||
गायत्री ही यह सब कुछ है, जो कुछ भी यहाँ है। वाणी ही गायत्री है, और वाणी ही यह सब कुछ गाती है और रक्षा करती है।
The Gāyatrī is all this, whatever there is here. Speech is the Gāyatrī, for speech sings (gāyati) all this and guards (trāyate) it.
या वै सा गायत्रीयं वाव सा येयं पृथिव्यस्याꣳहीदꣳसर्वं भूतं प्रतिष्ठितमेतामेव नातिशीयते ॥ २ ॥
yā vai sā gāyatrīyaṃ vāva sā yeyaṃ pṛthivyasyāṃhīdaṃsarvaṃ bhūtaṃ pratiṣṭhitametāmeva nātiśīyate || 2 ||
Yaa vai saa gaayatriiyam vaava saa yeyam prithivyasyaamhiidamsarvam bhuutam pratishthitametaameva naatishiiyate || 2 ||
जो वह गायत्री है, वही यह पृथ्वी है; क्योंकि इसी में यह सब कुछ प्रतिष्ठित है और इससे बाहर नहीं जाता।
That Gāyatrī is this earth; for on it all this is established, and nothing goes beyond it.
या वै सा पृथिवीयं वाव सा यदिदमस्मिन्पुरुषे शरीरमस्मिन्हीमे प्राणाः प्रतिष्ठिता एतदेव नातिशीयन्ते ॥ ३ ॥
yā vai sā pṛthivīyaṃ vāva sā yadidamasminpuruṣe śarīramasminhīme prāṇāḥ pratiṣṭhitā etadeva nātiśīyante || 3 ||
Yaa vai saa prithiviiyam vaava saa yadidamasminpurushe shariiramasminhiime praanaah pratishthitaa etadeva naatishiiyante || 3 ||
जो वह पृथ्वी है, वही इस पुरुष का शरीर है; क्योंकि इसी में ये प्राण प्रतिष्ठित हैं और इससे बाहर नहीं जाते।
That earth is this body in a person; for in it these vital functions are established, and they do not go beyond it.
यद्वै तत्पुरुषे शरीरमिदं वाव तद्यदिदमस्मिन्नन्तः पुरुषे हृदयमस्मिन्हीमे प्राणाः प्रतिष्ठिता एतदेव नातिशीयन्ते ॥ ४ ॥
yadvai tatpuruṣe śarīramidaṃ vāva tadyadidamasminnantaḥ puruṣe hṛdayamasminhīme prāṇāḥ pratiṣṭhitā etadeva nātiśīyante || 4 ||
Yadvai tatpurushe shariiramidam vaava tadyadidamasminnantah purushe hridayamasminhiime praanaah pratishthitaa etadeva naatishiiyante || 4 ||
जो वह पुरुष का शरीर है, वही पुरुष के भीतर का हृदय है; क्योंकि इसी में ये प्राण प्रतिष्ठित हैं और इससे बाहर नहीं जाते।
That body in a person is this heart within the person; for in it these vital functions are established, and they do not go beyond it.
सैषा चतुष्पदा षड्विधा गायत्री तदेतदृचाभ्यनूक्तम् ॥ ५ ॥
saiṣā catuṣpadā ṣaḍvidhā gāyatrī tadetadṛcābhyanūktam || 5 ||
Saishaa chatushpadaa shadvidhaa gaayatrii tadetadrichaabhyanuuktam || 5 ||
यही चार पाद और छह प्रकार वाली गायत्री है; इसी को ऋचा में कहा गया है:
This is that Gāyatrī with four feet and six forms. And this is what the ṛc says of it:
तावानस्य महिमा ततो ज्यायाꣳश्च पूरुषः । पादोऽस्य सर्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवीति ॥ ६ ॥
tāvānasya mahimā tato jyāyāṃśca pūruṣaḥ, pādo'sya sarvā bhūtāni tripādasyāmṛtaṃ divīti || 6 ||
Taavaanasya mahimaa tato jyaayaamshcha puurushah, paado'sya sarvaa bhuutaani tripaadasyaamritam diviiti || 6 ||
'इतनी ही इसकी महिमा है, और पुरुष उससे भी बड़ा है। सब प्राणी इसका एक पाद हैं; इसके तीन पाद द्युलोक में अमृत हैं।'
'Such is its greatness, and the Person is greater still. All beings are one quarter of him; three quarters of him are the immortal in heaven.'
यद्वै तद्ब्रह्मेतीदं वाव तद्योऽयं बहिर्धा पुरुषादाकाशो यो वै स बहिर्धा पुरुषादाकाशः ॥ ७ ॥
yadvai tadbrahmetīdaṃ vāva tadyo'yaṃ bahirdhā puruṣādākāśo yo vai sa bahirdhā puruṣādākāśaḥ || 7 ||
Yadvai tadbrahmetiidam vaava tadyo'yam bahirdhaa purushaadaakaasho yo vai sa bahirdhaa purushaadaakaashah || 7 ||
जिसे ब्रह्म कहा जाता है, वही यह पुरुष के बाहर का आकाश है — जो पुरुष के बाहर का आकाश है,
What is called brahman is this space outside a person. And the space outside a person
अयं वाव स योऽयमन्तः पुरुष आकाशो यो वै सोऽन्तः पुरुष आकाशः ॥ ८ ॥
ayaṃ vāva sa yo'yamantaḥ puruṣa ākāśo yo vai so'ntaḥ puruṣa ākāśaḥ || 8 ||
Ayam vaava sa yo'yamantah purusha aakaasho yo vai so'ntah purusha aakaashah || 8 ||
वही यह पुरुष के भीतर का आकाश है — और जो पुरुष के भीतर का आकाश है,
is this space within a person. And the space within a person
अयं वाव स योऽयमन्तर्हृदय आकाशस्तदेतत्पूर्णमप्रवर्ति पूर्णमप्रवर्तिनीꣳश्रियं लभते य एवं वेद ॥ ९ ॥
ayaṃ vāva sa yo'yamantarhṛdaya ākāśastadetatpūrṇamapravarti pūrṇamapravartinīṃśriyaṃ labhate ya evaṃ veda || 9 ||
Ayam vaava sa yo'yamantarhridaya aakaashastadetatpuurnamapravarti puurnamapravartiniimshriyam labhate ya evam veda || 9 ||
वही यह हृदय के भीतर का आकाश है। वह पूर्ण है और अचल; जो ऐसा जानता है, वह पूर्ण और अचल श्री को प्राप्त करता है।
is this space within the heart. That is full and unmoving; and he who knows this obtains fortune that is full and unmoving.
↑ All sectionsत्रयोदशः खण्डः · Khaṇḍa 3.13 — The Five Doorkeepers of Heaven
तस्य ह वा एतस्य हृदयस्य पञ्च देवसुषयः स योऽस्य प्राङ्सुषिः स प्राणस्तच्चक्षुः स आदित्यस्तदेतत्तेजोऽन्नाद्यमित्युपासीत तेजस्व्यन्नादो भवति य एवं वेद ॥ १ ॥
tasya ha vā etasya hṛdayasya pañca devasuṣayaḥ sa yo'sya prāṅsuṣiḥ sa prāṇastaccakṣuḥ sa ādityastadetattejo'nnādyamityupāsīta tejasvyannādo bhavati ya evaṃ veda || 1 ||
Tasya ha vaa etasya hridayasya pancha devasushayah sa yo'sya praansushih sa praanastachchakshuh sa aadityastadetattejo'nnaadyamityupaasiita tejasvyannaado bhavati ya evam veda || 1 ||
इस हृदय के पाँच देव-छिद्र हैं। इसका जो पूर्व का छिद्र है वह प्राण है, वही चक्षु है, वही आदित्य। उसकी 'तेज और अन्न' रूप में उपासना करे; जो ऐसा जानता है वह तेजस्वी और अन्न का भोक्ता होता है।
This heart has five openings for the gods. Its eastern opening is the out-breath, which is the eye, which is the sun. One should venerate it as radiance and food; he who knows this becomes radiant and an eater of food.
अथ योऽस्य दक्षिणः सुषिः स व्यानस्तच्छ्रोत्रꣳस चन्द्रमास्तदेतच्छ्रीश्च यशश्चेत्युपासीत श्रीमान्यशस्वी भवति य एवं वेद ॥ २ ॥
atha yo'sya dakṣiṇaḥ suṣiḥ sa vyānastacchrotraṃsa candramāstadetacchrīśca yaśaścetyupāsīta śrīmānyaśasvī bhavati ya evaṃ veda || 2 ||
Atha yo'sya dakshinah sushih sa vyaanastachchhrotramsa chandramaastadetachchhriishcha yashashchetyupaasiita shriimaanyashasvii bhavati ya evam veda || 2 ||
इसका जो दक्षिण का छिद्र है वह व्यान है, वही श्रोत्र है, वही चन्द्रमा। उसकी 'श्री और यश' रूप में उपासना करे; जो ऐसा जानता है वह श्रीमान् और यशस्वी होता है।
Its southern opening is the diffused breath, which is hearing, which is the moon. One should venerate it as fortune and fame; he who knows this becomes fortunate and famous.
अथ योऽस्य प्रत्यङ्सुषिः सोऽपानः सा वाक्सोऽग्निस्तदेतद्ब्रह्मवर्चसमन्नाद्यमित्युपासीत ब्रह्मवर्चस्यन्नादो भवति य एवं वेद ॥ ३ ॥
atha yo'sya pratyaṅsuṣiḥ so'pānaḥ sā vākso'gnistadetadbrahmavarcasamannādyamityupāsīta brahmavarcasyannādo bhavati ya evaṃ veda || 3 ||
Atha yo'sya pratyansushih so'paanah saa vaakso'gnistadetadbrahmavarchasamannaadyamityupaasiita brahmavarchasyannaado bhavati ya evam veda || 3 ||
इसका जो पश्चिम का छिद्र है वह अपान है, वही वाणी है, वही अग्नि। उसकी 'ब्रह्मतेज और अन्न' रूप में उपासना करे; जो ऐसा जानता है वह ब्रह्मतेज से युक्त और अन्न का भोक्ता होता है।
Its western opening is the in-breath, which is speech, which is fire. One should venerate it as sacred radiance and food; he who knows this becomes radiant with sacred power and an eater of food.
अथ योऽस्योदङ्सुषिः स समानस्तन्मनः स पर्जन्यस्तदेतत्कीर्तिश्च व्युष्टिश्चेत्युपासीत कीर्तिमान्व्युष्टिमान्भवति य एवं वेद ॥ ४ ॥
atha yo'syodaṅsuṣiḥ sa samānastanmanaḥ sa parjanyastadetatkīrtiśca vyuṣṭiścetyupāsīta kīrtimānvyuṣṭimānbhavati ya evaṃ veda || 4 ||
Atha yo'syodansushih sa samaanastanmanah sa parjanyastadetatkiirtishcha vyushtishchetyupaasiita kiirtimaanvyushtimaanbhavati ya evam veda || 4 ||
इसका जो उत्तर का छिद्र है वह समान है, वही मन है, वही पर्जन्य। उसकी 'कीर्ति और समृद्धि' रूप में उपासना करे; जो ऐसा जानता है वह कीर्तिमान् और समृद्ध होता है।
Its northern opening is the equalising breath, which is the mind, which is the rain-god. One should venerate it as fame and prosperity; he who knows this becomes famous and prosperous.
अथ योऽस्योर्ध्वः सुषिः स उदानः स वायुः स आकाशस्तदेतदोजश्च महश्चेत्युपासीतौजस्वी महस्वान्भवति य एवं वेद ॥ ५ ॥
atha yo'syordhvaḥ suṣiḥ sa udānaḥ sa vāyuḥ sa ākāśastadetadojaśca mahaścetyupāsītaujasvī mahasvānbhavati ya evaṃ veda || 5 ||
Atha yo'syordhvah sushih sa udaanah sa vaayuh sa aakaashastadetadojashcha mahashchetyupaasiitaujasvii mahasvaanbhavati ya evam veda || 5 ||
इसका जो ऊर्ध्व छिद्र है वह उदान है, वही वायु है, वही आकाश। उसकी 'ओज और महत्ता' रूप में उपासना करे; जो ऐसा जानता है वह ओजस्वी और महान् होता है।
Its upper opening is the up-breath, which is the wind, which is space. One should venerate it as vigour and greatness; he who knows this becomes vigorous and great.
ते वा एते पञ्च ब्रह्मपुरुषाः स्वर्गस्य लोकस्य द्वारपाः स य एतानेवं पञ्च ब्रह्मपुरुषान्स्वर्गस्य लोकस्य द्वारपान्वेदास्य कुले वीरो जायते प्रतिपद्यते स्वर्गं लोकं य एतानेवं पञ्च ब्रह्मपुरुषान्स्वर्गस्य लोकस्य द्वारपान्वेद ॥ ६ ॥
te vā ete pañca brahmapuruṣāḥ svargasya lokasya dvārapāḥ sa ya etānevaṃ pañca brahmapuruṣānsvargasya lokasya dvārapānvedāsya kule vīro jāyate pratipadyate svargaṃ lokaṃ ya etānevaṃ pañca brahmapuruṣānsvargasya lokasya dvārapānveda || 6 ||
Te vaa ete pancha brahmapurushaah svargasya lokasya dvaarapaah sa ya etaanevam pancha brahmapurushaansvargasya lokasya dvaarapaanvedaasya kule viiro jaayate pratipadyate svargam lokam ya etaanevam pancha brahmapurushaansvargasya lokasya dvaarapaanveda || 6 ||
ये पाँच ब्रह्म-पुरुष स्वर्गलोक के द्वारपाल हैं। जो इन पाँच ब्रह्म-पुरुषों को स्वर्गलोक के द्वारपाल के रूप में इस प्रकार जानता है, उसके कुल में वीर उत्पन्न होता है और वह स्वर्गलोक को प्राप्त करता है — जो इन्हें इस प्रकार जानता है।
These five are the persons of brahman, the doorkeepers of the heavenly world. In the family of one who knows these five persons of brahman as the doorkeepers of the heavenly world a hero is born, and he himself reaches the heavenly world — he who knows these five in this way.
अथ यदतः परो दिवो ज्योतिर्दीप्यते विश्वतः पृष्ठेषु सर्वतः पृष्ठेष्वनुत्तमेषूत्तमेषु लोकेष्विदं वाव तद्यदिदमस्मिन्नन्तः पुरुषे ज्योतिस्तस्यैषा ॥ ७ ॥
atha yadataḥ paro divo jyotirdīpyate viśvataḥ pṛṣṭheṣu sarvataḥ pṛṣṭheṣvanuttameṣūttameṣu lokeṣvidaṃ vāva tadyadidamasminnantaḥ puruṣe jyotistasyaiṣā || 7 ||
Atha yadatah paro divo jyotirdiipyate vishvatah prishtheshu sarvatah prishtheshvanuttameshuuttameshu lokeshvidam vaava tadyadidamasminnantah purushe jyotistasyaishaa || 7 ||
अब जो ज्योति द्युलोक से परे, सबके ऊपर, सर्वोत्तम लोकों में प्रकाशित होती है, वही यह ज्योति है जो इस पुरुष के भीतर है।
Now the light that shines beyond the sky, above everything, in the highest worlds beyond which there are none — that light is this very light within this person.
तस्यैषा दृष्टिर्यत्रैतदस्मिञ्छरीरे सꣳस्पर्शेनोष्णिमानं विजानाति तस्यैषा श्रुतिर्यत्रैतत्कर्णावपिगृह्य निनदमिव नदथुरिवाग्नेरिव ज्वलत उपशृणोति तदेतद्दृष्टं च श्रुतं चेत्युपासीत चक्षुष्यः श्रुतो भवति य एवं वेद य एवं वेद ॥ ८ ॥
tasyaiṣā dṛṣṭiryatraitadasmiñcharīre saṃsparśenoṣṇimānaṃ vijānāti tasyaiṣā śrutiryatraitatkarṇāvapigṛhya ninadamiva nadathurivāgneriva jvalata upaśṛṇoti tadetaddṛṣṭaṃ ca śrutaṃ cetyupāsīta cakṣuṣyaḥ śruto bhavati ya evaṃ veda ya evaṃ veda || 8 ||
Tasyaishaa drishtiryatraitadasminchhariire samsparshenoshnimaanam vijaanaati tasyaishaa shrutiryatraitatkarnaavapigrihya ninadamiva nadathurivaagneriva jvalata upashrinoti tadetaddrishtam cha shrutam chetyupaasiita chakshushyah shruto bhavati ya evam veda ya evam veda || 8 ||
इसका दर्शन यह है कि मनुष्य इस शरीर में स्पर्श से ऊष्मा को जानता है; और इसका श्रवण यह है कि कान बन्द करके वह गर्जन-सा, बादल की गड़गड़ाहट-सा, जलती हुई अग्नि-सा शब्द सुनता है। इसकी 'देखी हुई और सुनी हुई' रूप में उपासना करे; जो ऐसा जानता है वह दर्शनीय और श्रुत (प्रसिद्ध) होता है — जो ऐसा जानता है।
One sees it in this: that one feels warmth in this body by touch. One hears it in this: that when one closes the ears one hears something like a roar, like the rumble of thunder, like the crackle of a blazing fire. One should venerate it as what is seen and what is heard; he who knows this becomes pleasing to the eye and renowned — he who knows this.
↑ All sectionsचतुर्दशः खण्डः · Khaṇḍa 3.14 — Śāṇḍilya's Teaching
सर्वं खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति शान्त उपासीत । अथ खलु क्रतुमयः पुरुषो यथाक्रतुरस्मिꣳल्लोके पुरुषो भवति तथेतः प्रेत्य भवति स क्रतुं कुर्वीत ॥ १ ॥
sarvaṃ khalvidaṃ brahma tajjalāniti śānta upāsīta, atha khalu kratumayaḥ puruṣo yathākraturasmiṃlloke puruṣo bhavati tathetaḥ pretya bhavati sa kratuṃ kurvīta || 1 ||
Sarvam khalvidam brahma tajjalaaniti shaanta upaasiita, atha khalu kratumayah purusho yathaakraturasmimlloke purusho bhavati tathetah pretya bhavati sa kratum kurviita || 1 ||
यह सब कुछ ब्रह्म ही है। इसी से यह उत्पन्न होता है, इसी में लीन होता है, इसी में साँस लेता है — ऐसा जानकर शान्त होकर उपासना करे। पुरुष संकल्पमय है: इस लोक में मनुष्य जैसा संकल्प करता है, वैसा ही वह यहाँ से जाकर होता है। इसलिए वह संकल्प करे।
All this is brahman. From it all things arise, into it they dissolve, in it they breathe — so knowing, let one venerate it in peace. A person is made of intention: as is his intention in this world, so does he become when he departs from here. Therefore let him form his intention.
मनोमयः प्राणशरीरो भारूपः सत्यसङ्कल्प आकाशात्मा सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः सर्वमिदमभ्यात्तोऽवाक्यनादरः ॥ २ ॥
manomayaḥ prāṇaśarīro bhārūpaḥ satyasaṅkalpa ākāśātmā sarvakarmā sarvakāmaḥ sarvagandhaḥ sarvarasaḥ sarvamidamabhyātto'vākyanādaraḥ || 2 ||
Manomayah praanashariiro bhaaruupah satyasankalpa aakaashaatmaa sarvakarmaa sarvakaamah sarvagandhah sarvarasah sarvamidamabhyaatto'vaakyanaadarah || 2 ||
वह मनोमय है, प्राण जिसका शरीर है, ज्योति जिसका रूप है, सत्य जिसका संकल्प है, आकाश जिसका आत्मा है; सब कर्म, सब कामनाएँ, सब गन्ध और सब रस उसी के हैं; वह इस सबको घेरे हुए है, वाणीरहित और आकुलतारहित है।
He consists of mind, his body is breath, his form is light, his intention is truth, his self is space; his are all works, all desires, all scents and all tastes; he encompasses all this, without speech and without concern.
एष म आत्मान्तर्हृदयेऽणीयान्व्रीहेर्वा यवाद्वा सर्षपाद्वा श्यामाकाद्वा श्यामाकतण्डुलाद्वैष म आत्मान्तर्हृदये ज्यायान्पृथिव्या ज्यायानन्तरिक्षाज्ज्यायान्दिवो ज्यायानेभ्यो लोकेभ्यः ॥ ३ ॥
eṣa ma ātmāntarhṛdaye'ṇīyānvrīhervā yavādvā sarṣapādvā śyāmākādvā śyāmākataṇḍulādvaiṣa ma ātmāntarhṛdaye jyāyānpṛthivyā jyāyānantarikṣājjyāyāndivo jyāyānebhyo lokebhyaḥ || 3 ||
Esha ma aatmaantarhridaye'niiyaanvriihervaa yavaadvaa sarshapaadvaa shyaamaakaadvaa shyaamaakatandulaadvaisha ma aatmaantarhridaye jyaayaanprithivyaa jyaayaanantarikshaajjyaayaandivo jyaayaanebhyo lokebhyah || 3 ||
यही मेरा आत्मा है, हृदय के भीतर — चावल के दाने से, जौ से, सरसों से, श्यामाक से, श्यामाक के कण से भी छोटा। और यही मेरा आत्मा है, हृदय के भीतर — पृथ्वी से बड़ा, अन्तरिक्ष से बड़ा, द्युलोक से बड़ा, इन सब लोकों से बड़ा।
This is my self within the heart, smaller than a grain of rice, than a barley corn, than a mustard seed, than a millet grain, than the kernel of a millet grain. And this is my self within the heart, greater than the earth, greater than the mid-space, greater than the sky, greater than all these worlds.
सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः सर्वमिदमभ्यात्तोऽवाक्यनादर एष म आत्मान्तर्हृदय एतद्ब्रह्मैतमितः प्रेत्याभिसंभवितास्मीति यस्य स्यादद्धा न विचिकित्सास्तीति ह स्माह शाण्डिल्यः शाण्डिल्यः ॥ ४ ॥
sarvakarmā sarvakāmaḥ sarvagandhaḥ sarvarasaḥ sarvamidamabhyātto'vākyanādara eṣa ma ātmāntarhṛdaya etadbrahmaitamitaḥ pretyābhisaṃbhavitāsmīti yasya syādaddhā na vicikitsāstīti ha smāha śāṇḍilyaḥ śāṇḍilyaḥ || 4 ||
Sarvakarmaa sarvakaamah sarvagandhah sarvarasah sarvamidamabhyaatto'vaakyanaadara esha ma aatmaantarhridaya etadbrahmaitamitah pretyaabhisambhavitaasmiiti yasya syaadaddhaa na vichikitsaastiiti ha smaaha shaandilyah shaandilyah || 4 ||
सब कर्म, सब कामनाएँ, सब गन्ध और सब रस उसी के हैं; वह इस सबको घेरे हुए है, वाणीरहित और आकुलतारहित। यही मेरा आत्मा है, हृदय के भीतर; यही ब्रह्म है। यहाँ से जाकर मैं इसी को प्राप्त होऊँगा — जिसे यह निश्चय हो, उसे कोई संशय नहीं रहता। ऐसा शाण्डिल्य ने कहा, शाण्डिल्य ने।
His are all works, all desires, all scents and all tastes; he encompasses all this, without speech and without concern. This is my self within the heart; this is brahman. On departing from here I shall become this. For one who holds this with certainty there is no doubt — so said Śāṇḍilya, so said Śāṇḍilya.
↑ All sectionsपञ्चदशः खण्डः · Khaṇḍa 3.15 — The Chest of the World
अन्तरिक्षोदरः कोशो भूमिबुध्नो न जीर्यति दिशो ह्यस्य स्रक्तयो द्यौरस्योत्तरं बिलꣳस एष कोशो वसुधानस्तस्मिन्विश्वमिदꣳश्रितम् ॥ १ ॥
antarikṣodaraḥ kośo bhūmibudhno na jīryati diśo hyasya sraktayo dyaurasyottaraṃ bilaṃsa eṣa kośo vasudhānastasminviśvamidaṃśritam || 1 ||
Antarikshodarah kosho bhuumibudhno na jiiryati disho hyasya sraktayo dyaurasyottaram bilamsa esha kosho vasudhaanastasminvishvamidamshritam || 1 ||
अन्तरिक्ष जिसका उदर है और पृथ्वी जिसका तल, वह कोश कभी जीर्ण नहीं होता; दिशाएँ उसके कोने हैं और द्युलोक उसका ऊपरी मुख। वही धन रखने वाला कोश है, जिसमें यह सारा विश्व स्थित है।
The chest whose belly is the mid-space and whose floor is the earth does not wear out; the quarters are its corners and the sky its upper opening. That chest is the treasury in which all this world is set.
तस्य प्राची दिग्जुहूर्नाम सहमाना नाम दक्षिणा राज्ञी नाम प्रतीची सुभूता नामोदीची तासां वायुर्वत्सः स य एतमेवं वायुं दिशां वत्सं वेद न पुत्ररोदꣳरोदिति सोऽहमेतमेवं वायुं दिशां वत्सं वेद मा पुत्ररोदꣳरुदम् ॥ २ ॥
tasya prācī digjuhūrnāma sahamānā nāma dakṣiṇā rājñī nāma pratīcī subhūtā nāmodīcī tāsāṃ vāyurvatsaḥ sa ya etamevaṃ vāyuṃ diśāṃ vatsaṃ veda na putrarodaṃroditi so'hametamevaṃ vāyuṃ diśāṃ vatsaṃ veda mā putrarodaṃrudam || 2 ||
Tasya praachii digjuhuurnaama sahamaanaa naama dakshinaa raajnii naama pratiichii subhuutaa naamodiichii taasaam vaayurvatsah sa ya etamevam vaayum dishaam vatsam veda na putrarodamroditi so'hametamevam vaayum dishaam vatsam veda maa putrarodamrudam || 2 ||
उसकी पूर्व दिशा का नाम जुहू है, दक्षिण का सहमाना, पश्चिम का राज्ञी और उत्तर का सुभूता; वायु इनका बछड़ा है। जो वायु को दिशाओं का बछड़ा इस प्रकार जानता है, वह पुत्र-शोक से नहीं रोता। मैं वायु को दिशाओं का बछड़ा इस प्रकार जानता हूँ; मैं पुत्र-शोक से न रोऊँ।
Its eastern quarter is named Juhū, its southern Sahamānā, its western Rājñī and its northern Subhūtā; the wind is their calf. He who knows the wind as the calf of the quarters does not weep for a son. I know the wind as the calf of the quarters; may I not weep for a son.
अरिष्टं कोशं प्रपद्येऽमुनामुनामुना प्राणं प्रपद्येऽमुनामुनामुना भूः प्रपद्येऽमुनामुनामुना भुवः प्रपद्येऽमुनामुनामुना स्वः प्रपद्येऽमुनामुनामुना ॥ ३ ॥
ariṣṭaṃ kośaṃ prapadye'munāmunāmunā prāṇaṃ prapadye'munāmunāmunā bhūḥ prapadye'munāmunāmunā bhuvaḥ prapadye'munāmunāmunā svaḥ prapadye'munāmunāmunā || 3 ||
Arishtam kosham prapadye'munaamunaamunaa praanam prapadye'munaamunaamunaa bhuuh prapadye'munaamunaamunaa bhuvah prapadye'munaamunaamunaa svah prapadye'munaamunaamunaa || 3 ||
'मैं अक्षय कोश की शरण लेता हूँ — इसके लिए, इसके लिए, इसके लिए। मैं प्राण की शरण लेता हूँ — इसके लिए, इसके लिए, इसके लिए। मैं भूः की शरण लेता हूँ… भुवः की शरण लेता हूँ… स्वः की शरण लेता हूँ — इसके लिए, इसके लिए, इसके लिए।'
'I take refuge in the imperishable chest — for this one, for this one, for this one. I take refuge in breath — for this one, for this one, for this one. I take refuge in bhūḥ… in bhuvaḥ… in svaḥ — for this one, for this one, for this one.'
स यदवोचं प्राणं प्रपद्य इति प्राणो वा इदꣳ सर्वं भूतं यदिदं किञ्च तमेव तत्प्रापत्सि ॥ ४ ॥
sa yadavocaṃ prāṇaṃ prapadya iti prāṇo vā idaṃ sarvaṃ bhūtaṃ yadidaṃ kiñca tameva tatprāpatsi || 4 ||
Sa yadavocham praanam prapadya iti praano vaa idam sarvam bhuutam yadidam kincha tameva tatpraapatsi || 4 ||
जब मैंने कहा 'मैं प्राण की शरण लेता हूँ', तो जो कुछ यह सब है वह प्राण ही है; उसी की मैंने शरण ली।
When I said 'I take refuge in breath,' — breath is all this, whatever there is; it was that in which I took refuge.
अथ यदवोचं भूः प्रपद्य इति पृथिवीं प्रपद्येऽन्तरिक्षं प्रपद्ये दिवं प्रपद्य इत्येव तदवोचम् ॥ ५ ॥
atha yadavocaṃ bhūḥ prapadya iti pṛthivīṃ prapadye'ntarikṣaṃ prapadye divaṃ prapadya ityeva tadavocam || 5 ||
Atha yadavocham bhuuh prapadya iti prithiviim prapadye'ntariksham prapadye divam prapadya ityeva tadavocham || 5 ||
जब मैंने कहा 'मैं भूः की शरण लेता हूँ', तो मैंने यही कहा: 'मैं पृथ्वी की शरण लेता हूँ, अन्तरिक्ष की शरण लेता हूँ, द्युलोक की शरण लेता हूँ।'
When I said 'I take refuge in bhūḥ,' what I said was this: 'I take refuge in the earth, I take refuge in the mid-space, I take refuge in the sky.'
अथ यदवोचं भुवः प्रपद्य इत्यग्निं प्रपद्ये वायुं प्रपद्य आदित्यं प्रपद्य इत्येव तदवोचम् ॥ ६ ॥
atha yadavocaṃ bhuvaḥ prapadya ityagniṃ prapadye vāyuṃ prapadya ādityaṃ prapadya ityeva tadavocam || 6 ||
Atha yadavocham bhuvah prapadya ityagnim prapadye vaayum prapadya aadityam prapadya ityeva tadavocham || 6 ||
जब मैंने कहा 'मैं भुवः की शरण लेता हूँ', तो मैंने यही कहा: 'मैं अग्नि की शरण लेता हूँ, वायु की शरण लेता हूँ, आदित्य की शरण लेता हूँ।'
When I said 'I take refuge in bhuvaḥ,' what I said was this: 'I take refuge in fire, I take refuge in the wind, I take refuge in the sun.'
अथ यदवोचꣳस्वः प्रपद्य इत्यृग्वेदं प्रपद्ये यजुर्वेदं प्रपद्ये सामवेदं प्रपद्य इत्येव तदवोचं तदवोचम् ॥ ७ ॥
atha yadavocaṃsvaḥ prapadya ityṛgvedaṃ prapadye yajurvedaṃ prapadye sāmavedaṃ prapadya ityeva tadavocaṃ tadavocam || 7 ||
Atha yadavochamsvah prapadya ityrigvedam prapadye yajurvedam prapadye saamavedam prapadya ityeva tadavocham tadavocham || 7 ||
जब मैंने कहा 'मैं स्वः की शरण लेता हूँ', तो मैंने यही कहा: 'मैं ऋग्वेद की शरण लेता हूँ, यजुर्वेद की शरण लेता हूँ, सामवेद की शरण लेता हूँ' — यही मैंने कहा, यही मैंने कहा।
When I said 'I take refuge in svaḥ,' what I said was this: 'I take refuge in the Ṛgveda, I take refuge in the Yajurveda, I take refuge in the Sāmaveda' — that is what I said, that is what I said.
↑ All sectionsषोडशः खण्डः · Khaṇḍa 3.16 — A Life as a Sacrifice
पुरुषो वाव यज्ञस्तस्य यानि चतुर्विꣳशतिवर्षाणि तत्प्रातःसवनं चतुर्विꣳशत्यक्षरा गायत्री गायत्रं प्रातःसवनं तदस्य वसवोऽन्वायत्ताः प्राणा वाव वसव एते हीदꣳसर्वं वासयन्ति ॥ १ ॥
puruṣo vāva yajñastasya yāni caturviṃśativarṣāṇi tatprātaḥsavanaṃ caturviṃśatyakṣarā gāyatrī gāyatraṃ prātaḥsavanaṃ tadasya vasavo'nvāyattāḥ prāṇā vāva vasava ete hīdaṃsarvaṃ vāsayanti || 1 ||
Purusho vaava yajnastasya yaani chaturvimshativarshaani tatpraatahsavanam chaturvimshatyaksharaa gaayatrii gaayatram praatahsavanam tadasya vasavo'nvaayattaah praanaa vaava vasava ete hiidamsarvam vaasayanti || 1 ||
पुरुष ही यज्ञ है। उसके पहले चौबीस वर्ष प्रातःसवन हैं, क्योंकि गायत्री चौबीस अक्षरों की है और प्रातःसवन गायत्र है; उस पर वसु आश्रित हैं। प्राण ही वसु हैं, क्योंकि वे ही इस सबको बसाते हैं।
A person is the sacrifice. His first twenty-four years are the morning pressing, for the Gāyatrī has twenty-four syllables and the morning pressing is in the gāyatra; on it the Vasus depend. The vital functions are the Vasus, for they make all this dwell (vāsayanti).
तं चेदेतस्मिन्वयसि किञ्चिदुपतपेत्स ब्रूयात्प्राणा वसव इदं मे प्रातःसवनं माध्यन्दिनꣳसवनमनुसन्तनुतेति माहं प्राणानां वसूनां मध्ये यज्ञो विलोप्सीयेत्युद्धैव तत एत्यगदो ह भवति ॥ २ ॥
taṃ cedetasminvayasi kiñcidupatapetsa brūyātprāṇā vasava idaṃ me prātaḥsavanaṃ mādhyandinaṃsavanamanusantanuteti māhaṃ prāṇānāṃ vasūnāṃ madhye yajño vilopsīyetyuddhaiva tata etyagado ha bhavati || 2 ||
Tam chedetasminvayasi kinchidupatapetsa bruuyaatpraanaa vasava idam me praatahsavanam maadhyandinamsavanamanusantanuteti maaham praanaanaam vasuunaam madhye yajno vilopsiiyetyuddhaiva tata etyagado ha bhavati || 2 ||
यदि इस आयु में उसे कोई रोग सताए, तो वह कहे: 'हे प्राणो, हे वसुओ! मेरे इस प्रातःसवन को माध्यन्दिन सवन तक बढ़ा दो; मैं प्राणरूप वसुओं के बीच यज्ञ होकर लुप्त न हो जाऊँ।' वह उससे उठ जाता है और नीरोग हो जाता है।
If some illness should afflict him at that age, let him say: 'O vital functions, O Vasus, stretch out this morning pressing of mine to the midday pressing; may I, the sacrifice, not be cut off in the midst of the vital functions, the Vasus.' He rises up from it and becomes free of illness.
अथ यानि चतुश्चत्वारिꣳशद्वर्षाणि तन्माध्यंदिनꣳसवनं चतुश्चत्वारिꣳशदक्षरा त्रिष्टुप्त्रैष्टुभं माध्यन्दिनꣳसवनं तदस्य रुद्रा अन्वायत्ताः प्राणा वाव रुद्रा एते हीदꣳसर्वꣳरोदयन्ति ॥ ३ ॥
atha yāni catuścatvāriṃśadvarṣāṇi tanmādhyaṃdinaṃsavanaṃ catuścatvāriṃśadakṣarā triṣṭuptraiṣṭubhaṃ mādhyandinaṃsavanaṃ tadasya rudrā anvāyattāḥ prāṇā vāva rudrā ete hīdaṃsarvaṃrodayanti || 3 ||
Atha yaani chatushchatvaarimshadvarshaani tanmaadhyamdinamsavanam chatushchatvaarimshadaksharaa trishtuptraishtubham maadhyandinamsavanam tadasya rudraa anvaayattaah praanaa vaava rudraa ete hiidamsarvamrodayanti || 3 ||
उसके अगले चवालीस वर्ष माध्यन्दिन सवन हैं, क्योंकि त्रिष्टुप् चवालीस अक्षरों की है और माध्यन्दिन सवन त्रैष्टुभ है; उस पर रुद्र आश्रित हैं। प्राण ही रुद्र हैं, क्योंकि वे ही इस सबको रुलाते हैं।
His next forty-four years are the midday pressing, for the Triṣṭubh has forty-four syllables and the midday pressing is in the traiṣṭubha; on it the Rudras depend. The vital functions are the Rudras, for they make all this weep (rodayanti).
तं चेदेतस्मिन्वयसि किञ्चिदुपतपेत्स ब्रूयात्प्राणा रुद्रा इदं मे माध्यन्दिनꣳसवनं तृतीयसवनमनुसन्तनुतेति माहं प्राणानाꣳरुद्राणां मध्ये यज्ञो विलोप्सीयेत्युद्धैव तत एत्यगदो ह भवति ॥ ४ ॥
taṃ cedetasminvayasi kiñcidupatapetsa brūyātprāṇā rudrā idaṃ me mādhyandinaṃsavanaṃ tṛtīyasavanamanusantanuteti māhaṃ prāṇānāṃrudrāṇāṃ madhye yajño vilopsīyetyuddhaiva tata etyagado ha bhavati || 4 ||
Tam chedetasminvayasi kinchidupatapetsa bruuyaatpraanaa rudraa idam me maadhyandinamsavanam tritiiyasavanamanusantanuteti maaham praanaanaamrudraanaam madhye yajno vilopsiiyetyuddhaiva tata etyagado ha bhavati || 4 ||
यदि इस आयु में उसे कोई रोग सताए, तो वह कहे: 'हे प्राणो, हे रुद्रो! मेरे इस माध्यन्दिन सवन को तृतीय सवन तक बढ़ा दो; मैं प्राणरूप रुद्रों के बीच यज्ञ होकर लुप्त न हो जाऊँ।' वह उससे उठ जाता है और नीरोग हो जाता है।
If some illness should afflict him at that age, let him say: 'O vital functions, O Rudras, stretch out this midday pressing of mine to the third pressing; may I, the sacrifice, not be cut off in the midst of the vital functions, the Rudras.' He rises up from it and becomes free of illness.
अथ यान्यष्टाचत्वारिꣳशद्वर्षाणि तत्तृतीयसवनमष्टाचत्वारिꣳशदक्षरा जगती जागतं तृतीयसवनं तदस्यादित्या अन्वायत्ताः प्राणा वावादित्या एते हीदꣳसर्वमाददते ॥ ५ ॥
atha yānyaṣṭācatvāriṃśadvarṣāṇi tattṛtīyasavanamaṣṭācatvāriṃśadakṣarā jagatī jāgataṃ tṛtīyasavanaṃ tadasyādityā anvāyattāḥ prāṇā vāvādityā ete hīdaṃsarvamādadate || 5 ||
Atha yaanyashtaachatvaarimshadvarshaani tattritiiyasavanamashtaachatvaarimshadaksharaa jagatii jaagatam tritiiyasavanam tadasyaadityaa anvaayattaah praanaa vaavaadityaa ete hiidamsarvamaadadate || 5 ||
उसके अगले अड़तालीस वर्ष तृतीय सवन हैं, क्योंकि जगती अड़तालीस अक्षरों की है और तृतीय सवन जागत है; उस पर आदित्य आश्रित हैं। प्राण ही आदित्य हैं, क्योंकि वे ही इस सबको ग्रहण करते हैं।
His next forty-eight years are the third pressing, for the Jagatī has forty-eight syllables and the third pressing is in the jāgata; on it the Ādityas depend. The vital functions are the Ādityas, for they take up (ādadate) all this.
तं चेदेतस्मिन्वयसि किञ्चिदुपतपेत्स ब्रूयात्प्राणा आदित्या इदं मे तृतीयसवनमायुरनुसंतनुतेति माहं प्राणानामादित्यानां मध्ये यज्ञो विलोप्सीयेत्युद्धैव तत एत्यगदो हैव भवति ॥ ६ ॥
taṃ cedetasminvayasi kiñcidupatapetsa brūyātprāṇā ādityā idaṃ me tṛtīyasavanamāyuranusaṃtanuteti māhaṃ prāṇānāmādityānāṃ madhye yajño vilopsīyetyuddhaiva tata etyagado haiva bhavati || 6 ||
Tam chedetasminvayasi kinchidupatapetsa bruuyaatpraanaa aadityaa idam me tritiiyasavanamaayuranusamtanuteti maaham praanaanaamaadityaanaam madhye yajno vilopsiiyetyuddhaiva tata etyagado haiva bhavati || 6 ||
यदि इस आयु में उसे कोई रोग सताए, तो वह कहे: 'हे प्राणो, हे आदित्यो! मेरे इस तृतीय सवन को पूरी आयु तक बढ़ा दो; मैं प्राणरूप आदित्यों के बीच यज्ञ होकर लुप्त न हो जाऊँ।' वह उससे उठ जाता है और नीरोग ही हो जाता है।
If some illness should afflict him at that age, let him say: 'O vital functions, O Ādityas, stretch out this third pressing of mine to a full life; may I, the sacrifice, not be cut off in the midst of the vital functions, the Ādityas.' He rises up from it and becomes free of illness.
एतद्ध स्म वै तद्विद्वानाह महिदास ऐतरेयः स किं म एतदुपतपसि योऽहमनेन न प्रेष्यामीति स ह षोडशं वर्षशतमजीवत्प्र ह षोडशं वर्षशतं जीवति य एवं वेद ॥ ७ ॥
etaddha sma vai tadvidvānāha mahidāsa aitareyaḥ sa kiṃ ma etadupatapasi yo'hamanena na preṣyāmīti sa ha ṣoḍaśaṃ varṣaśatamajīvatpra ha ṣoḍaśaṃ varṣaśataṃ jīvati ya evaṃ veda || 7 ||
Etaddha sma vai tadvidvaanaaha mahidaasa aitareyah sa kim ma etadupatapasi yo'hamanena na preshyaamiiti sa ha shodasham varshashatamajiivatpra ha shodasham varshashatam jiivati ya evam veda || 7 ||
इसी को जानकर महिदास ऐतरेय ने कहा था: 'तू मुझे क्यों सताता है? मैं इससे मरने वाला नहीं।' वे एक सौ सोलह वर्ष जीए; और जो ऐसा जानता है वह भी एक सौ सोलह वर्ष जीता है।
Knowing this, Mahidāsa Aitareya said, 'Why do you afflict me? I am not going to die of this.' He lived a hundred and sixteen years; and he who knows this lives a hundred and sixteen years.
↑ All sectionsसप्तदशः खण्डः · Khaṇḍa 3.17 — Living the Sacrifice
स यदशिशिषति यत्पिपासति यन्न रमते ता अस्य दीक्षाः ॥ १ ॥
sa yadaśiśiṣati yatpipāsati yanna ramate tā asya dīkṣāḥ || 1 ||
Sa yadashishishati yatpipaasati yanna ramate taa asya diikshaah || 1 ||
जब वह भूख सहता है, प्यास सहता है और सुख नहीं भोगता — वे उसकी दीक्षाएँ हैं।
When he goes hungry, when he goes thirsty, when he takes no pleasure — those are his consecration rites.
अथ यदश्नाति यत्पिबति यद्रमते तदुपसदैरेति ॥ २ ॥
atha yadaśnāti yatpibati yadramate tadupasadaireti || 2 ||
Atha yadashnaati yatpibati yadramate tadupasadaireti || 2 ||
और जब वह खाता है, पीता है और सुख भोगता है — तब वह उपसद् कर्मों में प्रवेश करता है।
And when he eats, drinks and takes pleasure — then he joins in the upasad rites.
अथ यद्धसति यज्जक्षति यन्मैथुनं चरति स्तुतशस्त्रैरेव तदेति ॥ ३ ॥
atha yaddhasati yajjakṣati yanmaithunaṃ carati stutaśastraireva tadeti || 3 ||
Atha yaddhasati yajjakshati yanmaithunam charati stutashastraireva tadeti || 3 ||
और जब वह हँसता है, भोजन करता है और गृहस्थ-धर्म का पालन करता है — तब वह स्तुति और शस्त्र-पाठ में प्रवेश करता है।
And when he laughs, eats and lives the life of a householder with his wife — then he joins in the chants and recitations.
अथ यत्तपो दानमार्जवमहिꣳसा सत्यवचनमिति ता अस्य दक्षिणाः ॥ ४ ॥
atha yattapo dānamārjavamahiṃsā satyavacanamiti tā asya dakṣiṇāḥ || 4 ||
Atha yattapo daanamaarjavamahimsaa satyavachanamiti taa asya dakshinaah || 4 ||
और जो तप, दान, सरलता, अहिंसा और सत्यभाषण हैं — वे उसकी दक्षिणाएँ हैं।
And austerity, giving, uprightness, non-injury and truthful speech — those are his sacrificial gifts.
तस्मादाहुः सोष्यत्यसोष्टेति पुनरुत्पादनमेवास्य तन्मरणमेवावभृथः ॥ ५ ॥
tasmādāhuḥ soṣyatyasoṣṭeti punarutpādanamevāsya tanmaraṇamevāvabhṛthaḥ || 5 ||
Tasmaadaahuh soshyatyasoshteti punarutpaadanamevaasya tanmaranamevaavabhrithah || 5 ||
इसीलिए कहते हैं 'वह प्रसव करेगी', 'उसने प्रसव किया' — यह उसका पुनर्जन्म है; और मरण ही उसका अवभृथ (समापन-स्नान) है।
That is why people say, 'She will give birth,' 'She has given birth': that is his rebirth. And death itself is his concluding bath.
तद्धैतद्घोर आङ्गिरसः कृष्णाय देवकीपुत्रायोक्त्वोवाचापिपास एव स बभूव सोऽन्तवेलायामेतत्त्रयं प्रतिपद्येताक्षितमस्यच्युतमसि प्राणसꣳशितमसीति तत्रैते द्वे ऋचौ भवतः ॥ ६ ॥
taddhaitadghora āṅgirasaḥ kṛṣṇāya devakīputrāyoktvovācāpipāsa eva sa babhūva so'ntavelāyāmetattrayaṃ pratipadyetākṣitamasyacyutamasi prāṇasaṃśitamasīti tatraite dve ṛcau bhavataḥ || 6 ||
Taddhaitadghora aangirasah krishnaaya devakiiputraayoktvovaachaapipaasa eva sa babhuuva so'ntavelaayaametattrayam pratipadyetaakshitamasyachyutamasi praanasamshitamasiiti tatraite dve richau bhavatah || 6 ||
यही घोर आङ्गिरस ने देवकीपुत्र कृष्ण को बताया और कहा — और वे तृष्णारहित हो गए। अन्तिम समय में वह इन तीन वचनों का आश्रय ले: 'तू अक्षित है, तू अच्युत है, तू प्राण से तीक्ष्ण किया हुआ है।' इस विषय में ये दो ऋचाएँ हैं:
Ghora Āṅgirasa taught this to Kṛṣṇa the son of Devakī, and he became free of thirst. At the hour of his end let a man take refuge in these three: 'You are the undecaying, you are the unfallen, you are the sharpened edge of breath.' On this there are these two ṛcs:
आदित्प्रत्नस्य रेतसः । उद्वयन्तमसस्परि ज्योतिः पश्यन्त उत्तरꣳस्वः पश्यन्त उत्तरं देवं देवत्रा सूर्यमगन्म ज्योतिरुत्तममिति ज्योतिरुत्तममिति ॥ ७ ॥
āditpratnasya retasaḥ, udvayantamasaspari jyotiḥ paśyanta uttaraṃsvaḥ paśyanta uttaraṃ devaṃ devatrā sūryamaganma jyotiruttamamiti jyotiruttamamiti || 7 ||
Aaditpratnasya retasah, udvayantamasaspari jyotih pashyanta uttaramsvah pashyanta uttaram devam devatraa suuryamaganma jyotiruttamamiti jyotiruttamamiti || 7 ||
'प्राचीन बीज से ही...' और 'अन्धकार से ऊपर उठते हुए, ऊँची ज्योति को देखते हुए, देवों में देव सूर्य के पास हम पहुँचे — उस उत्तम ज्योति तक, उस उत्तम ज्योति तक।'
'From the ancient seed alone…' and 'Rising up out of the darkness, beholding the higher light, we have come to the Sun, the god among gods — to the highest light, to the highest light.'
↑ All sectionsअष्टादशः खण्डः · Khaṇḍa 3.18 — Mind and Space as Brahman
मनो ब्रह्मेत्युपासीतेत्यध्यात्ममथाधिदैवतमाकाशो ब्रह्मेत्युभयमादिष्टं भवत्यध्यात्मं चाधिदैवतं च ॥ १ ॥
mano brahmetyupāsītetyadhyātmamathādhidaivatamākāśo brahmetyubhayamādiṣṭaṃ bhavatyadhyātmaṃ cādhidaivataṃ ca || 1 ||
Mano brahmetyupaasiitetyadhyaatmamathaadhidaivatamaakaasho brahmetyubhayamaadishtam bhavatyadhyaatmam chaadhidaivatam cha || 1 ||
'मन ब्रह्म है' — ऐसी अध्यात्म उपासना करे; और अधिदैवत में 'आकाश ब्रह्म है।' इस प्रकार दोनों का उपदेश हुआ — अध्यात्म का भी और अधिदैवत का भी।
One should venerate with the thought 'The mind is brahman' — that is with reference to the body; and with reference to the deities, 'Space is brahman.' Thus both are taught, the bodily and the divine.
तदेतच्चतुष्पाद्ब्रह्म वाक्पादः प्राणः पादश्चक्षुः पादः श्रोत्रं पाद इत्यध्यात्ममथाधिदैवतमग्निः पादो वायुः पाद आदित्यः पादो दिशः पाद इत्युभयमेवादिष्टं भवत्यध्यात्मं चैवाधिदैवतं च ॥ २ ॥
tadetaccatuṣpādbrahma vākpādaḥ prāṇaḥ pādaścakṣuḥ pādaḥ śrotraṃ pāda ityadhyātmamathādhidaivatamagniḥ pādo vāyuḥ pāda ādityaḥ pādo diśaḥ pāda ityubhayamevādiṣṭaṃ bhavatyadhyātmaṃ caivādhidaivataṃ ca || 2 ||
Tadetachchatushpaadbrahma vaakpaadah praanah paadashchakshuh paadah shrotram paada ityadhyaatmamathaadhidaivatamagnih paado vaayuh paada aadityah paado dishah paada ityubhayamevaadishtam bhavatyadhyaatmam chaivaadhidaivatam cha || 2 ||
यह ब्रह्म चार पाद वाला है: वाणी एक पाद, प्राण एक पाद, चक्षु एक पाद और श्रोत्र एक पाद — यह अध्यात्म। अधिदैवत में: अग्नि एक पाद, वायु एक पाद, आदित्य एक पाद और दिशाएँ एक पाद। इस प्रकार दोनों का उपदेश हुआ — अध्यात्म का भी और अधिदैवत का भी।
This brahman has four feet: speech is one foot, breath one foot, the eye one foot and hearing one foot — that is with reference to the body. With reference to the deities: fire is one foot, the wind one foot, the sun one foot and the quarters one foot. Thus both are taught, the bodily and the divine.
वागेव ब्रह्मणश्चतुर्थः पादः सोऽग्निना ज्योतिषा भाति च तपति च भाति च तपति च कीर्त्या यशसा ब्रह्मवर्चसेन य एवं वेद ॥ ३ ॥
vāgeva brahmaṇaścaturthaḥ pādaḥ so'gninā jyotiṣā bhāti ca tapati ca bhāti ca tapati ca kīrtyā yaśasā brahmavarcasena ya evaṃ veda || 3 ||
Vaageva brahmanashchaturthah paadah so'gninaa jyotishaa bhaati cha tapati cha bhaati cha tapati cha kiirtyaa yashasaa brahmavarchasena ya evam veda || 3 ||
वाणी ही ब्रह्म का चौथा पाद है; वह अग्निरूप ज्योति से चमकती और तपती है। जो ऐसा जानता है, वह कीर्ति, यश और ब्रह्मतेज से चमकता और तपता है।
Speech is a fourth foot of brahman; it shines and burns with fire as its light. He who knows this shines and burns with fame, renown and sacred radiance.
प्राण एव ब्रह्मणश्चतुर्थः पादः स वायुना ज्योतिषा भाति च तपति च भाति च तपति च कीर्त्या यशसा ब्रह्मवर्चसेन य एवं वेद ॥ ४ ॥
prāṇa eva brahmaṇaścaturthaḥ pādaḥ sa vāyunā jyotiṣā bhāti ca tapati ca bhāti ca tapati ca kīrtyā yaśasā brahmavarcasena ya evaṃ veda || 4 ||
Praana eva brahmanashchaturthah paadah sa vaayunaa jyotishaa bhaati cha tapati cha bhaati cha tapati cha kiirtyaa yashasaa brahmavarchasena ya evam veda || 4 ||
प्राण ही ब्रह्म का चौथा पाद है; वह वायुरूप ज्योति से चमकता और तपता है। जो ऐसा जानता है, वह कीर्ति, यश और ब्रह्मतेज से चमकता और तपता है।
Breath is a fourth foot of brahman; it shines and burns with the wind as its light. He who knows this shines and burns with fame, renown and sacred radiance.
चक्षुरेव ब्रह्मणश्चतुर्थः पादः स आदित्येन ज्योतिषा भाति च तपति च भाति च तपति च कीर्त्या यशसा ब्रह्मवर्चसेन य एवं वेद ॥ ५ ॥
cakṣureva brahmaṇaścaturthaḥ pādaḥ sa ādityena jyotiṣā bhāti ca tapati ca bhāti ca tapati ca kīrtyā yaśasā brahmavarcasena ya evaṃ veda || 5 ||
Chakshureva brahmanashchaturthah paadah sa aadityena jyotishaa bhaati cha tapati cha bhaati cha tapati cha kiirtyaa yashasaa brahmavarchasena ya evam veda || 5 ||
चक्षु ही ब्रह्म का चौथा पाद है; वह आदित्यरूप ज्योति से चमकता और तपता है। जो ऐसा जानता है, वह कीर्ति, यश और ब्रह्मतेज से चमकता और तपता है।
The eye is a fourth foot of brahman; it shines and burns with the sun as its light. He who knows this shines and burns with fame, renown and sacred radiance.
श्रोत्रमेव ब्रह्मणश्चतुर्थः पादः स दिग्भिर्ज्योतिषा भाति च तपति च भाति च तपति च कीर्त्या यशसा ब्रह्मवर्चसेन य एवं वेद य एवं वेद ॥ ६ ॥
śrotrameva brahmaṇaścaturthaḥ pādaḥ sa digbhirjyotiṣā bhāti ca tapati ca bhāti ca tapati ca kīrtyā yaśasā brahmavarcasena ya evaṃ veda ya evaṃ veda || 6 ||
Shrotrameva brahmanashchaturthah paadah sa digbhirjyotishaa bhaati cha tapati cha bhaati cha tapati cha kiirtyaa yashasaa brahmavarchasena ya evam veda ya evam veda || 6 ||
श्रोत्र ही ब्रह्म का चौथा पाद है; वह दिशाओं रूप ज्योति से चमकता और तपता है। जो ऐसा जानता है, वह कीर्ति, यश और ब्रह्मतेज से चमकता और तपता है — जो ऐसा जानता है।
Hearing is a fourth foot of brahman; it shines and burns with the quarters as its light. He who knows this shines and burns with fame, renown and sacred radiance — he who knows this.
↑ All sectionsएकोनविंशः खण्डः · Khaṇḍa 3.19 — The Cosmic Egg
आदित्यो ब्रह्मेत्यादेशस्तस्योपव्याख्यानमसदेवेदमग्र आसीत् । तत्सदासीत्तत्समभवत्तदाण्डं निरवर्तत तत्संवत्सरस्य मात्रामशयत तन्निरभिद्यत ते आण्डकपाले रजतं च सुवर्णं चाभवताम् ॥ १ ॥
ādityo brahmetyādeśastasyopavyākhyānamasadevedamagra āsīt, tatsadāsīttatsamabhavattadāṇḍaṃ niravartata tatsaṃvatsarasya mātrāmaśayata tannirabhidyata te āṇḍakapāle rajataṃ ca suvarṇaṃ cābhavatām || 1 ||
Aadityo brahmetyaadeshastasyopavyaakhyaanamasadevedamagra aasiit, tatsadaasiittatsamabhavattadaandam niravartata tatsamvatsarasya maatraamashayata tannirabhidyata te aandakapaale rajatam cha suvarnam chaabhavataam || 1 ||
'आदित्य ब्रह्म है' — यह उपदेश है; उसकी व्याख्या यह है। पहले यह असत्-सा था; वह सत् हुआ, वह बढ़ा, वह अण्डा बना; वह एक संवत्सर तक पड़ा रहा, फिर फूटा। अण्डे के दो कपाल हुए — एक चाँदी का, एक सोने का।
'The sun is brahman' — that is the teaching, and this is its explanation. In the beginning this was as though non-existent. It became existent, it grew, it turned into an egg; it lay for the measure of a year, and then it split open. The two halves of the shell were one of silver and one of gold.
तद्यद्रजतꣳसेयं पृथिवी यत्सुवर्णꣳ सा द्यौर्यज्जरायु ते पर्वता यदुल्बꣳसमेघो नीहारो या धमनयस्ता नद्यो यद्वास्तेयमुदकꣳस समुद्रः ॥ २ ॥
tadyadrajataṃseyaṃ pṛthivī yatsuvarṇaṃ sā dyauryajjarāyu te parvatā yadulbaṃsamegho nīhāro yā dhamanayastā nadyo yadvāsteyamudakaṃsa samudraḥ || 2 ||
Tadyadrajatamseyam prithivii yatsuvarnam saa dyauryajjaraayu te parvataa yadulbamsamegho niihaaro yaa dhamanayastaa nadyo yadvaasteyamudakamsa samudrah || 2 ||
जो चाँदी का था वह यह पृथ्वी है, जो सोने का वह द्युलोक; जो जरायु था वे पर्वत हैं, जो उल्ब था वह मेघ और कुहरा; जो नाड़ियाँ थीं वे नदियाँ हैं, और जो भीतर का जल था वह समुद्र है।
The silver half is this earth, the golden one the sky; what was the outer membrane are the mountains, what was the inner one the clouds and mist; what were the veins are the rivers, and the fluid within is the ocean.
अथ यत्तदजायत सोऽसावादित्यस्तं जायमानं घोषा उलूलवोऽनूदतिष्ठन्त्सर्वाणि च भूतानि सर्वे च कामास्तस्मात्तस्योदयं प्रति प्रत्यायनं प्रति घोषा उलूलवोऽनूत्तिष्ठन्ति सर्वाणि च भूतानि सर्वे च कामाः ॥ ३ ॥
atha yattadajāyata so'sāvādityastaṃ jāyamānaṃ ghoṣā ulūlavo'nūdatiṣṭhantsarvāṇi ca bhūtāni sarve ca kāmāstasmāttasyodayaṃ prati pratyāyanaṃ prati ghoṣā ulūlavo'nūttiṣṭhanti sarvāṇi ca bhūtāni sarve ca kāmāḥ || 3 ||
Atha yattadajaayata so'saavaadityastam jaayamaanam ghoshaa uluulavo'nuudatishthantsarvaani cha bhuutaani sarve cha kaamaastasmaattasyodayam prati pratyaayanam prati ghoshaa uluulavo'nuuttishthanti sarvaani cha bhuutaani sarve cha kaamaah || 3 ||
और जो उससे उत्पन्न हुआ वह यह आदित्य है। उसके जन्म लेते ही हर्ष-ध्वनियाँ और उल्लास के शब्द उठे, और सब प्राणी तथा सब कामनाएँ भी उठीं। इसीलिए उसके उदय और प्रत्येक लौटने पर हर्ष-ध्वनियाँ और उल्लास के शब्द उठते हैं, और सब प्राणी तथा सब कामनाएँ भी।
And what was born from it is this sun. As it was being born, shouts and cries of joy rose up, and with them all beings and all desires. Therefore at its rising and at each of its returns shouts and cries of joy rise up, and with them all beings and all desires.
स य एतमेवं विद्वानादित्यं ब्रह्मेत्युपास्तेऽभ्याशो ह यदेनꣳ साधवो घोषा आ च गच्छेयुरुप च निम्रेडेरन्निम्रेडेरन् ॥ ४ ॥
sa ya etamevaṃ vidvānādityaṃ brahmetyupāste'bhyāśo ha yadenaṃ sādhavo ghoṣā ā ca gaccheyurupa ca nimreḍerannimreḍeran || 4 ||
Sa ya etamevam vidvaanaadityam brahmetyupaaste'bhyaasho ha yadenam saadhavo ghoshaa aa cha gachchheyurupa cha nimrederannimrederan || 4 ||
जो इसे इस प्रकार जानकर आदित्य की ब्रह्म रूप में उपासना करता है, उसके पास शीघ्र ही मङ्गलमय ध्वनियाँ आती हैं और उसे प्रसन्न करती हैं — उसे प्रसन्न करती हैं।
He who knows this and venerates the sun as brahman — to him welcome sounds come quickly and delight him, delight him.