तैत्तिरीयोपनिषद्

प्रत्येक श्लोक के नीचे दिया गया हिन्दी और अंग्रेज़ी अर्थ AdiVeda का अपना सम्पादकीय अनुवाद है, जो ऊपर दिए गए संस्कृत पाठ से सीधे इस संस्करण के लिए किया गया है। यह पाठ को समझने में सहायता के लिए है — यह किसी प्रकाशित अनुवाद का उद्धरण या कोई पारम्परिक भाष्य नहीं है। जहाँ विभिन्न परम्पराएँ किसी अंश को अलग ढंग से पढ़ती हैं, वहाँ संक्षेप में यह बताया गया है।

The Hindi and English meaning under each verse is AdiVeda's own editorial translation, made directly from the Sanskrit printed here for this edition. It is meant to help you follow the text — it is not quoted from any published translation and it is not a traditional commentary. Where traditions read a passage differently, the meaning says so briefly.

ॐ शं नो मित्रः शं वरुणः ।
शं नो भवत्वर्यमा ।
शं न इन्द्रो बृहस्पतिः ।
शं नो विष्णुरुरुक्रमः ।
नमो ब्रह्मणे ।
नमस्ते वायो ।
त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि ।
त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदिष्यामि ।
ऋतं वदिष्यामि ।
सत्यं वदिष्यामि ।
तन्मामवतु ।
तद्वक्तारमवतु ।
अवतु माम् ।
अवतु वक्तारम् ।
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ १ ॥

oṃ śaṃ no mitraḥ śaṃ varuṇaḥ,
śaṃ no bhavatvaryamā,
śaṃ na indro bṛhaspatiḥ,
śaṃ no viṣṇururukramaḥ,
namo brahmaṇe,
namaste vāyo,
tvameva pratyakṣaṃ brahmāsi,
tvāmeva pratyakṣaṃ brahma vadiṣyāmi,
ṛtaṃ vadiṣyāmi,
satyaṃ vadiṣyāmi,
tanmāmavatu,
tadvaktāramavatu,
avatu mām,
avatu vaktāram,
oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ || 1 ||

Om sham no mitrah sham varunah, sham no bhavatvaryamaa, sham na indro brihaspatih, sham no vishnururukramah, namo brahmane, namaste vaayo, tvameva pratyaksham brahmaasi, tvaameva pratyaksham brahma vadishyaami, ritam vadishyaami, satyam vadishyaami, tanmaamavatu, tadvaktaaramavatu, avatu maam, avatu vaktaaram, om shaantih shaantih shaantih || 1 ||

मित्र हमारे लिए कल्याणकारी हों, वरुण कल्याणकारी हों; अर्यमा कल्याणकारी हों; इन्द्र और बृहस्पति कल्याणकारी हों; विशाल पग वाले विष्णु कल्याणकारी हों। ब्रह्म को नमस्कार। हे वायु, तुम्हें नमस्कार। तुम ही प्रत्यक्ष ब्रह्म हो; मैं तुम्हें ही प्रत्यक्ष ब्रह्म कहूँगा। मैं ऋत (उचित) कहूँगा, मैं सत्य कहूँगा। वह मेरी रक्षा करे, वह वक्ता (आचार्य) की रक्षा करे — मेरी रक्षा करे, वक्ता की रक्षा करे। ॐ शान्ति, शान्ति, शान्ति।

May Mitra be gracious to us, and Varuṇa; may Aryaman be gracious to us; may Indra and Bṛhaspati be gracious to us; may Viṣṇu of the wide stride be gracious to us. Homage to Brahman. Homage to you, Vāyu. You are Brahman made visible; I will declare you Brahman made visible. I will speak what is right; I will speak what is true. May that protect me; may that protect the teacher — protect me, protect the teacher. Oṃ — peace, peace, peace.

ॐ शीक्षां व्याख्यास्यामः ।
वर्णः स्वरः ।
मात्रा बलम् ।
साम सन्तानः ।
इत्युक्तः शीक्षाध्यायः ॥ १ ॥

oṃ śīkṣāṃ vyākhyāsyāmaḥ,
varṇaḥ svaraḥ,
mātrā balam,
sāma santānaḥ,
ityuktaḥ śīkṣādhyāyaḥ || 1 ||

Om shiikshaam vyaakhyaasyaamah, varnah svarah, maatraa balam, saama santaanah, ityuktah shiikshaadhyaayah || 1 ||

अब हम शिक्षा (उच्चारण-शास्त्र) की व्याख्या करेंगे — वर्ण, स्वर, मात्रा, बल (प्रयत्न), साम (समान उच्चारण) और सन्तान (वर्णों का जोड़)। यह शिक्षा का अध्याय कहा गया।

Now we will explain phonetics (śikṣā): the sounds, the pitch, the length, the force, the evenness of delivery and the joining of sounds. So the lesson on phonetics has been stated.

सह नौ यशः ।
सह नौ ब्रह्मवर्चसम् ।
अथातः संहिताया उपनिषदं व्याख्यास्यामः ।
पञ्चस्वधिकरणेषु ।
अधिलोकमधिज्यौतिषमधिविद्यमधिप्रजमध्यात्मम् ।
ता महासँहिता इत्याचक्षते ।
अथाधिलोकम् ।
पृथिवी पूर्वरूपम् ।
द्यौरुत्तररूपम् ।
आकाशः सन्धिः ॥ १ ॥

saha nau yaśaḥ,
saha nau brahmavarcasam,
athātaḥ saṃhitāyā upaniṣadaṃ vyākhyāsyāmaḥ,
pañcasvadhikaraṇeṣu,
adhilokamadhijyautiṣamadhividyamadhiprajamadhyātmam,
tā mahāsaṃhitā ityācakṣate,
athādhilokam,
pṛthivī pūrvarūpam,
dyauruttararūpam,
ākāśaḥ sandhiḥ || 1 ||

Saha nau yashah, saha nau brahmavarchasam, athaatah samhitaayaa upanishadam vyaakhyaasyaamah, panchasvadhikaraneshu, adhilokamadhijyautishamadhividyamadhiprajamadhyaatmam, taa mahaasamhitaa ityaachakshate, athaadhilokam, prithivii puurvaruupam, dyauruttararuupam, aakaashah sandhih || 1 ||

हम दोनों (गुरु-शिष्य) का यश साथ बढ़े; हम दोनों का ब्रह्मतेज साथ बढ़े। अब हम संहिता (संयोग) के रहस्य की व्याख्या करेंगे, पाँच विषयों में — लोकों के विषय में, ज्योतियों के विषय में, विद्या के विषय में, सन्तान के विषय में और आत्मा (शरीर) के विषय में। इन्हें "महासंहिता" कहते हैं। पहले लोकों के विषय में: पृथ्वी पूर्व रूप है, द्युलोक उत्तर रूप, आकाश (दोनों का) मिलन-स्थान है,

May glory be ours together; may the splendour of sacred knowledge be ours together. Now we will explain the hidden meaning of conjunction (saṃhitā), under five heads: the worlds, the lights, knowledge, offspring and the body. These are called the great conjunctions. First, the worlds: the earth is the first term, the sky the second, space is where they meet,

वायुः सन्धानम् ।
इत्यधिलोकम् ।
अथाधिज्यौतिषम् ।
अग्निः पूर्वरूपम् ।
आदित्य उत्तररूपम् ।
आपः सन्धिः ।
वैद्युतः सन्धानम् ।
इत्यधिज्यौतिषम् ।
अथाधिविद्यम् ।
आचार्यः पूर्वरूपम् ॥ २ ॥

vāyuḥ sandhānam,
ityadhilokam,
athādhijyautiṣam,
agniḥ pūrvarūpam,
āditya uttararūpam,
āpaḥ sandhiḥ,
vaidyutaḥ sandhānam,
ityadhijyautiṣam,
athādhividyam,
ācāryaḥ pūrvarūpam || 2 ||

Vaayuh sandhaanam, ityadhilokam, athaadhijyautisham, agnih puurvaruupam, aaditya uttararuupam, aapah sandhih, vaidyutah sandhaanam, ityadhijyautisham, athaadhividyam, aachaaryah puurvaruupam || 2 ||

और वायु उन्हें जोड़ने वाला है। यह लोकों के विषय में हुआ। अब ज्योतियों के विषय में: अग्नि पूर्व रूप है, आदित्य उत्तर रूप, जल मिलन-स्थान है, और बिजली जोड़ने वाली है। यह ज्योतियों के विषय में हुआ। अब विद्या के विषय में: आचार्य पूर्व रूप है,

and wind is what joins them. So much for the worlds. Now the lights: fire is the first term, the sun the second, water is where they meet, and lightning is what joins them. So much for the lights. Now knowledge: the teacher is the first term,

अन्तेवास्युत्तररूपम् ।
विद्या सन्धिः ।
प्रवचनँसन्धानम् ।
इत्यधिविद्यम् ।
अथाधिप्रजम् ।
माता पूर्वरूपम् ।
पितोत्तररूपम् ।
प्रजा सन्धिः ।
प्रजननँसन्धानम् ।
इत्यधिप्रजम् ॥ ३ ॥

antevāsyuttararūpam,
vidyā sandhiḥ,
pravacanaṃsandhānam,
ityadhividyam,
athādhiprajam,
mātā pūrvarūpam,
pitottararūpam,
prajā sandhiḥ,
prajananaṃsandhānam,
ityadhiprajam || 3 ||

Antevaasyuttararuupam, vidyaa sandhih, pravachanamsandhaanam, ityadhividyam, athaadhiprajam, maataa puurvaruupam, pitottararuupam, prajaa sandhih, prajananamsandhaanam, ityadhiprajam || 3 ||

शिष्य उत्तर रूप है, विद्या मिलन-स्थान है और प्रवचन (शिक्षण) जोड़ने वाला है। यह विद्या के विषय में हुआ। अब सन्तान के विषय में: माता पूर्व रूप है, पिता उत्तर रूप, सन्तान मिलन-स्थान है, और प्रजनन जोड़ने वाला है। यह सन्तान के विषय में हुआ।

the pupil the second, knowledge is where they meet, and teaching is what joins them. So much for knowledge. Now offspring: the mother is the first term, the father the second, the child is where they meet, and procreation is what joins them. So much for offspring.

अथाध्यात्मम् ।
अधरा हनुः पूर्वरूपम् ।
उत्तरा हनुरुत्तररूपम् ।
वाक्सन्धिः ।
जिह्वा सन्धानम् ।
इत्यध्यात्मम् ।
इतीमा महासँहिताः ।
य एवमेता महासँहिता व्याख्याता वेद ।
सन्धीयते प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेनान्नाद्येन सुवर्ग्येण लोकेन ॥ ४ ॥

athādhyātmam,
adharā hanuḥ pūrvarūpam,
uttarā hanuruttararūpam,
vāksandhiḥ,
jihvā sandhānam,
ityadhyātmam,
itīmā mahāsaṃhitāḥ,
ya evametā mahāsaṃhitā vyākhyātā veda,
sandhīyate prajayā paśubhirbrahmavarcasenānnādyena suvargyeṇa lokena || 4 ||

Athaadhyaatmam, adharaa hanuh puurvaruupam, uttaraa hanuruttararuupam, vaaksandhih, jihvaa sandhaanam, ityadhyaatmam, itiimaa mahaasamhitaah, ya evametaa mahaasamhitaa vyaakhyaataa veda, sandhiiyate prajayaa pashubhirbrahmavarchasenaannaadyena suvargyena lokena || 4 ||

अब शरीर के विषय में: नीचे का जबड़ा पूर्व रूप है, ऊपर का जबड़ा उत्तर रूप, वाणी मिलन-स्थान है और जीभ जोड़ने वाली है। यह शरीर के विषय में हुआ। ये महासंहिताएँ हैं। जो इन व्याख्यात महासंहिताओं को इस प्रकार जानता है, वह सन्तान, पशु, ब्रह्मतेज, अन्न और स्वर्ग-लोक से जुड़ जाता है।

Now the body: the lower jaw is the first term, the upper jaw the second, speech is where they meet, and the tongue is what joins them. So much for the body. These are the great conjunctions. Whoever knows these great conjunctions as explained is joined with offspring, cattle, the splendour of sacred knowledge, food and the heavenly world.

यश्छन्दसामृषभो विश्वरूपः ।
छन्दोभ्योऽध्यमृतात्संबभूव ।
स मेन्द्रो मेधया स्पृणोतु ।
अमृतस्य देव धारणो भूयासम् ।
शरीरं मे विचर्षणम् ।
जिह्वा मे मधुमत्तमा ।
कर्णाभ्यां भूरि विश्रुवम् ।
ब्रह्मणः कोशोऽसि मेधया पिहितः ।
श्रुतं मे गोपाय ॥ १ ॥

yaśchandasāmṛṣabho viśvarūpaḥ,
chandobhyo'dhyamṛtātsaṃbabhūva,
sa mendro medhayā spṛṇotu,
amṛtasya deva dhāraṇo bhūyāsam,
śarīraṃ me vicarṣaṇam,
jihvā me madhumattamā,
karṇābhyāṃ bhūri viśruvam,
brahmaṇaḥ kośo'si medhayā pihitaḥ,
śrutaṃ me gopāya || 1 ||

Yashchhandasaamrishabho vishvaruupah, chhandobhyo'dhyamritaatsambabhuuva, sa mendro medhayaa sprinotu, amritasya deva dhaarano bhuuyaasam, shariiram me vicharshanam, jihvaa me madhumattamaa, karnaabhyaam bhuuri vishruvam, brahmanah kosho'si medhayaa pihitah, shrutam me gopaaya || 1 ||

जो (ॐ) वेदों में श्रेष्ठ है, सब रूपों वाला है, अमृत-रूप वेदों से प्रकट हुआ — वह इन्द्र (ॐ) मुझे मेधा (धारण-शक्ति) से बलवान् करे। हे देव, मैं अमृत (ज्ञान) को धारण करने वाला बनूँ। मेरा शरीर स्वस्थ हो, मेरी जीभ अत्यन्त मधुर हो, मैं कानों से बहुत सुनूँ। (हे ॐ,) तुम ब्रह्म के कोश हो, मेधा से ढके हुए; मेरे सुने हुए की रक्षा करो।

He who is the bull among the Vedic metres, of every form, who sprang from the immortal metres — may that Indra (Oṃ) strengthen me with wisdom. O god, may I hold fast to the immortal. May my body be vigorous, my tongue most sweet; may I hear much with my ears. You are the sheath of Brahman, covered by wisdom; guard what I have learned.

आवहन्ती वितन्वाना कुर्वाणाऽचीरमात्मनः ।
वासाँसि मम गावश्च ।
अन्नपाने च सर्वदा ।
ततो मे श्रियमावह ।
लोमशां पशुभिः सह स्वाहा ।
आमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा ।
विमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा ।
प्रमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा ।
दमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा ।
शमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा ॥ २ ॥

āvahantī vitanvānā kurvāṇā'cīramātmanaḥ,
vāsāṃsi mama gāvaśca,
annapāne ca sarvadā,
tato me śriyamāvaha,
lomaśāṃ paśubhiḥ saha svāhā,
āmāyantu brahmacāriṇaḥ svāhā,
vimāyantu brahmacāriṇaḥ svāhā,
pramāyantu brahmacāriṇaḥ svāhā,
damāyantu brahmacāriṇaḥ svāhā,
śamāyantu brahmacāriṇaḥ svāhā || 2 ||

Aavahantii vitanvaanaa kurvaanaa'chiiramaatmanah, vaasaamsi mama gaavashcha, annapaane cha sarvadaa, tato me shriyamaavaha, lomashaam pashubhih saha svaahaa, aamaayantu brahmachaarinah svaahaa, vimaayantu brahmachaarinah svaahaa, pramaayantu brahmachaarinah svaahaa, damaayantu brahmachaarinah svaahaa, shamaayantu brahmachaarinah svaahaa || 2 ||

(हे अग्नि,) वह श्री ले आओ जो मेरे लिए वस्त्र, गौएँ, अन्न और पेय सदा लाती, फैलाती और शीघ्र उत्पन्न करती है — पशुओं सहित ऊनी (समृद्धि वाली) श्री। स्वाहा। ब्रह्मचारी मेरे पास आएँ, स्वाहा। ब्रह्मचारी विविध स्थानों से आएँ, स्वाहा। ब्रह्मचारी भली-भाँति आएँ, स्वाहा। ब्रह्मचारी संयमी हों, स्वाहा। ब्रह्मचारी शान्त हों, स्वाहा।

Then bring me prosperity — she who brings, spreads out and swiftly makes for me clothes and cattle, food and drink at all times — prosperity rich in wool, with cattle. Svāhā! May students come to me, svāhā! May students come from every side, svāhā! May students come in plenty, svāhā! May students be self-controlled, svāhā! May students be at peace, svāhā!

यशो जनेऽसानि स्वाहा ।
श्रेयान् वस्यसोऽसानि स्वाहा ।
तं त्वा भग प्रविशानि स्वाहा ।
स मा भग प्रविश स्वाहा ।
तस्मिन् सहस्रशाखे ।
निभगाहं त्वयि मृजे स्वाहा ।
यथाऽऽपः प्रवतायन्ति यथा मासा अहर्जरम् ।
एवं मां ब्रह्मचारिणो धातरायन्तु सर्वतः स्वाहा ।
प्रतिवेशोऽसि प्र मा भाहि प्र मा पद्यस्व ॥ ३ ॥

yaśo jane'sāni svāhā,
śreyān vasyaso'sāni svāhā,
taṃ tvā bhaga praviśāni svāhā,
sa mā bhaga praviśa svāhā,
tasmin sahasraśākhe,
nibhagāhaṃ tvayi mṛje svāhā,
yathā''paḥ pravatāyanti yathā māsā aharjaram,
evaṃ māṃ brahmacāriṇo dhātarāyantu sarvataḥ svāhā,
prativeśo'si pra mā bhāhi pra mā padyasva || 3 ||

Yasho jane'saani svaahaa, shreyaan vasyaso'saani svaahaa, tam tvaa bhaga pravishaani svaahaa, sa maa bhaga pravisha svaahaa, tasmin sahasrashaakhe, nibhagaaham tvayi mrije svaahaa, yathaa''pah pravataayanti yathaa maasaa aharjaram, evam maam brahmachaarino dhaataraayantu sarvatah svaahaa, prativesho'si pra maa bhaahi pra maa padyasva || 3 ||

मैं लोगों में यशस्वी होऊँ, स्वाहा। मैं धनवानों से भी श्रेष्ठ होऊँ, स्वाहा। हे भग (ऐश्वर्य-स्वरूप), मैं तुममें प्रवेश करूँ, स्वाहा। हे भग, तुम मुझमें प्रवेश करो, स्वाहा। हे हज़ारों शाखाओं वाले, तुममें मैं अपने को शुद्ध करूँ, स्वाहा। जैसे जल नीचे की ओर बहता है, जैसे महीने वर्ष में जाते हैं, वैसे ही, हे धाता, ब्रह्मचारी सब ओर से मेरे पास आएँ, स्वाहा। तुम विश्राम-स्थान हो; मुझ पर प्रकाश डालो, मुझे अपना लो।

May I be renowned among people, svāhā! May I be better than the wealthy, svāhā! Into you, O Bhaga, may I enter, svāhā! Into me, O Bhaga, may you enter, svāhā! In you of a thousand branches, O Bhaga, I cleanse myself, svāhā! As waters run downhill, as months pass into the year, so, O Creator, may students come to me from every side, svāhā! You are a resting place; shine on me, take me as your own.

भूर्भुवः सुवरिति वा एतास्तिस्रो व्याहृतयः ।
तासामुह स्मैतां चतुर्थीं माहाचमस्यः प्रवेदयते ।
मह इति ।
तद् ब्रह्म ।
स आत्मा ।
अङ्गान्यन्या देवताः ।
भूरिति वा अयं लोकः ।
भुव इत्यन्तरिक्षम् ।
सुवरित्यसौ लोकः ॥ १ ॥

bhūrbhuvaḥ suvariti vā etāstisro vyāhṛtayaḥ,
tāsāmuha smaitāṃ caturthīṃ māhācamasyaḥ pravedayate,
maha iti,
tad brahma,
sa ātmā,
aṅgānyanyā devatāḥ,
bhūriti vā ayaṃ lokaḥ,
bhuva ityantarikṣam,
suvarityasau lokaḥ || 1 ||

Bhuurbhuvah suvariti vaa etaastisro vyaahritayah, taasaamuha smaitaam chaturthiim maahaachamasyah pravedayate, maha iti, tad brahma, sa aatmaa, angaanyanyaa devataah, bhuuriti vaa ayam lokah, bhuva ityantariksham, suvarityasau lokah || 1 ||

भूः, भुवः, सुवः — ये तीन व्याहृतियाँ हैं। महाचमस के पुत्र ने इनके साथ एक चौथी बताई — महः। वह ब्रह्म है, वह आत्मा है; अन्य देवता उसके अंग हैं। भूः यह लोक है, भुवः अन्तरिक्ष है, सुवः वह (द्यु) लोक है,

Bhūḥ, Bhuvaḥ, Suvaḥ — these are the three utterances (vyāhṛtis). The son of Mahācamasa taught a fourth: Mahaḥ. That is Brahman; that is the Self; the other gods are its limbs. Bhūḥ is this world; Bhuvaḥ is the mid-air; Suvaḥ is the world beyond;

मह इत्यादित्यः ।
आदित्येन वाव सर्वे लोका महीयन्ते ।
भूरिति वा अग्निः ।
भुव इति वायुः ।
सुवरित्यादित्यः ।
मह इति चन्द्रमाः ।
चन्द्रमसा वाव सर्वाणि ज्योतीँषि महीयन्ते ।
भूरिति वा ऋचः ।
भुव इति सामानि ।
सुवरिति यजूँषि ॥ २ ॥

maha ityādityaḥ,
ādityena vāva sarve lokā mahīyante,
bhūriti vā agniḥ,
bhuva iti vāyuḥ,
suvarityādityaḥ,
maha iti candramāḥ,
candramasā vāva sarvāṇi jyotīṃṣi mahīyante,
bhūriti vā ṛcaḥ,
bhuva iti sāmāni,
suvariti yajūṃṣi || 2 ||

Maha ityaadityah, aadityena vaava sarve lokaa mahiiyante, bhuuriti vaa agnih, bhuva iti vaayuh, suvarityaadityah, maha iti chandramaah, chandramasaa vaava sarvaani jyotiimshi mahiiyante, bhuuriti vaa richah, bhuva iti saamaani, suvariti yajuumshi || 2 ||

और महः आदित्य है — आदित्य से ही सब लोक महिमा पाते हैं। भूः अग्नि है, भुवः वायु, सुवः आदित्य, और महः चन्द्रमा — चन्द्रमा से ही सब ज्योतियाँ महिमा पाती हैं। भूः ऋचाएँ हैं, भुवः साम, सुवः यजुष्,

and Mahaḥ is the sun, for it is by the sun that all the worlds are made great. Bhūḥ is fire; Bhuvaḥ is wind; Suvaḥ is the sun; Mahaḥ is the moon, for it is by the moon that all the lights are made great. Bhūḥ is the Ṛg verses; Bhuvaḥ is the Sāman chants; Suvaḥ is the Yajus formulas;

मह इति ब्रह्म ।
ब्रह्मणा वाव सर्वे वेदा महीयन्ते ।
भूरिति वै प्राणः ।
भुव इत्यपानः ।
सुवरिति व्यानः ।
मह इत्यन्नम् ।
अन्नेन वाव सर्वे प्राणा महीयन्ते ।
ता वा एताश्चतस्रश्चतुर्धा ।
चतस्रश्चतस्रो व्याहृतयः ।
ता यो वेद ।
स वेद ब्रह्म ।
सर्वेऽस्मै देवा बलिमावहन्ति ॥ ३ ॥

maha iti brahma,
brahmaṇā vāva sarve vedā mahīyante,
bhūriti vai prāṇaḥ,
bhuva ityapānaḥ,
suvariti vyānaḥ,
maha ityannam,
annena vāva sarve prāṇā mahīyante,
tā vā etāścatasraścaturdhā,
catasraścatasro vyāhṛtayaḥ,
tā yo veda,
sa veda brahma,
sarve'smai devā balimāvahanti || 3 ||

Maha iti brahma, brahmanaa vaava sarve vedaa mahiiyante, bhuuriti vai praanah, bhuva ityapaanah, suvariti vyaanah, maha ityannam, annena vaava sarve praanaa mahiiyante, taa vaa etaashchatasrashchaturdhaa, chatasrashchatasro vyaahritayah, taa yo veda, sa veda brahma, sarve'smai devaa balimaavahanti || 3 ||

और महः ब्रह्म है — ब्रह्म से ही सब वेद महिमा पाते हैं। भूः प्राण है, भुवः अपान, सुवः व्यान, और महः अन्न — अन्न से ही सब प्राण महिमा पाते हैं। ये चार (व्याहृतियाँ) चार-चार प्रकार की हैं — चार-चार व्याहृतियाँ। जो इन्हें जानता है, वह ब्रह्म को जानता है; सब देवता उसके लिए भेंट लाते हैं।

and Mahaḥ is Brahman, for it is by Brahman that all the Vedas are made great. Bhūḥ is the in-breath; Bhuvaḥ the out-breath; Suvaḥ the diffused breath; Mahaḥ is food, for it is by food that all the breaths are made great. These four are fourfold — four times four utterances. Whoever knows them knows Brahman; all the gods bring him offerings.

स य एषोऽन्तरहृदय आकाशः ।
तस्मिन्नयं पुरुषो मनोमयः ।
अमृतो हिरण्मयः ।
अन्तरेण तालुके ।
य एष स्तन इवावलम्बते ।
सेन्द्रयोनिः ।
यत्रासौ केशान्तो विवर्तते ।
व्यपोह्य शीर्षकपाले ।
भूरित्यग्नौ प्रतितिष्ठति ।
भुव इति वायौ ॥ १ ॥

sa ya eṣo'ntarahṛdaya ākāśaḥ,
tasminnayaṃ puruṣo manomayaḥ,
amṛto hiraṇmayaḥ,
antareṇa tāluke,
ya eṣa stana ivāvalambate,
sendrayoniḥ,
yatrāsau keśānto vivartate,
vyapohya śīrṣakapāle,
bhūrityagnau pratitiṣṭhati,
bhuva iti vāyau || 1 ||

Sa ya esho'ntarahridaya aakaashah, tasminnayam purusho manomayah, amrito hiranmayah, antarena taaluke, ya esha stana ivaavalambate, sendrayonih, yatraasau keshaanto vivartate, vyapohya shiirshakapaale, bhuurityagnau pratitishthati, bhuva iti vaayau || 1 ||

हृदय के भीतर जो यह आकाश है, उसमें यह मनोमय, अमृत, स्वर्णिम पुरुष रहता है। तालु के दोनों भागों के बीच जो स्तन के समान लटकता है (वह मार्ग है), और जहाँ बालों की जड़ें अलग होती हैं, वहाँ सिर की हड्डियों को भेदकर वह इन्द्र का द्वार है। (ऐसा उपासक) "भूः" के द्वारा अग्नि में स्थित होता है, "भुवः" के द्वारा वायु में,

In the space within the heart dwells this person made of mind, immortal and golden. Between the two palates, where the uvula hangs like a nipple, and where the roots of the hair part, passing through the skull — that is the birthplace of Indra. By “Bhūḥ” one is established in fire; by “Bhuvaḥ” in wind;

सुवरित्यादित्ये ।
मह इति ब्रह्मणि ।
आप्नोति स्वाराज्यम् ।
आप्नोति मनसस्पतिम् ।
वाक्पतिश्चक्षुष्पतिः ।
श्रोत्रपतिर्विज्ञानपतिः ।
एतत्ततो भवति ।
आकाशशरीरं ब्रह्म ।
सत्यात्म प्राणारामं मन आनन्दम् ।
शान्तिसमृद्धममृतम् ।
इति प्राचीनयोग्योपास्स्व ॥ २ ॥

suvarityāditye,
maha iti brahmaṇi,
āpnoti svārājyam,
āpnoti manasaspatim,
vākpatiścakṣuṣpatiḥ,
śrotrapatirvijñānapatiḥ,
etattato bhavati,
ākāśaśarīraṃ brahma,
satyātma prāṇārāmaṃ mana ānandam,
śāntisamṛddhamamṛtam,
iti prācīnayogyopāssva || 2 ||

Suvarityaaditye, maha iti brahmani, aapnoti svaaraajyam, aapnoti manasaspatim, vaakpatishchakshushpatih, shrotrapatirvijnaanapatih, etattato bhavati, aakaashashariiram brahma, satyaatma praanaaraamam mana aanandam, shaantisamriddhamamritam, iti praachiinayogyopaassva || 2 ||

"सुवः" के द्वारा आदित्य में, और "महः" के द्वारा ब्रह्म में। वह स्वराज्य (आत्म-स्वामित्व) प्राप्त करता है; मन के स्वामी को प्राप्त करता है; वह वाणी, आँख, कान और विज्ञान का स्वामी हो जाता है। तब वह यह बन जाता है — आकाश-रूपी शरीर वाला ब्रह्म, जिसका स्वरूप सत्य है, जो प्राण में रमता है, जिसके लिए मन आनन्द है, जो शान्ति से परिपूर्ण और अमृत है। हे प्राचीनयोग्य, इस प्रकार उपासना करो।

by “Suvaḥ” in the sun; by “Mahaḥ” in Brahman. He attains self-rule; he attains the lord of the mind; he becomes lord of speech, lord of sight, lord of hearing, lord of understanding. Then he becomes this: Brahman whose body is space, whose nature is truth, who delights in life, for whom mind is bliss, full of peace, immortal. Worship in this way, Prācīnayogya.

पृथिव्यन्तरिक्षं द्यौर्दिशोऽवान्तरदिशाः ।
अग्निर्वायुरादित्यश्चन्द्रमा नक्षत्राणि ।
आप ओषधयो वनस्पतय आकाश आत्मा ।
इत्यधिभूतम् ।
अथाध्यात्मम् ।
प्राणो व्यानोऽपान उदानः समानः ।
चक्षुः श्रोत्रं मनो वाक् त्वक् ।
चर्म माँसँस्नावास्थिमज्जा ।
एतदधि विधाय ऋषिरवोचत् ।
पाङ्क्तं वा इदँ सर्वम् ।
पाङ्क्तेनैव पाङ्क्तँ स्पृणोतीति ॥ १ ॥

pṛthivyantarikṣaṃ dyaurdiśo'vāntaradiśāḥ,
agnirvāyurādityaścandramā nakṣatrāṇi,
āpa oṣadhayo vanaspataya ākāśa ātmā,
ityadhibhūtam,
athādhyātmam,
prāṇo vyāno'pāna udānaḥ samānaḥ,
cakṣuḥ śrotraṃ mano vāk tvak,
carma māṃsaṃsnāvāsthimajjā,
etadadhi vidhāya ṛṣiravocat,
pāṅktaṃ vā idaṃ sarvam,
pāṅktenaiva pāṅktaṃ spṛṇotīti || 1 ||

Prithivyantariksham dyaurdisho'vaantaradishaah, agnirvaayuraadityashchandramaa nakshatraani, aapa oshadhayo vanaspataya aakaasha aatmaa, ityadhibhuutam, athaadhyaatmam, praano vyaano'paana udaanah samaanah, chakshuh shrotram mano vaak tvak, charma maamsamsnaavaasthimajjaa, etadadhi vidhaaya rishiravochat, paanktam vaa idam sarvam, paanktenaiva paanktam sprinotiiti || 1 ||

पृथ्वी, अन्तरिक्ष, द्युलोक, दिशाएँ और अवान्तर दिशाएँ; अग्नि, वायु, आदित्य, चन्द्रमा और नक्षत्र; जल, औषधियाँ, वनस्पतियाँ, आकाश और शरीर — यह भूतों के विषय में हुआ। अब शरीर के विषय में: प्राण, व्यान, अपान, उदान, समान; आँख, कान, मन, वाणी, त्वचा; चर्म, माँस, नस, हड्डी, मज्जा। इन्हें इस प्रकार व्यवस्थित करके ऋषि ने कहा: "यह सब पाँच-पाँच का ही है; पाँच से ही मनुष्य पाँच को पूर्ण करता है।"

Earth, mid-air, sky, the quarters and the intermediate quarters; fire, wind, sun, moon and stars; water, plants, trees, space and the body — so much with regard to beings. Now with regard to the person: the in-breath, diffused breath, out-breath, up-breath and middle breath; eye, ear, mind, speech and touch; skin, flesh, sinew, bone and marrow. Having arranged these, the seer said: “All this is fivefold. With the fivefold one gains the fivefold.”

ओमिति ब्रह्म ।
ओमितीदँसर्वम् ।
ओमित्येतदनुकृतिर्हस्म वा अप्यो श्रावयेत्याश्रावयन्ति ।
ओमिति सामानि गायन्ति ।
ओँशोमिति शस्त्राणि शँसन्ति ।
ओमित्यध्वर्युः प्रतिगरं प्रतिगृणाति ।
ओमिति ब्रह्मा प्रसौति ।
ओमित्यग्निहोत्रमनुजानाति ।
ओमिति ब्राह्मणः प्रवक्ष्यन्नाह ब्रह्मोपाप्नवानीति ब्रह्मैवोपाप्नोति ॥ १ ॥

omiti brahma,
omitīdaṃsarvam,
omityetadanukṛtirhasma vā apyo śrāvayetyāśrāvayanti,
omiti sāmāni gāyanti,
oṃśomiti śastrāṇi śaṃsanti,
omityadhvaryuḥ pratigaraṃ pratigṛṇāti,
omiti brahmā prasauti,
omityagnihotramanujānāti,
omiti brāhmaṇaḥ pravakṣyannāha brahmopāpnavānīti brahmaivopāpnoti || 1 ||

Omiti brahma, omitiidamsarvam, omityetadanukritirhasma vaa apyo shraavayetyaashraavayanti, omiti saamaani gaayanti, omshomiti shastraani shamsanti, omityadhvaryuh pratigaram pratigrinaati, omiti brahmaa prasauti, omityagnihotramanujaanaati, omiti braahmanah pravakshyannaaha brahmopaapnavaaniiti brahmaivopaapnoti || 1 ||

ॐ ब्रह्म है। ॐ यह सब कुछ है। ॐ स्वीकृति का शब्द है — "ओ, सुनाओ" कहने पर वे सुनाते हैं। ॐ कहकर वे साम गाते हैं; "ॐ शोम्" कहकर शस्त्रों (स्तुतियों) का पाठ करते हैं; ॐ कहकर अध्वर्यु प्रत्युत्तर देता है; ॐ कहकर ब्रह्मा (ऋत्विज्) अनुमति देता है; ॐ कहकर अग्निहोत्र की अनुमति दी जाती है। वेद-पाठ आरम्भ करते समय ब्राह्मण "ॐ" कहता है — "मैं ब्रह्म (वेद) को प्राप्त करूँ" — और वह ब्रह्म को प्राप्त करता है।

Oṃ is Brahman. Oṃ is all this. Oṃ is the word of assent: when people say “Recite!”, it is with Oṃ that they recite. With Oṃ they sing the chants; with “Oṃ śom” they recite the hymns of praise; with Oṃ the officiating priest responds; with Oṃ the presiding priest gives assent; with Oṃ one permits the fire-offering. When a Brahmin is about to recite, he says “Oṃ”, thinking, “May I obtain Brahman” — and he obtains Brahman.

ऋतं च स्वाध्यायप्रवचने च ।
सत्यं च स्वाध्यायप्रवचने च ।
तपश्च स्वाध्यायप्रवचने च ।
दमश्च स्वाध्यायप्रवचने च ।
शमश्च स्वाध्यायप्रवचने च ।
अग्नयश्च स्वाध्यायप्रवचने च ।
अग्निहोत्रं च स्वाध्यायप्रवचने च ।
अतिथयश्च स्वाध्यायप्रवचने च ।
मानुषं च स्वाध्यायप्रवचने च ।
प्रजा च स्वाध्यायप्रवचने च ।
प्रजनश्च स्वाध्यायप्रवचने च ।
प्रजातिश्च स्वाध्यायप्रवचने च ।
सत्यमिति सत्यवचा राथीतरः ।
तप इति तपोनित्यः पौरुशिष्टिः ।
स्वाध्यायप्रवचने एवेति नाको मौद्गल्यः ।
तद्धि तपस्तद्धि तपः ॥ १ ॥

ṛtaṃ ca svādhyāyapravacane ca,
satyaṃ ca svādhyāyapravacane ca,
tapaśca svādhyāyapravacane ca,
damaśca svādhyāyapravacane ca,
śamaśca svādhyāyapravacane ca,
agnayaśca svādhyāyapravacane ca,
agnihotraṃ ca svādhyāyapravacane ca,
atithayaśca svādhyāyapravacane ca,
mānuṣaṃ ca svādhyāyapravacane ca,
prajā ca svādhyāyapravacane ca,
prajanaśca svādhyāyapravacane ca,
prajātiśca svādhyāyapravacane ca,
satyamiti satyavacā rāthītaraḥ,
tapa iti taponityaḥ pauruśiṣṭiḥ,
svādhyāyapravacane eveti nāko maudgalyaḥ,
taddhi tapastaddhi tapaḥ || 1 ||

Ritam cha svaadhyaayapravachane cha, satyam cha svaadhyaayapravachane cha, tapashcha svaadhyaayapravachane cha, damashcha svaadhyaayapravachane cha, shamashcha svaadhyaayapravachane cha, agnayashcha svaadhyaayapravachane cha, agnihotram cha svaadhyaayapravachane cha, atithayashcha svaadhyaayapravachane cha, maanusham cha svaadhyaayapravachane cha, prajaa cha svaadhyaayapravachane cha, prajanashcha svaadhyaayapravachane cha, prajaatishcha svaadhyaayapravachane cha, satyamiti satyavachaa raathiitarah, tapa iti taponityah paurushishtih, svaadhyaayapravachane eveti naako maudgalyah, taddhi tapastaddhi tapah || 1 ||

ऋत (उचित आचरण) — और स्वाध्याय तथा प्रवचन (पढ़ना और पढ़ाना)। सत्य — और स्वाध्याय तथा प्रवचन। तप — और स्वाध्याय तथा प्रवचन। दम — और स्वाध्याय तथा प्रवचन। शम — और स्वाध्याय तथा प्रवचन। अग्नियाँ — और स्वाध्याय तथा प्रवचन। अग्निहोत्र — और स्वाध्याय तथा प्रवचन। अतिथि — और स्वाध्याय तथा प्रवचन। मानवीय कर्तव्य — और स्वाध्याय तथा प्रवचन। सन्तान, प्रजनन और वंश-वृद्धि — और स्वाध्याय तथा प्रवचन। राथीतर सत्यवचा कहते हैं: सत्य ही (मुख्य है)। पौरुशिष्टि तपोनित्य कहते हैं: तप ही। मुद्गल के पुत्र नाक कहते हैं: स्वाध्याय और प्रवचन ही — क्योंकि वही तप है, वही तप है।

What is right — together with learning and teaching. Truth — together with learning and teaching. Austerity — together with learning and teaching. Self-control — together with learning and teaching. Calm — together with learning and teaching. The sacred fires — together with learning and teaching. The fire-offering — together with learning and teaching. Guests — together with learning and teaching. Human duties — together with learning and teaching. Children, procreation and the family line — together with learning and teaching. “Truth,” says Satyavacas Rāthītara. “Austerity,” says Taponitya Pauruśiṣṭi. “Learning and teaching alone,” says Nāka Maudgalya, “for that is austerity; that is austerity.”

अहं वृक्षस्य रेरिवा कीर्तिः पृष्ठं गिरेरिव ।
ऊर्ध्वपवित्रो वाजिनीवस्वमृतमस्मि ।
द्रविणँसवर्चसम् ।
सुमेधा अमृतोक्षितः ।
इति त्रिशङ्कोर्वेदानुवचनम् ॥ १ ॥

ahaṃ vṛkṣasya rerivā kīrtiḥ pṛṣṭhaṃ gireriva,
ūrdhvapavitro vājinīvasvamṛtamasmi,
draviṇaṃsavarcasam,
sumedhā amṛtokṣitaḥ,
iti triśaṅkorvedānuvacanam || 1 ||

Aham vrikshasya rerivaa kiirtih prishtham gireriva, uurdhvapavitro vaajiniivasvamritamasmi, dravinamsavarchasam, sumedhaa amritokshitah, iti trishankorvedaanuvachanam || 1 ||

मैं (संसार-रूपी) वृक्ष का प्रेरक हूँ। मेरी कीर्ति पर्वत के शिखर जैसी ऊँची है। मैं ऊपर से पवित्र हूँ, सूर्य में जैसा अमृत है वैसा ही शुद्ध अमृत हूँ। मैं दीप्तिमान् धन हूँ, उत्तम बुद्धि वाला, अमर और अक्षय हूँ। — यह त्रिशंकु का, वेद (ज्ञान) प्राप्त होने के बाद का, कथन है।

I am the mover of the tree. My fame is like a mountain’s peak. High and pure, I am the immortal as it is in the sun. I am radiant wealth; wise, immortal, imperishable. — This is Triśaṅku’s declaration after attaining knowledge.

वेदमनूच्याचार्योऽन्तेवासिनमनुशास्ति ।
सत्यं वद ।
धर्मं चर ।
स्वाध्यायान्मा प्रमदः ।
आचार्याय प्रियं धनमाहृत्य प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सीः ।
सत्यान्न प्रमदितव्यम् ।
धर्मान्न प्रमदितव्यम् ।
कुशलान्न प्रमदितव्यम् ।
भूत्यै न प्रमदितव्यम् ।
स्वाध्यायप्रवचनाभ्यां न प्रमदितव्यम् ।
देवपितृकार्याभ्यां न प्रमदितव्यम् ॥ १ ॥

vedamanūcyācāryo'ntevāsinamanuśāsti,
satyaṃ vada,
dharmaṃ cara,
svādhyāyānmā pramadaḥ,
ācāryāya priyaṃ dhanamāhṛtya prajātantuṃ mā vyavacchetsīḥ,
satyānna pramaditavyam,
dharmānna pramaditavyam,
kuśalānna pramaditavyam,
bhūtyai na pramaditavyam,
svādhyāyapravacanābhyāṃ na pramaditavyam,
devapitṛkāryābhyāṃ na pramaditavyam || 1 ||

Vedamanuuchyaachaaryo'ntevaasinamanushaasti, satyam vada, dharmam chara, svaadhyaayaanmaa pramadah, aachaaryaaya priyam dhanamaahritya prajaatantum maa vyavachchhetsiih, satyaanna pramaditavyam, dharmaanna pramaditavyam, kushalaanna pramaditavyam, bhuutyai na pramaditavyam, svaadhyaayapravachanaabhyaam na pramaditavyam, devapitrikaaryaabhyaam na pramaditavyam || 1 ||

वेद पढ़ाकर आचार्य शिष्य को उपदेश देते हैं: सत्य बोलो। धर्म का आचरण करो। स्वाध्याय में प्रमाद मत करो। आचार्य को प्रिय धन (दक्षिणा) देकर, सन्तान-परम्परा को मत तोड़ो। सत्य से मत चूको। धर्म से मत चूको। कुशल (हितकर कर्म) से मत चूको। समृद्धि से मत चूको। पढ़ने और पढ़ाने से मत चूको। देवताओं और पितरों के कर्तव्यों से मत चूको।

Having taught the Veda, the teacher instructs the pupil: Speak the truth. Practise dharma. Do not neglect your study. Having brought your teacher the gift he values, do not cut off the line of your family. Do not swerve from truth. Do not swerve from dharma. Do not neglect what is good for you. Do not neglect your welfare. Do not neglect learning and teaching. Do not neglect your duties to the gods and the ancestors.

मातृदेवो भव ।
पितृदेवो भव ।
आचार्यदेवो भव ।
अतिथिदेवो भव ।
यान्यनवद्यानि कर्माणि तानि सेवितव्यानि ।
नो इतराणि ।
यान्यस्माकꣳ सुचरितानि तानि त्वयोपास्यानि ।
नो इतराणि ॥ २ ॥

mātṛdevo bhava,
pitṛdevo bhava,
ācāryadevo bhava,
atithidevo bhava,
yānyanavadyāni karmāṇi tāni sevitavyāni,
no itarāṇi,
yānyasmākaṃ sucaritāni tāni tvayopāsyāni,
no itarāṇi || 2 ||

Maatridevo bhava, pitridevo bhava, aachaaryadevo bhava, atithidevo bhava, yaanyanavadyaani karmaani taani sevitavyaani, no itaraani, yaanyasmaakam sucharitaani taani tvayopaasyaani, no itaraani || 2 ||

माता को देवता मानो। पिता को देवता मानो। आचार्य को देवता मानो। अतिथि को देवता मानो। जो निर्दोष कर्म हैं, उन्हीं का सेवन करो, दूसरों का नहीं। हमारे जो अच्छे आचरण हैं, उन्हीं का अनुसरण करो, दूसरों का नहीं।

Treat your mother as a god. Treat your father as a god. Treat your teacher as a god. Treat your guest as a god. Do the deeds that are blameless, and no others. Follow those of our ways that are good, and no others.

ये के चास्मच्छ्रेयाँसो ब्राह्मणाः तेषां त्वयाऽऽसनेन प्रश्वसितव्यम् ।
श्रद्धया देयम् ।
अश्रद्धयाऽदेयम् ।
श्रिया देयम् ।
ह्रिया देयम् ।
भिया देयम् ।
संविदा देयम् ।
अथ यदि ते कर्मविचिकित्सा वा वृत्तविचिकित्सा वा स्यात् ॥ ३ ॥

ye ke cāsmacchreyāṃso brāhmaṇāḥ teṣāṃ tvayā''sanena praśvasitavyam,
śraddhayā deyam,
aśraddhayā'deyam,
śriyā deyam,
hriyā deyam,
bhiyā deyam,
saṃvidā deyam,
atha yadi te karmavicikitsā vā vṛttavicikitsā vā syāt || 3 ||

Ye ke chaasmachchhreyaamso braahmanaah teshaam tvayaa''sanena prashvasitavyam, shraddhayaa deyam, ashraddhayaa'deyam, shriyaa deyam, hriyaa deyam, bhiyaa deyam, samvidaa deyam, atha yadi te karmavichikitsaa vaa vrittavichikitsaa vaa syaat || 3 ||

जो ब्राह्मण हमसे श्रेष्ठ हैं, उन्हें आसन देकर उनकी थकान दूर करनी चाहिए। श्रद्धा से देना चाहिए; अश्रद्धा से नहीं देना चाहिए। समृद्धि के अनुसार देना चाहिए; विनम्रता से देना चाहिए; (दायित्व के) भय से देना चाहिए; समझ के साथ देना चाहिए। और यदि तुम्हें किसी कर्म या आचरण के विषय में सन्देह हो,

Those Brahmins who are better than we are — refresh them by offering them a seat. Give with faith; do not give without faith. Give generously; give with modesty; give with awe; give with understanding. And if you are in doubt about a rite or about conduct,

ये तत्र ब्राह्मणाः संमर्शिनः ।
युक्ता आयुक्ताः ।
अलूक्षा धर्मकामाः स्युः ।
यथा ते तत्र वर्तेरन् ।
तथा तत्र वर्तेथाः ।
अथाभ्याख्यातेषु ।
ये तत्र ब्राह्मणाः संमर्शिनः ।
युक्ता आयुक्ताः ।
अलूक्षा धर्मकामाः स्युः ।
यथा ते तेषु वर्तेरन् ।
तथा तेषु वर्तेथाः ।
एष आदेशः ।
एष उपदेशः ।
एषा वेदोपनिषत् ।
एतदनुशासनम् ।
एवमुपासितव्यम् ।
एवमु चैतदुपास्यम् ॥ ४ ॥

ye tatra brāhmaṇāḥ saṃmarśinaḥ,
yuktā āyuktāḥ,
alūkṣā dharmakāmāḥ syuḥ,
yathā te tatra varteran,
tathā tatra vartethāḥ,
athābhyākhyāteṣu,
ye tatra brāhmaṇāḥ saṃmarśinaḥ,
yuktā āyuktāḥ,
alūkṣā dharmakāmāḥ syuḥ,
yathā te teṣu varteran,
tathā teṣu vartethāḥ,
eṣa ādeśaḥ,
eṣa upadeśaḥ,
eṣā vedopaniṣat,
etadanuśāsanam,
evamupāsitavyam,
evamu caitadupāsyam || 4 ||

Ye tatra braahmanaah sammarshinah, yuktaa aayuktaah, aluukshaa dharmakaamaah syuh, yathaa te tatra varteran, tathaa tatra vartethaah, athaabhyaakhyaateshu, ye tatra braahmanaah sammarshinah, yuktaa aayuktaah, aluukshaa dharmakaamaah syuh, yathaa te teshu varteran, tathaa teshu vartethaah, esha aadeshah, esha upadeshah, eshaa vedopanishat, etadanushaasanam, evamupaasitavyam, evamu chaitadupaasyam || 4 ||

तो वहाँ जो विचारशील, कर्तव्य में लगे हुए, स्वतन्त्र, सौम्य और धर्म चाहने वाले ब्राह्मण हों, वे जैसा आचरण करें, वैसा ही तुम भी करो। और जिन लोगों पर आरोप लगे हों, उनके प्रति भी वहाँ के विचारशील, कर्तव्यनिष्ठ, स्वतन्त्र, सौम्य और धर्म चाहने वाले ब्राह्मण जैसा व्यवहार करें, वैसा ही तुम भी करो। यही आदेश है, यही उपदेश है, यही वेद का रहस्य है, यही अनुशासन है। इसी प्रकार उपासना करनी चाहिए; इसी प्रकार इसका पालन करना चाहिए।

then behave as the Brahmins there behave who are thoughtful, dutiful, independent, gentle and devoted to dharma. And towards people who have been accused, behave as the Brahmins there behave who are thoughtful, dutiful, independent, gentle and devoted to dharma. This is the rule. This is the teaching. This is the secret of the Veda. This is the instruction. So it is to be honoured; so indeed it is to be honoured.

शं नो मित्रः शं वरुणः ।
शं नो भवत्वर्यमा ।
शं न इन्द्रो बृहस्पतिः ।
शं नो विष्णुरुरुक्रमः ।
नमो ब्रह्मणे ।
नमस्ते वायो ।
त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि ।
त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्मावादिषम् ।
ऋतमवादिषम् ।
सत्यमवादिषम् ।
तन्मामावीत् ।
तद्वक्तारमावीत् ।
आवीन्माम् ।
आवीद्वक्तारम् ।
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ १ ॥

śaṃ no mitraḥ śaṃ varuṇaḥ,
śaṃ no bhavatvaryamā,
śaṃ na indro bṛhaspatiḥ,
śaṃ no viṣṇururukramaḥ,
namo brahmaṇe,
namaste vāyo,
tvameva pratyakṣaṃ brahmāsi,
tvāmeva pratyakṣaṃ brahmāvādiṣam,
ṛtamavādiṣam,
satyamavādiṣam,
tanmāmāvīt,
tadvaktāramāvīt,
āvīnmām,
āvīdvaktāram,
oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ || 1 ||

Sham no mitrah sham varunah, sham no bhavatvaryamaa, sham na indro brihaspatih, sham no vishnururukramah, namo brahmane, namaste vaayo, tvameva pratyaksham brahmaasi, tvaameva pratyaksham brahmaavaadisham, ritamavaadisham, satyamavaadisham, tanmaamaaviit, tadvaktaaramaaviit, aaviinmaam, aaviidvaktaaram, om shaantih shaantih shaantih || 1 ||

मित्र हमारे लिए कल्याणकारी हों, वरुण कल्याणकारी हों; अर्यमा कल्याणकारी हों; इन्द्र और बृहस्पति कल्याणकारी हों; विशाल पग वाले विष्णु कल्याणकारी हों। ब्रह्म को नमस्कार। हे वायु, तुम्हें नमस्कार। तुम ही प्रत्यक्ष ब्रह्म हो; मैंने तुम्हें ही प्रत्यक्ष ब्रह्म कहा। मैंने ऋत कहा, मैंने सत्य कहा। उसने मेरी रक्षा की, उसने वक्ता की रक्षा की — मेरी रक्षा की, वक्ता की रक्षा की। ॐ शान्ति, शान्ति, शान्ति।

May Mitra be gracious to us, and Varuṇa; may Aryaman be gracious to us; may Indra and Bṛhaspati be gracious to us; may Viṣṇu of the wide stride be gracious to us. Homage to Brahman. Homage to you, Vāyu. You are Brahman made visible; I have declared you Brahman made visible. I have spoken what is right; I have spoken what is true. That has protected me; that has protected the teacher — protected me, protected the teacher. Oṃ — peace, peace, peace.

ॐ सह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीर्यं करवावहै । तेजस्वि नावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ।
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

oṃ saha nāvavatu, saha nau bhunaktu, saha vīryaṃ karavāvahai, tejasvi nāvadhītamastu mā vidviṣāvahai,
oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ.

Om saha naavavatu, saha nau bhunaktu, saha viiryam karavaavahai, tejasvi naavadhiitamastu maa vidvishaavahai, om shaantih shaantih shaantih.

वह (परमात्मा) हम दोनों (गुरु और शिष्य) की साथ रक्षा करे; हम दोनों का साथ पालन करे; हम दोनों साथ मिलकर शक्ति प्राप्त करें; हम दोनों का अध्ययन तेजस्वी हो; हम एक-दूसरे से द्वेष न करें। ॐ शान्ति, शान्ति, शान्ति।

May it protect us both together; may it nourish us both together; may we work together with vigour; may our study be full of light; may we not turn against each other. Oṃ — peace, peace, peace.

ॐ ब्रह्मविदाप्नोति परम् ।
तदेषाऽभ्युक्ता ।
सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म ।
यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् ।
सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चितेति ।
तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः ।
आकाशाद्वायुः ।
वायोरग्निः ।
अग्नेरापः ।
अद्भ्यः पृथिवी ।
पृथिव्या ओषधयः ।
ओषधीभ्योऽन्नम् ।
अन्नाद्रेतः ।
रेतसः पुरुषः ।
स वा एष पुरुषोऽन्नरसमयः ।
तस्येदमेव शिरः ।
अयं दक्षिणः पक्षः ।
अयमुत्तरः पक्षः ।
अयमात्मा ।
इदं पुच्छं प्रतिष्ठा ।
तदप्येष श्लोको भवति ॥ १ ॥

oṃ brahmavidāpnoti param,
tadeṣā'bhyuktā,
satyaṃ jñānamanantaṃ brahma,
yo veda nihitaṃ guhāyāṃ parame vyoman,
so'śnute sarvān kāmān saha brahmaṇā vipaściteti,
tasmādvā etasmādātmana ākāśaḥ saṃbhūtaḥ,
ākāśādvāyuḥ,
vāyoragniḥ,
agnerāpaḥ,
adbhyaḥ pṛthivī,
pṛthivyā oṣadhayaḥ,
oṣadhībhyo'nnam,
annādretaḥ,
retasaḥ puruṣaḥ,
sa vā eṣa puruṣo'nnarasamayaḥ,
tasyedameva śiraḥ,
ayaṃ dakṣiṇaḥ pakṣaḥ,
ayamuttaraḥ pakṣaḥ,
ayamātmā,
idaṃ pucchaṃ pratiṣṭhā,
tadapyeṣa śloko bhavati || 1 ||

Om brahmavidaapnoti param, tadeshaa'bhyuktaa, satyam jnaanamanantam brahma, yo veda nihitam guhaayaam parame vyoman, so'shnute sarvaan kaamaan saha brahmanaa vipashchiteti, tasmaadvaa etasmaadaatmana aakaashah sambhuutah, aakaashaadvaayuh, vaayoragnih, agneraapah, adbhyah prithivii, prithivyaa oshadhayah, oshadhiibhyo'nnam, annaadretah, retasah purushah, sa vaa esha purusho'nnarasamayah, tasyedameva shirah, ayam dakshinah pakshah, ayamuttarah pakshah, ayamaatmaa, idam puchchham pratishthaa, tadapyesha shloko bhavati || 1 ||

ब्रह्म को जानने वाला परम को प्राप्त करता है। इस विषय में यह ऋचा कही गई है: "ब्रह्म सत्य, ज्ञान और अनन्त है। जो उसे हृदय-गुहा में, परम आकाश में स्थित जानता है, वह सर्वज्ञ ब्रह्म के साथ सब कामनाओं को प्राप्त करता है।" उसी इस आत्मा से आकाश उत्पन्न हुआ; आकाश से वायु, वायु से अग्नि, अग्नि से जल, जल से पृथ्वी, पृथ्वी से औषधियाँ, औषधियों से अन्न, अन्न से वीर्य, और वीर्य से पुरुष। यह पुरुष अन्न-रस से बना है। यही इसका सिर है, यह दाहिना पंख, यह बायाँ पंख, यह मध्य भाग (आत्मा), और यह पूँछ, आधार। इस विषय में यह श्लोक है:

The knower of Brahman reaches the highest. On this it has been said: “Brahman is truth, knowledge, infinite. Whoever knows it hidden in the cave of the heart, in the highest heaven, attains all desires together with Brahman, the all-knowing.” From this Self came space; from space, wind; from wind, fire; from fire, water; from water, earth; from earth, plants; from plants, food; from food, seed; from seed, the person. This person is made of the essence of food. This is its head, this its right wing, this its left wing, this its body, and this its tail, its foundation. On this there is a verse:

अन्नाद्वै प्रजाः प्रजायन्ते ।
याः काश्च पृथिवीँ श्रिताः ।
अथो अन्नेनैव जीवन्ति ।
अथैनदपि यन्त्यन्ततः ।
अन्नँ हि भूतानां ज्येष्ठम् ।
तस्मात् सर्वौषधमुच्यते ।
सर्वं वै तेऽन्नमाप्नुवन्ति ।
येऽन्नं ब्रह्मोपासते ।
अन्नँ हि भूतानां ज्येष्ठम् ।
तस्मात् सर्वौषधमुच्यते ।
अन्नाद् भूतानि जायन्ते ।
जातान्यन्नेन वर्धन्ते ।
अद्यतेऽत्ति च भूतानि ।
तस्मादन्नं तदुच्यत इति ।
तस्माद्वा एतस्मादन्नरसमयात् ।
अन्योऽन्तर आत्मा प्राणमयः ।
तेनैष पूर्णः ।
स वा एष पुरुषविध एव ।
तस्य पुरुषविधताम् ।
अन्वयं पुरुषविधः ।
तस्य प्राण एव शिरः ।
व्यानो दक्षिणः पक्षः ।
अपान उत्तरः पक्षः ।
आकाश आत्मा ।
पृथिवी पुच्छं प्रतिष्ठा ।
तदप्येष श्लोको भवति ॥ १ ॥

annādvai prajāḥ prajāyante,
yāḥ kāśca pṛthivīṃ śritāḥ,
atho annenaiva jīvanti,
athainadapi yantyantataḥ,
annaṃ hi bhūtānāṃ jyeṣṭham,
tasmāt sarvauṣadhamucyate,
sarvaṃ vai te'nnamāpnuvanti,
ye'nnaṃ brahmopāsate,
annaṃ hi bhūtānāṃ jyeṣṭham,
tasmāt sarvauṣadhamucyate,
annād bhūtāni jāyante,
jātānyannena vardhante,
adyate'tti ca bhūtāni,
tasmādannaṃ taducyata iti,
tasmādvā etasmādannarasamayāt,
anyo'ntara ātmā prāṇamayaḥ,
tenaiṣa pūrṇaḥ,
sa vā eṣa puruṣavidha eva,
tasya puruṣavidhatām,
anvayaṃ puruṣavidhaḥ,
tasya prāṇa eva śiraḥ,
vyāno dakṣiṇaḥ pakṣaḥ,
apāna uttaraḥ pakṣaḥ,
ākāśa ātmā,
pṛthivī pucchaṃ pratiṣṭhā,
tadapyeṣa śloko bhavati || 1 ||

Annaadvai prajaah prajaayante, yaah kaashcha prithiviim shritaah, atho annenaiva jiivanti, athainadapi yantyantatah, annam hi bhuutaanaam jyeshtham, tasmaat sarvaushadhamuchyate, sarvam vai te'nnamaapnuvanti, ye'nnam brahmopaasate, annam hi bhuutaanaam jyeshtham, tasmaat sarvaushadhamuchyate, annaad bhuutaani jaayante, jaataanyannena vardhante, adyate'tti cha bhuutaani, tasmaadannam taduchyata iti, tasmaadvaa etasmaadannarasamayaat, anyo'ntara aatmaa praanamayah, tenaisha puurnah, sa vaa esha purushavidha eva, tasya purushavidhataam, anvayam purushavidhah, tasya praana eva shirah, vyaano dakshinah pakshah, apaana uttarah pakshah, aakaasha aatmaa, prithivii puchchham pratishthaa, tadapyesha shloko bhavati || 1 ||

जो भी प्राणी पृथ्वी पर आश्रित हैं, वे अन्न से ही उत्पन्न होते हैं, अन्न से ही जीते हैं, और अन्त में उसी में लीन हो जाते हैं। अन्न ही प्राणियों में सबसे पहला (ज्येष्ठ) है; इसलिए उसे सर्वौषध (सबका उपचार) कहते हैं। जो अन्न की ब्रह्म-रूप में उपासना करते हैं, वे सब अन्न प्राप्त करते हैं। अन्न से प्राणी उत्पन्न होते हैं, उत्पन्न होकर अन्न से बढ़ते हैं; वह खाया जाता है और प्राणियों को खाता है — इसलिए उसे "अन्न" कहते हैं। उस अन्न-रस वाले (शरीर) से भिन्न, उसके भीतर प्राणमय आत्मा है; उससे यह (अन्नमय) भरा हुआ है। वह भी पुरुष के आकार का है; उसका प्राण ही सिर है, व्यान दाहिना पंख, अपान बायाँ पंख, आकाश मध्य भाग और पृथ्वी पूँछ, आधार। इस विषय में यह श्लोक है:

From food are born all creatures that dwell on the earth; by food they live, and into it they pass at the end. Food is the first-born of beings; therefore it is called the healer of all. Those who worship food as Brahman obtain all food. From food beings are born; once born, they grow by food; it is eaten and it eats beings — therefore it is called food (anna). Different from this self made of the essence of food, and within it, is the self made of breath; by it this one is filled. It too has the shape of a person: breath is its head, the diffused breath its right wing, the out-breath its left wing, space its body, the earth its tail, its foundation. On this there is a verse:

प्राणं देवा अनु प्राणन्ति ।
मनुष्याः पशवश्च ये ।
प्राणो हि भूतानामायुः ।
तस्मात् सर्वायुषमुच्यते ।
सर्वमेव त आयुर्यन्ति ।
ये प्राणं ब्रह्मोपासते ।
प्राणो हि भूतानामायुः ।
तस्मात् सर्वायुषमुच्यत इति ।
तस्यैष एव शारीर आत्मा ।
यः पूर्वस्य तस्माद्वा एतस्मात् प्राणमयात् ।
अन्योऽन्तर आत्मा मनोमयः ।
तेनैष पूर्णः ।
स वा एष पुरुषविध एव ।
तस्य पुरुषविधताम् ।
अन्वयं पुरुषविधः ।
तस्य यजुरेव शिरः ।
ऋग्दक्षिणः पक्षः ।
सामोत्तरः पक्षः ।
आदेश आत्मा ।
अथर्वाङ्गिरसः पुच्छं प्रतिष्ठा ।
तदप्येष श्लोको भवति ॥ १ ॥

prāṇaṃ devā anu prāṇanti,
manuṣyāḥ paśavaśca ye,
prāṇo hi bhūtānāmāyuḥ,
tasmāt sarvāyuṣamucyate,
sarvameva ta āyuryanti,
ye prāṇaṃ brahmopāsate,
prāṇo hi bhūtānāmāyuḥ,
tasmāt sarvāyuṣamucyata iti,
tasyaiṣa eva śārīra ātmā,
yaḥ pūrvasya tasmādvā etasmāt prāṇamayāt,
anyo'ntara ātmā manomayaḥ,
tenaiṣa pūrṇaḥ,
sa vā eṣa puruṣavidha eva,
tasya puruṣavidhatām,
anvayaṃ puruṣavidhaḥ,
tasya yajureva śiraḥ,
ṛgdakṣiṇaḥ pakṣaḥ,
sāmottaraḥ pakṣaḥ,
ādeśa ātmā,
atharvāṅgirasaḥ pucchaṃ pratiṣṭhā,
tadapyeṣa śloko bhavati || 1 ||

Praanam devaa anu praananti, manushyaah pashavashcha ye, praano hi bhuutaanaamaayuh, tasmaat sarvaayushamuchyate, sarvameva ta aayuryanti, ye praanam brahmopaasate, praano hi bhuutaanaamaayuh, tasmaat sarvaayushamuchyata iti, tasyaisha eva shaariira aatmaa, yah puurvasya tasmaadvaa etasmaat praanamayaat, anyo'ntara aatmaa manomayah, tenaisha puurnah, sa vaa esha purushavidha eva, tasya purushavidhataam, anvayam purushavidhah, tasya yajureva shirah, rigdakshinah pakshah, saamottarah pakshah, aadesha aatmaa, atharvaangirasah puchchham pratishthaa, tadapyesha shloko bhavati || 1 ||

देवता, मनुष्य और पशु प्राण के सहारे ही श्वास लेते हैं। प्राण ही प्राणियों की आयु है; इसलिए उसे सर्वायुष (सबकी आयु) कहते हैं। जो प्राण की ब्रह्म-रूप में उपासना करते हैं, वे पूर्ण आयु प्राप्त करते हैं। यही पूर्व (अन्नमय) का शरीरस्थ आत्मा है। उस प्राणमय से भिन्न, उसके भीतर मनोमय आत्मा है; उससे यह भरा हुआ है। वह भी पुरुष के आकार का है; यजुष् उसका सिर है, ऋक् दाहिना पंख, साम बायाँ पंख, आदेश (ब्राह्मण-वचन) मध्य भाग, और अथर्वाङ्गिरस पूँछ, आधार। इस विषय में यह श्लोक है:

The gods breathe after breath, and so do humans and animals. Breath is the life of beings; therefore it is called the life of all. Those who worship breath as Brahman reach a full life. This is the embodied self of the former one. Different from this self made of breath, and within it, is the self made of mind; by it this one is filled. It too has the shape of a person: the Yajus is its head, the Ṛg its right wing, the Sāman its left wing, the teaching its body, the hymns of Atharvan and Aṅgiras its tail, its foundation. On this there is a verse:

यतो वाचो निवर्तन्ते ।
अप्राप्य मनसा सह ।
आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् ।
न बिभेति कदाचनेति ।
तस्यैष एव शारीर आत्मा ।
यः पूर्वस्य तस्माद्वा एतस्मान्मनोमयात् ।
अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयः ।
तेनैष पूर्णः ।
स वा एष पुरुषविध एव ।
तस्य पुरुषविधताम् ।
अन्वयं पुरुषविधः ।
तस्य श्रद्धैव शिरः ।
ऋतं दक्षिणः पक्षः ।
सत्यमुत्तरः पक्षः ।
योग आत्मा ।
महः पुच्छं प्रतिष्ठा ।
तदप्येष श्लोको भवति ॥ १ ॥

yato vāco nivartante,
aprāpya manasā saha,
ānandaṃ brahmaṇo vidvān,
na bibheti kadācaneti,
tasyaiṣa eva śārīra ātmā,
yaḥ pūrvasya tasmādvā etasmānmanomayāt,
anyo'ntara ātmā vijñānamayaḥ,
tenaiṣa pūrṇaḥ,
sa vā eṣa puruṣavidha eva,
tasya puruṣavidhatām,
anvayaṃ puruṣavidhaḥ,
tasya śraddhaiva śiraḥ,
ṛtaṃ dakṣiṇaḥ pakṣaḥ,
satyamuttaraḥ pakṣaḥ,
yoga ātmā,
mahaḥ pucchaṃ pratiṣṭhā,
tadapyeṣa śloko bhavati || 1 ||

Yato vaacho nivartante, apraapya manasaa saha, aanandam brahmano vidvaan, na bibheti kadaachaneti, tasyaisha eva shaariira aatmaa, yah puurvasya tasmaadvaa etasmaanmanomayaat, anyo'ntara aatmaa vijnaanamayah, tenaisha puurnah, sa vaa esha purushavidha eva, tasya purushavidhataam, anvayam purushavidhah, tasya shraddhaiva shirah, ritam dakshinah pakshah, satyamuttarah pakshah, yoga aatmaa, mahah puchchham pratishthaa, tadapyesha shloko bhavati || 1 ||

"जहाँ से मन के साथ वाणी उसे पाए बिना लौट आती है — ब्रह्म के उस आनन्द को जानने वाला कभी भय नहीं करता।" यही पूर्व (मनोमय) का शरीरस्थ आत्मा है। उस मनोमय से भिन्न, उसके भीतर विज्ञानमय आत्मा है; उससे यह भरा हुआ है। वह भी पुरुष के आकार का है; श्रद्धा उसका सिर है, ऋत दाहिना पंख, सत्य बायाँ पंख, योग मध्य भाग, और महः (महत् तत्त्व) पूँछ, आधार। इस विषय में यह श्लोक है:

“From which words turn back, together with the mind, not reaching it — one who knows that bliss of Brahman is never afraid.” This is the embodied self of the former one. Different from this self made of mind, and within it, is the self made of understanding; by it this one is filled. It too has the shape of a person: faith is its head, what is right its right wing, truth its left wing, yoga its body, the great its tail, its foundation. On this there is a verse:

विज्ञानं यज्ञं तनुते ।
कर्माणि तनुतेऽपि च ।
विज्ञानं देवाः सर्वे ।
ब्रह्म ज्येष्ठमुपासते ।
विज्ञानं ब्रह्म चेद्वेद ।
तस्माच्चेन्न प्रमाद्यति शरीरे पाप्मनो हित्वा ।
सर्वान्कामान्समश्नुत इति ।
तस्यैष एव शारीर आत्मा ।
यः पूर्वस्य ।
तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयात् ।
अन्योऽन्तर आत्माऽऽनन्दमयः ।
तेनैष पूर्णः ।
स वा एष पुरुषविध एव ।
तस्य पुरुषविधताम् ।
अन्वयं पुरुषविधः ।
तस्य प्रियमेव शिरः ।
मोदो दक्षिणः पक्षः ।
प्रमोद उत्तरः पक्षः ।
आनन्द आत्मा ।
ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा ।
तदप्येष श्लोको भवति ॥ १ ॥

vijñānaṃ yajñaṃ tanute,
karmāṇi tanute'pi ca,
vijñānaṃ devāḥ sarve,
brahma jyeṣṭhamupāsate,
vijñānaṃ brahma cedveda,
tasmāccenna pramādyati śarīre pāpmano hitvā,
sarvānkāmānsamaśnuta iti,
tasyaiṣa eva śārīra ātmā,
yaḥ pūrvasya,
tasmādvā etasmādvijñānamayāt,
anyo'ntara ātmā''nandamayaḥ,
tenaiṣa pūrṇaḥ,
sa vā eṣa puruṣavidha eva,
tasya puruṣavidhatām,
anvayaṃ puruṣavidhaḥ,
tasya priyameva śiraḥ,
modo dakṣiṇaḥ pakṣaḥ,
pramoda uttaraḥ pakṣaḥ,
ānanda ātmā,
brahma pucchaṃ pratiṣṭhā,
tadapyeṣa śloko bhavati || 1 ||

Vijnaanam yajnam tanute, karmaani tanute'pi cha, vijnaanam devaah sarve, brahma jyeshthamupaasate, vijnaanam brahma chedveda, tasmaachchenna pramaadyati shariire paapmano hitvaa, sarvaankaamaansamashnuta iti, tasyaisha eva shaariira aatmaa, yah puurvasya, tasmaadvaa etasmaadvijnaanamayaat, anyo'ntara aatmaa''nandamayah, tenaisha puurnah, sa vaa esha purushavidha eva, tasya purushavidhataam, anvayam purushavidhah, tasya priyameva shirah, modo dakshinah pakshah, pramoda uttarah pakshah, aananda aatmaa, brahma puchchham pratishthaa, tadapyesha shloko bhavati || 1 ||

"विज्ञान यज्ञ का विस्तार करता है और कर्मों का भी विस्तार करता है। सब देवता ज्येष्ठ ब्रह्म के रूप में विज्ञान की उपासना करते हैं। यदि कोई विज्ञान को ब्रह्म जानता है और उससे प्रमाद नहीं करता, तो वह शरीर में ही पापों को छोड़कर सब कामनाओं को प्राप्त करता है।" यही पूर्व (मनोमय) का शरीरस्थ आत्मा है। उस विज्ञानमय से भिन्न, उसके भीतर आनन्दमय आत्मा है; उससे यह भरा हुआ है। वह भी पुरुष के आकार का है; प्रिय उसका सिर है, मोद दाहिना पंख, प्रमोद बायाँ पंख, आनन्द मध्य भाग, और ब्रह्म पूँछ, आधार। इस विषय में यह श्लोक है:

“Understanding performs the sacrifice and performs the rites. All the gods worship understanding as Brahman, the eldest. If one knows understanding as Brahman and does not swerve from it, one leaves one’s evils in the body and attains all desires.” This is the embodied self of the former one. Different from this self made of understanding, and within it, is the self made of bliss; by it this one is filled. It too has the shape of a person: joy is its head, delight its right wing, great delight its left wing, bliss its body, Brahman its tail, its foundation. On this there is a verse:

असन्नेव स भवति असद्ब्रह्मेति वेद चेत् ।
अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद ।
सन्तमेनं ततो विदुरिति ।
तस्यैष एव शारीर आत्मा ।
यः पूर्वस्य अथातोऽनुप्रश्नाः ।
उताविद्वानमुं लोकं प्रेत्य ।
कश्चन गच्छती३ ।
आहो विद्वानमुं लोकं प्रेत्य कश्चित्समश्नुता ३ उ ।
सोऽकामयत ।
बहु स्यां प्रजायेयेति ।
स तपोऽतप्यत ।
स तपस्तप्त्वा ।
इदँ सर्वमसृजत ।
यदिदं किञ्च ।
तत्सृष्ट्वा ।
तदेवानुप्राविशत् ।
तदनुप्रविश्य ।
सच्च त्यच्चाभवत् ।
निरुक्तं चानिरुक्तं च ।
निलयनं चानिलयनं च ।
विज्ञानं चाविज्ञानं च ।
सत्यं चानृतं च ।
सत्यमभवत् ।
यदिदं किञ्च ।
तत्सत्यमित्याचक्षते ।
तदप्येष श्लोको भवति ॥ १ ॥

asanneva sa bhavati asadbrahmeti veda cet,
asti brahmeti cedveda,
santamenaṃ tato viduriti,
tasyaiṣa eva śārīra ātmā,
yaḥ pūrvasya athāto'nupraśnāḥ,
utāvidvānamuṃ lokaṃ pretya,
kaścana gacchatī3,
āho vidvānamuṃ lokaṃ pretya kaścitsamaśnutā 3 u,
so'kāmayata,
bahu syāṃ prajāyeyeti,
sa tapo'tapyata,
sa tapastaptvā,
idaṃ sarvamasṛjata,
yadidaṃ kiñca,
tatsṛṣṭvā,
tadevānuprāviśat,
tadanupraviśya,
sacca tyaccābhavat,
niruktaṃ cāniruktaṃ ca,
nilayanaṃ cānilayanaṃ ca,
vijñānaṃ cāvijñānaṃ ca,
satyaṃ cānṛtaṃ ca,
satyamabhavat,
yadidaṃ kiñca,
tatsatyamityācakṣate,
tadapyeṣa śloko bhavati || 1 ||

Asanneva sa bhavati asadbrahmeti veda chet, asti brahmeti chedveda, santamenam tato viduriti, tasyaisha eva shaariira aatmaa, yah puurvasya athaato'nuprashnaah, utaavidvaanamum lokam pretya, kashchana gachchhatii3, aaho vidvaanamum lokam pretya kashchitsamashnutaa 3 u, so'kaamayata, bahu syaam prajaayeyeti, sa tapo'tapyata, sa tapastaptvaa, idam sarvamasrijata, yadidam kincha, tatsrishtvaa, tadevaanupraavishat, tadanupravishya, sachcha tyachchaabhavat, niruktam chaaniruktam cha, nilayanam chaanilayanam cha, vijnaanam chaavijnaanam cha, satyam chaanritam cha, satyamabhavat, yadidam kincha, tatsatyamityaachakshate, tadapyesha shloko bhavati || 1 ||

"यदि कोई ब्रह्म को असत् (अस्तित्वहीन) जानता है, तो वह स्वयं असत्-सा हो जाता है; यदि वह जानता है कि ब्रह्म है, तो लोग उसे सत् (अस्तित्ववान्) जानते हैं।" यही पूर्व का शरीरस्थ आत्मा है। अब आगे के प्रश्न: क्या कोई अज्ञानी मरकर उस लोक में जाता है? या कोई ज्ञानी मरकर उस लोक को प्राप्त करता है? — उसने (ब्रह्म ने) कामना की: "मैं बहुत हो जाऊँ, उत्पन्न होऊँ।" उसने तप किया; तप करके उसने यह सब रचा — जो कुछ भी है। रचकर वह उसी में प्रविष्ट हो गया; प्रविष्ट होकर वह सत् और त्यत् (प्रकट और अप्रकट), कहा जा सकने वाला और न कहा जा सकने वाला, आधार वाला और आधार-रहित, चेतन और अचेतन, सत्य और असत्य हो गया। वह सत्य हो गया; इसलिए जो कुछ भी है, उसे "सत्य" कहते हैं। इस विषय में यह श्लोक है:

“If one knows Brahman as non-existent, one becomes as if non-existent oneself. If one knows that Brahman exists, then people know one as existing.” This is the embodied self of the former one. Now the further questions: Does anyone who does not know go to that world after death? Or does anyone who knows reach that world after death? — He desired: “May I become many; may I be born.” He practised tapas, and having practised tapas he created all this, whatever there is. Having created it, he entered into it. Having entered it, he became the manifest and the unmanifest, the defined and the undefined, the supported and the unsupported, the conscious and the unconscious, the true and the untrue. As truth he became all this, whatever there is; that is why they call it truth. On this there is a verse:

असद्वा इदमग्र आसीत् ।
ततो वै सदजायत ।
तदात्मानँ स्वयमकुरुत ।
तस्मात्तत्सुकृतमुच्यत इति ।
यद्वै तत् सुकृतम् ।
रसो वै सः ।
रसँ ह्येवायं लब्ध्वाऽऽनन्दी भवति ।
को ह्येवान्यात्कः प्राण्यात् ।
यदेष आकाश आनन्दो न स्यात् ।
एष ह्येवानन्दयाति ।
यदा ह्येवैष एतस्मिन्नदृश्येऽनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते ।
अथ सोऽभयं गतो भवति ।
यदा ह्येवैष एतस्मिन्नुदरमन्तरं कुरुते ।
अथ तस्य भयं भवति ।
तत्त्वेव भयं विदुषोऽमन्वानस्य ।
तदप्येष श्लोको भवति ॥ १ ॥

asadvā idamagra āsīt,
tato vai sadajāyata,
tadātmānaṃ svayamakuruta,
tasmāttatsukṛtamucyata iti,
yadvai tat sukṛtam,
raso vai saḥ,
rasaṃ hyevāyaṃ labdhvā''nandī bhavati,
ko hyevānyātkaḥ prāṇyāt,
yadeṣa ākāśa ānando na syāt,
eṣa hyevānandayāti,
yadā hyevaiṣa etasminnadṛśye'nātmye'nirukte'nilayane'bhayaṃ pratiṣṭhāṃ vindate,
atha so'bhayaṃ gato bhavati,
yadā hyevaiṣa etasminnudaramantaraṃ kurute,
atha tasya bhayaṃ bhavati,
tattveva bhayaṃ viduṣo'manvānasya,
tadapyeṣa śloko bhavati || 1 ||

Asadvaa idamagra aasiit, tato vai sadajaayata, tadaatmaanam svayamakuruta, tasmaattatsukritamuchyata iti, yadvai tat sukritam, raso vai sah, rasam hyevaayam labdhvaa''nandii bhavati, ko hyevaanyaatkah praanyaat, yadesha aakaasha aanando na syaat, esha hyevaanandayaati, yadaa hyevaisha etasminnadrishye'naatmye'nirukte'nilayane'bhayam pratishthaam vindate, atha so'bhayam gato bhavati, yadaa hyevaisha etasminnudaramantaram kurute, atha tasya bhayam bhavati, tattveva bhayam vidusho'manvaanasya, tadapyesha shloko bhavati || 1 ||

"आरम्भ में यह असत् (अव्यक्त) ही था; उसी से सत् (व्यक्त) उत्पन्न हुआ। उसने स्वयं को स्वयं ही बनाया; इसलिए उसे सुकृत (स्वयं-निर्मित) कहते हैं।" जो वह सुकृत है, वही रस है। इस रस को पाकर ही मनुष्य आनन्दित होता है। यदि हृदय-आकाश में यह आनन्द न होता, तो कौन साँस लेता, कौन जीवित रहता? यही आनन्द देता है। जब कोई इस अदृश्य, अशरीरी, अवर्णनीय, आधार-रहित (ब्रह्म) में निर्भय स्थिति पा लेता है, तब वह भय से मुक्त हो जाता है। पर जब वह इसमें थोड़ा-सा भी भेद करता है, तब उसे भय होता है। वही (ब्रह्म) उस ज्ञानी के लिए भय है जो (एकत्व का) मनन नहीं करता। इस विषय में यह श्लोक है:

“In the beginning this was non-being. From it being was born. It made itself by itself; therefore it is called well-made.” What is well-made is flavour itself, rasa. Having found this flavour one becomes joyful. For who would breathe, who would live, if this bliss were not in the space of the heart? It is this that gives joy. When one finds fearless ground in that which is invisible, bodiless, indefinable and without support, then one has gone beyond fear. But when one makes in it even the smallest gap, then there is fear for him. That very thing is fear for the learned one who does not reflect. On this there is a verse:

भीषाऽस्माद्वातः पवते ।
भीषोदेति सूर्यः ।
भीषाऽस्मादग्निश्चेन्द्रश्च ।
मृत्युर्धावति पञ्चम इति ।
सैषाऽऽनन्दस्य मीमाँसा भवति ।
युवा स्यात्साधुयुवाऽध्यायकः ।
आशिष्ठो दृढिष्ठो बलिष्ठः ।
तस्येयं पृथिवी सर्वा वित्तस्य पूर्णा स्यात् ।
स एको मानुष आनन्दः ।
ते ये शतं मानुषा आनन्दाः ।
स एको मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दः ।
श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य ।
ते ये शतं मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दाः ।
स एको देवगन्धर्वाणामानन्दः ।
श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य ।
ते ये शतं देवगन्धर्वाणामानन्दाः ।
स एकः पितॄणां चिरलोकलोकानामानन्दः ।
श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य ।
ते ये शतं पितॄणां चिरलोकलोकानामानन्दाः ।
स एक आजानजानां देवानामानन्दः ।
श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य ।
ते ये शतमाजानजानां देवानामानन्दाः ।
स एकः कर्मदेवानां देवानामानन्दः ।
ये कर्मणा देवानपि यन्ति ।
श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य ।
ते ये शतं कर्मदेवानां देवानामानन्दाः ।
स एको देवानामानन्दः ।
श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य ।
ते ये शतं देवानामानन्दाः ।
स एक इन्द्रस्याऽऽनन्दः ।
श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य ।
ते ये शतमिन्द्रस्याऽऽनन्दाः ।
स एको बृहस्पतेरानन्दः ।
श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य ।
ते ये शतं बृहस्पतेरानन्दाः ।
स एकः प्रजापतेरानन्दः ।
श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य ।
ते ये शतं प्रजापतेरानन्दाः ।
स एको ब्रह्मण आनन्दः ।
श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य ।
स यश्चायं पुरुषे ।
यश्चासावादित्ये ।
स एकः ।
स य एवंवित् ।
अस्माल्लोकात्प्रेत्य ।
एतमन्नमयमात्मानमुपसङ्क्रामति ।
एतं प्राणमयमात्मानमुपसङ्क्रामति ।
एतं मनोमयमात्मानमुपसङ्क्रामति ।
एतं विज्ञानमयमात्मानमुपसङ्क्रामति ।
एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रामति ।
तदप्येष श्लोको भवति ॥ १ ॥

bhīṣā'smādvātaḥ pavate,
bhīṣodeti sūryaḥ,
bhīṣā'smādagniścendraśca,
mṛtyurdhāvati pañcama iti,
saiṣā''nandasya mīmāṃsā bhavati,
yuvā syātsādhuyuvā'dhyāyakaḥ,
āśiṣṭho dṛḍhiṣṭho baliṣṭhaḥ,
tasyeyaṃ pṛthivī sarvā vittasya pūrṇā syāt,
sa eko mānuṣa ānandaḥ,
te ye śataṃ mānuṣā ānandāḥ,
sa eko manuṣyagandharvāṇāmānandaḥ,
śrotriyasya cākāmahatasya,
te ye śataṃ manuṣyagandharvāṇāmānandāḥ,
sa eko devagandharvāṇāmānandaḥ,
śrotriyasya cākāmahatasya,
te ye śataṃ devagandharvāṇāmānandāḥ,
sa ekaḥ pitṝṇāṃ ciralokalokānāmānandaḥ,
śrotriyasya cākāmahatasya,
te ye śataṃ pitṝṇāṃ ciralokalokānāmānandāḥ,
sa eka ājānajānāṃ devānāmānandaḥ,
śrotriyasya cākāmahatasya,
te ye śatamājānajānāṃ devānāmānandāḥ,
sa ekaḥ karmadevānāṃ devānāmānandaḥ,
ye karmaṇā devānapi yanti,
śrotriyasya cākāmahatasya,
te ye śataṃ karmadevānāṃ devānāmānandāḥ,
sa eko devānāmānandaḥ,
śrotriyasya cākāmahatasya,
te ye śataṃ devānāmānandāḥ,
sa eka indrasyā''nandaḥ,
śrotriyasya cākāmahatasya,
te ye śatamindrasyā''nandāḥ,
sa eko bṛhaspaterānandaḥ,
śrotriyasya cākāmahatasya,
te ye śataṃ bṛhaspaterānandāḥ,
sa ekaḥ prajāpaterānandaḥ,
śrotriyasya cākāmahatasya,
te ye śataṃ prajāpaterānandāḥ,
sa eko brahmaṇa ānandaḥ,
śrotriyasya cākāmahatasya,
sa yaścāyaṃ puruṣe,
yaścāsāvāditye,
sa ekaḥ,
sa ya evaṃvit,
asmāllokātpretya,
etamannamayamātmānamupasaṅkrāmati,
etaṃ prāṇamayamātmānamupasaṅkrāmati,
etaṃ manomayamātmānamupasaṅkrāmati,
etaṃ vijñānamayamātmānamupasaṅkrāmati,
etamānandamayamātmānamupasaṅkrāmati,
tadapyeṣa śloko bhavati || 1 ||

Bhiishaa'smaadvaatah pavate, bhiishodeti suuryah, bhiishaa'smaadagnishchendrashcha, mrityurdhaavati panchama iti, saishaa''nandasya miimaamsaa bhavati, yuvaa syaatsaadhuyuvaa'dhyaayakah, aashishtho dridhishtho balishthah, tasyeyam prithivii sarvaa vittasya puurnaa syaat, sa eko maanusha aanandah, te ye shatam maanushaa aanandaah, sa eko manushyagandharvaanaamaanandah, shrotriyasya chaakaamahatasya, te ye shatam manushyagandharvaanaamaanandaah, sa eko devagandharvaanaamaanandah, shrotriyasya chaakaamahatasya, te ye shatam devagandharvaanaamaanandaah, sa ekah pitriinaam chiralokalokaanaamaanandah, shrotriyasya chaakaamahatasya, te ye shatam pitriinaam chiralokalokaanaamaanandaah, sa eka aajaanajaanaam devaanaamaanandah, shrotriyasya chaakaamahatasya, te ye shatamaajaanajaanaam devaanaamaanandaah, sa ekah karmadevaanaam devaanaamaanandah, ye karmanaa devaanapi yanti, shrotriyasya chaakaamahatasya, te ye shatam karmadevaanaam devaanaamaanandaah, sa eko devaanaamaanandah, shrotriyasya chaakaamahatasya, te ye shatam devaanaamaanandaah, sa eka indrasyaa''nandah, shrotriyasya chaakaamahatasya, te ye shatamindrasyaa''nandaah, sa eko brihaspateraanandah, shrotriyasya chaakaamahatasya, te ye shatam brihaspateraanandaah, sa ekah prajaapateraanandah, shrotriyasya chaakaamahatasya, te ye shatam prajaapateraanandaah, sa eko brahmana aanandah, shrotriyasya chaakaamahatasya, sa yashchaayam purushe, yashchaasaavaaditye, sa ekah, sa ya evamvit, asmaallokaatpretya, etamannamayamaatmaanamupasankraamati, etam praanamayamaatmaanamupasankraamati, etam manomayamaatmaanamupasankraamati, etam vijnaanamayamaatmaanamupasankraamati, etamaanandamayamaatmaanamupasankraamati, tadapyesha shloko bhavati || 1 ||

"उसके भय से वायु बहता है, उसके भय से सूर्य उदय होता है; उसके भय से अग्नि, इन्द्र और पाँचवें मृत्यु दौड़ते हैं।" अब आनन्द की मीमांसा (माप) : मान लो कोई युवक है — अच्छा युवक, वेदपाठी, अत्यन्त तत्पर, अत्यन्त दृढ़, अत्यन्त बलवान्; और धन से भरी यह सारी पृथ्वी उसकी हो — यह मनुष्य का एक आनन्द है। मनुष्यों के सौ आनन्द मनुष्य-गन्धर्वों का एक आनन्द है, और वह उस वेदज्ञ का भी है जो कामना से आहत नहीं। मनुष्य-गन्धर्वों के सौ आनन्द देव-गन्धर्वों का एक आनन्द है, और वह निष्काम वेदज्ञ का भी है। देव-गन्धर्वों के सौ आनन्द चिरस्थायी लोक वाले पितरों का एक आनन्द है, और वह निष्काम वेदज्ञ का भी है। पितरों के सौ आनन्द आजानज (जन्म से) देवताओं का एक आनन्द है, और वह निष्काम वेदज्ञ का भी है। उनके सौ आनन्द कर्मदेवों का — जो कर्मों से देवता बने — एक आनन्द है, और वह निष्काम वेदज्ञ का भी है। उनके सौ आनन्द देवताओं का एक आनन्द है; उनके सौ आनन्द इन्द्र का; इन्द्र के सौ आनन्द बृहस्पति का; बृहस्पति के सौ आनन्द प्रजापति का; और प्रजापति के सौ आनन्द ब्रह्म का एक आनन्द है — और वह प्रत्येक स्तर पर उस वेदज्ञ का भी है जो कामना से आहत नहीं। जो यह (आनन्द) मनुष्य में है और जो वह आदित्य में है — वह एक ही है। जो ऐसा जानता है, वह इस लोक से जाकर अन्नमय, प्राणमय, मनोमय, विज्ञानमय और आनन्दमय आत्मा को प्राप्त होता है। इस विषय में यह श्लोक है:

“From fear of him the wind blows; from fear of him the sun rises; from fear of him Agni and Indra, and Death the fifth, run their course.” Now an inquiry into bliss. Suppose there is a young man — a good young man, well read, quick, firm and strong — and this whole earth full of wealth were his: that is one unit of human bliss. A hundred units of human bliss are one bliss of the human gandharvas — and it is also the bliss of one learned in the Veda who is not struck by desire. A hundred of those are one bliss of the divine gandharvas — and also of the learned one free of desire. A hundred of those are one bliss of the ancestors whose world endures — and also of the learned one free of desire. A hundred of those are one bliss of the gods born so — and also of the learned one free of desire. A hundred of those are one bliss of the gods who became gods by their deeds — and also of the learned one free of desire. A hundred of those are one bliss of the gods; a hundred of those, one bliss of Indra; a hundred of those, one of Bṛhaspati; a hundred of those, one of Prajāpati; a hundred of those, one bliss of Brahman — and at each step it is also the bliss of one learned in the Veda who is not struck by desire. He who is here in the person and he who is there in the sun — they are one. One who knows this, departing from this world, passes into the self made of food, the self made of breath, the self made of mind, the self made of understanding and the self made of bliss. On this there is a verse:

यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह ।
आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् ।
न बिभेति कुतश्चनेति ।
एतँ ह वाव न तपति ।
किमहँ साधु नाकरवम् ।
किमहं पापमकरवमिति ।
स य एवं विद्वानेते आत्मानँ स्पृणुते ।
उभे ह्येवैष एते आत्मानँ स्पृणुते ।
य एवं वेद ।
इत्युपनिषत् ॥ १ ॥

yato vāco nivartante aprāpya manasā saha,
ānandaṃ brahmaṇo vidvān,
na bibheti kutaścaneti,
etaṃ ha vāva na tapati,
kimahaṃ sādhu nākaravam,
kimahaṃ pāpamakaravamiti,
sa ya evaṃ vidvānete ātmānaṃ spṛṇute,
ubhe hyevaiṣa ete ātmānaṃ spṛṇute,
ya evaṃ veda,
ityupaniṣat || 1 ||

Yato vaacho nivartante apraapya manasaa saha, aanandam brahmano vidvaan, na bibheti kutashchaneti, etam ha vaava na tapati, kimaham saadhu naakaravam, kimaham paapamakaravamiti, sa ya evam vidvaanete aatmaanam sprinute, ubhe hyevaisha ete aatmaanam sprinute, ya evam veda, ityupanishat || 1 ||

"जहाँ से मन के साथ वाणी उसे पाए बिना लौट आती है — ब्रह्म के उस आनन्द को जानने वाला किसी से भी भय नहीं करता।" उसे यह चिन्ता नहीं सताती: "मैंने अच्छा क्यों नहीं किया? मैंने पाप क्यों किया?" जो ऐसा जानता है, वह इन दोनों को आत्मा ही मानकर अपनी रक्षा करता है; दोनों को आत्मा ही जानकर अपनी रक्षा करता है — जो ऐसा जानता है। यही उपनिषद् (रहस्य-ज्ञान) है।

“From which words turn back, together with the mind, not reaching it — one who knows that bliss of Brahman fears nothing at all.” Such a person is not tormented by the thought, “Why did I not do what is good? Why did I do what is wrong?” One who knows this regards both as the Self and so protects himself; he regards both as the Self and so protects himself — one who knows this. Such is the secret teaching.

भृगुर्वै वारुणिः ।
वरुणं पितरमुपससार ।
अधीहि भगवो ब्रह्मेति ।
तस्मा एतत्प्रोवाच ।
अन्नं प्राणं चक्षुः श्रोत्रं मनो वाचमिति ।
तँ होवाच ।
यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते ।
येन जातानि जीवन्ति ।
यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति ।
तद्विजिज्ञासस्व ।
तद् ब्रह्मेति ।
स तपोऽतप्यत ।
स तपस्तप्त्वा ॥ १ ॥

bhṛgurvai vāruṇiḥ,
varuṇaṃ pitaramupasasāra,
adhīhi bhagavo brahmeti,
tasmā etatprovāca,
annaṃ prāṇaṃ cakṣuḥ śrotraṃ mano vācamiti,
taṃ hovāca,
yato vā imāni bhūtāni jāyante,
yena jātāni jīvanti,
yatprayantyabhisaṃviśanti,
tadvijijñāsasva,
tad brahmeti,
sa tapo'tapyata,
sa tapastaptvā || 1 ||

Bhrigurvai vaarunih, varunam pitaramupasasaara, adhiihi bhagavo brahmeti, tasmaa etatprovaacha, annam praanam chakshuh shrotram mano vaachamiti, tam hovaacha, yato vaa imaani bhuutaani jaayante, yena jaataani jiivanti, yatprayantyabhisamvishanti, tadvijijnaasasva, tad brahmeti, sa tapo'tapyata, sa tapastaptvaa || 1 ||

वरुण के पुत्र भृगु अपने पिता वरुण के पास गए और बोले: "भगवन्, मुझे ब्रह्म का उपदेश दीजिए।" उन्होंने उसे यह बताया — अन्न, प्राण, आँख, कान, मन और वाणी। और उससे कहा: "जिससे ये सब प्राणी उत्पन्न होते हैं, जिससे उत्पन्न होकर जीते हैं, और जिसमें अन्त में लौटकर प्रवेश करते हैं — उसे जानने की इच्छा करो; वही ब्रह्म है।" उसने तप किया; तप करके —

Bhṛgu, son of Varuṇa, went to his father Varuṇa and said: “Sir, teach me Brahman.” He told him this: food, breath, sight, hearing, mind and speech. And he said to him: “That from which these beings are born, that by which, once born, they live, and that into which they pass when they depart — seek to know that. That is Brahman.” He practised tapas, and having practised tapas —

अन्नं ब्रह्मेति व्यजानात् ।
अन्नाद्ध्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते ।
अन्नेन जातानि जीवन्ति ।
अन्नं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति ।
तद्विज्ञाय ।
पुनरेव वरुणं पितरमुपससार ।
अधीहि भगवो ब्रह्मेति ।
तँ होवाच ।
तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व ।
तपो ब्रह्मेति स तपोऽतप्यत ।
स तपस्तप्त्वा ॥ १ ॥

annaṃ brahmeti vyajānāt,
annāddhyeva khalvimāni bhūtāni jāyante,
annena jātāni jīvanti,
annaṃ prayantyabhisaṃviśantīti,
tadvijñāya,
punareva varuṇaṃ pitaramupasasāra,
adhīhi bhagavo brahmeti,
taṃ hovāca,
tapasā brahma vijijñāsasva,
tapo brahmeti sa tapo'tapyata,
sa tapastaptvā || 1 ||

Annam brahmeti vyajaanaat, annaaddhyeva khalvimaani bhuutaani jaayante, annena jaataani jiivanti, annam prayantyabhisamvishantiiti, tadvijnaaya, punareva varunam pitaramupasasaara, adhiihi bhagavo brahmeti, tam hovaacha, tapasaa brahma vijijnaasasva, tapo brahmeti sa tapo'tapyata, sa tapastaptvaa || 1 ||

उसने जाना कि अन्न ब्रह्म है — क्योंकि अन्न से ही ये प्राणी उत्पन्न होते हैं, अन्न से जीते हैं और अन्न में ही लौटकर प्रवेश करते हैं। यह जानकर वह फिर अपने पिता वरुण के पास गया: "भगवन्, मुझे ब्रह्म का उपदेश दीजिए।" उन्होंने कहा: "तप से ब्रह्म को जानने की इच्छा करो; तप ही ब्रह्म है।" उसने तप किया; तप करके —

he understood that food is Brahman: for from food alone these beings are born; by food, once born, they live; and into food they pass when they depart. Having understood this, he went again to his father Varuṇa: “Sir, teach me Brahman.” He said to him: “Seek to know Brahman by tapas. Tapas is Brahman.” He practised tapas, and having practised tapas —

प्राणो ब्रह्मेति व्यजानात् ।
प्राणाद्ध्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते ।
प्राणेन जातानि जीवन्ति ।
प्राणं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति ।
तद्विज्ञाय पुनरेव वरुणं पितरमुपससार ।
अधीहि भगवो ब्रह्मेति ।
तँ होवाच ।
तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व ।
तपो ब्रह्मेति ।
स तपोऽतप्यत ।
स तपस्तप्त्वा ॥ १ ॥

prāṇo brahmeti vyajānāt,
prāṇāddhyeva khalvimāni bhūtāni jāyante,
prāṇena jātāni jīvanti,
prāṇaṃ prayantyabhisaṃviśantīti,
tadvijñāya punareva varuṇaṃ pitaramupasasāra,
adhīhi bhagavo brahmeti,
taṃ hovāca,
tapasā brahma vijijñāsasva,
tapo brahmeti,
sa tapo'tapyata,
sa tapastaptvā || 1 ||

Praano brahmeti vyajaanaat, praanaaddhyeva khalvimaani bhuutaani jaayante, praanena jaataani jiivanti, praanam prayantyabhisamvishantiiti, tadvijnaaya punareva varunam pitaramupasasaara, adhiihi bhagavo brahmeti, tam hovaacha, tapasaa brahma vijijnaasasva, tapo brahmeti, sa tapo'tapyata, sa tapastaptvaa || 1 ||

उसने जाना कि प्राण ब्रह्म है — क्योंकि प्राण से ही ये प्राणी उत्पन्न होते हैं, प्राण से जीते हैं और प्राण में ही लौटकर प्रवेश करते हैं। यह जानकर वह फिर अपने पिता वरुण के पास गया: "भगवन्, मुझे ब्रह्म का उपदेश दीजिए।" उन्होंने कहा: "तप से ब्रह्म को जानने की इच्छा करो; तप ही ब्रह्म है।" उसने तप किया; तप करके —

he understood that breath is Brahman: for from breath alone these beings are born; by breath, once born, they live; and into breath they pass when they depart. Having understood this, he went again to his father Varuṇa: “Sir, teach me Brahman.” He said to him: “Seek to know Brahman by tapas. Tapas is Brahman.” He practised tapas, and having practised tapas —

मनो ब्रह्मेति व्यजानात् ।
मनसो ह्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते ।
मनसा जातानि जीवन्ति ।
मनः प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति ।
तद्विज्ञाय ।
पुनरेव वरुणं पितरमुपससार ।
अधीहि भगवो ब्रह्मेति ।
तँ होवाच ।
तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व ।
तपो ब्रह्मेति ।
स तपोऽतप्यत ।
स तपस्तप्त्वा ॥ १ ॥

mano brahmeti vyajānāt,
manaso hyeva khalvimāni bhūtāni jāyante,
manasā jātāni jīvanti,
manaḥ prayantyabhisaṃviśantīti,
tadvijñāya,
punareva varuṇaṃ pitaramupasasāra,
adhīhi bhagavo brahmeti,
taṃ hovāca,
tapasā brahma vijijñāsasva,
tapo brahmeti,
sa tapo'tapyata,
sa tapastaptvā || 1 ||

Mano brahmeti vyajaanaat, manaso hyeva khalvimaani bhuutaani jaayante, manasaa jaataani jiivanti, manah prayantyabhisamvishantiiti, tadvijnaaya, punareva varunam pitaramupasasaara, adhiihi bhagavo brahmeti, tam hovaacha, tapasaa brahma vijijnaasasva, tapo brahmeti, sa tapo'tapyata, sa tapastaptvaa || 1 ||

उसने जाना कि मन ब्रह्म है — क्योंकि मन से ही ये प्राणी उत्पन्न होते हैं, मन से जीते हैं और मन में ही लौटकर प्रवेश करते हैं। यह जानकर वह फिर अपने पिता वरुण के पास गया: "भगवन्, मुझे ब्रह्म का उपदेश दीजिए।" उन्होंने कहा: "तप से ब्रह्म को जानने की इच्छा करो; तप ही ब्रह्म है।" उसने तप किया; तप करके —

he understood that mind is Brahman: for from mind alone these beings are born; by mind, once born, they live; and into mind they pass when they depart. Having understood this, he went again to his father Varuṇa: “Sir, teach me Brahman.” He said to him: “Seek to know Brahman by tapas. Tapas is Brahman.” He practised tapas, and having practised tapas —

विज्ञानं ब्रह्मेति व्यजानात् ।
विज्ञानाद्ध्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते ।
विज्ञानेन जातानि जीवन्ति ।
विज्ञानं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति ।
तद्विज्ञाय पुनरेव वरुणं पितरमुपससार ।
अधीहि भगवो ब्रह्मेति ।
तँ होवाच ।
तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व ।
तपो ब्रह्मेति ।
स तपोऽतप्यत ।
स तपस्तप्त्वा ॥ १ ॥

vijñānaṃ brahmeti vyajānāt,
vijñānāddhyeva khalvimāni bhūtāni jāyante,
vijñānena jātāni jīvanti,
vijñānaṃ prayantyabhisaṃviśantīti,
tadvijñāya punareva varuṇaṃ pitaramupasasāra,
adhīhi bhagavo brahmeti,
taṃ hovāca,
tapasā brahma vijijñāsasva,
tapo brahmeti,
sa tapo'tapyata,
sa tapastaptvā || 1 ||

Vijnaanam brahmeti vyajaanaat, vijnaanaaddhyeva khalvimaani bhuutaani jaayante, vijnaanena jaataani jiivanti, vijnaanam prayantyabhisamvishantiiti, tadvijnaaya punareva varunam pitaramupasasaara, adhiihi bhagavo brahmeti, tam hovaacha, tapasaa brahma vijijnaasasva, tapo brahmeti, sa tapo'tapyata, sa tapastaptvaa || 1 ||

उसने जाना कि विज्ञान ब्रह्म है — क्योंकि विज्ञान से ही ये प्राणी उत्पन्न होते हैं, विज्ञान से जीते हैं और विज्ञान में ही लौटकर प्रवेश करते हैं। यह जानकर वह फिर अपने पिता वरुण के पास गया: "भगवन्, मुझे ब्रह्म का उपदेश दीजिए।" उन्होंने कहा: "तप से ब्रह्म को जानने की इच्छा करो; तप ही ब्रह्म है।" उसने तप किया; तप करके —

he understood that understanding is Brahman: for from understanding alone these beings are born; by understanding, once born, they live; and into understanding they pass when they depart. Having understood this, he went again to his father Varuṇa: “Sir, teach me Brahman.” He said to him: “Seek to know Brahman by tapas. Tapas is Brahman.” He practised tapas, and having practised tapas —

आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात् ।
आनन्दाद्ध्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते ।
आनन्देन जातानि जीवन्ति ।
आनन्दं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति ।
सैषा भार्गवी वारुणी विद्या ।
परमे व्योमन्प्रतिष्ठिता ।
स य एवं वेद प्रतितिष्ठति ।
अन्नवानन्नादो भवति ।
महान्भवति प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन महान् कीर्त्या ॥ १ ॥

ānando brahmeti vyajānāt,
ānandāddhyeva khalvimāni bhūtāni jāyante,
ānandena jātāni jīvanti,
ānandaṃ prayantyabhisaṃviśantīti,
saiṣā bhārgavī vāruṇī vidyā,
parame vyomanpratiṣṭhitā,
sa ya evaṃ veda pratitiṣṭhati,
annavānannādo bhavati,
mahānbhavati prajayā paśubhirbrahmavarcasena mahān kīrtyā || 1 ||

Aanando brahmeti vyajaanaat, aanandaaddhyeva khalvimaani bhuutaani jaayante, aanandena jaataani jiivanti, aanandam prayantyabhisamvishantiiti, saishaa bhaargavii vaarunii vidyaa, parame vyomanpratishthitaa, sa ya evam veda pratitishthati, annavaanannaado bhavati, mahaanbhavati prajayaa pashubhirbrahmavarchasena mahaan kiirtyaa || 1 ||

उसने जाना कि आनन्द ब्रह्म है — क्योंकि आनन्द से ही ये प्राणी उत्पन्न होते हैं, आनन्द से जीते हैं और आनन्द में ही लौटकर प्रवेश करते हैं। यही भृगु की, वरुण द्वारा दी गई विद्या है, जो परम आकाश में प्रतिष्ठित है। जो ऐसा जानता है, वह प्रतिष्ठित होता है; वह अन्नवान् और अन्न का भोक्ता होता है; सन्तान, पशुओं और ब्रह्मतेज से महान् होता है, और कीर्ति से महान् होता है।

he understood that bliss is Brahman: for from bliss alone these beings are born; by bliss, once born, they live; and into bliss they pass when they depart. This is the knowledge of Bhṛgu, taught by Varuṇa, established in the highest heaven. One who knows this stands firm; he has food and eats it; he becomes great in offspring, in cattle and in the splendour of sacred knowledge, and great in fame.

अन्नं न निन्द्यात् ।
तद्व्रतम् ।
प्राणो वा अन्नम् ।
शरीरमन्नादम् ।
प्राणे शरीरं प्रतिष्ठितम् ।
शरीरे प्राणः प्रतिष्ठितः ।
तदेतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितम् ।
स य एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति ।
अन्नवानन्नादो भवति ।
महान्भवति प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन महान् कीर्त्या ॥ १ ॥

annaṃ na nindyāt,
tadvratam,
prāṇo vā annam,
śarīramannādam,
prāṇe śarīraṃ pratiṣṭhitam,
śarīre prāṇaḥ pratiṣṭhitaḥ,
tadetadannamanne pratiṣṭhitam,
sa ya etadannamanne pratiṣṭhitaṃ veda pratitiṣṭhati,
annavānannādo bhavati,
mahānbhavati prajayā paśubhirbrahmavarcasena mahān kīrtyā || 1 ||

Annam na nindyaat, tadvratam, praano vaa annam, shariiramannaadam, praane shariiram pratishthitam, shariire praanah pratishthitah, tadetadannamanne pratishthitam, sa ya etadannamanne pratishthitam veda pratitishthati, annavaanannaado bhavati, mahaanbhavati prajayaa pashubhirbrahmavarchasena mahaan kiirtyaa || 1 ||

अन्न की निन्दा न करे — यह व्रत है। प्राण ही अन्न है और शरीर अन्न का भोक्ता। प्राण में शरीर प्रतिष्ठित है और शरीर में प्राण। इस प्रकार अन्न अन्न में प्रतिष्ठित है। जो जानता है कि अन्न अन्न में प्रतिष्ठित है, वह प्रतिष्ठित होता है; अन्नवान् और अन्न का भोक्ता होता है; सन्तान, पशुओं, ब्रह्मतेज और कीर्ति से महान् होता है।

Do not despise food: that is the vow. Breath is food, and the body eats food. The body rests on breath, and breath rests on the body. So food rests on food. One who knows that food rests on food stands firm; he has food and eats it; he becomes great in offspring, in cattle and in the splendour of sacred knowledge, and great in fame.

अन्नं न परिचक्षीत ।
तद्व्रतम् ।
आपो वा अन्नम् ।
ज्योतिरन्नादम् ।
अप्सु ज्योतिः प्रतिष्ठितम् ।
ज्योतिष्यापः प्रतिष्ठिताः ।
तदेतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितम् ।
स य एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति ।
अन्नवानन्नादो भवति ।
महान्भवति प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन महान् कीर्त्या ॥ १ ॥

annaṃ na paricakṣīta,
tadvratam,
āpo vā annam,
jyotirannādam,
apsu jyotiḥ pratiṣṭhitam,
jyotiṣyāpaḥ pratiṣṭhitāḥ,
tadetadannamanne pratiṣṭhitam,
sa ya etadannamanne pratiṣṭhitaṃ veda pratitiṣṭhati,
annavānannādo bhavati,
mahānbhavati prajayā paśubhirbrahmavarcasena mahān kīrtyā || 1 ||

Annam na parichakshiita, tadvratam, aapo vaa annam, jyotirannaadam, apsu jyotih pratishthitam, jyotishyaapah pratishthitaah, tadetadannamanne pratishthitam, sa ya etadannamanne pratishthitam veda pratitishthati, annavaanannaado bhavati, mahaanbhavati prajayaa pashubhirbrahmavarchasena mahaan kiirtyaa || 1 ||

अन्न की उपेक्षा (अस्वीकार) न करे — यह व्रत है। जल ही अन्न है और तेज अन्न का भोक्ता। जल में तेज प्रतिष्ठित है और तेज में जल। इस प्रकार अन्न अन्न में प्रतिष्ठित है। जो जानता है कि अन्न अन्न में प्रतिष्ठित है, वह प्रतिष्ठित होता है; अन्नवान् और अन्न का भोक्ता होता है; सन्तान, पशुओं, ब्रह्मतेज और कीर्ति से महान् होता है।

Do not reject food: that is the vow. Water is food, and light eats food. Light rests on water, and water rests on light. So food rests on food. One who knows that food rests on food stands firm; he has food and eats it; he becomes great in offspring, in cattle and in the splendour of sacred knowledge, and great in fame.

अन्नं बहु कुर्वीत ।
तद्व्रतम् ।
पृथिवी वा अन्नम् ।
आकाशोऽन्नादः ।
पृथिव्यामाकाशः प्रतिष्ठितः ।
आकाशे पृथिवी प्रतिष्ठिता ।
तदेतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितम् ।
स य एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति ।
अन्नवानन्नादो भवति ।
महान्भवति प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन महान्कीर्त्या ॥ १ ॥

annaṃ bahu kurvīta,
tadvratam,
pṛthivī vā annam,
ākāśo'nnādaḥ,
pṛthivyāmākāśaḥ pratiṣṭhitaḥ,
ākāśe pṛthivī pratiṣṭhitā,
tadetadannamanne pratiṣṭhitam,
sa ya etadannamanne pratiṣṭhitaṃ veda pratitiṣṭhati,
annavānannādo bhavati,
mahānbhavati prajayā paśubhirbrahmavarcasena mahānkīrtyā || 1 ||

Annam bahu kurviita, tadvratam, prithivii vaa annam, aakaasho'nnaadah, prithivyaamaakaashah pratishthitah, aakaashe prithivii pratishthitaa, tadetadannamanne pratishthitam, sa ya etadannamanne pratishthitam veda pratitishthati, annavaanannaado bhavati, mahaanbhavati prajayaa pashubhirbrahmavarchasena mahaankiirtyaa || 1 ||

अन्न को बहुत बढ़ाए — यह व्रत है। पृथ्वी ही अन्न है और आकाश अन्न का भोक्ता। पृथ्वी में आकाश प्रतिष्ठित है और आकाश में पृथ्वी। इस प्रकार अन्न अन्न में प्रतिष्ठित है। जो जानता है कि अन्न अन्न में प्रतिष्ठित है, वह प्रतिष्ठित होता है; अन्नवान् और अन्न का भोक्ता होता है; सन्तान, पशुओं, ब्रह्मतेज और कीर्ति से महान् होता है।

Make food plentiful: that is the vow. The earth is food, and space eats food. Space rests on the earth, and the earth rests on space. So food rests on food. One who knows that food rests on food stands firm; he has food and eats it; he becomes great in offspring, in cattle and in the splendour of sacred knowledge, and great in fame.

न कञ्चन वसतौ प्रत्याचक्षीत ।
तद्व्रतम् ।
तस्माद्यया कया च विधया बह्वन्नं प्राप्नुयात् ।
अराध्यस्मा अन्नमित्याचक्षते ।
एतद्वै मुखतोऽन्नँराद्धम् ।
मुखतोऽस्मा अन्नँराध्यते ।
एतद्वै मध्यतोऽन्नँराद्धम् ।
मध्यतोऽस्मा अन्नँराध्यते ।
एतद्वा अन्ततोऽन्नँराद्धम् ।
अन्ततोऽस्मा अन्नँराध्यते ॥ १ ॥

na kañcana vasatau pratyācakṣīta,
tadvratam,
tasmādyayā kayā ca vidhayā bahvannaṃ prāpnuyāt,
arādhyasmā annamityācakṣate,
etadvai mukhato'nnaṃrāddham,
mukhato'smā annaṃrādhyate,
etadvai madhyato'nnaṃrāddham,
madhyato'smā annaṃrādhyate,
etadvā antato'nnaṃrāddham,
antato'smā annaṃrādhyate || 1 ||

Na kanchana vasatau pratyaachakshiita, tadvratam, tasmaadyayaa kayaa cha vidhayaa bahvannam praapnuyaat, araadhyasmaa annamityaachakshate, etadvai mukhato'nnamraaddham, mukhato'smaa annamraadhyate, etadvai madhyato'nnamraaddham, madhyato'smaa annamraadhyate, etadvaa antato'nnamraaddham, antato'smaa annamraadhyate || 1 ||

अपने घर में ठहरने आए किसी को भी मना न करे — यह व्रत है। इसलिए जैसे भी हो, बहुत-सा अन्न प्राप्त करे; (अतिथि से) कहा जाता है: "आपके लिए अन्न तैयार है।" जो अन्न आदर से (पहले) दिया जाता है, वैसा ही अन्न देने वाले को आदर से मिलता है; जो मध्यम भाव से दिया जाता है, वैसा ही मध्यम भाव से मिलता है; जो उपेक्षा से दिया जाता है, वैसा ही उपेक्षा से मिलता है।

Turn no one away who comes to stay: that is the vow. Therefore gather plenty of food by whatever means, for people say to a guest, “Food is ready for you.” Food given in the best manner returns to the giver in the best manner; food given in a middling manner returns in a middling manner; food given in the lowest manner returns in the lowest manner.

क्षेम इति वाचि ।
योगक्षेम इति प्राणापानयोः ।
कर्मेति हस्तयोः ।
गतिरिति पादयोः ।
विमुक्तिरिति पायौ ।
इति मानुषीः समाज्ञाः ।
अथ दैवीः ।
तृप्तिरिति वृष्टौ ।
बलमिति विद्युति ॥ २ ॥

kṣema iti vāci,
yogakṣema iti prāṇāpānayoḥ,
karmeti hastayoḥ,
gatiriti pādayoḥ,
vimuktiriti pāyau,
iti mānuṣīḥ samājñāḥ,
atha daivīḥ,
tṛptiriti vṛṣṭau,
balamiti vidyuti || 2 ||

Kshema iti vaachi, yogakshema iti praanaapaanayoh, karmeti hastayoh, gatiriti paadayoh, vimuktiriti paayau, iti maanushiih samaajnaah, atha daiviih, triptiriti vrishtau, balamiti vidyuti || 2 ||

(ब्रह्म की उपासना इस प्रकार करे:) वाणी में संरक्षण के रूप में, प्राण और अपान में प्राप्ति और संरक्षण के रूप में, हाथों में कर्म के रूप में, पैरों में गति के रूप में, गुदा में त्याग के रूप में — ये मानवीय उपासनाएँ हैं। अब दैवी: वर्षा में तृप्ति के रूप में, बिजली में बल के रूप में,

As security in speech; as acquiring and keeping in the in-breath and out-breath; as action in the hands; as movement in the feet; as release in the organ of excretion — these are the human forms of worship. Now the divine: as satisfaction in rain; as strength in lightning;

यश इति पशुषु ।
ज्योतिरिति नक्षत्रेषु ।
प्रजातिरमृतमानन्द इत्युपस्थे ।
सर्वमित्याकाशे ।
तत्प्रतिष्ठेत्युपासीत ।
प्रतिष्ठावान् भवति ।
तन्मह इत्युपासीत ।
महान् भवति ।
तन्मन इत्युपासीत ।
मानवान् भवति ॥ ३ ॥

yaśa iti paśuṣu,
jyotiriti nakṣatreṣu,
prajātiramṛtamānanda ityupasthe,
sarvamityākāśe,
tatpratiṣṭhetyupāsīta,
pratiṣṭhāvān bhavati,
tanmaha ityupāsīta,
mahān bhavati,
tanmana ityupāsīta,
mānavān bhavati || 3 ||

Yasha iti pashushu, jyotiriti nakshatreshu, prajaatiramritamaananda ityupasthe, sarvamityaakaashe, tatpratishthetyupaasiita, pratishthaavaan bhavati, tanmaha ityupaasiita, mahaan bhavati, tanmana ityupaasiita, maanavaan bhavati || 3 ||

पशुओं में यश के रूप में, नक्षत्रों में ज्योति के रूप में, जननेन्द्रिय में सन्तान, अमृत और आनन्द के रूप में, आकाश में सब कुछ के रूप में। उसकी "आधार" के रूप में उपासना करे — वह आधार वाला हो जाता है। उसकी "महः" के रूप में उपासना करे — वह महान् हो जाता है। उसकी "मन" के रूप में उपासना करे — वह मननशील हो जाता है।

as fame in cattle; as light in the stars; as offspring, immortality and joy in the organ of generation; as everything in space. Worship it as foundation, and one gains a foundation. Worship it as greatness, and one becomes great. Worship it as mind, and one becomes thoughtful.

तन्नम इत्युपासीत ।
नम्यन्तेऽस्मै कामाः ।
तद्ब्रह्मेत्युपासीत ।
ब्रह्मवान् भवति ।
तद्ब्रह्मणः परिमर इत्युपासीत ।
पर्येणं म्रियन्ते द्विषन्तः सपत्नाः ।
परि येऽप्रिया भ्रातृव्याः ।
स यश्चायं पुरुषे ।
यश्चासावादित्ये ।
स एकः ॥ ४ ॥

tannama ityupāsīta,
namyante'smai kāmāḥ,
tadbrahmetyupāsīta,
brahmavān bhavati,
tadbrahmaṇaḥ parimara ityupāsīta,
paryeṇaṃ mriyante dviṣantaḥ sapatnāḥ,
pari ye'priyā bhrātṛvyāḥ,
sa yaścāyaṃ puruṣe,
yaścāsāvāditye,
sa ekaḥ || 4 ||

Tannama ityupaasiita, namyante'smai kaamaah, tadbrahmetyupaasiita, brahmavaan bhavati, tadbrahmanah parimara ityupaasiita, paryenam mriyante dvishantah sapatnaah, pari ye'priyaa bhraatrivyaah, sa yashchaayam purushe, yashchaasaavaaditye, sa ekah || 4 ||

उसकी "नमः" के रूप में उपासना करे — कामनाएँ उसके आगे झुकती हैं। उसकी "ब्रह्म" के रूप में उपासना करे — वह ब्रह्मवान् हो जाता है। उसकी "ब्रह्म का परिमर (जिसमें सब देवता लीन होते हैं)" के रूप में उपासना करे — उसके द्वेष करने वाले शत्रु और अप्रिय प्रतिद्वन्द्वी नष्ट हो जाते हैं। जो यह पुरुष में है और जो वह आदित्य में है — वह एक ही है।

Worship it as homage, and desires bow down before one. Worship it as Brahman, and one possesses Brahman. Worship it as “the dying-around of Brahman”, and rivals who hate one die around one, and so do hostile kinsmen. He who is here in the person and he who is there in the sun — they are one.

स य एवंवित् ।
अस्माल्लोकात्प्रेत्य ।
एतमन्नमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य ।
एतं प्राणमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य ।
एतं मनोमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य ।
एतं विज्ञानमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य ।
एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य ।
इमाँल्लोकान्कामान्नी कामरूप्यनुसञ्चरन् ।
एतत्साम गायन्नास्ते ।
हा३वु हा३वु हा३वु ॥ ५ ॥

sa ya evaṃvit,
asmāllokātpretya,
etamannamayamātmānamupasaṅkramya,
etaṃ prāṇamayamātmānamupasaṅkramya,
etaṃ manomayamātmānamupasaṅkramya,
etaṃ vijñānamayamātmānamupasaṅkramya,
etamānandamayamātmānamupasaṅkramya,
imāṃllokānkāmānnī kāmarūpyanusañcaran,
etatsāma gāyannāste,
hā3vu hā3vu hā3vu || 5 ||

Sa ya evamvit, asmaallokaatpretya, etamannamayamaatmaanamupasankramya, etam praanamayamaatmaanamupasankramya, etam manomayamaatmaanamupasankramya, etam vijnaanamayamaatmaanamupasankramya, etamaanandamayamaatmaanamupasankramya, imaamllokaankaamaannii kaamaruupyanusancharan, etatsaama gaayannaaste, haa3vu haa3vu haa3vu || 5 ||

जो ऐसा जानता है, वह इस लोक से जाकर अन्नमय, प्राणमय, मनोमय, विज्ञानमय और आनन्दमय आत्मा को प्राप्त करके, इच्छानुसार अन्न पाता और इच्छानुसार रूप धारण करता हुआ इन लोकों में विचरता है और यह साम गाता रहता है: हा३वु हा३वु हा३वु!

One who knows this, departing from this world and passing into the self made of food, the self made of breath, the self made of mind, the self made of understanding and the self made of bliss, roams these worlds eating what he wishes and taking whatever form he wishes, and sits singing this chant: “Hā-vu! Hā-vu! Hā-vu!”

अहमन्नमहमन्नमहमन्नम् ।
अहमन्नादो३ऽहमन्नादो३ऽहमन्नादः ।
अहँश्लोककृदहँश्लोककृदहँश्लोककृत् ।
अहमस्मि प्रथमजा ऋता३स्य ।
पूर्वं देवेभ्योऽमृतस्य ना३भायि ।
यो मा ददाति स इदेव मा३ऽऽवाः ।
अहमन्नमन्नमदन्तमा३द्मि ।
अहं विश्वं भुवनमभ्यभवा३म् ।
सुवर्णज्योतीः ।
य एवं वेद ।
इत्युपनिषत् ॥ ६ ॥

ahamannamahamannamahamannam,
ahamannādo3'hamannādo3'hamannādaḥ,
ahaṃślokakṛdahaṃślokakṛdahaṃślokakṛt,
ahamasmi prathamajā ṛtā3sya,
pūrvaṃ devebhyo'mṛtasya nā3bhāyi,
yo mā dadāti sa ideva mā3''vāḥ,
ahamannamannamadantamā3dmi,
ahaṃ viśvaṃ bhuvanamabhyabhavā3m,
suvarṇajyotīḥ,
ya evaṃ veda,
ityupaniṣat || 6 ||

Ahamannamahamannamahamannam, ahamannaado3'hamannaado3'hamannaadah, ahamshlokakridahamshlokakridahamshlokakrit, ahamasmi prathamajaa ritaa3sya, puurvam devebhyo'mritasya naa3bhaayi, yo maa dadaati sa ideva maa3''vaah, ahamannamannamadantamaa3dmi, aham vishvam bhuvanamabhyabhavaa3m, suvarnajyotiih, ya evam veda, ityupanishat || 6 ||

"मैं अन्न हूँ, मैं अन्न हूँ, मैं अन्न हूँ! मैं अन्न का भोक्ता हूँ, मैं अन्न का भोक्ता हूँ, मैं अन्न का भोक्ता हूँ! मैं (दोनों को) जोड़ने वाला हूँ, मैं जोड़ने वाला हूँ, मैं जोड़ने वाला हूँ! मैं ऋत का प्रथम जन्मा हूँ, देवताओं से पहले, अमृत की नाभि में। जो मुझे देता है, वही मेरी रक्षा करता है। मैं अन्न हूँ और अन्न खाने वाले को खाता हूँ। मैंने सारे विश्व को जीत लिया है। मेरी ज्योति सूर्य जैसी है।" — जो ऐसा जानता है। यही उपनिषद् है।

“I am food! I am food! I am food! I am the eater of food! I am the eater of food! I am the eater of food! I am the one who joins them! I am the one who joins them! I am the one who joins them! I am the first-born of the cosmic order, before the gods, in the navel of immortality. Whoever gives me, he alone protects me. I, who am food, eat the eater of food. I have overcome the whole world. My light is like the sun’s.” — One who knows this. Such is the secret teaching.