←Backवापस

बृहदारण्यकोपनिषद् — षष्ठोऽध्यायः

Brihadaranyaka Upanishad, Adhyaya 6

शुक्ल यजुर्वेद की बृहदारण्यकोपनिषद् (काण्व शाखा), अध्याय ६ — ५ ब्राह्मण, ७५ मन्त्र। यह उपनिषद् शतपथ ब्राह्मण का अन्तिम भाग है और प्रमुख उपनिषदों में सबसे बड़ी है। · Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad (Śukla Yajurveda, Kāṇva recension), Book 6 of 6 — 5 brāhmaṇas, 75 passages. The Upaniṣad is the closing part of the Śatapatha Brāhmaṇa and the longest of the principal Upaniṣads.

Continue exploring · आगे पढ़ें

The sixth book opens with the contest of the breaths, in which speech, sight, hearing, mind and semen each leave the body for a year and find that it survives without them, until the breath begins to leave and they all beg it to stay. Pravāhaṇa Jaivali then teaches Śvetaketu's father the doctrine of the five fires and the two paths after death, the path of the gods and the path of the fathers. The book closes with domestic rites that the Upaniṣad records from its own time — the mantha offering for greatness and the rites of procreation, pregnancy and birth — and with the lineage of teachers that carries the whole text back through Yājñavalkya to the sun. These closing rites reflect the ritual and social world of their period and are given here as the text records them.

षष्ठ अध्याय प्राणों के विवाद से आरम्भ होता है — वाणी, चक्षु, श्रोत्र, मन और रेत एक-एक वर्ष के लिए शरीर छोड़ते हैं और देखते हैं कि वह उनके बिना भी जीता रहता है; पर जब प्राण निकलने लगता है तो सब उससे रुकने की विनती करते हैं। फिर प्रवाहण जैवलि श्वेतकेतु के पिता को पञ्चाग्नि-विद्या और मृत्यु के बाद के दो मार्गों — देवयान और पितृयाण — का उपदेश देते हैं। अध्याय उस काल के गृह्य कर्मों — महत्ता के लिए मन्थ-कर्म, तथा सन्तान, गर्भ और जन्म से सम्बद्ध संस्कार — और उस गुरु-परम्परा से समाप्त होता है जो पूरे ग्रन्थ को याज्ञवल्क्य से होते हुए आदित्य तक ले जाती है। ये अन्तिम कर्म अपने समय के कर्मकाण्ड और सामाजिक परिवेश को दर्शाते हैं और यहाँ उसी रूप में दिए गए हैं जैसा ग्रन्थ उन्हें लिखता है।

Textual source · पाठ-स्रोत

the Sanskrit follows Sanskrit Wikisource, बृहदारण्यक उपनिषद् (अध्यायः १–६), a public-domain text of the Kāṇva recension. It was collated passage by passage against two further electronic texts: the Kāṇva Bṛhadāraṇyaka with the commentary ascribed to Śaṅkara in the GRETIL corpus (entered by the Sansknet project and checked by its editors against the printed edition of Limaye and Vadekar, Eighteen Principal Upaniṣads, Poona 1958), and the independently proofread transcription at sanskritdocuments.org. The collation showed that the Wikisource and GRETIL texts share a number of slips — including three editorial notes that had been carried into the running text and a repeated half-verse — so they were not treated as independent of each other; the sanskritdocuments transcription was used as the deciding witness. 39 readings of the base text were corrected in all: the three intruded notes and the repetition were removed, and the remaining corrections restore letters or vowel lengths that the base had dropped, in each case following the reading of the independent witness and, where the passage repeats a formula, the base text's own spelling elsewhere. No correction was supplied from memory. Where the witnesses differ only in sandhi, spelling convention or a genuine variant reading, the base reading is kept — for example सतियम् at 5.5.1, which the text deliberately spells in three syllables. Passage numbers follow the standard Kāṇva division; the closing verses of 3.9 are counted as the single passage 3.9.28. The text is printed without Vedic accents. The English and Hindi introductions above are original writing by AdiVeda; they give context and summary, not a translation of the Sanskrit and not a traditional commentary.

Verse meanings · श्लोकार्थ

प्रत्येक मन्त्र के नीचे दिया गया हिन्दी और अंग्रेज़ी अर्थ AdiVeda का अपना सम्पादकीय अनुवाद है, जो ऊपर दिए गए संस्कृत पाठ से सीधे इस संस्करण के लिए किया गया है। यह पाठ को समझने में सहायता के लिए है — यह किसी प्रकाशित अनुवाद का उद्धरण या कोई पारम्परिक भाष्य नहीं है।

The Hindi and English meaning under each passage is AdiVeda's own editorial translation, made directly from the Sanskrit printed here for this edition. It is meant to help you follow the text — it is not quoted from any published translation and it is not a traditional commentary.

प्रथमं ब्राह्मणम् · Brāhmaṇa 6.1 — The Contest of the Breaths

यो ह वै ज्येष्ठं च श्रेष्ठं च वेद ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च स्वानां भवति । प्राणो वै ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च । ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च स्वानां भवति । अपि च येषां बुभूषति । य एवं वेद ॥ १ ॥

yo ha vai jyeṣṭhaṃ ca śreṣṭhaṃ ca veda jyeṣṭhaśca śreṣṭhaśca svānāṃ bhavati, prāṇo vai jyeṣṭhaśca śreṣṭhaśca, jyeṣṭhaśca śreṣṭhaśca svānāṃ bhavati, api ca yeṣāṃ bubhūṣati, ya evaṃ veda || 1 ||

Yo ha vai jyeshtham cha shreshtham cha veda jyeshthashcha shreshthashcha svaanaam bhavati, praano vai jyeshthashcha shreshthashcha, jyeshthashcha shreshthashcha svaanaam bhavati, api cha yeshaam bubhuushati, ya evam veda || 1 ||

जो ज्येष्ठ और श्रेष्ठ को जानता है, वह अपने लोगों में ज्येष्ठ और श्रेष्ठ हो जाता है। प्राण ही ज्येष्ठ और श्रेष्ठ है। जो ऐसा जानता है, वह अपने लोगों में — और जिनमें वह होना चाहे उनमें भी — ज्येष्ठ और श्रेष्ठ हो जाता है।

He who knows the eldest and the best becomes the eldest and the best among his own people. The breath is the eldest and the best. He who knows this becomes the eldest and the best among his own people, and among whatever people he wishes to be so.

यो ह वै वसिष्ठां वेद वसिष्ठः स्वानां भवति । वाग्वै वसिष्ठा । वसिष्ठः स्वानां भवति । अपि च येषां बुभूषति । य एवं वेद ॥ २ ॥

yo ha vai vasiṣṭhāṃ veda vasiṣṭhaḥ svānāṃ bhavati, vāgvai vasiṣṭhā, vasiṣṭhaḥ svānāṃ bhavati, api ca yeṣāṃ bubhūṣati, ya evaṃ veda || 2 ||

Yo ha vai vasishthaam veda vasishthah svaanaam bhavati, vaagvai vasishthaa, vasishthah svaanaam bhavati, api cha yeshaam bubhuushati, ya evam veda || 2 ||

जो वसिष्ठा को जानता है, वह अपने लोगों में वसिष्ठ हो जाता है। वाणी ही वसिष्ठा है। जो ऐसा जानता है, वह अपने लोगों में — और जिनमें वह होना चाहे उनमें भी — वसिष्ठ हो जाता है।

He who knows the richest becomes the richest among his own people. Speech is the richest. He who knows this becomes the richest among his own people, and among whatever people he wishes to be so.

यो ह वै प्रतिष्ठां वेद प्रतितिष्ठति समे । प्रतितिष्ठति दुर्गे । चक्षुर्वै प्रतिष्ठा । चक्षुषा हि समे च दुर्गे च प्रतितिष्ठति । प्रतितिष्ठति समे प्रतितिष्ठति दुर्गे । य एवं वेद ॥ ३ ॥

yo ha vai pratiṣṭhāṃ veda pratitiṣṭhati same, pratitiṣṭhati durge, cakṣurvai pratiṣṭhā, cakṣuṣā hi same ca durge ca pratitiṣṭhati, pratitiṣṭhati same pratitiṣṭhati durge, ya evaṃ veda || 3 ||

Yo ha vai pratishthaam veda pratitishthati same, pratitishthati durge, chakshurvai pratishthaa, chakshushaa hi same cha durge cha pratitishthati, pratitishthati same pratitishthati durge, ya evam veda || 3 ||

जो प्रतिष्ठा को जानता है, वह समतल में भी स्थिर रहता है और विषम में भी। चक्षु ही प्रतिष्ठा है, क्योंकि चक्षु से ही मनुष्य समतल और विषम दोनों में स्थिर रहता है। जो ऐसा जानता है, वह समतल में भी स्थिर रहता है और विषम में भी।

He who knows the foundation stands firm on level ground and on rough ground alike. The eye is the foundation, for it is by the eye that a man stands firm on level ground and on rough. He who knows this stands firm on level ground and on rough alike.

यो ह वै संपदं वेद सं हास्मै पद्यते यं कामं कामयते । श्रोत्रं वै संपत् । श्रोत्रे हीमे सर्वे वेदा अभिसंपन्नाः । सं हास्मै पद्यते यं कामं कामयते । य एवं वेद ॥ ४ ॥

yo ha vai saṃpadaṃ veda saṃ hāsmai padyate yaṃ kāmaṃ kāmayate, śrotraṃ vai saṃpat, śrotre hīme sarve vedā abhisaṃpannāḥ, saṃ hāsmai padyate yaṃ kāmaṃ kāmayate, ya evaṃ veda || 4 ||

Yo ha vai sampadam veda sam haasmai padyate yam kaamam kaamayate, shrotram vai sampat, shrotre hiime sarve vedaa abhisampannaah, sam haasmai padyate yam kaamam kaamayate, ya evam veda || 4 ||

जो सम्पद् को जानता है, उसकी जो भी कामना हो वह पूरी हो जाती है। श्रोत्र ही सम्पद् है, क्योंकि श्रोत्र में ही ये सब वेद समाए हुए हैं। जो ऐसा जानता है, उसकी जो भी कामना हो वह पूरी हो जाती है।

He who knows the attainment attains whatever desire he desires. Hearing is the attainment, for in hearing all these Vedas are gathered. For one who knows this, whatever desire he desires is attained.

यो ह वा आयतनं वेदायतनं स्वानां भवत्यायतनं जनानाम् । मनो वा आयतनम् । आयतनं स्वानां भवत्यायतनं जनानाम् । य एवं वेद ॥ ५ ॥

yo ha vā āyatanaṃ vedāyatanaṃ svānāṃ bhavatyāyatanaṃ janānām, mano vā āyatanam, āyatanaṃ svānāṃ bhavatyāyatanaṃ janānām, ya evaṃ veda || 5 ||

Yo ha vaa aayatanam vedaayatanam svaanaam bhavatyaayatanam janaanaam, mano vaa aayatanam, aayatanam svaanaam bhavatyaayatanam janaanaam, ya evam veda || 5 ||

जो आयतन को जानता है, वह अपने लोगों का आयतन और अन्य जनों का भी आयतन हो जाता है। मन ही आयतन है। जो ऐसा जानता है, वह अपने लोगों का और अन्य जनों का आयतन हो जाता है।

He who knows the abode becomes the abode of his own people and the abode of other men too. The mind is the abode. He who knows this becomes the abode of his own people and of other men.

यो ह वै प्रजातिं वेद प्रजायते ह प्रजया पशुभिः । रेतो वै प्रजातिः । प्रजायते ह प्रजया पशुभिः । य एवं वेद ॥ ६ ॥

yo ha vai prajātiṃ veda prajāyate ha prajayā paśubhiḥ, reto vai prajātiḥ, prajāyate ha prajayā paśubhiḥ, ya evaṃ veda || 6 ||

Yo ha vai prajaatim veda prajaayate ha prajayaa pashubhih, reto vai prajaatih, prajaayate ha prajayaa pashubhih, ya evam veda || 6 ||

जो प्रजाति को जानता है, वह सन्तान और पशुओं से समृद्ध होता है। रेत ही प्रजाति है। जो ऐसा जानता है, वह सन्तान और पशुओं से समृद्ध होता है।

He who knows procreation is enriched with offspring and cattle. Semen is procreation. He who knows this is enriched with offspring and cattle.

ते हेमे प्राणा अहंश्रेयसे विवदमाना ब्रह्म जग्मुः । तद्धोचुः को नो वसिष्ठ इति । तद्धोवाच यस्मिन् व उत्क्रान्त इदं शरीरं पापीयो मन्यते स वो वसिष्ठ इति ॥ ७ ॥

te heme prāṇā ahaṃśreyase vivadamānā brahma jagmuḥ, taddhocuḥ ko no vasiṣṭha iti, taddhovāca yasmin va utkrānta idaṃ śarīraṃ pāpīyo manyate sa vo vasiṣṭha iti || 7 ||

Te heme praanaa ahamshreyase vivadamaanaa brahma jagmuh, taddhochuh ko no vasishtha iti, taddhovaacha yasmin va utkraanta idam shariiram paapiiyo manyate sa vo vasishtha iti || 7 ||

ये प्राण अपनी-अपनी श्रेष्ठता के लिए विवाद करते हुए ब्रह्मा के पास गए और बोले, 'हममें सबसे समृद्ध कौन है?' उन्होंने कहा, 'जिसके निकल जाने पर यह शरीर अधिक बुरी दशा में जान पड़े, वही तुममें सबसे समृद्ध है।'

These breaths, disputing among themselves as to which was the greatest, went to Brahmā and said, 'Which of us is the richest?' He said, 'That one on whose departure this body seems the worse off — he is the richest among you.'

वाग्घोच्चक्राम । सा संवत्सरं प्रोष्यागत्योवाच कथमशकत मदृते जीवितुमिति । ते होचुः यथाकला अवदन्तो वाचा प्राणन्तः प्राणेन पश्यन्तश्चक्षुषा शृण्वन्तः श्रोत्रेण विद्वांसो मनसा प्रजायमाना रेतसैवमजीविष्मेति । प्रविवेश ह वाक् ॥ ८ ॥

vāgghoccakrāma, sā saṃvatsaraṃ proṣyāgatyovāca kathamaśakata madṛte jīvitumiti, te hocuḥ yathākalā avadanto vācā prāṇantaḥ prāṇena paśyantaścakṣuṣā śṛṇvantaḥ śrotreṇa vidvāṃso manasā prajāyamānā retasaivamajīviṣmeti, praviveśa ha vāk || 8 ||

Vaagghochchakraama, saa samvatsaram proshyaagatyovaacha kathamashakata madrite jiivitumiti, te hochuh yathaakalaa avadanto vaachaa praanantah praanena pashyantashchakshushaa shrinvantah shrotrena vidvaamso manasaa prajaayamaanaa retasaivamajiivishmeti, pravivesha ha vaak || 8 ||

तब वाणी निकल गई। वर्ष भर बाहर रहकर वह लौटी और बोली, 'तुम मेरे बिना कैसे जी सके?' उन्होंने कहा, 'जैसे गूँगे लोग वाणी से बोले बिना, पर प्राण से साँस लेते, चक्षु से देखते, श्रोत्र से सुनते, मन से जानते और रेत से सन्तान उत्पन्न करते हुए जीते हैं — वैसे ही हम जिए।' तब वाणी भीतर लौट आई।

Then speech departed. Having stayed away a year it came back and said, 'How were you able to live without me?' They said, 'We lived as the dumb live, not speaking with speech, but breathing with the breath, seeing with the eye, hearing with the ear, knowing with the mind and begetting with semen.' So speech entered in again.

चक्षुर्होच्चक्राम । तत्संवत्सरं प्रोष्यागत्योवाच कथमशकत मदृते जीवितुमिति । ते होचुः यथान्धा अपश्यन्तश्चक्षुषा प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा शृण्वन्तः श्रोत्रेण विद्वांसो मनसा प्रजायमाना रेतसैवमजीविष्मेति । प्रविवेश ह चक्षुः ॥ ९ ॥

cakṣurhoccakrāma, tatsaṃvatsaraṃ proṣyāgatyovāca kathamaśakata madṛte jīvitumiti, te hocuḥ yathāndhā apaśyantaścakṣuṣā prāṇantaḥ prāṇena vadanto vācā śṛṇvantaḥ śrotreṇa vidvāṃso manasā prajāyamānā retasaivamajīviṣmeti, praviveśa ha cakṣuḥ || 9 ||

Chakshurhochchakraama, tatsamvatsaram proshyaagatyovaacha kathamashakata madrite jiivitumiti, te hochuh yathaandhaa apashyantashchakshushaa praanantah praanena vadanto vaachaa shrinvantah shrotrena vidvaamso manasaa prajaayamaanaa retasaivamajiivishmeti, pravivesha ha chakshuh || 9 ||

तब चक्षु निकल गया। वर्ष भर बाहर रहकर वह लौटा और बोला, 'तुम मेरे बिना कैसे जी सके?' उन्होंने कहा, 'जैसे अन्धे लोग चक्षु से देखे बिना, पर प्राण से साँस लेते, वाणी से बोलते, श्रोत्र से सुनते, मन से जानते और रेत से सन्तान उत्पन्न करते हुए जीते हैं — वैसे ही हम जिए।' तब चक्षु भीतर लौट आया।

Then the eye departed. Having stayed away a year it came back and said, 'How were you able to live without me?' They said, 'We lived as the blind live, not seeing with the eye, but breathing with the breath, speaking with speech, hearing with the ear, knowing with the mind and begetting with semen.' So the eye entered in again.

श्रोत्रं होच्चक्राम । तत्संवत्सरं प्रोष्यागत्योवाच कथमशकत मदृते जीवितुमिति । ते होचुः यथा बधिरा अशृण्वन्तः श्रोत्रेण प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पश्यन्तश्चक्षुषा विद्वांसो मनसा प्रजायमाना रेतसैवमजीविष्मेति । प्रविवेश ह श्रोत्रम् ॥ १० ॥

śrotraṃ hoccakrāma, tatsaṃvatsaraṃ proṣyāgatyovāca kathamaśakata madṛte jīvitumiti, te hocuḥ yathā badhirā aśṛṇvantaḥ śrotreṇa prāṇantaḥ prāṇena vadanto vācā paśyantaścakṣuṣā vidvāṃso manasā prajāyamānā retasaivamajīviṣmeti, praviveśa ha śrotram || 10 ||

Shrotram hochchakraama, tatsamvatsaram proshyaagatyovaacha kathamashakata madrite jiivitumiti, te hochuh yathaa badhiraa ashrinvantah shrotrena praanantah praanena vadanto vaachaa pashyantashchakshushaa vidvaamso manasaa prajaayamaanaa retasaivamajiivishmeti, pravivesha ha shrotram || 10 ||

तब श्रोत्र निकल गया। वर्ष भर बाहर रहकर वह लौटा और बोला, 'तुम मेरे बिना कैसे जी सके?' उन्होंने कहा, 'जैसे बहरे लोग श्रोत्र से सुने बिना, पर प्राण से साँस लेते, वाणी से बोलते, चक्षु से देखते, मन से जानते और रेत से सन्तान उत्पन्न करते हुए जीते हैं — वैसे ही हम जिए।' तब श्रोत्र भीतर लौट आया।

Then hearing departed. Having stayed away a year it came back and said, 'How were you able to live without me?' They said, 'We lived as the deaf live, not hearing with the ear, but breathing with the breath, speaking with speech, seeing with the eye, knowing with the mind and begetting with semen.' So hearing entered in again.

मनो होच्चक्राम । तत्संवत्सरं प्रोष्यागत्योवाच कथमशकत मदृते जीवितुमिति । ते होचुः यथा मुग्धा अविद्वांसो मनसा प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पश्यन्तश्चक्षुषा शृण्वन्तः श्रोत्रेण प्रजायमाना रेतसैवमजीविष्मेति । प्रविवेश ह मनः ॥ ११ ॥

mano hoccakrāma, tatsaṃvatsaraṃ proṣyāgatyovāca kathamaśakata madṛte jīvitumiti, te hocuḥ yathā mugdhā avidvāṃso manasā prāṇantaḥ prāṇena vadanto vācā paśyantaścakṣuṣā śṛṇvantaḥ śrotreṇa prajāyamānā retasaivamajīviṣmeti, praviveśa ha manaḥ || 11 ||

Mano hochchakraama, tatsamvatsaram proshyaagatyovaacha kathamashakata madrite jiivitumiti, te hochuh yathaa mugdhaa avidvaamso manasaa praanantah praanena vadanto vaachaa pashyantashchakshushaa shrinvantah shrotrena prajaayamaanaa retasaivamajiivishmeti, pravivesha ha manah || 11 ||

तब मन निकल गया। वर्ष भर बाहर रहकर वह लौटा और बोला, 'तुम मेरे बिना कैसे जी सके?' उन्होंने कहा, 'जैसे मूढ़ लोग मन से जाने बिना, पर प्राण से साँस लेते, वाणी से बोलते, चक्षु से देखते, श्रोत्र से सुनते और रेत से सन्तान उत्पन्न करते हुए जीते हैं — वैसे ही हम जिए।' तब मन भीतर लौट आया।

Then the mind departed. Having stayed away a year it came back and said, 'How were you able to live without me?' They said, 'We lived as the simple-minded live, not knowing with the mind, but breathing with the breath, speaking with speech, seeing with the eye, hearing with the ear and begetting with semen.' So the mind entered in again.

रेतो होच्चक्राम । तत्संवत्सरं प्रोष्यागत्योवाच कथमशकत मदृते जीवितुमिति । ते होचुः यथा क्लीबा अप्रजायमाना रेतसा प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पश्यन्तश्चक्षुषा शृण्वन्तः श्रोत्रेण विद्वांसो मनसैवमजीविष्मेति । प्रविवेश ह रेतः ॥ १२ ॥

reto hoccakrāma, tatsaṃvatsaraṃ proṣyāgatyovāca kathamaśakata madṛte jīvitumiti, te hocuḥ yathā klībā aprajāyamānā retasā prāṇantaḥ prāṇena vadanto vācā paśyantaścakṣuṣā śṛṇvantaḥ śrotreṇa vidvāṃso manasaivamajīviṣmeti, praviveśa ha retaḥ || 12 ||

Reto hochchakraama, tatsamvatsaram proshyaagatyovaacha kathamashakata madrite jiivitumiti, te hochuh yathaa kliibaa aprajaayamaanaa retasaa praanantah praanena vadanto vaachaa pashyantashchakshushaa shrinvantah shrotrena vidvaamso manasaivamajiivishmeti, pravivesha ha retah || 12 ||

तब रेत निकल गया। वर्ष भर बाहर रहकर वह लौटा और बोला, 'तुम मेरे बिना कैसे जी सके?' उन्होंने कहा, 'जैसे नपुंसक लोग रेत से सन्तान उत्पन्न किए बिना, पर प्राण से साँस लेते, वाणी से बोलते, चक्षु से देखते, श्रोत्र से सुनते और मन से जानते हुए जीते हैं — वैसे ही हम जिए।' तब रेत भीतर लौट आया।

Then semen departed. Having stayed away a year it came back and said, 'How were you able to live without me?' They said, 'We lived as the impotent live, not begetting with semen, but breathing with the breath, speaking with speech, seeing with the eye, hearing with the ear and knowing with the mind.' So semen entered in again.

अथ ह प्राण उत्क्रमिष्यन् यथा महासुहयः सैन्धवः पड्वीशशङ्कून्त्संवृहेदेवं हैवेमान् प्राणान्त्संववर्ह । ते होचुः मा भगव उत्क्रमीः । न वै शक्ष्यामस्त्वदृते जीवितुमिति । तस्यो मे बलिं कुरुतेति । तथेति ॥ १३ ॥

atha ha prāṇa utkramiṣyan yathā mahāsuhayaḥ saindhavaḥ paḍvīśaśaṅkūntsaṃvṛhedevaṃ haivemān prāṇāntsaṃvavarha, te hocuḥ mā bhagava utkramīḥ, na vai śakṣyāmastvadṛte jīvitumiti, tasyo me baliṃ kuruteti, tatheti || 13 ||

Atha ha praana utkramishyan yathaa mahaasuhayah saindhavah padviishashankuuntsamvrihedevam haivemaan praanaantsamvavarha, te hochuh maa bhagava utkramiih, na vai shakshyaamastvadrite jiivitumiti, tasyo me balim kuruteti, tatheti || 13 ||

तब प्राण निकलने को हुआ; और जैसे सिन्धु देश का कोई बड़ा घोड़ा अपने पाँव बाँधने की खूँटियों को उखाड़ डालता है, वैसे ही उसने इन सब प्राणों को उखाड़ लिया। वे बोले, 'भगवन्! मत जाइए; हम आपके बिना जी नहीं सकेंगे।' 'तो मुझे भेंट दो।' 'ऐसा ही हो।'

Then the breath was about to depart; and as a great horse of the Indus country tears up the stakes to which its feet are tethered, so did it tear up all these breaths. They said, 'Sir, do not depart; we shall not be able to live without you.' 'Then make me an offering.' 'So be it.'

सा ह वागुवाच यद्वा अहं वसिष्ठास्मि त्वं तद्वसिष्ठोऽसीति । यद्वा अहं प्रतिष्ठास्मि त्वं तत्प्रतिष्ठोऽसीति चक्षुः । यद्वा अहं संपदस्मि त्वं तत्संपदसीति श्रोत्रम् । यद्वा अहमायतनमस्मि त्वं तदायतनमसीति मनः । यद्वा अहं प्रजातिरस्मि त्वं तत्प्रजातिरसीति रेतः । तस्यो मे किमन्नं किं वास इति । यदिदं किञ्चा श्वभ्य आ कृमिभ्य आ कीटपतङ्गेभ्यस्तत्तेऽन्नम् । आपो वास इति । न ह वा अस्यानन्नं जग्धं भवति नानन्नं प्रतिगृहीतं य एवमेतदनस्यान्नं वेद । तद्विद्वांसः श्रोत्रिया अशिष्यन्त आचामन्त्यशित्वाचामन्ति । एतमेव तदन्नमनग्नं कुर्वन्तो मन्यन्ते ॥ १४ ॥

sā ha vāguvāca yadvā ahaṃ vasiṣṭhāsmi tvaṃ tadvasiṣṭho'sīti, yadvā ahaṃ pratiṣṭhāsmi tvaṃ tatpratiṣṭho'sīti cakṣuḥ, yadvā ahaṃ saṃpadasmi tvaṃ tatsaṃpadasīti śrotram, yadvā ahamāyatanamasmi tvaṃ tadāyatanamasīti manaḥ, yadvā ahaṃ prajātirasmi tvaṃ tatprajātirasīti retaḥ, tasyo me kimannaṃ kiṃ vāsa iti, yadidaṃ kiñcā śvabhya ā kṛmibhya ā kīṭapataṅgebhyastatte'nnam, āpo vāsa iti, na ha vā asyānannaṃ jagdhaṃ bhavati nānannaṃ pratigṛhītaṃ ya evametadanasyānnaṃ veda, tadvidvāṃsaḥ śrotriyā aśiṣyanta ācāmantyaśitvācāmanti, etameva tadannamanagnaṃ kurvanto manyante || 14 ||

Saa ha vaaguvaacha yadvaa aham vasishthaasmi tvam tadvasishtho'siiti, yadvaa aham pratishthaasmi tvam tatpratishtho'siiti chakshuh, yadvaa aham sampadasmi tvam tatsampadasiiti shrotram, yadvaa ahamaayatanamasmi tvam tadaayatanamasiiti manah, yadvaa aham prajaatirasmi tvam tatprajaatirasiiti retah, tasyo me kimannam kim vaasa iti, yadidam kinchaa shvabhya aa krimibhya aa kiitapatangebhyastatte'nnam, aapo vaasa iti, na ha vaa asyaanannam jagdham bhavati naanannam pratigrihiitam ya evametadanasyaannam veda, tadvidvaamsah shrotriyaa ashishyanta aachaamantyashitvaachaamanti, etameva tadannamanagnam kurvanto manyante || 14 ||

वाणी ने कहा, 'मैं जो वसिष्ठा हूँ, वह तुम्हीं वसिष्ठ हो।' चक्षु ने कहा, 'मैं जो प्रतिष्ठा हूँ, वह तुम्हीं प्रतिष्ठा हो।' श्रोत्र ने कहा, 'मैं जो सम्पद् हूँ, वह तुम्हीं सम्पद् हो।' मन ने कहा, 'मैं जो आयतन हूँ, वह तुम्हीं आयतन हो।' रेत ने कहा, 'मैं जो प्रजाति हूँ, वह तुम्हीं प्रजाति हो।' 'तो मेरा अन्न क्या है और वस्त्र क्या?' 'जो कुछ भी है — कुत्तों तक, कीड़ों तक, पतङ्गों तक — वह सब तुम्हारा अन्न है; और जल तुम्हारा वस्त्र।' जो प्राण के इस अन्न को ऐसा जानता है, उसका खाया हुआ कुछ भी अनन्न नहीं होता, और उसका लिया हुआ कुछ भी अनन्न नहीं होता। इसीलिए जानने वाले श्रोत्रिय भोजन से पहले और भोजन के बाद आचमन करते हैं; वे मानते हैं कि इससे वे उस अन्न को वस्त्रहीन नहीं रहने देते।

Speech said, 'What I am, the richest, that you are.' The eye said, 'What I am, the foundation, that you are.' Hearing said, 'What I am, the attainment, that you are.' The mind said, 'What I am, the abode, that you are.' Semen said, 'What I am, procreation, that you are.' 'Then what is my food and what my clothing?' 'Whatever there is, down to dogs, worms, insects and moths — that is your food; and water is your clothing.' For one who knows the food of the breath in this way, nothing he eats is unfit food, and nothing he receives is unfit. That is why learned men who know this sip water before eating and sip water after eating; they hold that by doing so they keep that food from going naked.

↑ All sections

द्वितीयं ब्राह्मणम् · Brāhmaṇa 6.2 — Pravāhaṇa Jaivali: the Five Fires and the Two Paths

श्वेतकेतुर्वा आरुणेयः पन्चालानां परिषदमाजगाम । स आजगाम जैवलिं प्रवाहणं परिचारयमाणम् । तमुदीक्ष्याभ्युवाद कुमारा३ इति । स भो३ इति प्रतिशुश्राव । अनुशिष्टो न्वसि पित्रेति । ओमिति होवाच ॥ १ ॥

śvetaketurvā āruṇeyaḥ pancālānāṃ pariṣadamājagāma, sa ājagāma jaivaliṃ pravāhaṇaṃ paricārayamāṇam, tamudīkṣyābhyuvāda kumārā3 iti, sa bho3 iti pratiśuśrāva, anuśiṣṭo nvasi pitreti, omiti hovāca || 1 ||

Shvetaketurvaa aaruneyah panchaalaanaam parishadamaajagaama, sa aajagaama jaivalim pravaahanam parichaarayamaanam, tamudiikshyaabhyuvaada kumaaraa3 iti, sa bho3 iti pratishushraava, anushishto nvasi pitreti, omiti hovaacha || 1 ||

आरुणि के पुत्र श्वेतकेतु पञ्चालों की सभा में आए। वहाँ वे जैवलि प्रवाहण के पास पहुँचे, जिनकी सेवा में लोग लगे थे। उन्हें देखकर राजा ने कहा, 'कुमार!' 'जी,' श्वेतकेतु ने उत्तर दिया। 'क्या तुम्हें तुम्हारे पिता ने शिक्षा दी है?' 'हाँ,' उन्होंने कहा।

Śvetaketu, the grandson of Aruṇa, came to the assembly of the Pañcālas. He came to Pravāhaṇa Jaivali, who was being waited upon. Seeing him, the king said, 'Young man!' 'Sir,' he answered. 'Have you been taught by your father?' 'Yes,' he said.

वेत्थ यथेमाः प्रजाः प्रयत्यो विप्रतिपद्यन्ता३ इति । नेति होवाच । वेत्थो यथेमं लोकं पुनरापद्यन्ता३ इति । नेति हैवोवाच । वेत्थो यथासौ लोक एवं बहुभिः पुनः पुनः प्रयद्भिर्न संपूर्यता३ इति । नेति हैवोवाच । वेत्थो यतिथ्यामाहुत्यां हुतायामापः पुरुषवाचो भूत्वा समुत्थाय वदन्ती३ इति । नेति हैवोवाच । वेत्थो देवयानस्य वा पथः प्रतिपदं पितृयाणस्य वा । यत्कृत्वा देवयानं वा पन्थानं प्रतिपद्यन्ते पितृयाणं वा । अपि हि न ऋषेर्वचः श्रुतं द्वे सृती अशृणवं पितॄणामहं देवानामुत मर्त्यानाम् । ताभ्यामिदं विश्वमेजत्समेति यदन्तरा पितरं मातरं चेति । नाहमत एकं चन वेदेति होवाच ॥ २ ॥

vettha yathemāḥ prajāḥ prayatyo vipratipadyantā3 iti, neti hovāca, vettho yathemaṃ lokaṃ punarāpadyantā3 iti, neti haivovāca, vettho yathāsau loka evaṃ bahubhiḥ punaḥ punaḥ prayadbhirna saṃpūryatā3 iti, neti haivovāca, vettho yatithyāmāhutyāṃ hutāyāmāpaḥ puruṣavāco bhūtvā samutthāya vadantī3 iti, neti haivovāca, vettho devayānasya vā pathaḥ pratipadaṃ pitṛyāṇasya vā, yatkṛtvā devayānaṃ vā panthānaṃ pratipadyante pitṛyāṇaṃ vā, api hi na ṛṣervacaḥ śrutaṃ dve sṛtī aśṛṇavaṃ pitṝṇāmahaṃ devānāmuta martyānām, tābhyāmidaṃ viśvamejatsameti yadantarā pitaraṃ mātaraṃ ceti, nāhamata ekaṃ cana vedeti hovāca || 2 ||

Vettha yathemaah prajaah prayatyo vipratipadyantaa3 iti, neti hovaacha, vettho yathemam lokam punaraapadyantaa3 iti, neti haivovaacha, vettho yathaasau loka evam bahubhih punah punah prayadbhirna sampuuryataa3 iti, neti haivovaacha, vettho yatithyaamaahutyaam hutaayaamaapah purushavaacho bhuutvaa samutthaaya vadantii3 iti, neti haivovaacha, vettho devayaanasya vaa pathah pratipadam pitriyaanasya vaa, yatkritvaa devayaanam vaa panthaanam pratipadyante pitriyaanam vaa, api hi na rishervachah shrutam dve sritii ashrinavam pitriinaamaham devaanaamuta martyaanaam, taabhyaamidam vishvamejatsameti yadantaraa pitaram maataram cheti, naahamata ekam chana vedeti hovaacha || 2 ||

'क्या तुम जानते हो कि ये प्रजाएँ जाते समय किस प्रकार अलग-अलग मार्गों पर जाती हैं?' 'नहीं।' 'क्या तुम जानते हो कि वे इस लोक में फिर कैसे लौटती हैं?' 'नहीं।' 'क्या तुम जानते हो कि इतने लोगों के बार-बार जाते रहने पर भी वह लोक क्यों नहीं भरता?' 'नहीं।' 'क्या तुम जानते हो कि कौन-सी आहुति के हवन से जल पुरुष-वाणी वाला होकर उठ खड़ा होता है और बोलता है?' 'नहीं।' 'क्या तुम देवयान मार्ग का या पितृयाण मार्ग का प्रवेश-द्वार जानते हो — कि क्या करने से लोग देवयान मार्ग पर जाते हैं और क्या करने से पितृयाण पर? तुमने ऋषि का वचन तो सुना होगा — मैंने मर्त्यों के लिए दो मार्ग सुने हैं, पितरों का और देवों का। इन्हीं दोनों से यह सारा चलता हुआ जगत् जाता है, जो कुछ पिता और माता के बीच है।' 'इनमें से एक भी मैं नहीं जानता,' उन्होंने कहा।

'Do you know how these creatures take different paths when they depart?' 'No.' 'Do you know how they come back again to this world?' 'No.' 'Do you know why that world is not filled up, though so many go there again and again?' 'No.' 'Do you know at the offering of which oblation the waters take on a human voice, rise up and speak?' 'No.' 'Do you know the way of entry upon the path of the gods or upon the path of the fathers — by doing what a man enters upon the path of the gods, and by doing what upon the path of the fathers? You will have heard the words of the seer: I heard of two paths for mortals, the path of the fathers and the path of the gods. By these two moves all that stirs, all that lies between father and mother.' 'Of these I do not know even one,' he said.

अथैनं वसत्योपमन्त्रयां चक्रे । अनादृत्य वसतिं कुमारः प्रदुद्राव । स आजगाम पितरम् । तं होवाच इति वाव किल नो भवान् पुरानुशिष्टानवोच इति । कथं सुमेध इति । पञ्च मा प्रश्नान् राजन्यबन्धुरप्राक्षीत् । ततो नैकं चन वेदेति । कतमे त इति । इम इति ह प्रतीकान्युदाजहार ॥ ३ ॥

athainaṃ vasatyopamantrayāṃ cakre, anādṛtya vasatiṃ kumāraḥ pradudrāva, sa ājagāma pitaram, taṃ hovāca iti vāva kila no bhavān purānuśiṣṭānavoca iti, kathaṃ sumedha iti, pañca mā praśnān rājanyabandhuraprākṣīt, tato naikaṃ cana vedeti, katame ta iti, ima iti ha pratīkānyudājahāra || 3 ||

Athainam vasatyopamantrayaam chakre, anaadritya vasatim kumaarah pradudraava, sa aajagaama pitaram, tam hovaacha iti vaava kila no bhavaan puraanushishtaanavocha iti, katham sumedha iti, pancha maa prashnaan raajanyabandhurapraakshiit, tato naikam chana vedeti, katame ta iti, ima iti ha pratiikaanyudaajahaara || 3 ||

तब राजा ने उन्हें ठहरने का निमन्त्रण दिया; पर उस निमन्त्रण का आदर किए बिना कुमार भाग खड़ा हुआ और पिता के पास पहुँचा। उसने कहा, 'आप तो कहते थे कि आपने मुझे पूरी शिक्षा दे दी है!' 'क्यों, सुमेध?' 'उस राजन्य ने मुझसे पाँच प्रश्न पूछे और उनमें से एक भी मैं नहीं जानता था।' 'वे कौन-से थे?' और उसने उनके मुख्य शब्द गिना दिए।

Then the king invited him to stay; but without honouring the invitation the young man ran off and came to his father. He said to him, 'So you told me that you had taught me fully!' 'How is that, my clever one?' 'That princeling asked me five questions, and I did not know even one of them.' 'Which were they?' And he recited their opening words.

स होवाच तथा नस्त्वं तत जानीथा यथा यदहं किंच वेद सर्वमहं तत्तुभ्यमवोचम् । प्रेहि तु तत्र । प्रतीत्य ब्रह्मचर्यं वत्स्याव इति । भवानेव गच्छत्विति । स आजगाम गौतमो यत्र प्रवाहणस्य जैवलेरास । तस्मा आसनमाहृत्योदकमाहारयां चकार । अथ हास्मा अर्घ्यं चकार । तं होवाच वरं भगवते गौतमाय दद्म इति ॥ ४ ॥

sa hovāca tathā nastvaṃ tata jānīthā yathā yadahaṃ kiṃca veda sarvamahaṃ tattubhyamavocam, prehi tu tatra, pratītya brahmacaryaṃ vatsyāva iti, bhavāneva gacchatviti, sa ājagāma gautamo yatra pravāhaṇasya jaivalerāsa, tasmā āsanamāhṛtyodakamāhārayāṃ cakāra, atha hāsmā arghyaṃ cakāra, taṃ hovāca varaṃ bhagavate gautamāya dadma iti || 4 ||

Sa hovaacha tathaa nastvam tata jaaniithaa yathaa yadaham kimcha veda sarvamaham tattubhyamavocham, prehi tu tatra, pratiitya brahmacharyam vatsyaava iti, bhavaaneva gachchhatviti, sa aajagaama gautamo yatra pravaahanasya jaivaleraasa, tasmaa aasanamaahrityodakamaahaarayaam chakaara, atha haasmaa arghyam chakaara, tam hovaacha varam bhagavate gautamaaya dadma iti || 4 ||

पिता ने कहा, 'बेटा! तुम मुझे ऐसा ही जानो कि मैं जो कुछ जानता हूँ, वह सब मैंने तुम्हें कह दिया है। चलो, हम वहाँ चलें और ब्रह्मचर्य में रहें।' 'आप ही जाइए।' तब गौतम वहाँ गए जहाँ प्रवाहण जैवलि थे। उन्होंने उनके लिए आसन मँगवाया और जल लाने को कहा, फिर अर्घ्य दिया और कहा, 'भगवान् गौतम को हम एक वर देते हैं।'

His father said, 'My son, you should know me to be such that whatever I know I have told you all of it. Come, let us go there and live as students.' 'You go yourself.' So Gautama went to where Pravāhaṇa Jaivali was. The king had a seat brought for him and had water fetched, then made him the guest offering and said, 'We grant the revered Gautama a boon.'

स होवाच प्रतिज्ञातो म एष वरः । यां तु कुमारस्यान्ते वाचमभाषथास्तां मे ब्रूहीति ॥ ५ ॥

sa hovāca pratijñāto ma eṣa varaḥ, yāṃ tu kumārasyānte vācamabhāṣathāstāṃ me brūhīti || 5 ||

Sa hovaacha pratijnaato ma esha varah, yaam tu kumaarasyaante vaachamabhaashathaastaam me bruuhiiti || 5 ||

उन्होंने कहा, 'यह वर तो मुझे स्वीकार है; पर जो वचन आपने कुमार के सामने कहे थे, वही मुझे बताइए।'

He said, 'I accept that boon as promised; but tell me the words you spoke in the young man's presence.'

स होवाच दैवेषु वै गौतम तद्वरेषु । मानुषाणां ब्रूहीति ॥ ६ ॥

sa hovāca daiveṣu vai gautama tadvareṣu, mānuṣāṇāṃ brūhīti || 6 ||

Sa hovaacha daiveshu vai gautama tadvareshu, maanushaanaam bruuhiiti || 6 ||

उन्होंने कहा, 'गौतम! वह तो दैव वरों में से है; मानुष वरों में से कुछ माँगिए।'

He said, 'Gautama, that belongs among the divine boons; ask for one of the human boons.'

स होवाच विज्ञायते हास्तिहिरण्यस्यापात्तं गोअश्वानां दासीनां प्रवाराणां परिधानस्य । मा नो भवान् बहोरनन्तस्यापर्यन्तस्याभ्यवदान्यो भूदिति । स वै गौतम तीर्थेनेच्छसा इति । उपैम्यहं भवन्तमिति । वाचा ह स्मैव पूर्व उपयन्ति । स होपायनकीर्त्योवास ॥ ७ ॥

sa hovāca vijñāyate hāstihiraṇyasyāpāttaṃ goaśvānāṃ dāsīnāṃ pravārāṇāṃ paridhānasya, mā no bhavān bahoranantasyāparyantasyābhyavadānyo bhūditi, sa vai gautama tīrthenecchasā iti, upaimyahaṃ bhavantamiti, vācā ha smaiva pūrva upayanti, sa hopāyanakīrtyovāsa || 7 ||

Sa hovaacha vijnaayate haastihiranyasyaapaattam goashvaanaam daasiinaam pravaaraanaam paridhaanasya, maa no bhavaan bahoranantasyaaparyantasyaabhyavadaanyo bhuuditi, sa vai gautama tiirthenechchhasaa iti, upaimyaham bhavantamiti, vaachaa ha smaiva puurva upayanti, sa hopaayanakiirtyovaasa || 7 ||

उन्होंने कहा, 'यह तो जाना ही जाता है कि मेरे पास हाथी, सोना, गाय-घोड़े, दासियाँ, ओढ़ने और पहनने के वस्त्र — सब पर्याप्त हैं। आप मुझे उस बहुत, अनन्त और अपार वस्तु के विषय में कृपण न बनें।' 'गौतम! तो विधिपूर्वक ही उसकी इच्छा कीजिए।' 'मैं आपके पास शिष्य होकर आता हूँ।' प्राचीन लोग केवल वचन से ही शिष्य बनते थे। इस प्रकार शिष्यत्व कहकर वे वहाँ रहे।

He said, 'It is well known that I have elephants and gold, cattle and horses, maidservants, wraps and garments enough. Do not, sir, be ungenerous to me in the matter of that which is abundant, endless and boundless.' 'Then, Gautama, seek it in the proper manner.' 'I come to you as a pupil.' Men of old became pupils by word alone; and having so declared himself a pupil, he stayed there.

स होवाच तथा नस्त्वं गौतम मापराधास्तव च पितामहाः । यथेयं विद्येतः पूर्वं न कस्मिंश्चन ब्राह्मण उवास । तां त्वहं तुभ्यं वक्ष्यामि । को हि त्वैवं ब्रुवन्तमर्हति प्रत्याख्यातुमिति ॥ ८ ॥

sa hovāca tathā nastvaṃ gautama māparādhāstava ca pitāmahāḥ, yatheyaṃ vidyetaḥ pūrvaṃ na kasmiṃścana brāhmaṇa uvāsa, tāṃ tvahaṃ tubhyaṃ vakṣyāmi, ko hi tvaivaṃ bruvantamarhati pratyākhyātumiti || 8 ||

Sa hovaacha tathaa nastvam gautama maaparaadhaastava cha pitaamahaah, yatheyam vidyetah puurvam na kasmimshchana braahmana uvaasa, taam tvaham tubhyam vakshyaami, ko hi tvaivam bruvantamarhati pratyaakhyaatumiti || 8 ||

राजा ने कहा, 'गौतम! आप और आपके पितामह हमसे अप्रसन्न न हों। इससे पहले यह विद्या किसी ब्राह्मण के पास नहीं रही; तो भी मैं आपको यह बताऊँगा — क्योंकि ऐसा कहने वाले को कौन लौटा सकता है?'

The king said, 'Gautama, do not take offence, neither you nor your forefathers. Before this, this knowledge has never dwelt with any brāhmaṇa; yet I shall tell it to you — for who could refuse a man who speaks as you do?'

असौ वै लोकोऽग्निर्गौतम । तस्यादित्य एव समित् । रश्मयो धूमः । अहरर्चिः । दिशोऽङ्गाराः । अवान्तरदिशो विष्फुलिङ्गाः । तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः श्रद्धां जुह्वति । तस्या आहुत्यै सोमो राजा संभवति ॥ ९ ॥

asau vai loko'gnirgautama, tasyāditya eva samit, raśmayo dhūmaḥ, ahararciḥ, diśo'ṅgārāḥ, avāntaradiśo viṣphuliṅgāḥ, tasminnetasminnagnau devāḥ śraddhāṃ juhvati, tasyā āhutyai somo rājā saṃbhavati || 9 ||

Asau vai loko'gnirgautama, tasyaaditya eva samit, rashmayo dhuumah, ahararchih, disho'ngaaraah, avaantaradisho vishphulingaah, tasminnetasminnagnau devaah shraddhaam juhvati, tasyaa aahutyai somo raajaa sambhavati || 9 ||

'गौतम! वह लोक अग्नि है। उसकी समिधा आदित्य है, किरणें धुआँ हैं, दिन ज्वाला है, दिशाएँ अङ्गारे हैं और अवान्तर दिशाएँ चिनगारियाँ। इसी अग्नि में देव श्रद्धा की आहुति देते हैं, और उस आहुति से सोम राजा उत्पन्न होता है।'

'Gautama, that world is a fire. The sun is its fuel, the rays its smoke, the day its flame, the quarters its coals and the intermediate quarters its sparks. In this fire the gods offer faith, and from that offering King Soma arises.'

पर्जन्यो वा अग्निर्गौतम । तस्य संवत्सर एव समित् । अभ्राणि धूमः । विद्युदर्चिः । अशनिरङ्गाराः । ह्रादुनयो विष्फुलिङ्गाः । तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः सोमं राजानं जुह्वति । तस्या आहुत्यै वृष्टिः संभवति ॥ १० ॥

parjanyo vā agnirgautama, tasya saṃvatsara eva samit, abhrāṇi dhūmaḥ, vidyudarciḥ, aśaniraṅgārāḥ, hrādunayo viṣphuliṅgāḥ, tasminnetasminnagnau devāḥ somaṃ rājānaṃ juhvati, tasyā āhutyai vṛṣṭiḥ saṃbhavati || 10 ||

Parjanyo vaa agnirgautama, tasya samvatsara eva samit, abhraani dhuumah, vidyudarchih, ashanirangaaraah, hraadunayo vishphulingaah, tasminnetasminnagnau devaah somam raajaanam juhvati, tasyaa aahutyai vrishtih sambhavati || 10 ||

'गौतम! पर्जन्य अग्नि है। उसकी समिधा संवत्सर है, बादल धुआँ हैं, विद्युत् ज्वाला है, वज्र अङ्गारे हैं और गर्जन चिनगारियाँ। इसी अग्नि में देव सोम राजा की आहुति देते हैं, और उस आहुति से वृष्टि उत्पन्न होती है।'

'Gautama, the rain-cloud is a fire. The year is its fuel, the clouds its smoke, the lightning its flame, the thunderbolt its coals and the thunderclaps its sparks. In this fire the gods offer King Soma, and from that offering rain arises.'

अयं वै लोकोऽग्निर्गौतम । तस्य पृथिव्येव समित् । अग्निर्धूमः । रात्रिरर्चिः । चन्द्रमा अङ्गाराः । नक्षत्राणि विष्फुलिङ्गाः । तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवा वृष्टिं जुह्वति । तस्या आहुत्या अन्नं संभवति ॥ ११ ॥

ayaṃ vai loko'gnirgautama, tasya pṛthivyeva samit, agnirdhūmaḥ, rātrirarciḥ, candramā aṅgārāḥ, nakṣatrāṇi viṣphuliṅgāḥ, tasminnetasminnagnau devā vṛṣṭiṃ juhvati, tasyā āhutyā annaṃ saṃbhavati || 11 ||

Ayam vai loko'gnirgautama, tasya prithivyeva samit, agnirdhuumah, raatrirarchih, chandramaa angaaraah, nakshatraani vishphulingaah, tasminnetasminnagnau devaa vrishtim juhvati, tasyaa aahutyaa annam sambhavati || 11 ||

'गौतम! यह लोक अग्नि है। उसकी समिधा पृथिवी है, अग्नि धुआँ है, रात्रि ज्वाला है, चन्द्रमा अङ्गारे हैं और नक्षत्र चिनगारियाँ। इसी अग्नि में देव वृष्टि की आहुति देते हैं, और उस आहुति से अन्न उत्पन्न होता है।'

'Gautama, this world is a fire. The earth is its fuel, fire its smoke, the night its flame, the moon its coals and the constellations its sparks. In this fire the gods offer rain, and from that offering food arises.'

पुरुषो वा अग्निर्गौतम । तस्य व्यात्तमेव समित् । प्राणो धूमः । वागर्चिः । चक्षुरङ्गाराः । श्रोत्रं विष्फुलिङ्गाः । तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवा अन्नं जुह्वति । तस्या आहुत्यै रेतः संभवति ॥ १२ ॥

puruṣo vā agnirgautama, tasya vyāttameva samit, prāṇo dhūmaḥ, vāgarciḥ, cakṣuraṅgārāḥ, śrotraṃ viṣphuliṅgāḥ, tasminnetasminnagnau devā annaṃ juhvati, tasyā āhutyai retaḥ saṃbhavati || 12 ||

Purusho vaa agnirgautama, tasya vyaattameva samit, praano dhuumah, vaagarchih, chakshurangaaraah, shrotram vishphulingaah, tasminnetasminnagnau devaa annam juhvati, tasyaa aahutyai retah sambhavati || 12 ||

'गौतम! पुरुष अग्नि है। उसकी समिधा खुला मुख है, प्राण धुआँ है, वाणी ज्वाला है, चक्षु अङ्गारे हैं और श्रोत्र चिनगारियाँ। इसी अग्नि में देव अन्न की आहुति देते हैं, और उस आहुति से रेत उत्पन्न होता है।'

'Gautama, a man is a fire. His open mouth is its fuel, the breath its smoke, speech its flame, the eye its coals and hearing its sparks. In this fire the gods offer food, and from that offering semen arises.'

योषा वा अग्निर्गौतम । तस्या उपस्थ एव समित् । लोमानि धूमः । योनिरर्चिः । यदन्तः करोति तेऽङ्गाराः । अभिनन्दा विष्फुलिङ्गाः । तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवा रेतो जुह्वति । तस्या आहुत्यै पुरुषः संभवति । स जीवति यावज्जीवति । अथ यदा म्रियते ॥ १३ ॥

yoṣā vā agnirgautama, tasyā upastha eva samit, lomāni dhūmaḥ, yonirarciḥ, yadantaḥ karoti te'ṅgārāḥ, abhinandā viṣphuliṅgāḥ, tasminnetasminnagnau devā reto juhvati, tasyā āhutyai puruṣaḥ saṃbhavati, sa jīvati yāvajjīvati, atha yadā mriyate || 13 ||

Yoshaa vaa agnirgautama, tasyaa upastha eva samit, lomaani dhuumah, yonirarchih, yadantah karoti te'ngaaraah, abhinandaa vishphulingaah, tasminnetasminnagnau devaa reto juhvati, tasyaa aahutyai purushah sambhavati, sa jiivati yaavajjiivati, atha yadaa mriyate || 13 ||

'गौतम! स्त्री अग्नि है। उसकी समिधा उपस्थ है, रोम धुआँ हैं, योनि ज्वाला है, जो भीतर किया जाता है वह अङ्गारे हैं और आनन्द चिनगारियाँ। इसी अग्नि में देव रेत की आहुति देते हैं, और उस आहुति से पुरुष उत्पन्न होता है। वह जब तक जीता है तब तक जीता है; फिर जब वह मरता है —'

'Gautama, a woman is a fire. Her lap is its fuel, the hairs its smoke, the womb its flame, what is done within its coals and the pleasures its sparks. In this fire the gods offer semen, and from that offering a person arises. He lives as long as he lives; and then, when he dies —'

अथैनमग्नये हरन्ति । तस्याग्निरेवाग्निर्भवति । समित्समित् । धूमो धूमः । अर्चिरर्चिः । अङ्गारा अङ्गाराः । विष्फुलिङ्गा विष्फुलिङ्गाः । तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः पुरुषं जुह्वति । तस्या आहुत्यै पुरुषो भास्वरवर्णः संभवति ॥ १४ ॥

athainamagnaye haranti, tasyāgnirevāgnirbhavati, samitsamit, dhūmo dhūmaḥ, arcirarciḥ, aṅgārā aṅgārāḥ, viṣphuliṅgā viṣphuliṅgāḥ, tasminnetasminnagnau devāḥ puruṣaṃ juhvati, tasyā āhutyai puruṣo bhāsvaravarṇaḥ saṃbhavati || 14 ||

Athainamagnaye haranti, tasyaagnirevaagnirbhavati, samitsamit, dhuumo dhuumah, archirarchih, angaaraa angaaraah, vishphulingaa vishphulingaah, tasminnetasminnagnau devaah purusham juhvati, tasyaa aahutyai purusho bhaasvaravarnah sambhavati || 14 ||

'— तब उसे अग्नि के पास ले जाते हैं। तब उसकी अग्नि ही अग्नि हो जाती है, समिधा ही समिधा, धुआँ ही धुआँ, ज्वाला ही ज्वाला, अङ्गारे ही अङ्गारे और चिनगारियाँ ही चिनगारियाँ। इसी अग्नि में देव पुरुष की आहुति देते हैं, और उस आहुति से देदीप्यमान वर्ण वाला पुरुष उत्पन्न होता है।'

'— then they carry him to the fire. His fire becomes the fire itself, his fuel the fuel, his smoke the smoke, his flame the flame, his coals the coals and his sparks the sparks. In this fire the gods offer the person, and from that offering there arises a person of shining colour.'

ते य एवमेतद्विदुर्ये चामी अरण्ये श्रद्धां सत्यमुपासते तेऽर्चिरभिसंभवन्ति । अर्चिषोऽहः । अह्न आपूर्यमाणपक्षम् । आपूर्यमाणपक्षाद्यान् षण्मासानुदङ्ङादित्य एति । मासेभ्यो देवलोकम् । देवलोकादादित्यम् । आदित्याद्वैद्युतम् । तान् वैद्युतान् पुरुषो मानस एत्य ब्रह्मलोकान् गमयति । ते तेषु ब्रह्मलोकेषु पराः परावतो वसन्ति । तेषां न पुनरावृत्तिः ॥ १५ ॥

te ya evametadvidurye cāmī araṇye śraddhāṃ satyamupāsate te'rcirabhisaṃbhavanti, arciṣo'haḥ, ahna āpūryamāṇapakṣam, āpūryamāṇapakṣādyān ṣaṇmāsānudaṅṅāditya eti, māsebhyo devalokam, devalokādādityam, ādityādvaidyutam, tān vaidyutān puruṣo mānasa etya brahmalokān gamayati, te teṣu brahmalokeṣu parāḥ parāvato vasanti, teṣāṃ na punarāvṛttiḥ || 15 ||

Te ya evametadvidurye chaamii aranye shraddhaam satyamupaasate te'rchirabhisambhavanti, archisho'hah, ahna aapuuryamaanapaksham, aapuuryamaanapakshaadyaan shanmaasaanudannaaditya eti, maasebhyo devalokam, devalokaadaadityam, aadityaadvaidyutam, taan vaidyutaan purusho maanasa etya brahmalokaan gamayati, te teshu brahmalokeshu paraah paraavato vasanti, teshaam na punaraavrittih || 15 ||

'जो ऐसा जानते हैं, और जो वन में श्रद्धा और सत्य की उपासना करते हैं, वे ज्वाला में पहुँचते हैं; ज्वाला से दिन में, दिन से शुक्ल पक्ष में, शुक्ल पक्ष से उन छह महीनों में जिनमें सूर्य उत्तर की ओर जाता है, महीनों से देवलोक में, देवलोक से आदित्य में और आदित्य से विद्युत् में। तब मानस पुरुष आकर उन विद्युत्-रूपों को ब्रह्मलोकों में ले जाता है। वे उन ब्रह्मलोकों में बहुत दूर तक रहते हैं; उनका फिर लौटना नहीं होता।'

'Those who know this, and those in the forest who venerate faith and truth, pass into the flame; from the flame into the day; from the day into the fortnight of the waxing moon; from that fortnight into the six months in which the sun moves north; from those months into the world of the gods; from the world of the gods into the sun; from the sun into lightning. Then a person made of mind comes and leads those beings of lightning to the worlds of brahman. In those worlds of brahman they dwell for long ages far away, and for them there is no return.'

अथ ये यज्ञेन दानेन तपसा लोकाञ्जयन्ति ते धूममभिसंभवन्ति । धूमाद्रात्रिम् । रात्रेरपक्षीयमाणपक्षम् । अपक्षीयमाणपक्षाद्यान् षण्मासान् दक्षिणादित्य एति । मासेभ्यः पितृलोकम् । पितृलोकाच्चन्द्रम् । ते चन्द्रं प्राप्यान्नं भवन्ति । तांस्तत्र देवा यथा सोमं राजानमाप्यायस्वापक्षीयस्वेत्येवमेनांस्तत्र भक्षयन्ति । तेषां यदा तत्पर्यवैत्यथेममेवाकाशमभिनिष्पद्यन्ते । आकाशाद्वायुम् । वायोर्वृष्टिम् । वृष्टेः पृथिवीम् । ते पृथिवीं प्राप्यान्नं भवन्ति । ते पुनः पुरुषाग्नौ हूयन्ते ततो योषाग्नौ जायन्ते । लोकान् प्रत्युत्थायिनस्त एवमेवानुपरिवर्तन्ते । अथ य एतौ पन्थानौ न विदुस्ते कीटाः पतङ्गा यदिदं दन्दशूकम् ॥ १६ ॥

atha ye yajñena dānena tapasā lokāñjayanti te dhūmamabhisaṃbhavanti, dhūmādrātrim, rātrerapakṣīyamāṇapakṣam, apakṣīyamāṇapakṣādyān ṣaṇmāsān dakṣiṇāditya eti, māsebhyaḥ pitṛlokam, pitṛlokāccandram, te candraṃ prāpyānnaṃ bhavanti, tāṃstatra devā yathā somaṃ rājānamāpyāyasvāpakṣīyasvetyevamenāṃstatra bhakṣayanti, teṣāṃ yadā tatparyavaityathemamevākāśamabhiniṣpadyante, ākāśādvāyum, vāyorvṛṣṭim, vṛṣṭeḥ pṛthivīm, te pṛthivīṃ prāpyānnaṃ bhavanti, te punaḥ puruṣāgnau hūyante tato yoṣāgnau jāyante, lokān pratyutthāyinasta evamevānuparivartante, atha ya etau panthānau na viduste kīṭāḥ pataṅgā yadidaṃ dandaśūkam || 16 ||

Atha ye yajnena daanena tapasaa lokaanjayanti te dhuumamabhisambhavanti, dhuumaadraatrim, raatrerapakshiiyamaanapaksham, apakshiiyamaanapakshaadyaan shanmaasaan dakshinaaditya eti, maasebhyah pitrilokam, pitrilokaachchandram, te chandram praapyaannam bhavanti, taamstatra devaa yathaa somam raajaanamaapyaayasvaapakshiiyasvetyevamenaamstatra bhakshayanti, teshaam yadaa tatparyavaityathemamevaakaashamabhinishpadyante, aakaashaadvaayum, vaayorvrishtim, vrishteh prithiviim, te prithiviim praapyaannam bhavanti, te punah purushaagnau huuyante tato yoshaagnau jaayante, lokaan pratyutthaayinasta evamevaanuparivartante, atha ya etau panthaanau na viduste kiitaah patangaa yadidam dandashuukam || 16 ||

'और जो यज्ञ, दान और तप से लोकों को जीतते हैं, वे धुएँ में पहुँचते हैं; धुएँ से रात्रि में, रात्रि से कृष्ण पक्ष में, कृष्ण पक्ष से उन छह महीनों में जिनमें सूर्य दक्षिण की ओर जाता है, महीनों से पितृलोक में और पितृलोक से चन्द्रमा में। चन्द्रमा में पहुँचकर वे अन्न हो जाते हैं; और वहाँ देवता उन्हें वैसे ही खाते हैं जैसे सोम राजा से कहते हैं — बढ़ो, घटो। जब वह समाप्त हो जाता है, तब वे इसी आकाश में आ पहुँचते हैं; आकाश से वायु में, वायु से वृष्टि में और वृष्टि से पृथिवी में। पृथिवी में पहुँचकर वे अन्न हो जाते हैं। फिर वे पुरुष-अग्नि में हवन किए जाते हैं, और वहाँ से स्त्री-अग्नि में जन्म लेते हैं। इस प्रकार लोकों की ओर उठते हुए वे बार-बार घूमते रहते हैं। और जो इन दोनों मार्गों को नहीं जानते, वे कीड़े, पतङ्गे और यह जो डसने वाला जीव है, वही हो जाते हैं।'

'And those who win worlds by sacrifice, by gifts and by austerity pass into the smoke; from the smoke into the night; from the night into the fortnight of the waning moon; from that fortnight into the six months in which the sun moves south; from those months into the world of the fathers; from the world of the fathers into the moon. Reaching the moon they become food; and there the gods feed on them as they say to King Soma, Wax and wane. When that is spent, they come down into this space; from space into the wind; from the wind into rain; from rain into the earth. Reaching the earth they become food. They are offered again in the fire that is a man, and are then born from the fire that is a woman. Rising up towards the worlds, they go round and round in this way. But those who do not know these two paths become worms, insects and whatever it is that bites.'

↑ All sections

तृतीयं ब्राह्मणम् · Brāhmaṇa 6.3 — The Mantha Rite for Greatness

स यः कामयेत महत्प्राप्नुयामित्युदगयन आपूर्यमाणपक्षस्य पुण्याहे द्वादशाहमुपसद्व्रती भूत्वौदुम्बरे कंसे चमसे वा सर्वौषधं फलानीति संभृत्य परिसमुह्य परिलिप्याग्निमुपसमाधाय परिस्तीर्यावृताज्यं संस्कृत्य पुंसा नक्षत्रेण मन्थं संनीय जुहोति यावन्तो देवास्त्वयि जातवेदस्तिर्यञ्चो घ्नन्ति पुरुषस्य कामान् । तेभ्योऽहं भागधेयं जुहोमि ते मा तृप्ताः सर्वैः कामैस्तर्पयन्तु स्वाहा । या तिरश्ची निपद्यसेऽहं विधरणी इति । तां त्वा घृतस्य धारया यजे संराधनीमहं स्वाहा ॥ १ ॥

sa yaḥ kāmayeta mahatprāpnuyāmityudagayana āpūryamāṇapakṣasya puṇyāhe dvādaśāhamupasadvratī bhūtvaudumbare kaṃse camase vā sarvauṣadhaṃ phalānīti saṃbhṛtya parisamuhya parilipyāgnimupasamādhāya paristīryāvṛtājyaṃ saṃskṛtya puṃsā nakṣatreṇa manthaṃ saṃnīya juhoti yāvanto devāstvayi jātavedastiryañco ghnanti puruṣasya kāmān, tebhyo'haṃ bhāgadheyaṃ juhomi te mā tṛptāḥ sarvaiḥ kāmaistarpayantu svāhā, yā tiraścī nipadyase'haṃ vidharaṇī iti, tāṃ tvā ghṛtasya dhārayā yaje saṃrādhanīmahaṃ svāhā || 1 ||

Sa yah kaamayeta mahatpraapnuyaamityudagayana aapuuryamaanapakshasya punyaahe dvaadashaahamupasadvratii bhuutvaudumbare kamse chamase vaa sarvaushadham phalaaniiti sambhritya parisamuhya parilipyaagnimupasamaadhaaya paristiiryaavritaajyam samskritya pumsaa nakshatrena mantham samniiya juhoti yaavanto devaastvayi jaatavedastiryancho ghnanti purushasya kaamaan, tebhyo'ham bhaagadheyam juhomi te maa triptaah sarvaih kaamaistarpayantu svaahaa, yaa tirashchii nipadyase'ham vidharanii iti, taam tvaa ghritasya dhaarayaa yaje samraadhaniimaham svaahaa || 1 ||

जो यह कामना करे कि मैं महत्ता प्राप्त करूँ, वह उत्तरायण में, शुक्ल पक्ष के किसी पुण्य दिन पर, बारह दिन उपसद्-व्रत रखकर, गूलर की कठौती या चमस में सब ओषधियाँ और फल एकत्र करके, स्थान को झाड़-लीपकर, अग्नि स्थापित कर, कुश बिछाकर, विधिपूर्वक घी संस्कृत कर, पुंनक्षत्र में मन्थ तैयार करे और आहुति दे — 'हे जातवेद! तुझमें जितने भी देवता तिरछे होकर पुरुष की कामनाओं को नष्ट करते हैं, उन्हें मैं भागधेय की आहुति देता हूँ; वे तृप्त होकर मुझे सब कामनाओं से तृप्त करें, स्वाहा। जो तू तिरछी होकर पड़ी है, सब कामनाओं को रोकने वाली — उसी तुझे मैं घी की धारा से यजता हूँ, अपने लिए साधक बनाकर, स्वाहा।'

One who desires to attain greatness should, in the northern course of the sun, on an auspicious day of the waxing fortnight, keep the upasad observance for twelve days, gather all herbs and fruits in a vessel or cup of udumbara wood, sweep and smear the place, set up the fire, strew the grass around it, prepare the ghee in the proper way, mix the mash under a male constellation, and make this offering: 'O Jātavedas, to all those gods in you who, turning aside, destroy a man's desires, to them I offer their share; may they, satisfied, satisfy me with every desire. Svāhā. To you who lie athwart and hold back every wish, to you I offer with a stream of ghee, making you my helper. Svāhā.'

ज्येष्ठाय स्वाहा श्रेष्ठाय स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति । प्राणाय स्वाहा वसिष्ठायै स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति । वाचे स्वाहा प्रतिष्ठायै स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति । चक्षुषे स्वाहा संपदे स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति । श्रोत्राय स्वाहायतनाय स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति । मनसे स्वाहा प्रजात्यै स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति । रेतसे स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ॥ २ ॥

jyeṣṭhāya svāhā śreṣṭhāya svāhetyagnau hutvā manthe saṃsravamavanayati, prāṇāya svāhā vasiṣṭhāyai svāhetyagnau hutvā manthe saṃsravamavanayati, vāce svāhā pratiṣṭhāyai svāhetyagnau hutvā manthe saṃsravamavanayati, cakṣuṣe svāhā saṃpade svāhetyagnau hutvā manthe saṃsravamavanayati, śrotrāya svāhāyatanāya svāhetyagnau hutvā manthe saṃsravamavanayati, manase svāhā prajātyai svāhetyagnau hutvā manthe saṃsravamavanayati, retase svāhetyagnau hutvā manthe saṃsravamavanayati || 2 ||

Jyeshthaaya svaahaa shreshthaaya svaahetyagnau hutvaa manthe samsravamavanayati, praanaaya svaahaa vasishthaayai svaahetyagnau hutvaa manthe samsravamavanayati, vaache svaahaa pratishthaayai svaahetyagnau hutvaa manthe samsravamavanayati, chakshushe svaahaa sampade svaahetyagnau hutvaa manthe samsravamavanayati, shrotraaya svaahaayatanaaya svaahetyagnau hutvaa manthe samsravamavanayati, manase svaahaa prajaatyai svaahetyagnau hutvaa manthe samsravamavanayati, retase svaahetyagnau hutvaa manthe samsravamavanayati || 2 ||

'ज्येष्ठ को स्वाहा, श्रेष्ठ को स्वाहा' — यह कहकर अग्नि में आहुति देकर बची हुई धार मन्थ में डाले। 'प्राण को स्वाहा, वसिष्ठा को स्वाहा' — यह कहकर अग्नि में आहुति देकर बची हुई धार मन्थ में डाले। 'वाणी को स्वाहा, प्रतिष्ठा को स्वाहा' — वैसे ही। 'चक्षु को स्वाहा, सम्पद् को स्वाहा' — वैसे ही। 'श्रोत्र को स्वाहा, आयतन को स्वाहा' — वैसे ही। 'मन को स्वाहा, प्रजाति को स्वाहा' — वैसे ही। 'रेत को स्वाहा' — यह कहकर अग्नि में आहुति देकर बची हुई धार मन्थ में डाले।

Saying 'To the eldest, svāhā; to the best, svāhā,' he offers in the fire and pours the remainder into the mash. Saying 'To the breath, svāhā; to the richest, svāhā,' he offers in the fire and pours the remainder into the mash. Saying 'To speech, svāhā; to the foundation, svāhā,' he does the same. Saying 'To the eye, svāhā; to attainment, svāhā,' he does the same. Saying 'To hearing, svāhā; to the abode, svāhā,' he does the same. Saying 'To the mind, svāhā; to procreation, svāhā,' he does the same. Saying 'To semen, svāhā,' he offers in the fire and pours the remainder into the mash.

अग्नये स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति । सोमाय स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति । भूः स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति । भुवः स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति । स्वः स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति । भूर्भुवः स्वः स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति । ब्रह्मणे स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति । क्षत्राय स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति । भूताय स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति । भविष्यते स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति । विश्वाय स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति । सर्वाय स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति । प्रजापतये स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ॥ ३ ॥

agnaye svāhetyagnau hutvā manthe saṃsravamavanayati, somāya svāhetyagnau hutvā manthe saṃsravamavanayati, bhūḥ svāhetyagnau hutvā manthe saṃsravamavanayati, bhuvaḥ svāhetyagnau hutvā manthe saṃsravamavanayati, svaḥ svāhetyagnau hutvā manthe saṃsravamavanayati, bhūrbhuvaḥ svaḥ svāhetyagnau hutvā manthe saṃsravamavanayati, brahmaṇe svāhetyagnau hutvā manthe saṃsravamavanayati, kṣatrāya svāhetyagnau hutvā manthe saṃsravamavanayati, bhūtāya svāhetyagnau hutvā manthe saṃsravamavanayati, bhaviṣyate svāhetyagnau hutvā manthe saṃsravamavanayati, viśvāya svāhetyagnau hutvā manthe saṃsravamavanayati, sarvāya svāhetyagnau hutvā manthe saṃsravamavanayati, prajāpataye svāhetyagnau hutvā manthe saṃsravamavanayati || 3 ||

Agnaye svaahetyagnau hutvaa manthe samsravamavanayati, somaaya svaahetyagnau hutvaa manthe samsravamavanayati, bhuuh svaahetyagnau hutvaa manthe samsravamavanayati, bhuvah svaahetyagnau hutvaa manthe samsravamavanayati, svah svaahetyagnau hutvaa manthe samsravamavanayati, bhuurbhuvah svah svaahetyagnau hutvaa manthe samsravamavanayati, brahmane svaahetyagnau hutvaa manthe samsravamavanayati, kshatraaya svaahetyagnau hutvaa manthe samsravamavanayati, bhuutaaya svaahetyagnau hutvaa manthe samsravamavanayati, bhavishyate svaahetyagnau hutvaa manthe samsravamavanayati, vishvaaya svaahetyagnau hutvaa manthe samsravamavanayati, sarvaaya svaahetyagnau hutvaa manthe samsravamavanayati, prajaapataye svaahetyagnau hutvaa manthe samsravamavanayati || 3 ||

'अग्नि को स्वाहा' — यह कहकर अग्नि में आहुति देकर बची हुई धार मन्थ में डाले; इसी प्रकार 'सोम को स्वाहा', 'भूः स्वाहा', 'भुवः स्वाहा', 'स्वः स्वाहा', 'भूर्भुवः स्वः स्वाहा', 'ब्रह्म को स्वाहा', 'क्षत्र को स्वाहा', 'भूत को स्वाहा', 'भविष्य को स्वाहा', 'विश्व को स्वाहा', 'सर्व को स्वाहा', 'प्रजापति को स्वाहा' — हर बार अग्नि में आहुति देकर बची हुई धार मन्थ में डाले।

Saying 'To Agni, svāhā,' he offers in the fire and pours the remainder into the mash; and in the same way saying 'To Soma, svāhā', 'Bhūḥ, svāhā', 'Bhuvaḥ, svāhā', 'Svaḥ, svāhā', 'Bhūr bhuvaḥ svaḥ, svāhā', 'To brahman, svāhā', 'To the ruling power, svāhā', 'To what has been, svāhā', 'To what will be, svāhā', 'To the universe, svāhā', 'To the all, svāhā', 'To Prajāpati, svāhā' — each time offering in the fire and pouring the remainder into the mash.

अथैनमभिमृशति भ्रमदसि । ज्वलदसि । पूर्णमसि । प्रस्तब्धमसि । एकसभमसि । हिङ्कृतमसि । हिङ्क्रियमानमसि । उद्गीथमसि । उद्गीयमानमसि । श्रावितमसि । प्रत्याश्रावितमसि । आर्द्रे संदीप्तमसि । विभूरसि । प्रभूरसि । अन्नमसि । ज्योतिरसि । निधनमसि । संवर्गोऽसीति ॥ ४ ॥

athainamabhimṛśati bhramadasi, jvaladasi, pūrṇamasi, prastabdhamasi, ekasabhamasi, hiṅkṛtamasi, hiṅkriyamānamasi, udgīthamasi, udgīyamānamasi, śrāvitamasi, pratyāśrāvitamasi, ārdre saṃdīptamasi, vibhūrasi, prabhūrasi, annamasi, jyotirasi, nidhanamasi, saṃvargo'sīti || 4 ||

Athainamabhimrishati bhramadasi, jvaladasi, puurnamasi, prastabdhamasi, ekasabhamasi, hinkritamasi, hinkriyamaanamasi, udgiithamasi, udgiiyamaanamasi, shraavitamasi, pratyaashraavitamasi, aardre samdiiptamasi, vibhuurasi, prabhuurasi, annamasi, jyotirasi, nidhanamasi, samvargo'siiti || 4 ||

फिर वह उसे छूकर कहे — 'तू घूमता है, तू जलता है, तू पूर्ण है, तू स्थिर है, तू एक सभा वाला है, तू हिंकार है, तू हिंकार किया जाता है, तू उद्गीथ है, तू गाया जाता है, तू श्रावित है, तू प्रत्याश्रावित है, तू आर्द्र में दीप्त है, तू विभु है, तू प्रभु है, तू अन्न है, तू ज्योति है, तू निधन है, तू संवर्ग है।'

Then he touches it and says: 'You are the whirling one, you are the blazing one, you are the full, you are the steady, you are the one meeting-place, you are the call hiṅ, you are that over which hiṅ is uttered, you are the udgītha, you are that which is chanted, you are the call to hear, you are the answering call, you are what blazes in the moist, you are all-pervading, you are lord, you are food, you are light, you are the end, you are the all-devouring.'

अथैनमुद्यच्छत्यामंस्यामं हि ते महि । स हि राजेशानोऽधिपतिः । स मां राजेशानोऽधिपतिं करोत्विति ॥ ५ ॥

athainamudyacchatyāmaṃsyāmaṃ hi te mahi, sa hi rājeśāno'dhipatiḥ, sa māṃ rājeśāno'dhipatiṃ karotviti || 5 ||

Athainamudyachchhatyaamamsyaamam hi te mahi, sa hi raajeshaano'dhipatih, sa maam raajeshaano'dhipatim karotviti || 5 ||

फिर वह उसे ऊपर उठाकर कहे — 'तू जानता है; तेरी महिमा हम जानते हैं। वह राजा है, ईश है, अधिपति है; वह मुझे राजा, ईश और अधिपति बनाए।'

Then he lifts it up and says: 'You know all; we know your greatness. He is king, ruler and overlord; may he make me king, ruler and overlord.'

अथैनमाचामति तत्सवितुर्वरेण्यम् । मधु वाता ऋतायते मधु क्षरन्ति सिन्धवः । माध्वीर्नः सन्त्वोषधीः । भूः स्वाहा । भर्गो देवस्य धीमहि मधु नक्तमुतोषसो मधुमत्पार्थिवं रजः । मधु द्यौरस्तु नः पिता । भुवः स्वाहा । धियो यो नः प्रचोदयात् । मधुमान्नो वनस्पतिर्मधुमां अस्तु सूर्यः । माध्वीर्गावो भवन्तु नः । स्वः स्वाहा । सर्वां च सावित्रीमन्वाह । सर्वाश्च मधुमतीरहमेवेदं सर्वं भूयासं भूर्भुवः स्वः स्वाहेति अन्तत आचम्य पाणी प्रक्षाल्य जघनेनाग्निं प्राक्शिराः संविशति । प्रातरादित्यमुपतिष्ठते । दिशामेकपुण्डरीकमसि । अहं मनुष्याणामेकपुण्डरीकं भूयासमिति । यथेतमेत्य जघनेनाग्निमासीनो वंशं जपति ॥ ६ ॥

athainamācāmati tatsaviturvareṇyam, madhu vātā ṛtāyate madhu kṣaranti sindhavaḥ, mādhvīrnaḥ santvoṣadhīḥ, bhūḥ svāhā, bhargo devasya dhīmahi madhu naktamutoṣaso madhumatpārthivaṃ rajaḥ, madhu dyaurastu naḥ pitā, bhuvaḥ svāhā, dhiyo yo naḥ pracodayāt, madhumānno vanaspatirmadhumāṃ astu sūryaḥ, mādhvīrgāvo bhavantu naḥ, svaḥ svāhā, sarvāṃ ca sāvitrīmanvāha, sarvāśca madhumatīrahamevedaṃ sarvaṃ bhūyāsaṃ bhūrbhuvaḥ svaḥ svāheti antata ācamya pāṇī prakṣālya jaghanenāgniṃ prākśirāḥ saṃviśati, prātarādityamupatiṣṭhate, diśāmekapuṇḍarīkamasi, ahaṃ manuṣyāṇāmekapuṇḍarīkaṃ bhūyāsamiti, yathetametya jaghanenāgnimāsīno vaṃśaṃ japati || 6 ||

Athainamaachaamati tatsaviturvarenyam, madhu vaataa ritaayate madhu ksharanti sindhavah, maadhviirnah santvoshadhiih, bhuuh svaahaa, bhargo devasya dhiimahi madhu naktamutoshaso madhumatpaarthivam rajah, madhu dyaurastu nah pitaa, bhuvah svaahaa, dhiyo yo nah prachodayaat, madhumaanno vanaspatirmadhumaam astu suuryah, maadhviirgaavo bhavantu nah, svah svaahaa, sarvaam cha saavitriimanvaaha, sarvaashcha madhumatiirahamevedam sarvam bhuuyaasam bhuurbhuvah svah svaaheti antata aachamya paanii prakshaalya jaghanenaagnim praakshiraah samvishati, praataraadityamupatishthate, dishaamekapundariikamasi, aham manushyaanaamekapundariikam bhuuyaasamiti, yathetametya jaghanenaagnimaasiino vamsham japati || 6 ||

फिर वह उसे पीता हुआ कहे — 'तत्सवितुर्वरेण्यम्; मधु वायु ऋतपालक के लिए बहती है, मधु नदियाँ बहाती हैं, हमारी ओषधियाँ मधुमयी हों — भूः स्वाहा। भर्गो देवस्य धीमहि; रात और उषा मधु हों, पार्थिव रज मधुमान् हो, हमारा पिता द्यौ मधु हो — भुवः स्वाहा। धियो यो नः प्रचोदयात्; हमारा वनस्पति मधुमान् हो, सूर्य मधुमान् हो, हमारी गौएँ मधुमयी हों — स्वः स्वाहा।' इस प्रकार वह पूरी सावित्री और सब मधुमती ऋचाएँ पढ़े, और कहे — 'मैं ही यह सब हो जाऊँ; भूर्भुवः स्वः स्वाहा।' अन्त में आचमन कर, हाथ धोकर, अग्नि के पीछे पूर्व की ओर सिर करके लेट जाए। प्रातःकाल आदित्य की उपासना करे — 'तू दिशाओं का एक पुण्डरीक है; मैं मनुष्यों का एक पुण्डरीक होऊँ।' फिर उसी मार्ग से लौटकर, अग्नि के पीछे बैठकर, गुरु-परम्परा का जप करे।

Then he drinks it, saying: 'Tat savitur vareṇyam — the winds blow honey for the keeper of the law, the rivers run honey, may the herbs be honey for us. Bhūḥ, svāhā. Bhargo devasya dhīmahi — may night and dawn be honey, may the dust of the earth be full of honey, may the sky our father be honey. Bhuvaḥ, svāhā. Dhiyo yo naḥ pracodayāt — may the forest tree be full of honey for us, may the sun be full of honey, may the cows be honey for us. Svaḥ, svāhā.' In this way he recites the whole sāvitrī and all the honey verses, and says: 'May I become all this. Bhūr bhuvaḥ svaḥ, svāhā.' At the end he sips water, washes his hands and lies down behind the fire with his head to the east. In the morning he worships the sun, saying: 'You are the one lotus of the quarters; may I be the one lotus among men.' Then, returning by the way he came, he sits down behind the fire and softly recites the line of teachers.

तं हैतमुद्दालक आरुणिर्वाजसनेयाय याज्ञवल्क्यायान्तेवासिन उक्त्वोवाच अपि य एनं शुष्के स्थाणौ निषिञ्चेज्जायेरञ्छाखाः प्ररोहेयुः पलाशानीति ॥ ७ ॥

taṃ haitamuddālaka āruṇirvājasaneyāya yājñavalkyāyāntevāsina uktvovāca api ya enaṃ śuṣke sthāṇau niṣiñcejjāyerañchākhāḥ praroheyuḥ palāśānīti || 7 ||

Tam haitamuddaalaka aarunirvaajasaneyaaya yaajnavalkyaayaantevaasina uktvovaacha api ya enam shushke sthaanau nishinchejjaayeranchhaakhaah praroheyuh palaashaaniiti || 7 ||

यही विधि उद्दालक आरुणि ने अपने शिष्य वाजसनेय याज्ञवल्क्य को बताकर कहा, 'यदि कोई इसे सूखे ठूँठ पर भी सींच दे, तो उसमें शाखाएँ निकल आएँ और पत्ते उग आएँ।'

This very rite Uddālaka Āruṇi taught to his pupil Vājasaneya Yājñavalkya, and said: 'Even if a man were to pour it upon a dry stump, branches would spring forth and leaves grow out.'

एतमु हैव वाजसनेयो याज्ञवल्क्यो मधुकाय पैङ्ग्यायान्तेवासिन उक्त्वोवाच अपि य एनं शुष्के स्थाणौ निषिञ्चेज्जायेरञ्छाखाः प्ररोहेयुः पलाशानीति ॥ ८ ॥

etamu haiva vājasaneyo yājñavalkyo madhukāya paiṅgyāyāntevāsina uktvovāca api ya enaṃ śuṣke sthāṇau niṣiñcejjāyerañchākhāḥ praroheyuḥ palāśānīti || 8 ||

Etamu haiva vaajasaneyo yaajnavalkyo madhukaaya paingyaayaantevaasina uktvovaacha api ya enam shushke sthaanau nishinchejjaayeranchhaakhaah praroheyuh palaashaaniiti || 8 ||

यही विधि वाजसनेय याज्ञवल्क्य ने अपने शिष्य मधुक पैङ्ग्य को बताकर कहा, 'यदि कोई इसे सूखे ठूँठ पर भी सींच दे, तो उसमें शाखाएँ निकल आएँ और पत्ते उग आएँ।'

This very rite Vājasaneya Yājñavalkya taught to his pupil Madhuka Paiṅgya, and said: 'Even if a man were to pour it upon a dry stump, branches would spring forth and leaves grow out.'

एतमु हैव मधुकः पैङ्ग्यश्चूलाय भागवित्तयेऽन्तेवासिन उक्त्वोवाच अपि य एनं शुष्के स्थाणौ निषिञ्चेज्जायेरञ्छाखाः प्ररोहेयुः पलाशानीति ॥ ९ ॥

etamu haiva madhukaḥ paiṅgyaścūlāya bhāgavittaye'ntevāsina uktvovāca api ya enaṃ śuṣke sthāṇau niṣiñcejjāyerañchākhāḥ praroheyuḥ palāśānīti || 9 ||

Etamu haiva madhukah paingyashchuulaaya bhaagavittaye'ntevaasina uktvovaacha api ya enam shushke sthaanau nishinchejjaayeranchhaakhaah praroheyuh palaashaaniiti || 9 ||

यही विधि मधुक पैङ्ग्य ने अपने शिष्य चूल भागवित्ति को बताकर कहा, 'यदि कोई इसे सूखे ठूँठ पर भी सींच दे, तो उसमें शाखाएँ निकल आएँ और पत्ते उग आएँ।'

This very rite Madhuka Paiṅgya taught to his pupil Cūla Bhāgavitti, and said: 'Even if a man were to pour it upon a dry stump, branches would spring forth and leaves grow out.'

एतमु हैव चूलो भागवित्तिर्जानकय आयःस्थूणायान्तेवासिन उक्त्वोवाच अपि य एनं शुष्के स्थाणौ निषिञ्चेज्जायेरञ्छाखाः प्ररोहेयुः पलाशानीति ॥ १० ॥

etamu haiva cūlo bhāgavittirjānakaya āyaḥsthūṇāyāntevāsina uktvovāca api ya enaṃ śuṣke sthāṇau niṣiñcejjāyerañchākhāḥ praroheyuḥ palāśānīti || 10 ||

Etamu haiva chuulo bhaagavittirjaanakaya aayahsthuunaayaantevaasina uktvovaacha api ya enam shushke sthaanau nishinchejjaayeranchhaakhaah praroheyuh palaashaaniiti || 10 ||

यही विधि चूल भागवित्ति ने अपने शिष्य जानकि आयःस्थूण को बताकर कहा, 'यदि कोई इसे सूखे ठूँठ पर भी सींच दे, तो उसमें शाखाएँ निकल आएँ और पत्ते उग आएँ।'

This very rite Cūla Bhāgavitti taught to his pupil Jānaki Āyaḥsthūṇa, and said: 'Even if a man were to pour it upon a dry stump, branches would spring forth and leaves grow out.'

एतमु हैव जानकिरायस्थूणः सत्यकामाय जाबालायान्तेवासिन उक्त्वोवाच अपि य एनं शुष्के स्थाणौ निषिञ्चेज्जायेरञ्छाखाः प्ररोहेयुः पलाशानीति ॥ ११ ॥

etamu haiva jānakirāyasthūṇaḥ satyakāmāya jābālāyāntevāsina uktvovāca api ya enaṃ śuṣke sthāṇau niṣiñcejjāyerañchākhāḥ praroheyuḥ palāśānīti || 11 ||

Etamu haiva jaanakiraayasthuunah satyakaamaaya jaabaalaayaantevaasina uktvovaacha api ya enam shushke sthaanau nishinchejjaayeranchhaakhaah praroheyuh palaashaaniiti || 11 ||

यही विधि जानकि आयःस्थूण ने अपने शिष्य सत्यकाम जाबाल को बताकर कहा, 'यदि कोई इसे सूखे ठूँठ पर भी सींच दे, तो उसमें शाखाएँ निकल आएँ और पत्ते उग आएँ।'

This very rite Jānaki Āyaḥsthūṇa taught to his pupil Satyakāma Jābāla, and said: 'Even if a man were to pour it upon a dry stump, branches would spring forth and leaves grow out.'

एतमु हैव सत्यकामो जाबालोऽन्तेवासिभ्य उक्त्वोवाचापि य एनं शुष्के स्थाणौ निषिञ्चेज्जायेरञ्छाखाः प्ररोहेयुः पलाशानीति । तमेतं नापुत्राय वानन्तेवासिने वा ब्रूयात् ॥ १२ ॥

etamu haiva satyakāmo jābālo'ntevāsibhya uktvovācāpi ya enaṃ śuṣke sthāṇau niṣiñcejjāyerañchākhāḥ praroheyuḥ palāśānīti, tametaṃ nāputrāya vānantevāsine vā brūyāt || 12 ||

Etamu haiva satyakaamo jaabaalo'ntevaasibhya uktvovaachaapi ya enam shushke sthaanau nishinchejjaayeranchhaakhaah praroheyuh palaashaaniiti, tametam naaputraaya vaanantevaasine vaa bruuyaat || 12 ||

यही विधि सत्यकाम जाबाल ने अपने शिष्यों को बताकर कहा, 'यदि कोई इसे सूखे ठूँठ पर भी सींच दे, तो उसमें शाखाएँ निकल आएँ और पत्ते उग आएँ।' इसे न पुत्र से भिन्न किसी को बताए, न शिष्य से भिन्न किसी को।

This very rite Satyakāma Jābāla taught to his pupils, and said: 'Even if a man were to pour it upon a dry stump, branches would spring forth and leaves grow out.' One should not tell it to any but a son or a pupil.

चतुरौदुम्बरो भवति । औदुम्बरः स्रुव औदुम्बरश्चमस औदुम्बर इध्म औदुम्बर्या उपमन्थन्यौ । दश ग्राम्याणि धान्यानि भवन्ति । व्रीहियवास्तिलमाषा अणुप्रियंगवो गोधूमाश्च मसूराश्च खल्वाश्च खलकुलाश्च । तान् पिष्टान् दधनि मधुनि घृत उपसिञ्चति । आज्यस्य जुहोति ॥ १३ ॥

caturaudumbaro bhavati, audumbaraḥ sruva audumbaraścamasa audumbara idhma audumbaryā upamanthanyau, daśa grāmyāṇi dhānyāni bhavanti, vrīhiyavāstilamāṣā aṇupriyaṃgavo godhūmāśca masūrāśca khalvāśca khalakulāśca, tān piṣṭān dadhani madhuni ghṛta upasiñcati, ājyasya juhoti || 13 ||

Chaturaudumbaro bhavati, audumbarah sruva audumbarashchamasa audumbara idhma audumbaryaa upamanthanyau, dasha graamyaani dhaanyaani bhavanti, vriihiyavaastilamaashaa anupriyamgavo godhuumaashcha masuuraashcha khalvaashcha khalakulaashcha, taan pishtaan dadhani madhuni ghrita upasinchati, aajyasya juhoti || 13 ||

चार पात्र गूलर के होते हैं — स्रुव गूलर का, चमस गूलर का, समिधा गूलर की और दोनों मथनियाँ गूलर की। दस ग्राम्य धान्य होते हैं — व्रीहि, यव, तिल, माष, अणु, प्रियङ्गु, गेहूँ, मसूर, खल्व और खलकुल। इन्हें पीसकर दही, मधु और घी में मिलाए, और घी की आहुति दे।

Four vessels are of udumbara wood: the ladle is of udumbara, the cup is of udumbara, the kindling stick is of udumbara and the two stirrers are of udumbara. There are ten cultivated grains: rice, barley, sesame, beans, millet, panic seed, wheat, lentils, pulse and vetch. He grinds them and mixes them with curd, honey and ghee, and offers ghee in the fire.

↑ All sections

चतुर्थं ब्राह्मणम् · Brāhmaṇa 6.4 — Rites of Procreation and Birth

एषां वै भूतानां पृथिवी रसः । पृथिव्या आपः । अपामोषधयः । ओषधीनां पुष्पाणि । पुष्पाणां फलानि । फलानां पुरुषः । पुरुषस्य रेतः ॥ १ ॥

eṣāṃ vai bhūtānāṃ pṛthivī rasaḥ, pṛthivyā āpaḥ, apāmoṣadhayaḥ, oṣadhīnāṃ puṣpāṇi, puṣpāṇāṃ phalāni, phalānāṃ puruṣaḥ, puruṣasya retaḥ || 1 ||

Eshaam vai bhuutaanaam prithivii rasah, prithivyaa aapah, apaamoshadhayah, oshadhiinaam pushpaani, pushpaanaam phalaani, phalaanaam purushah, purushasya retah || 1 ||

इन भूतों का रस पृथिवी है; पृथिवी का रस जल; जल का रस ओषधियाँ; ओषधियों का रस पुष्प; पुष्पों का रस फल; फलों का रस पुरुष; और पुरुष का रस रेत।

The essence of these beings is the earth; the essence of the earth is water; the essence of water is plants; the essence of plants is flowers; the essence of flowers is fruits; the essence of fruits is man; and the essence of man is semen.

स ह प्रजापतिरीक्षां चक्रे हन्तास्मै प्रतिष्ठां कल्पयानीति स स्त्रियं ससृजे । तां सृष्ट्वाध उपास्त । तस्मात्स्त्रियमध उपासीत । स एतं प्राञ्चं ग्रावाणमात्मन एव समुदपारयत् । तेनैनामभ्यसृजत ॥ २ ॥

sa ha prajāpatirīkṣāṃ cakre hantāsmai pratiṣṭhāṃ kalpayānīti sa striyaṃ sasṛje, tāṃ sṛṣṭvādha upāsta, tasmātstriyamadha upāsīta, sa etaṃ prāñcaṃ grāvāṇamātmana eva samudapārayat, tenaināmabhyasṛjata || 2 ||

Sa ha prajaapatiriikshaam chakre hantaasmai pratishthaam kalpayaaniiti sa striyam sasrije, taam srishtvaadha upaasta, tasmaatstriyamadha upaasiita, sa etam praancham graavaanamaatmana eva samudapaarayat, tenainaamabhyasrijata || 2 ||

प्रजापति ने विचार किया — 'मैं इस (रेत) के लिए एक आधार रचूँ।' तब उन्होंने स्त्री को रचा और उसे रचकर उसके साथ संयोग किया। इसलिए पुरुष को स्त्री के साथ संयोग करना चाहिए। उन्होंने अपने ही भीतर से वह आगे की ओर निकला हुआ सोम कूटने का पत्थर उठाया, और उसी से उसके साथ सृष्टि की।

Prajāpati thought to himself: 'Let me make a firm base for it.' So he created woman, and having created her he lay with her; therefore a man should lie with a woman. He drew out from himself that forward-pointing pressing-stone, and with it he united with her.

तस्या वेदिरुपस्थः । लोमानि बर्हिः । चर्माधिषवणे । समिद्धो मध्यतस्तौ मुष्कौ । स यावान् ह वै वाजपेयेन यजमानस्य लोको भवति तावानस्य लोको भवति । य एवं विद्वानधोपहासं चरत्यासां स्त्रीणां सुकृतं वृङ्क्ते । अथ य इदमविद्वानधोपहासं चरत्यास्य स्त्रियः सुकृतं वृञ्जते ॥ ३ ॥

tasyā vedirupasthaḥ, lomāni barhiḥ, carmādhiṣavaṇe, samiddho madhyatastau muṣkau, sa yāvān ha vai vājapeyena yajamānasya loko bhavati tāvānasya loko bhavati, ya evaṃ vidvānadhopahāsaṃ caratyāsāṃ strīṇāṃ sukṛtaṃ vṛṅkte, atha ya idamavidvānadhopahāsaṃ caratyāsya striyaḥ sukṛtaṃ vṛñjate || 3 ||

Tasyaa vedirupasthah, lomaani barhih, charmaadhishavane, samiddho madhyatastau mushkau, sa yaavaan ha vai vaajapeyena yajamaanasya loko bhavati taavaanasya loko bhavati, ya evam vidvaanadhopahaasam charatyaasaam striinaam sukritam vrinkte, atha ya idamavidvaanadhopahaasam charatyaasya striyah sukritam vrinjate || 3 ||

उसका उपस्थ वेदी है, रोम कुश हैं, चर्म सोम निकालने का स्थान है, और मध्य के दोनों भाग प्रज्वलित अग्नि। जितना लोक वाजपेय यज्ञ करने वाले यजमान को मिलता है, उतना ही लोक उसे मिलता है जो ऐसा जानकर संयोग करता है; वह स्त्रियों के सुकृत को अपने में ले लेता है। पर जो बिना जाने संयोग करता है, उसके सुकृत को स्त्रियाँ ले लेती हैं।

Her lap is the altar, her hair the sacred grass, her skin the soma-press, and the two lips in the middle the kindled fire. As great as is the world of a man who offers the vājapeya sacrifice, so great is the world of one who engages in intercourse knowing this; he appropriates to himself the merit of the women. But the women appropriate the merit of one who engages in it without this knowledge.

एतद्ध स्म वै तद्विद्वानुद्दालक आरुणिराह । एतद्ध स्म वै तद्विद्वान्नाको मौद्गल्य आह । एतद्ध स्म वै तद्विद्वान् कुमारहारित आह बहवो मर्या ब्राह्मणायना निरिन्द्रिया विसुकृतोऽस्माल्लोकात्प्रयन्ति य इदमविद्वांसोऽधोपहासं चरन्तीति । बहु वा इदं सुप्तस्य वा जाग्रतो वा रेतः स्कन्दति ॥ ४ ॥

etaddha sma vai tadvidvānuddālaka āruṇirāha, etaddha sma vai tadvidvānnāko maudgalya āha, etaddha sma vai tadvidvān kumārahārita āha bahavo maryā brāhmaṇāyanā nirindriyā visukṛto'smāllokātprayanti ya idamavidvāṃso'dhopahāsaṃ carantīti, bahu vā idaṃ suptasya vā jāgrato vā retaḥ skandati || 4 ||

Etaddha sma vai tadvidvaanuddaalaka aaruniraaha, etaddha sma vai tadvidvaannaako maudgalya aaha, etaddha sma vai tadvidvaan kumaarahaarita aaha bahavo maryaa braahmanaayanaa nirindriyaa visukrito'smaallokaatprayanti ya idamavidvaamso'dhopahaasam charantiiti, bahu vaa idam suptasya vaa jaagrato vaa retah skandati || 4 ||

यह जानते हुए उद्दालक आरुणि ने कहा था, यह जानते हुए नाक मौद्गल्य ने कहा था, यह जानते हुए कुमारहारित ने कहा था — 'बहुत-से मर्त्य, केवल नाम के ब्राह्मण, जो बिना जाने संयोग करते हैं, इस लोक से शक्तिहीन और सुकृत से रहित होकर जाते हैं।' सोते हुए या जागते हुए, बहुत बार रेत स्खलित हो जाता है —

It was knowing this that Uddālaka Āruṇi said, knowing this that Nāka Maudgalya said, knowing this that Kumārahārita said: 'Many mortal men, brāhmaṇas by descent only, depart from this world impotent and bereft of merit — those who engage in intercourse without knowing this.' Now, often semen is spilled, whether a man is asleep or awake —

तदभिमृशेदनु वा मन्त्रयेत यन्मेऽद्य रेतः पृथिवीमस्कान्त्सीद्यदोषधीरप्यसरद्यदपः । इदमहं तद्रेत आददे । पुनर्मामैतु इन्द्रियं पुनस्तेजः पुनर्भगः । पुनरग्निर्धिष्ण्या यथास्थानं कल्पन्ताम् । इत्यनामिकाङ्गुष्ठाभ्यामादायान्तरेण स्तनौ वा भ्रुवौ वा निमृज्यात् ॥ ५ ॥

tadabhimṛśedanu vā mantrayeta yanme'dya retaḥ pṛthivīmaskāntsīdyadoṣadhīrapyasaradyadapaḥ, idamahaṃ tadreta ādade, punarmāmaitu indriyaṃ punastejaḥ punarbhagaḥ, punaragnirdhiṣṇyā yathāsthānaṃ kalpantām, ityanāmikāṅguṣṭhābhyāmādāyāntareṇa stanau vā bhruvau vā nimṛjyāt || 5 ||

Tadabhimrishedanu vaa mantrayeta yanme'dya retah prithiviimaskaantsiidyadoshadhiirapyasaradyadapah, idamaham tadreta aadade, punarmaamaitu indriyam punastejah punarbhagah, punaragnirdhishnyaa yathaasthaanam kalpantaam, ityanaamikaangushthaabhyaamaadaayaantarena stanau vaa bhruvau vaa nimrijyaat || 5 ||

— तब उसे छूकर या उसका अनुमन्त्रण करके कहे — 'आज मेरा जो रेत पृथिवी पर गिरा है, जो ओषधियों में या जल में चला गया है, उस रेत को मैं वापस लेता हूँ। मुझमें फिर पौरुष लौट आए, फिर तेज, फिर सौभाग्य; और अग्नि तथा धिष्ण्य अपने-अपने स्थान पर स्थित हों।' यह कहकर अनामिका और अँगूठे से उसे लेकर दोनों स्तनों या दोनों भौंहों के बीच लगा ले।

— then he should touch it, or address it, with these words: 'The semen of mine that has fallen on the earth today, that has flowed into plants or into waters — I take back that semen. Let vigour return to me, and radiance, and good fortune; let the fire and the fire-mounds be set again each in its place.' Saying this, he should take it up between his ring finger and thumb and rub it between his breasts or between his brows.

अथ यद्युदक आत्मानं पश्येत्तदभिमन्त्रयेत मयि तेज इन्द्रियं यशो द्रविणं सुकृतमिति । श्रीर्ह वा एषा स्त्रीणां यन्मलोद्वासाः । तस्मान्मलोद्वाससं यशस्विनीमभिक्रम्योपमन्त्रयेत ॥ ६ ॥

atha yadyudaka ātmānaṃ paśyettadabhimantrayeta mayi teja indriyaṃ yaśo draviṇaṃ sukṛtamiti, śrīrha vā eṣā strīṇāṃ yanmalodvāsāḥ, tasmānmalodvāsasaṃ yaśasvinīmabhikramyopamantrayeta || 6 ||

Atha yadyudaka aatmaanam pashyettadabhimantrayeta mayi teja indriyam yasho dravinam sukritamiti, shriirha vaa eshaa striinaam yanmalodvaasaah, tasmaanmalodvaasasam yashasviniimabhikramyopamantrayeta || 6 ||

और यदि वह जल में अपना प्रतिबिम्ब देखे, तो उसका अनुमन्त्रण करे — 'मुझमें तेज, पौरुष, यश, धन और सुकृत हों।' जो स्त्री ऋतुकाल के वस्त्र उतार चुकी हो, वह स्त्रियों में श्री है; इसलिए ऐसी यशस्विनी स्त्री के पास जाकर उससे निवेदन करे।

And if he should see his reflection in water, he should address it thus: 'In me be radiance, vigour, fame, wealth and merit.' A woman who has put off her soiled garments after her period is the most fortunate of women; so when she has done so and is in her glory, he should approach her and invite her.

सा चेदस्मै न दद्यात्काममेनामवक्रिणीयात् । सा चेदस्मै नैव दद्यात्काममेनां यष्ट्या वा पाणिना वोपहत्यातिक्रामेत् । इन्द्रियेण ते यशसा यश आदद इति । अयशा एव भवति ॥ ७ ॥

sā cedasmai na dadyātkāmamenāmavakriṇīyāt, sā cedasmai naiva dadyātkāmamenāṃ yaṣṭyā vā pāṇinā vopahatyātikrāmet, indriyeṇa te yaśasā yaśa ādada iti, ayaśā eva bhavati || 7 ||

Saa chedasmai na dadyaatkaamamenaamavakriniiyaat, saa chedasmai naiva dadyaatkaamamenaam yashtyaa vaa paaninaa vopahatyaatikraamet, indriyena te yashasaa yasha aadada iti, ayashaa eva bhavati || 7 ||

यदि वह उसे स्वीकार न करे, तो वह उपहार देकर उसे मनाए। यदि फिर भी स्वीकार न करे, तो वह डंडे या हाथ से उस पर आघात कर उसे वश में करे और कहे — 'अपने पौरुष से, अपने यश से मैं तेरा यश छीन लेता हूँ।' तब वह यशहीन हो जाती है।

If she does not consent, he should win her over with gifts. If she still does not consent, he should strike her with a stick or with his hand and overpower her, saying: 'With my vigour and with my glory I take away your glory.' And she becomes devoid of glory.

सा चेदस्मै दद्यादिन्द्रियेण ते यशसा यश आदधामीति । यशस्विनावेव भवतः ॥ ८ ॥

sā cedasmai dadyādindriyeṇa te yaśasā yaśa ādadhāmīti, yaśasvināveva bhavataḥ || 8 ||

Saa chedasmai dadyaadindriyena te yashasaa yasha aadadhaamiiti, yashasvinaaveva bhavatah || 8 ||

यदि वह स्वीकार करे, तो कहे — 'अपने पौरुष से, अपने यश से मैं तुझमें यश स्थापित करता हूँ।' तब वे दोनों यशस्वी हो जाते हैं।

If she consents, he should say: 'With my vigour and with my glory I bestow glory upon you.' And the two of them become glorious.

स यामिच्छेत् कामयेत मेति तस्यामर्थं निष्ठाय मुखेन मुखं संधायोपस्थमस्या अभिमृश्य जपेत् अङ्गादङ्गात्संभवसि हृदयादधिजायसे । स त्वमङ्गकषायोऽसि दिग्धविद्धामिव मादयेमाममूं मयीति ॥ ९ ॥

sa yāmicchet kāmayeta meti tasyāmarthaṃ niṣṭhāya mukhena mukhaṃ saṃdhāyopasthamasyā abhimṛśya japet aṅgādaṅgātsaṃbhavasi hṛdayādadhijāyase, sa tvamaṅgakaṣāyo'si digdhaviddhāmiva mādayemāmamūṃ mayīti || 9 ||

Sa yaamichchhet kaamayeta meti tasyaamartham nishthaaya mukhena mukham samdhaayopasthamasyaa abhimrishya japet angaadangaatsambhavasi hridayaadadhijaayase, sa tvamangakashaayo'si digdhaviddhaamiva maadayemaamamuum mayiiti || 9 ||

यदि वह चाहे कि वह स्त्री उससे प्रेम करे, तो संयोग के समय मुख से मुख मिलाकर, उसके उपस्थ का स्पर्श करते हुए यह जपे — 'तू अङ्ग-अङ्ग से उत्पन्न होता है, हृदय से जन्म लेता है; तू अङ्गों का सार है। इस स्त्री को मुझमें ऐसे मत्त कर दे जैसे विष-बुझे बाण से बिंधी हिरणी।'

If he wishes a woman to love him, then during intercourse he should join his mouth with hers, touch her lap and softly recite: 'You arise from every limb, you are born from the heart; you are the essence of the limbs. Make this woman mad for me, like a doe struck by a poisoned arrow.'

अथ यामिच्छेन्न गर्भं दधीतेति तस्यामर्थं निष्ठाय मुखेन मुखं संधायाभिप्राण्यापान्यात् । इन्द्रियेण ते रेतसा रेत आदद इति । अरेता एव भवति ॥ १० ॥

atha yāmicchenna garbhaṃ dadhīteti tasyāmarthaṃ niṣṭhāya mukhena mukhaṃ saṃdhāyābhiprāṇyāpānyāt, indriyeṇa te retasā reta ādada iti, aretā eva bhavati || 10 ||

Atha yaamichchhenna garbham dadhiiteti tasyaamartham nishthaaya mukhena mukham samdhaayaabhipraanyaapaanyaat, indriyena te retasaa reta aadada iti, aretaa eva bhavati || 10 ||

और यदि वह चाहे कि वह गर्भ धारण न करे, तो संयोग के समय मुख से मुख मिलाकर उसके मुख में श्वास छोड़कर फिर उसे वापस खींच ले और कहे — 'अपने पौरुष से, अपने रेत से मैं तेरा रेत वापस लेता हूँ।' तब वह बिना गर्भ के रहती है।

If he wishes that she should not conceive, then during intercourse he should join his mouth with hers, breathe into her mouth and then draw the breath back, and say: 'With my vigour and my semen I take back the semen from you.' And she remains without conception.

अथ यामिच्छेद्दधीतेति तस्यामर्थं निष्ठाय मुखेन मुखं संधायापान्याभिप्राण्यात् । इन्द्रियेण ते रेतसा रेत आदधामीति । गर्भिण्येव भवति ॥ ११ ॥

atha yāmiccheddadhīteti tasyāmarthaṃ niṣṭhāya mukhena mukhaṃ saṃdhāyāpānyābhiprāṇyāt, indriyeṇa te retasā reta ādadhāmīti, garbhiṇyeva bhavati || 11 ||

Atha yaamichchheddadhiiteti tasyaamartham nishthaaya mukhena mukham samdhaayaapaanyaabhipraanyaat, indriyena te retasaa reta aadadhaamiiti, garbhinyeva bhavati || 11 ||

और यदि वह चाहे कि वह गर्भ धारण करे, तो संयोग के समय मुख से मुख मिलाकर पहले श्वास बाहर छोड़कर फिर भीतर खींचे और कहे — 'अपने पौरुष से, अपने रेत से मैं तुझमें रेत स्थापित करता हूँ।' तब वह गर्भवती हो जाती है।

If he wishes that she should conceive, then during intercourse he should join his mouth with hers, breathe out and then breathe in, and say: 'With my vigour and my semen I place semen in you.' And she becomes pregnant.

अथ यस्य जायायै जारः स्यात्तं चेद्द्विष्यादामपात्रेऽग्निमुपसमाधाय प्रतिलोमं शरबर्हिः स्तीर्त्वा तस्मिन्नेताः शरभृष्टीः प्रतिलोमाः सर्पिषाक्ता जुहुयात् । मम समिद्धेऽहौषीः । प्राणापानौ त आददेऽसाविति । मम समिद्धेऽहौषीः । पुत्रपशूंस्त आददेऽसाविति । मम समिद्धेऽहौषीः । इष्टासुकृते त आददेऽसाविति । मम समिद्धेऽहौषीः । अशापराकाशौ त आददेऽसाविति । स वा एष निरिन्द्रियो विसुकृतोऽस्माल्लोकात्प्रैति यमेवंविद्ब्राह्मणः शपति । तस्मादेवंवित्श्रोत्रियस्य दारेण नोपहासमिच्छेत् । उत ह्येवंवित्परो भवति ॥ १२ ॥

atha yasya jāyāyai jāraḥ syāttaṃ ceddviṣyādāmapātre'gnimupasamādhāya pratilomaṃ śarabarhiḥ stīrtvā tasminnetāḥ śarabhṛṣṭīḥ pratilomāḥ sarpiṣāktā juhuyāt, mama samiddhe'hauṣīḥ, prāṇāpānau ta ādade'sāviti, mama samiddhe'hauṣīḥ, putrapaśūṃsta ādade'sāviti, mama samiddhe'hauṣīḥ, iṣṭāsukṛte ta ādade'sāviti, mama samiddhe'hauṣīḥ, aśāparākāśau ta ādade'sāviti, sa vā eṣa nirindriyo visukṛto'smāllokātpraiti yamevaṃvidbrāhmaṇaḥ śapati, tasmādevaṃvitśrotriyasya dāreṇa nopahāsamicchet, uta hyevaṃvitparo bhavati || 12 ||

Atha yasya jaayaayai jaarah syaattam cheddvishyaadaamapaatre'gnimupasamaadhaaya pratilomam sharabarhih stiirtvaa tasminnetaah sharabhrishtiih pratilomaah sarpishaaktaa juhuyaat, mama samiddhe'haushiih, praanaapaanau ta aadade'saaviti, mama samiddhe'haushiih, putrapashuumsta aadade'saaviti, mama samiddhe'haushiih, ishtaasukrite ta aadade'saaviti, mama samiddhe'haushiih, ashaaparaakaashau ta aadade'saaviti, sa vaa esha nirindriyo visukrito'smaallokaatpraiti yamevamvidbraahmanah shapati, tasmaadevamvitshrotriyasya daarena nopahaasamichchhet, uta hyevamvitparo bhavati || 12 ||

और यदि किसी की पत्नी का कोई जार हो और वह उससे द्वेष करे, तो कच्चे मिट्टी के पात्र में अग्नि स्थापित कर, सरकण्डे के कुश उलटे क्रम से बिछाकर, उन पर सरकण्डे की नोकों को घी में डुबोकर उलटे क्रम से आहुति दे — 'तूने मेरी प्रज्वलित अग्नि में आहुति दी; मैं तेरे प्राण और अपान छीनता हूँ, अमुक!' 'तूने मेरी प्रज्वलित अग्नि में आहुति दी; मैं तेरे पुत्र और पशु छीनता हूँ, अमुक!' 'तूने मेरी प्रज्वलित अग्नि में आहुति दी; मैं तेरे इष्ट और सुकृत छीनता हूँ, अमुक!' 'तूने मेरी प्रज्वलित अग्नि में आहुति दी; मैं तेरी आशा और आकांक्षा छीनता हूँ, अमुक!' जिसे ऐसा जानने वाला ब्राह्मण शाप देता है, वह इस लोक से शक्तिहीन और सुकृत से रहित होकर जाता है। इसलिए ऐसा जानने वाले श्रोत्रिय की पत्नी से कोई भी हँसी-ठिठोली की इच्छा न करे, क्योंकि ऐसा जानने वाला प्रबल शत्रु हो जाता है।

If a man's wife has a lover whom he hates, he should set up a fire in an unbaked pot, spread a bed of reeds in the wrong direction, smear reed-tips with ghee and offer them in the fire in the wrong direction, saying: 'You have offered in my kindled fire; I take away your in-breath and out-breath, you so-and-so!' 'You have offered in my kindled fire; I take away your sons and cattle, you so-and-so!' 'You have offered in my kindled fire; I take away your sacrifices and good works, you so-and-so!' 'You have offered in my kindled fire; I take away your hopes and expectations, you so-and-so!' The man whom a brāhmaṇa who knows this curses departs from this world impotent and bereft of merit. Therefore one should not seek to dally with the wife of a learned man who knows this, for one who knows this becomes a formidable foe.

अथ यस्य जायामार्तवं विन्देत्त्र्यहं कंसे न पिबेत् । अहतवासाः । नैनां वृषलो न वृषल्यपहन्यात् । त्रिरात्रान्त आप्लुत्य व्रीहीनवघातयेत् ॥ १३ ॥

atha yasya jāyāmārtavaṃ vindettryahaṃ kaṃse na pibet, ahatavāsāḥ, naināṃ vṛṣalo na vṛṣalyapahanyāt, trirātrānta āplutya vrīhīnavaghātayet || 13 ||

Atha yasya jaayaamaartavam vindettryaham kamse na pibet, ahatavaasaah, nainaam vrishalo na vrishalyapahanyaat, triraatraanta aaplutya vriihiinavaghaatayet || 13 ||

जब किसी की पत्नी रजस्वला हो, तो तीन दिन वह काँसे के पात्र से न पिए और नया वस्त्र पहने; कोई वृषल पुरुष या स्त्री उसे न छुए। तीन रातें बीतने पर स्नान करके वह धान कूटे।

When a man's wife has her period, for three days she should not drink from a metal cup and should wear clean clothes; no low-born man or woman should touch her. At the end of the three nights she should bathe and have rice threshed.

स य इच्छेत् पुत्रो मे शुक्लो जायेत वेदमनुब्रुवीत सर्वमायुरियादिति क्षीरौदनं पाचयित्वा सर्पिष्मन्तमश्नीयाताम् । ईश्वरौ जनयितवै ॥ १४ ॥

sa ya icchet putro me śuklo jāyeta vedamanubruvīta sarvamāyuriyāditi kṣīraudanaṃ pācayitvā sarpiṣmantamaśnīyātām, īśvarau janayitavai || 14 ||

Sa ya ichchhet putro me shuklo jaayeta vedamanubruviita sarvamaayuriyaaditi kshiiraudanam paachayitvaa sarpishmantamashniiyaataam, iishvarau janayitavai || 14 ||

जो चाहे कि मेरा पुत्र गौर वर्ण का हो, एक वेद का अध्ययन करे और पूर्ण आयु तक जिए, वे दोनों दूध में भात पकवाकर घी के साथ खाएँ; तब वे ऐसा पुत्र उत्पन्न करने में समर्थ होते हैं।

If a man wishes that a son be born to him who is fair-complexioned, who will study one Veda and live a full life, the two of them should have rice cooked with milk and eat it mixed with ghee; they will then be able to beget such a son.

अथ य इच्छेत् पुत्रो मे कपिलः पिङ्गलो जायेत द्वौ वेदावनुब्रुवीत सर्वमायुरियादिति दध्योदनं पाचयित्वा सर्पिष्मन्तमश्नीयाताम् । ईश्वरौ जनयितवै ॥ १५ ॥

atha ya icchet putro me kapilaḥ piṅgalo jāyeta dvau vedāvanubruvīta sarvamāyuriyāditi dadhyodanaṃ pācayitvā sarpiṣmantamaśnīyātām, īśvarau janayitavai || 15 ||

Atha ya ichchhet putro me kapilah pingalo jaayeta dvau vedaavanubruviita sarvamaayuriyaaditi dadhyodanam paachayitvaa sarpishmantamashniiyaataam, iishvarau janayitavai || 15 ||

और जो चाहे कि मेरा पुत्र कपिल या पिङ्गल वर्ण का हो, दो वेदों का अध्ययन करे और पूर्ण आयु तक जिए, वे दोनों दही में भात पकवाकर घी के साथ खाएँ; तब वे ऐसा पुत्र उत्पन्न करने में समर्थ होते हैं।

If a man wishes that a son be born to him who is ruddy or tawny, who will study two Vedas and live a full life, the two of them should have rice cooked with curd and eat it mixed with ghee; they will then be able to beget such a son.

अथ य इच्छेत् पुत्रो मे श्यामो लोहिताक्षो जायेत त्रीन् वेदाननुब्रुवीत सर्वमायुरियादिति उदौदनं पाचयित्वा सर्पिष्मन्तमश्नीयाताम् । ईश्वरौ जनयितवै ॥ १६ ॥

atha ya icchet putro me śyāmo lohitākṣo jāyeta trīn vedānanubruvīta sarvamāyuriyāditi udaudanaṃ pācayitvā sarpiṣmantamaśnīyātām, īśvarau janayitavai || 16 ||

Atha ya ichchhet putro me shyaamo lohitaaksho jaayeta triin vedaananubruviita sarvamaayuriyaaditi udaudanam paachayitvaa sarpishmantamashniiyaataam, iishvarau janayitavai || 16 ||

और जो चाहे कि मेरा पुत्र श्याम वर्ण और लाल आँखों वाला हो, तीन वेदों का अध्ययन करे और पूर्ण आयु तक जिए, वे दोनों जल में भात पकवाकर घी के साथ खाएँ; तब वे ऐसा पुत्र उत्पन्न करने में समर्थ होते हैं।

If a man wishes that a son be born to him who is dark with reddish eyes, who will study three Vedas and live a full life, the two of them should have rice cooked in water and eat it mixed with ghee; they will then be able to beget such a son.

अथ य इच्छेद् दुहिता मे पण्डिता जायेत सर्वमायुरियादिति तिलौदनं पाचयित्वा सर्पिष्मन्तमश्नीयाताम् । ईश्वरौ जनयितवै ॥ १७ ॥

atha ya icched duhitā me paṇḍitā jāyeta sarvamāyuriyāditi tilaudanaṃ pācayitvā sarpiṣmantamaśnīyātām, īśvarau janayitavai || 17 ||

Atha ya ichchhed duhitaa me panditaa jaayeta sarvamaayuriyaaditi tilaudanam paachayitvaa sarpishmantamashniiyaataam, iishvarau janayitavai || 17 ||

और जो चाहे कि मेरी पुत्री विदुषी हो और पूर्ण आयु तक जिए, वे दोनों तिल के साथ भात पकवाकर घी के साथ खाएँ; तब वे ऐसी पुत्री उत्पन्न करने में समर्थ होते हैं।

If a man wishes that a daughter be born to him who is learned and who will live a full life, the two of them should have rice cooked with sesame and eat it mixed with ghee; they will then be able to beget such a daughter.

अथ य इच्छेत् पुत्रो मे पण्डितो विगीतः समितिंगमः शुश्रूषितां वाचं भाषिता जायेत सर्वान् वेदाननुब्रुवीत सर्वमायुरियादिति मांसौदनं पाचयित्वा सर्पिष्मन्तमश्नीयाताम् । ईश्वरौ जनयितवै । औक्षेण वार्षभेण वा ॥ १८ ॥

atha ya icchet putro me paṇḍito vigītaḥ samitiṃgamaḥ śuśrūṣitāṃ vācaṃ bhāṣitā jāyeta sarvān vedānanubruvīta sarvamāyuriyāditi māṃsaudanaṃ pācayitvā sarpiṣmantamaśnīyātām, īśvarau janayitavai, aukṣeṇa vārṣabheṇa vā || 18 ||

Atha ya ichchhet putro me pandito vigiitah samitimgamah shushruushitaam vaacham bhaashitaa jaayeta sarvaan vedaananubruviita sarvamaayuriyaaditi maamsaudanam paachayitvaa sarpishmantamashniiyaataam, iishvarau janayitavai, aukshena vaarshabhena vaa || 18 ||

और जो चाहे कि मेरा पुत्र विद्वान्, प्रसिद्ध, सभाओं में जाने वाला, सुनने योग्य वाणी बोलने वाला हो, सब वेदों का अध्ययन करे और पूर्ण आयु तक जिए, वे दोनों माँस के साथ भात पकवाकर घी के साथ खाएँ — उक्ष का या ऋषभ का; तब वे ऐसा पुत्र उत्पन्न करने में समर्थ होते हैं।

If a man wishes that a son be born to him who is learned and renowned, who frequents assemblies and speaks words people wish to hear, who will study all the Vedas and live a full life, the two of them should have rice cooked with meat and eat it mixed with ghee — the meat of a young bull or of an older one; they will then be able to beget such a son.

अथाभिप्रातरेव स्थालीपाकावृताज्यं चेष्टित्वा स्थालीपाकस्योपघातं जुहोत्यग्नये स्वाहानुमतये स्वाहा देवाय सवित्रे सत्यप्रसवाय स्वाहेति । हुत्वोद्धृत्य प्राश्नाति । प्राश्येतरस्याः प्रयच्छति । प्रक्षाल्य पाणी उदपात्रं पूरयित्वा तेनैनां त्रिरभ्युक्षति उत्तिष्ठातो विश्वावसोऽन्यामिच्छ प्रपूर्व्याम् । सं जायां पत्या सहेति ॥ १९ ॥

athābhiprātareva sthālīpākāvṛtājyaṃ ceṣṭitvā sthālīpākasyopaghātaṃ juhotyagnaye svāhānumataye svāhā devāya savitre satyaprasavāya svāheti, hutvoddhṛtya prāśnāti, prāśyetarasyāḥ prayacchati, prakṣālya pāṇī udapātraṃ pūrayitvā tenaināṃ trirabhyukṣati uttiṣṭhāto viśvāvaso'nyāmiccha prapūrvyām, saṃ jāyāṃ patyā saheti || 19 ||

Athaabhipraatareva sthaaliipaakaavritaajyam cheshtitvaa sthaaliipaakasyopaghaatam juhotyagnaye svaahaanumataye svaahaa devaaya savitre satyaprasavaaya svaaheti, hutvoddhritya praashnaati, praashyetarasyaah prayachchhati, prakshaalya paanii udapaatram puurayitvaa tenainaam trirabhyukshati uttishthaato vishvaavaso'nyaamichchha prapuurvyaam, sam jaayaam patyaa saheti || 19 ||

फिर प्रातःकाल ही स्थालीपाक की विधि से घी संस्कृत कर, स्थालीपाक में से थोड़ा-थोड़ा लेकर आहुति दे — 'अग्नि को स्वाहा, अनुमति को स्वाहा, सत्य-प्रेरणा वाले सविता देव को स्वाहा।' आहुति देकर वह शेष निकालकर स्वयं खाए, और खाकर दूसरा भाग पत्नी को दे। फिर हाथ धोकर जल-पात्र भरकर उससे तीन बार उस पर छींटे दे — 'हे विश्वावसु! यहाँ से उठ; किसी और युवती को खोज; यह पत्नी अपने पति के साथ है।'

Then, early in the morning, having prepared the ghee in the manner of the pot-cooked offering, he offers portions of the pot-cooked food, saying: 'To Agni, svāhā! To Anumati, svāhā! To the god Savitṛ, whose impulse is true, svāhā!' Having made the offering, he takes out the rest and eats it; after eating he gives the other portion to his wife. Then, having washed his hands, he fills a vessel with water and sprinkles her three times with it, saying: 'Rise up from here, Viśvāvasu; look for another young woman; this wife is with her husband.'

अथैनामभिपद्यते अमोऽहमस्मि सा त्वम् । सा त्वमस्यमोऽहम् । सामाहमस्मि ऋक्त्वम् । द्यौरहं पृथिवी त्वम् । तावेहि संरभावहै सह रेतो दधावहै । पुंसे पुत्राय वित्तय इति ॥ २० ॥

athaināmabhipadyate amo'hamasmi sā tvam, sā tvamasyamo'ham, sāmāhamasmi ṛktvam, dyaurahaṃ pṛthivī tvam, tāvehi saṃrabhāvahai saha reto dadhāvahai, puṃse putrāya vittaya iti || 20 ||

Athainaamabhipadyate amo'hamasmi saa tvam, saa tvamasyamo'ham, saamaahamasmi riktvam, dyauraham prithivii tvam, taavehi samrabhaavahai saha reto dadhaavahai, pumse putraaya vittaya iti || 20 ||

फिर वह उसके पास जाकर कहे — 'मैं अम हूँ, तू सा है; तू सा है, मैं अम हूँ। मैं साम हूँ, तू ऋक्; मैं द्यौ हूँ, तू पृथिवी। आ, हम दोनों मिलें और साथ मिलकर रेत धारण करें — पुरुष-सन्तान, पुत्र की प्राप्ति के लिए।'

Then he approaches her, saying: 'I am ama, you are sā; you are sā, I am ama. I am the sāman, you are the ṛk; I am the sky, you are the earth. Come, let us join together and place the seed, that we may obtain a male child, a son.'

अथास्या ऊरू विहापयति विजिहीथां द्यावापृथिवी इति । तस्यामर्थं निष्ठाय मुखेन मुखं संधाय त्रिरेनामनुलोमामनुमार्ष्टि विष्णुर्योनिं कल्पयतु त्वष्टा रूपाणि पिंशतु । आ सिञ्चतु प्रजापतिर्धाता गर्भं दधातु ते । गर्भं धेहि सिनीवालि गर्भं धेहि पृथुष्टुके । गर्भं ते अश्विनौ देवावाधत्तां पुष्करस्रजौ ॥ २१ ॥

athāsyā ūrū vihāpayati vijihīthāṃ dyāvāpṛthivī iti, tasyāmarthaṃ niṣṭhāya mukhena mukhaṃ saṃdhāya trirenāmanulomāmanumārṣṭi viṣṇuryoniṃ kalpayatu tvaṣṭā rūpāṇi piṃśatu, ā siñcatu prajāpatirdhātā garbhaṃ dadhātu te, garbhaṃ dhehi sinīvāli garbhaṃ dhehi pṛthuṣṭuke, garbhaṃ te aśvinau devāvādhattāṃ puṣkarasrajau || 21 ||

Athaasyaa uuruu vihaapayati vijihiithaam dyaavaaprithivii iti, tasyaamartham nishthaaya mukhena mukham samdhaaya trirenaamanulomaamanumaarshti vishnuryonim kalpayatu tvashtaa ruupaani pimshatu, aa sinchatu prajaapatirdhaataa garbham dadhaatu te, garbham dhehi siniivaali garbham dhehi prithushtuke, garbham te ashvinau devaavaadhattaam pushkarasrajau || 21 ||

फिर वह उसकी जाँघें अलग कराता है — 'हे द्युलोक और पृथिवी! अलग हो जाओ।' संयोग के समय मुख से मुख मिलाकर तीन बार उसे अनुलोम क्रम से सहलाता हुआ कहे — 'विष्णु योनि को तैयार करें, त्वष्टा रूपों को गढ़ें, प्रजापति सिञ्चन करें, धाता तुझमें गर्भ स्थापित करें। हे सिनीवाली! गर्भ धारण करा; हे पृथुष्टुके! गर्भ धारण करा। कमलमाला धारण करने वाले दोनों अश्विनीकुमार तुझमें गर्भ स्थापित करें।'

Then he spreads her thighs apart, saying: 'Spread apart, heaven and earth.' During intercourse he joins his mouth with hers and strokes her three times in the direction of the hair, saying: 'May Viṣṇu prepare the womb; may Tvaṣṭṛ shape the forms; may Prajāpati pour in; may Dhātṛ place the embryo in you. Place the embryo, Sinīvālī; place the embryo, broad-tressed one. May the two Aśvins, wreathed with lotuses, place the embryo in you.'

हिरण्मयी अरणी याभ्यां निर्मन्थतामश्विनौ । तं ते गर्भं हवामहे दशमे मासि सूतये । यथाग्निगर्भा पृथिवी यथा द्यौरिन्द्रेण गर्भिणी । वायुर्दिशां यथा गर्भ एवं गर्भं दधामि तेऽसाविति ॥ २२ ॥

hiraṇmayī araṇī yābhyāṃ nirmanthatāmaśvinau, taṃ te garbhaṃ havāmahe daśame māsi sūtaye, yathāgnigarbhā pṛthivī yathā dyaurindreṇa garbhiṇī, vāyurdiśāṃ yathā garbha evaṃ garbhaṃ dadhāmi te'sāviti || 22 ||

Hiranmayii aranii yaabhyaam nirmanthataamashvinau, tam te garbham havaamahe dashame maasi suutaye, yathaagnigarbhaa prithivii yathaa dyaurindrena garbhinii, vaayurdishaam yathaa garbha evam garbham dadhaami te'saaviti || 22 ||

'जिन सोने की दो अरणियों से अश्विनीकुमारों ने अग्नि मथा था, उसी गर्भ का हम तेरे लिए आवाहन करते हैं, ताकि दसवें महीने में उसका जन्म हो। जैसे पृथिवी अग्नि को गर्भ में धारण करती है, जैसे द्यौ इन्द्र से गर्भवती है, जैसे वायु दिशाओं का गर्भ है — वैसे ही मैं तुझमें गर्भ स्थापित करता हूँ, अमुक!'

'The two golden fire-sticks with which the Aśvins churned out the fire — that embryo we invoke for you, to be born in the tenth month. As the earth holds fire in her womb, as the sky is pregnant with Indra, as the wind is the embryo of the quarters, so do I place an embryo in you, so-and-so.'

सोष्यन्तीमद्भिरभ्युक्षति यथा वायुः पुष्करिणीं समिङ्गयति सर्वतः । एवा ते गर्भ एजतु सहावैतु जरायुणा । इन्द्रस्यायं व्रजः कृतः सार्गलः सपरिश्रयः । तमिन्द्र निर्जहि गर्भेण सावरां सहेति ॥ २३ ॥

soṣyantīmadbhirabhyukṣati yathā vāyuḥ puṣkariṇīṃ samiṅgayati sarvataḥ, evā te garbha ejatu sahāvaitu jarāyuṇā, indrasyāyaṃ vrajaḥ kṛtaḥ sārgalaḥ sapariśrayaḥ, tamindra nirjahi garbheṇa sāvarāṃ saheti || 23 ||

Soshyantiimadbhirabhyukshati yathaa vaayuh pushkariniim samingayati sarvatah, evaa te garbha ejatu sahaavaitu jaraayunaa, indrasyaayam vrajah kritah saargalah saparishrayah, tamindra nirjahi garbhena saavaraam saheti || 23 ||

जब वह प्रसव करने वाली हो, तब उस पर जल छिड़कते हुए कहे — 'जैसे वायु पुष्करिणी को चारों ओर से हिलाता है, वैसे ही तेरा गर्भ हिले और जरायु के साथ बाहर आए। यह इन्द्र का बाड़ा है, जिसे अर्गला और घेरे के साथ बनाया गया है। हे इन्द्र! इसे गर्भ के साथ, नाल सहित, बाहर निकाल।'

When she is about to give birth, he sprinkles her with water, saying: 'As the wind stirs a lotus pond on every side, so let your embryo stir and come out together with the afterbirth. This pen of Indra has been made with a bolt and an enclosure; drive it out, Indra, the embryo together with the afterbirth.'

जातेऽग्निमुपसमाधायाङ्क आधाय कंसे पृषदाज्यं संनीय पृषदाज्यस्योपघातं जुहोति अस्मिन्सहस्रं पुष्यासमेधमानः स्वे गृहे । अस्योपसन्द्यां मा छैत्सीत्प्रजया च पशुभिश्च स्वाहा । मयि प्राणांस्त्वयि मनसा जुहोमि स्वाहा । यत्कर्मणात्यरीरिचं यद्वा न्यूनमिहाकरम् । अग्निष्टत्स्विष्टकृद्विद्वान् स्विष्टं सुहुतं करोतु नः स्वाहेति ॥ २४ ॥

jāte'gnimupasamādhāyāṅka ādhāya kaṃse pṛṣadājyaṃ saṃnīya pṛṣadājyasyopaghātaṃ juhoti asminsahasraṃ puṣyāsamedhamānaḥ sve gṛhe, asyopasandyāṃ mā chaitsītprajayā ca paśubhiśca svāhā, mayi prāṇāṃstvayi manasā juhomi svāhā, yatkarmaṇātyarīricaṃ yadvā nyūnamihākaram, agniṣṭatsviṣṭakṛdvidvān sviṣṭaṃ suhutaṃ karotu naḥ svāheti || 24 ||

Jaate'gnimupasamaadhaayaanka aadhaaya kamse prishadaajyam samniiya prishadaajyasyopaghaatam juhoti asminsahasram pushyaasamedhamaanah sve grihe, asyopasandyaam maa chhaitsiitprajayaa cha pashubhishcha svaahaa, mayi praanaamstvayi manasaa juhomi svaahaa, yatkarmanaatyariiricham yadvaa nyuunamihaakaram, agnishtatsvishtakridvidvaan svishtam suhutam karotu nah svaaheti || 24 ||

जब पुत्र जन्म ले, तब अग्नि स्थापित कर, बालक को गोद में रखकर, काँसे के पात्र में दही मिला घी लेकर उसमें से थोड़ा-थोड़ा लेकर आहुति दे — 'अपने घर में बढ़ता हुआ मैं इस बालक में सहस्र का पोषण करूँ; इसकी सन्तति में प्रजा और पशुओं का विच्छेद न हो, स्वाहा। मैं मन से अपने प्राणों की तुझमें आहुति देता हूँ, स्वाहा। इस कर्म में मैंने जो अधिक किया हो या जो कम किया हो, उसे सब जानने वाला स्विष्टकृत् अग्नि हमारे लिए भली-भाँति यजा हुआ और भली-भाँति हवन किया हुआ बना दे, स्वाहा।'

When the child is born, he builds a fire, places the child on his lap, puts curdled ghee into a metal dish and offers portions of it, saying: 'Prospering in my own house, may I support a thousand in this child; may no break occur in his line, in offspring or in cattle. Svāhā! With my mind I offer my breaths into you. Svāhā! Whatever in this rite I have done in excess, or whatever I have done too little, may the all-knowing Agni, who makes offerings well made, make it well sacrificed and well offered for us. Svāhā!'

अथास्य दक्षिणं कर्णमभिनिधाय वाग्वागिति त्रिः । अथ दधि मधु घृतं संनीयानन्तर्हितेन जातरूपेण प्राशयति । भूस्ते दधामि भुवस्ते दधामि स्वस्ते दधामि भूर्भुवः स्वः सर्वं त्वयि दधामीति ॥ २५ ॥

athāsya dakṣiṇaṃ karṇamabhinidhāya vāgvāgiti triḥ, atha dadhi madhu ghṛtaṃ saṃnīyānantarhitena jātarūpeṇa prāśayati, bhūste dadhāmi bhuvaste dadhāmi svaste dadhāmi bhūrbhuvaḥ svaḥ sarvaṃ tvayi dadhāmīti || 25 ||

Athaasya dakshinam karnamabhinidhaaya vaagvaagiti trih, atha dadhi madhu ghritam samniiyaanantarhitena jaataruupena praashayati, bhuuste dadhaami bhuvaste dadhaami svaste dadhaami bhuurbhuvah svah sarvam tvayi dadhaamiiti || 25 ||

फिर वह बालक के दाहिने कान के पास मुँह ले जाकर तीन बार कहे — 'वाक्, वाक्।' फिर दही, मधु और घी मिलाकर, बिना किसी आवरण के सोने से उसे चटाए और कहे — 'मैं तुझमें भूः स्थापित करता हूँ, भुवः स्थापित करता हूँ, स्वः स्थापित करता हूँ; भूर्भुवः स्वः — सब कुछ मैं तुझमें स्थापित करता हूँ।'

Then he puts his mouth to the child's right ear and says three times: 'Speech, speech.' Then he mixes curd, honey and ghee and feeds the child with a piece of gold held directly, saying: 'I place bhūḥ in you; I place bhuvaḥ in you; I place svaḥ in you; bhūr bhuvaḥ svaḥ — I place everything in you.'

अथास्य नाम करोति वेदोऽसीति । तदस्यैतद्गुह्यमेव नाम भवति ॥ २६ ॥

athāsya nāma karoti vedo'sīti, tadasyaitadguhyameva nāma bhavati || 26 ||

Athaasya naama karoti vedo'siiti, tadasyaitadguhyameva naama bhavati || 26 ||

फिर वह उसका नाम रखता है — 'तू वेद है।' यह उसका गुप्त नाम होता है।

Then he gives the child a name, saying: 'You are Veda.' This becomes his secret name.

अथैनं मात्रे प्रदाय स्तनं प्रयच्छति यस्ते स्तनः शशयो यो मयोभूर्यो रत्नधा वसुविद्यः सुदत्रः । येन विश्वा पुष्यसि वार्याणि सरस्वति तमिह धातवे करिति ॥ २७ ॥

athainaṃ mātre pradāya stanaṃ prayacchati yaste stanaḥ śaśayo yo mayobhūryo ratnadhā vasuvidyaḥ sudatraḥ, yena viśvā puṣyasi vāryāṇi sarasvati tamiha dhātave kariti || 27 ||

Athainam maatre pradaaya stanam prayachchhati yaste stanah shashayo yo mayobhuuryo ratnadhaa vasuvidyah sudatrah, yena vishvaa pushyasi vaaryaani sarasvati tamiha dhaatave kariti || 27 ||

फिर वह उसे माता को देकर स्तन पान कराता है — 'हे सरस्वती! तेरा जो स्तन सदा भरा, सुखदायक, रत्नों को धारण करने वाला, धन देने वाला और उदार है, जिससे तू सब वरणीय वस्तुओं का पोषण करती है, उसे यहाँ इसके पीने के लिए दे।'

Then he hands the child to its mother and gives it the breast, saying: 'That breast of yours, Sarasvatī, which is ever full, which gives delight, which holds treasures, finds wealth and gives freely, by which you nourish all things worth having — offer it here for this child to drink.'

अथास्य मातरमभिमन्त्रयते इलासि मैत्रावरुणी वीरे वीरमजीजनत् । सा त्वं वीरवती भव यास्मान् वीरवतोऽकरदिति । तं वा एतमाहुः अतिपिता बताभूः । अतिपितामहो बताभूः । परमां बत काष्ठां प्राप श्रिया यशसा ब्रह्मवर्चसेन । य एवंविदो ब्राह्मणस्य पुत्रो जायत इति ॥ २८ ॥

athāsya mātaramabhimantrayate ilāsi maitrāvaruṇī vīre vīramajījanat, sā tvaṃ vīravatī bhava yāsmān vīravato'karaditi, taṃ vā etamāhuḥ atipitā batābhūḥ, atipitāmaho batābhūḥ, paramāṃ bata kāṣṭhāṃ prāpa śriyā yaśasā brahmavarcasena, ya evaṃvido brāhmaṇasya putro jāyata iti || 28 ||

Athaasya maataramabhimantrayate ilaasi maitraavarunii viire viiramajiijanat, saa tvam viiravatii bhava yaasmaan viiravato'karaditi, tam vaa etamaahuh atipitaa bataabhuuh, atipitaamaho bataabhuuh, paramaam bata kaashthaam praapa shriyaa yashasaa brahmavarchasena, ya evamvido braahmanasya putro jaayata iti || 28 ||

फिर वह उसकी माता को सम्बोधित करता है — 'तू मैत्रावरुणी इला है; हे वीरे! तूने वीर को जन्म दिया है। तू वीरवती हो, जिसने हमें वीरवान् बनाया।' ऐसे बालक के विषय में कहते हैं — 'अहो, तू पिता से बढ़ गया! अहो, तू पितामह से बढ़ गया! अहो, वह श्री, यश और ब्रह्मतेज से परम सीमा तक पहुँच गया' — जो ऐसा जानने वाले ब्राह्मण के पुत्र के रूप में जन्म लेता है।

Then he addresses the child's mother: 'You are Iḍā, daughter of Mitra and Varuṇa; a heroine, you have borne a hero. Be the mother of heroes, you who have made us possessors of a hero.' Of such a son they say: 'Ah, you have surpassed your father! Ah, you have surpassed your grandfather! Ah, he has reached the highest summit in splendour, fame and the lustre of sacred knowledge' — the son who is born to a brāhmaṇa who knows this.

↑ All sections

पञ्चमं ब्राह्मणम् · Brāhmaṇa 6.5 — The Line of Teachers

अथ वंशः । पौतिमाषीपुत्रः कात्यायनीपुत्रात् । कात्यायनीपुत्रो गौतमीपुत्रात् । गौतमीपुत्रो भारद्वाजीपुत्रात् । भारद्वाजीपुत्रः पाराशरीपुत्रात् । पाराशरीपुत्र औपस्वस्तीपुत्रात् । औपस्वस्तीपुत्रः पाराशरीपुत्रात् । पाराशरीपुत्रः कात्यायनीपुत्रात् । कात्यायनीपुत्रः कौशिकीपुत्रात् । कौशिकीपुत्र आलम्बीपुत्राच्च वैयाघ्रपदीपुत्राच्च । वैयाघ्रपदीपुत्रः काण्वीपुत्राच्च कापीपुत्राच्च । कापीपुत्रः ॥ १ ॥

atha vaṃśaḥ, pautimāṣīputraḥ kātyāyanīputrāt, kātyāyanīputro gautamīputrāt, gautamīputro bhāradvājīputrāt, bhāradvājīputraḥ pārāśarīputrāt, pārāśarīputra aupasvastīputrāt, aupasvastīputraḥ pārāśarīputrāt, pārāśarīputraḥ kātyāyanīputrāt, kātyāyanīputraḥ kauśikīputrāt, kauśikīputra ālambīputrācca vaiyāghrapadīputrācca, vaiyāghrapadīputraḥ kāṇvīputrācca kāpīputrācca, kāpīputraḥ || 1 ||

Atha vamshah, pautimaashiiputrah kaatyaayaniiputraat, kaatyaayaniiputro gautamiiputraat, gautamiiputro bhaaradvaajiiputraat, bhaaradvaajiiputrah paaraashariiputraat, paaraashariiputra aupasvastiiputraat, aupasvastiiputrah paaraashariiputraat, paaraashariiputrah kaatyaayaniiputraat, kaatyaayaniiputrah kaushikiiputraat, kaushikiiputra aalambiiputraachcha vaiyaaghrapadiiputraachcha, vaiyaaghrapadiiputrah kaanviiputraachcha kaapiiputraachcha, kaapiiputrah || 1 ||

अब गुरु-परम्परा। पौतिमाषीपुत्र ने कात्यायनीपुत्र से पाया; कात्यायनीपुत्र ने गौतमीपुत्र से; गौतमीपुत्र ने भारद्वाजीपुत्र से; भारद्वाजीपुत्र ने पाराशरीपुत्र से; पाराशरीपुत्र ने औपस्वस्तीपुत्र से; औपस्वस्तीपुत्र ने पाराशरीपुत्र से; पाराशरीपुत्र ने कात्यायनीपुत्र से; कात्यायनीपुत्र ने कौशिकीपुत्र से; कौशिकीपुत्र ने आलम्बीपुत्र और वैयाघ्रपदीपुत्र से; वैयाघ्रपदीपुत्र ने काण्वीपुत्र और कापीपुत्र से; कापीपुत्र ने —

Now the line of teachers. The son of Pautimāṣī received it from the son of Kātyāyanī; the son of Kātyāyanī from the son of Gautamī; the son of Gautamī from the son of Bhāradvājī; the son of Bhāradvājī from the son of Pārāśarī; the son of Pārāśarī from the son of Aupasvastī; the son of Aupasvastī from the son of Pārāśarī; the son of Pārāśarī from the son of Kātyāyanī; the son of Kātyāyanī from the son of Kauśikī; the son of Kauśikī from the son of Ālambī and the son of Vaiyāghrapadī; the son of Vaiyāghrapadī from the son of Kāṇvī and the son of Kāpī; the son of Kāpī from —

आत्रेयीपुत्रात् । आत्रेयीपुत्रो गौतमीपुत्रात् । गौतमीपुत्रो भारद्वाजीपुत्रात् । भारद्वाजीपुत्रः पाराशरीपुत्रात् । पाराशरीपुत्रो वात्सीपुत्रात् । वात्सीपुत्रः पाराशरीपुत्रात् । पाराशरीपुत्रो वार्कारुणीपुत्रात् । वार्कारुणीपुत्रो वार्कारुणीपुत्रात् । वार्कारुणीपुत्र आर्तभागीपुत्रात् । आर्तभागीपुत्रः शौङ्गीपुत्रात् । शौङ्गीपुत्रः साङ्कृतीपुत्रात् । साङ्कृतीपुत्र आलम्बायनीपुत्रात् । आलम्बायनीपुत्र आलम्बीपुत्रात् । आलम्बीपुत्रो जायन्तीपुत्रात् । जायन्तीपुत्रो माण्डूकायनीपुत्रात् । माण्डूकायनीपुत्रो माण्डूकीपुत्रात् । माण्डूकीपुत्रः शाण्डिलीपुत्रात् । शाण्डिलीपुत्रो राथीतरीपुत्रात् । राथीतरीपुत्रो भालुकीपुत्रात् । भालुकीपुत्रः क्रौञ्चिकीपुत्राभ्याम् । क्रौञ्चिकीपुत्रौ वैदभृतीपुत्रात् । वैदभृतीपुत्रः कार्शकेयीपुत्रात् । कार्शकेयीपुत्रः प्राचीनयोगीपुत्रात् । प्राचीनयोगीपुत्रः साञ्जीवीपुत्रात् । साञ्जीवीपुत्रः प्राश्नीपुत्रादासुरिवासिनः । प्राश्नीपुत्र आसुरायणात् । आसुरायण आसुरेः । आसुरिः ॥ २ ॥

ātreyīputrāt, ātreyīputro gautamīputrāt, gautamīputro bhāradvājīputrāt, bhāradvājīputraḥ pārāśarīputrāt, pārāśarīputro vātsīputrāt, vātsīputraḥ pārāśarīputrāt, pārāśarīputro vārkāruṇīputrāt, vārkāruṇīputro vārkāruṇīputrāt, vārkāruṇīputra ārtabhāgīputrāt, ārtabhāgīputraḥ śauṅgīputrāt, śauṅgīputraḥ sāṅkṛtīputrāt, sāṅkṛtīputra ālambāyanīputrāt, ālambāyanīputra ālambīputrāt, ālambīputro jāyantīputrāt, jāyantīputro māṇḍūkāyanīputrāt, māṇḍūkāyanīputro māṇḍūkīputrāt, māṇḍūkīputraḥ śāṇḍilīputrāt, śāṇḍilīputro rāthītarīputrāt, rāthītarīputro bhālukīputrāt, bhālukīputraḥ krauñcikīputrābhyām, krauñcikīputrau vaidabhṛtīputrāt, vaidabhṛtīputraḥ kārśakeyīputrāt, kārśakeyīputraḥ prācīnayogīputrāt, prācīnayogīputraḥ sāñjīvīputrāt, sāñjīvīputraḥ prāśnīputrādāsurivāsinaḥ, prāśnīputra āsurāyaṇāt, āsurāyaṇa āsureḥ, āsuriḥ || 2 ||

Aatreyiiputraat, aatreyiiputro gautamiiputraat, gautamiiputro bhaaradvaajiiputraat, bhaaradvaajiiputrah paaraashariiputraat, paaraashariiputro vaatsiiputraat, vaatsiiputrah paaraashariiputraat, paaraashariiputro vaarkaaruniiputraat, vaarkaaruniiputro vaarkaaruniiputraat, vaarkaaruniiputra aartabhaagiiputraat, aartabhaagiiputrah shaungiiputraat, shaungiiputrah saankritiiputraat, saankritiiputra aalambaayaniiputraat, aalambaayaniiputra aalambiiputraat, aalambiiputro jaayantiiputraat, jaayantiiputro maanduukaayaniiputraat, maanduukaayaniiputro maanduukiiputraat, maanduukiiputrah shaandiliiputraat, shaandiliiputro raathiitariiputraat, raathiitariiputro bhaalukiiputraat, bhaalukiiputrah kraunchikiiputraabhyaam, kraunchikiiputrau vaidabhritiiputraat, vaidabhritiiputrah kaarshakeyiiputraat, kaarshakeyiiputrah praachiinayogiiputraat, praachiinayogiiputrah saanjiiviiputraat, saanjiiviiputrah praashniiputraadaasurivaasinah, praashniiputra aasuraayanaat, aasuraayana aasureh, aasurih || 2 ||

— आत्रेयीपुत्र से; आत्रेयीपुत्र ने गौतमीपुत्र से; गौतमीपुत्र ने भारद्वाजीपुत्र से; भारद्वाजीपुत्र ने पाराशरीपुत्र से; पाराशरीपुत्र ने वात्सीपुत्र से; वात्सीपुत्र ने पाराशरीपुत्र से; पाराशरीपुत्र ने वार्कारुणीपुत्र से; वार्कारुणीपुत्र ने वार्कारुणीपुत्र से; वार्कारुणीपुत्र ने आर्तभागीपुत्र से; आर्तभागीपुत्र ने शौङ्गीपुत्र से; शौङ्गीपुत्र ने साङ्कृतीपुत्र से; साङ्कृतीपुत्र ने आलम्बायनीपुत्र से; आलम्बायनीपुत्र ने आलम्बीपुत्र से; आलम्बीपुत्र ने जायन्तीपुत्र से; जायन्तीपुत्र ने माण्डूकायनीपुत्र से; माण्डूकायनीपुत्र ने माण्डूकीपुत्र से; माण्डूकीपुत्र ने शाण्डिलीपुत्र से; शाण्डिलीपुत्र ने राथीतरीपुत्र से; राथीतरीपुत्र ने भालुकीपुत्र से; भालुकीपुत्र ने क्रौञ्चिकी के दोनों पुत्रों से; क्रौञ्चिकी के पुत्रों ने वैदभृतीपुत्र से; वैदभृतीपुत्र ने कार्शकेयीपुत्र से; कार्शकेयीपुत्र ने प्राचीनयोगीपुत्र से; प्राचीनयोगीपुत्र ने साञ्जीवीपुत्र से; साञ्जीवीपुत्र ने आसुरिवासी प्राश्नीपुत्र से; प्राश्नीपुत्र ने आसुरायण से; आसुरायण ने आसुरि से; आसुरि ने —

— from the son of Ātreyī; the son of Ātreyī from the son of Gautamī; the son of Gautamī from the son of Bhāradvājī; the son of Bhāradvājī from the son of Pārāśarī; the son of Pārāśarī from the son of Vātsī; the son of Vātsī from the son of Pārāśarī; the son of Pārāśarī from the son of Vārkāruṇī; the son of Vārkāruṇī from the son of Vārkāruṇī; the son of Vārkāruṇī from the son of Ārtabhāgī; the son of Ārtabhāgī from the son of Śauṅgī; the son of Śauṅgī from the son of Sāṅkṛtī; the son of Sāṅkṛtī from the son of Ālambāyanī; the son of Ālambāyanī from the son of Ālambī; the son of Ālambī from the son of Jāyantī; the son of Jāyantī from the son of Māṇḍūkāyanī; the son of Māṇḍūkāyanī from the son of Māṇḍūkī; the son of Māṇḍūkī from the son of Śāṇḍilī; the son of Śāṇḍilī from the son of Rāthītarī; the son of Rāthītarī from the son of Bhālukī; the son of Bhālukī from the two sons of Krauñcikī; the two sons of Krauñcikī from the son of Vaidabhṛtī; the son of Vaidabhṛtī from the son of Kārśakeyī; the son of Kārśakeyī from the son of Prācīnayogī; the son of Prācīnayogī from the son of Sāñjīvī; the son of Sāñjīvī from the son of Prāśnī, who lived with Āsuri; the son of Prāśnī from Āsurāyaṇa; Āsurāyaṇa from Āsuri; Āsuri from —

याज्ञवल्क्यात् । याज्ञवल्क्य उद्दालकात् । उद्दालकोऽरुणात् । अरुण उपवेशेः । उपवेशिः कुश्रेः । कुश्रिर्वाजश्रवसः । वाजश्रवा जिह्वावतो बाध्योगात् । जिह्वावान् बाध्योगोऽसिताद्वार्षगणात् । असितो वार्षगणो हरितात्कश्यपात् । हरितः कश्यपः शिल्पात्कश्यपात् । शिल्पः कश्यपः कश्यपान्नैध्रुवेः । कश्यपो नैध्रुविर्वाचः । वागम्भिण्याः । अम्भिण्यादित्यात् । आदित्यानीमानि शुक्लानि यजूंषि वाजसनेयेन याज्ञवल्क्येनाख्यायन्ते ॥ ३ ॥

yājñavalkyāt, yājñavalkya uddālakāt, uddālako'ruṇāt, aruṇa upaveśeḥ, upaveśiḥ kuśreḥ, kuśrirvājaśravasaḥ, vājaśravā jihvāvato bādhyogāt, jihvāvān bādhyogo'sitādvārṣagaṇāt, asito vārṣagaṇo haritātkaśyapāt, haritaḥ kaśyapaḥ śilpātkaśyapāt, śilpaḥ kaśyapaḥ kaśyapānnaidhruveḥ, kaśyapo naidhruvirvācaḥ, vāgambhiṇyāḥ, ambhiṇyādityāt, ādityānīmāni śuklāni yajūṃṣi vājasaneyena yājñavalkyenākhyāyante || 3 ||

Yaajnavalkyaat, yaajnavalkya uddaalakaat, uddaalako'runaat, aruna upavesheh, upaveshih kushreh, kushrirvaajashravasah, vaajashravaa jihvaavato baadhyogaat, jihvaavaan baadhyogo'sitaadvaarshaganaat, asito vaarshagano haritaatkashyapaat, haritah kashyapah shilpaatkashyapaat, shilpah kashyapah kashyapaannaidhruveh, kashyapo naidhruvirvaachah, vaagambhinyaah, ambhinyaadityaat, aadityaaniimaani shuklaani yajuumshi vaajasaneyena yaajnavalkyenaakhyaayante || 3 ||

— याज्ञवल्क्य से; याज्ञवल्क्य ने उद्दालक से; उद्दालक ने अरुण से; अरुण ने उपवेशि से; उपवेशि ने कुश्रि से; कुश्रि ने वाजश्रवा से; वाजश्रवा ने जिह्वावान् बाध्योग से; जिह्वावान् बाध्योग ने असित वार्षगण से; असित वार्षगण ने हरित कश्यप से; हरित कश्यप ने शिल्प कश्यप से; शिल्प कश्यप ने कश्यप नैध्रुवि से; कश्यप नैध्रुवि ने वाक् से; वाक् ने अम्भिणी से; और अम्भिणी ने आदित्य से। आदित्य से प्राप्त ये शुक्ल यजुः वाजसनेय याज्ञवल्क्य द्वारा प्रकट किए गए हैं।

— from Yājñavalkya; Yājñavalkya from Uddālaka; Uddālaka from Aruṇa; Aruṇa from Upaveśi; Upaveśi from Kuśri; Kuśri from Vājaśravas; Vājaśravas from Jihvāvant Bādhyoga; Jihvāvant Bādhyoga from Asita Vārṣagaṇa; Asita Vārṣagaṇa from Harita Kaśyapa; Harita Kaśyapa from Śilpa Kaśyapa; Śilpa Kaśyapa from Kaśyapa Naidhruvi; Kaśyapa Naidhruvi from Vāc; Vāc from Ambhiṇī; and Ambhiṇī from the sun. These white yajus formulas, which come from the sun, have been proclaimed by Vājasaneya Yājñavalkya.

समानमा साञ्जीवीपुत्रात् । सञ्जिवीपुत्रो माण्डूकायनेः । माण्डूकायनिर्माण्डव्यात् । माण्डव्यः कौत्सात् । कौत्सो माहित्थेः । माहित्थिर्वामकक्षायणात् । वामकक्षायणः शाण्डिल्यात् । शाण्डिल्यो वात्स्यात् । वात्स्यः कुश्रेः । कुश्रिर्यज्ञवचसः राजस्तम्बायनात् । यज्ञवचा राजस्तम्बायनः तुरात्कावषेयात् । तुरः कावषेयः प्रजापतेः । प्रजापतिर्ब्रह्मणः । ब्रह्म स्वयंभु । ब्रह्मणे नमः ॥ ४ ॥

samānamā sāñjīvīputrāt, sañjivīputro māṇḍūkāyaneḥ, māṇḍūkāyanirmāṇḍavyāt, māṇḍavyaḥ kautsāt, kautso māhittheḥ, māhitthirvāmakakṣāyaṇāt, vāmakakṣāyaṇaḥ śāṇḍilyāt, śāṇḍilyo vātsyāt, vātsyaḥ kuśreḥ, kuśriryajñavacasaḥ rājastambāyanāt, yajñavacā rājastambāyanaḥ turātkāvaṣeyāt, turaḥ kāvaṣeyaḥ prajāpateḥ, prajāpatirbrahmaṇaḥ, brahma svayaṃbhu, brahmaṇe namaḥ || 4 ||

Samaanamaa saanjiiviiputraat, sanjiviiputro maanduukaayaneh, maanduukaayanirmaandavyaat, maandavyah kautsaat, kautso maahittheh, maahitthirvaamakakshaayanaat, vaamakakshaayanah shaandilyaat, shaandilyo vaatsyaat, vaatsyah kushreh, kushriryajnavachasah raajastambaayanaat, yajnavachaa raajastambaayanah turaatkaavasheyaat, turah kaavasheyah prajaapateh, prajaapatirbrahmanah, brahma svayambhu, brahmane namah || 4 ||

साञ्जीवीपुत्र तक परम्परा समान है। साञ्जीवीपुत्र ने माण्डूकायनि से पाया; माण्डूकायनि ने माण्डव्य से; माण्डव्य ने कौत्स से; कौत्स ने माहित्थि से; माहित्थि ने वामकक्षायण से; वामकक्षायण ने शाण्डिल्य से; शाण्डिल्य ने वात्स्य से; वात्स्य ने कुश्रि से; कुश्रि ने यज्ञवचा राजस्तम्बायन से; यज्ञवचा राजस्तम्बायन ने तुर कावषेय से; तुर कावषेय ने प्रजापति से; और प्रजापति ने ब्रह्मा से। ब्रह्म स्वयम्भू है। ब्रह्म को नमस्कार।

The line is the same down to the son of Sāñjīvī. The son of Sāñjīvī received it from Māṇḍūkāyani; Māṇḍūkāyani from Māṇḍavya; Māṇḍavya from Kautsa; Kautsa from Māhitthi; Māhitthi from Vāmakakṣāyaṇa; Vāmakakṣāyaṇa from Śāṇḍilya; Śāṇḍilya from Vātsya; Vātsya from Kuśri; Kuśri from Yajñavacas Rājastambāyana; Yajñavacas Rājastambāyana from Tura Kāvaṣeya; Tura Kāvaṣeya from Prajāpati; and Prajāpati from Brahmā. Brahman is self-existent. Homage to brahman.

Text source & editorial review

Source of this text
शुक्ल यजुर्वेद की बृहदारण्यकोपनिषद् (काण्व शाखा), अध्याय ६ — ५ ब्राह्मण, ७५ मन्त्र। यह उपनिषद् शतपथ ब्राह्मण का अन्तिम भाग है और प्रमुख उपनिषदों में सबसे बड़ी है। · Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad (Śukla Yajurveda, Kāṇva recension), Book 6 of 6 — 5 brāhmaṇas, 75 passages. The Upaniṣad is the closing part of the Śatapatha Brāhmaṇa and the longest of the principal Upaniṣads.
Last reviewed
What was reviewed
On 13 October 2026 every verse of this text was re-checked: the Devanagari for script and encoding errors, the IAST line letter by letter against the Devanagari, and the pronunciation line and the Hindi and English meanings for completeness. The Hindi and English meanings of every verse were also read against the original, and the errors found were corrected.

How we source and check these texts

Frequently asked questions

What is the Brihadaranyaka Upanishad, Adhyaya 6?

Brihadaranyaka Upanishad, Adhyaya 6 (बृहदारण्यकोपनिषद् — षष्ठोऽध्यायः) is an Upaniṣad. An Upaniṣad is one of the philosophical texts that close the Vedas (the Vedānta); its subject is the Self (ātman) and ultimate reality (Brahman).

Is the Brihadaranyaka Upanishad, Adhyaya 6 available in Hindi and English?

Yes. On Adiveda the Brihadaranyaka Upanishad, Adhyaya 6 is given verse by verse in Devanagari (the script used for Sanskrit and Hindi) with Roman (IAST) transliteration, simple phonetics, and Hindi and English meanings, so you can read, pronounce and understand every line.

What is the source of the Brihadaranyaka Upanishad, Adhyaya 6?

The Brihadaranyaka Upanishad, Adhyaya 6 is drawn from शुक्ल यजुर्वेद की बृहदारण्यकोपनिषद् (काण्व शाखा), अध्याय ६ — ५ ब्राह्मण, ७५ मन्त्र। यह उपनिषद् शतपथ ब्राह्मण का अन्तिम भाग है और प्रमुख उपनिषदों में सबसे बड़ी है। · Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad (Śukla Yajurveda, Kāṇva recension), Book 6 of 6 — 5 brāhmaṇas, 75 passages. The Upaniṣad is the closing part of the Śatapatha Brāhmaṇa and the longest of the principal Upaniṣads..

Can I read the Brihadaranyaka Upanishad, Adhyaya 6 online for free?

Yes - the Brihadaranyaka Upanishad, Adhyaya 6 is free to read online at Adiveda, formatted for mobile, for devotees in India and around the world.