←Backवापस

बृहदारण्यकोपनिषद् — पञ्चमोऽध्यायः

Brihadaranyaka Upanishad, Adhyaya 5

शुक्ल यजुर्वेद की बृहदारण्यकोपनिषद् (काण्व शाखा), अध्याय ५ — १५ ब्राह्मण, ३० मन्त्र। यह उपनिषद् शतपथ ब्राह्मण का अन्तिम भाग है और प्रमुख उपनिषदों में सबसे बड़ी है। · Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad (Śukla Yajurveda, Kāṇva recension), Book 5 of 6 — 15 brāhmaṇas, 30 passages. The Upaniṣad is the closing part of the Śatapatha Brāhmaṇa and the longest of the principal Upaniṣads.

Continue exploring · आगे पढ़ें

The fifth book is a collection of short meditations. It opens with the verse of the full, pūrṇam adaḥ pūrṇam idam, and goes on to the three syllables da, da, da, which Prajāpati speaks to gods, men and demons and which the thunder still repeats — restrain yourselves, give, be compassionate. Between shorter teachings on the heart, on truth, on the person in the sun and the eye, on lightning and on speech as a cow, it gives an account of the path the dead travel upward, a teaching on the gāyatrī and its four feet, and ends with the prayer to the sun that also closes the Īśa Upaniṣad.

पञ्चम अध्याय छोटे-छोटे उपदेशों का संग्रह है। यह 'पूर्णमदः पूर्णमिदम्' मन्त्र से आरम्भ होता है और फिर 'द द द' — उन तीन अक्षरों — पर आता है जिन्हें प्रजापति ने देवों, मनुष्यों और असुरों से कहा और जिन्हें मेघ-गर्जना आज भी दोहराती है: दम करो, दान दो, दया करो। हृदय, सत्य, सूर्य और नेत्र के पुरुष, विद्युत् और धेनु-रूप वाणी के छोटे उपदेशों के बीच इसमें मृतात्मा के ऊर्ध्वगमन का मार्ग और गायत्री के चार पादों का उपदेश है; और अन्त में सूर्य से वही प्रार्थना है जो ईशोपनिषद् को भी समाप्त करती है।

Textual source · पाठ-स्रोत

the Sanskrit follows Sanskrit Wikisource, बृहदारण्यक उपनिषद् (अध्यायः १–६), a public-domain text of the Kāṇva recension. It was collated passage by passage against two further electronic texts: the Kāṇva Bṛhadāraṇyaka with the commentary ascribed to Śaṅkara in the GRETIL corpus (entered by the Sansknet project and checked by its editors against the printed edition of Limaye and Vadekar, Eighteen Principal Upaniṣads, Poona 1958), and the independently proofread transcription at sanskritdocuments.org. The collation showed that the Wikisource and GRETIL texts share a number of slips — including three editorial notes that had been carried into the running text and a repeated half-verse — so they were not treated as independent of each other; the sanskritdocuments transcription was used as the deciding witness. 39 readings of the base text were corrected in all: the three intruded notes and the repetition were removed, and the remaining corrections restore letters or vowel lengths that the base had dropped, in each case following the reading of the independent witness and, where the passage repeats a formula, the base text's own spelling elsewhere. No correction was supplied from memory. Where the witnesses differ only in sandhi, spelling convention or a genuine variant reading, the base reading is kept — for example सतियम् at 5.5.1, which the text deliberately spells in three syllables. Passage numbers follow the standard Kāṇva division; the closing verses of 3.9 are counted as the single passage 3.9.28. The text is printed without Vedic accents. The English and Hindi introductions above are original writing by AdiVeda; they give context and summary, not a translation of the Sanskrit and not a traditional commentary.

Verse meanings · श्लोकार्थ

प्रत्येक मन्त्र के नीचे दिया गया हिन्दी और अंग्रेज़ी अर्थ AdiVeda का अपना सम्पादकीय अनुवाद है, जो ऊपर दिए गए संस्कृत पाठ से सीधे इस संस्करण के लिए किया गया है। यह पाठ को समझने में सहायता के लिए है — यह किसी प्रकाशित अनुवाद का उद्धरण या कोई पारम्परिक भाष्य नहीं है।

The Hindi and English meaning under each passage is AdiVeda's own editorial translation, made directly from the Sanskrit printed here for this edition. It is meant to help you follow the text — it is not quoted from any published translation and it is not a traditional commentary.

प्रथमं ब्राह्मणम् · Brāhmaṇa 5.1 — The Full and Space as Brahman

पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते । पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते । खं ब्रह्म । खं पुराणम् । वायुरं खम् । इति ह स्माह कौरव्यायणीपुत्रः । वेदोऽयं ब्राह्मणा विदुः । वेदैनेन यद्वेदितव्यम् ॥ १ ॥

pūrṇamadaḥ pūrṇamidaṃ pūrṇātpūrṇamudacyate, pūrṇasya pūrṇamādāya pūrṇamevāvaśiṣyate, khaṃ brahma, khaṃ purāṇam, vāyuraṃ kham, iti ha smāha kauravyāyaṇīputraḥ, vedo'yaṃ brāhmaṇā viduḥ, vedainena yadveditavyam || 1 ||

Puurnamadah puurnamidam puurnaatpuurnamudachyate, puurnasya puurnamaadaaya puurnamevaavashishyate, kham brahma, kham puraanam, vaayuram kham, iti ha smaaha kauravyaayaniiputrah, vedo'yam braahmanaa viduh, vedainena yadveditavyam || 1 ||

वह पूर्ण है, यह पूर्ण है; पूर्ण से ही पूर्ण उत्पन्न होता है। पूर्ण में से पूर्ण को निकाल लेने पर भी पूर्ण ही शेष रहता है। आकाश ब्रह्म है, आकाश पुरातन है, वायु से भरा आकाश है — ऐसा कौरव्यायणीपुत्र कहा करते थे। यही वह वेद है जिसे ब्राह्मण जानते हैं; इसी से वह जाना जाता है जो जानने योग्य है।

That is full; this is full. From the full the full arises. When the full is taken from the full, the full alone remains. Space is brahman; space is ancient; space is filled with wind — so said the son of Kauravyāyaṇī. This is the knowledge that brāhmaṇas know; through it one knows what is to be known.

↑ All sections

द्वितीयं ब्राह्मणम् · Brāhmaṇa 5.2 — Da, Da, Da: the Voice of Thunder

त्रयाः प्राजापत्याः प्रजापतौ पितरि ब्रह्मचर्यमूषुः । देवा मनुष्या असुराः । उषित्वा ब्रह्मचर्यं देवा ऊचुर्ब्रवीतु नो भवानिति । तेभ्यो हैतदक्षरमुवाच द इति । व्यज्ञासिष्टा३ इति । व्यज्ञासिष्मेति होचुः । दाम्यतेति न आत्थेति । ओमिति होवाच व्यज्ञासिष्टेति ॥ १ ॥

trayāḥ prājāpatyāḥ prajāpatau pitari brahmacaryamūṣuḥ, devā manuṣyā asurāḥ, uṣitvā brahmacaryaṃ devā ūcurbravītu no bhavāniti, tebhyo haitadakṣaramuvāca da iti, vyajñāsiṣṭā3 iti, vyajñāsiṣmeti hocuḥ, dāmyateti na āttheti, omiti hovāca vyajñāsiṣṭeti || 1 ||

Trayaah praajaapatyaah prajaapatau pitari brahmacharyamuushuh, devaa manushyaa asuraah, ushitvaa brahmacharyam devaa uuchurbraviitu no bhavaaniti, tebhyo haitadaksharamuvaacha da iti, vyajnaasishtaa3 iti, vyajnaasishmeti hochuh, daamyateti na aattheti, omiti hovaacha vyajnaasishteti || 1 ||

प्रजापति की तीन प्रकार की सन्तानें — देव, मनुष्य और असुर — अपने पिता प्रजापति के पास ब्रह्मचर्य में रहीं। ब्रह्मचर्य पूरा करके देवों ने कहा, 'भगवन्! हमें उपदेश दीजिए।' उन्होंने उनसे यही एक अक्षर कहा — 'द।' 'क्या तुमने समझा?' 'हमने समझा,' उन्होंने कहा, 'आप हमसे कहते हैं — दम करो।' 'ओम्,' उन्होंने कहा, 'तुमने समझ लिया।'

The three kinds of Prajāpati's offspring — gods, men and demons — lived as students of sacred knowledge with their father Prajāpati. Having completed their studentship, the gods said, 'Sir, teach us.' To them he uttered this one syllable: 'Da.' 'Did you understand?' 'We understood,' they said; 'you told us to restrain ourselves.' 'Om,' he said, 'you have understood.'

अथ हैनं मनुष्या ऊचुर्ब्रवीतु नो भवानिति । तेभ्यो हैतदेवाक्षरमुवाच द इति । व्यज्ञासिष्टा३ इति । व्यज्ञासिष्मेति होचुः । दत्तेति न आत्थेति । ओमिति होवाच व्यज्ञासिष्टेति ॥ २ ॥

atha hainaṃ manuṣyā ūcurbravītu no bhavāniti, tebhyo haitadevākṣaramuvāca da iti, vyajñāsiṣṭā3 iti, vyajñāsiṣmeti hocuḥ, datteti na āttheti, omiti hovāca vyajñāsiṣṭeti || 2 ||

Atha hainam manushyaa uuchurbraviitu no bhavaaniti, tebhyo haitadevaaksharamuvaacha da iti, vyajnaasishtaa3 iti, vyajnaasishmeti hochuh, datteti na aattheti, omiti hovaacha vyajnaasishteti || 2 ||

फिर मनुष्यों ने उनसे कहा, 'भगवन्! हमें उपदेश दीजिए।' उन्होंने उनसे भी वही अक्षर कहा — 'द।' 'क्या तुमने समझा?' 'हमने समझा,' उन्होंने कहा, 'आप हमसे कहते हैं — दान दो।' 'ओम्,' उन्होंने कहा, 'तुमने समझ लिया।'

Then men said to him, 'Sir, teach us.' To them too he uttered the same syllable: 'Da.' 'Did you understand?' 'We understood,' they said; 'you told us to give.' 'Om,' he said, 'you have understood.'

अथ हैनमसुरा ऊचुर्ब्रवीतु नो भवानिति । तेभ्यो हैतदेवाक्षरमुवाच द इति । व्यज्ञासिष्टा३ इति । व्यज्ञासिष्मेति होचुः । दयध्वमिति न आत्थेति । ओमिति होवाच व्यज्ञासिष्टेति । तदेतदेवैषा दैवी वागनुवदति स्तनयित्नुर्द द द इति । दाम्यत दत्त दयध्वमिति । तदेतत्त्रयं शिक्षेद्दमं दानं दयामिति ॥ ३ ॥

atha hainamasurā ūcurbravītu no bhavāniti, tebhyo haitadevākṣaramuvāca da iti, vyajñāsiṣṭā3 iti, vyajñāsiṣmeti hocuḥ, dayadhvamiti na āttheti, omiti hovāca vyajñāsiṣṭeti, tadetadevaiṣā daivī vāganuvadati stanayitnurda da da iti, dāmyata datta dayadhvamiti, tadetattrayaṃ śikṣeddamaṃ dānaṃ dayāmiti || 3 ||

Atha hainamasuraa uuchurbraviitu no bhavaaniti, tebhyo haitadevaaksharamuvaacha da iti, vyajnaasishtaa3 iti, vyajnaasishmeti hochuh, dayadhvamiti na aattheti, omiti hovaacha vyajnaasishteti, tadetadevaishaa daivii vaaganuvadati stanayitnurda da da iti, daamyata datta dayadhvamiti, tadetattrayam shiksheddamam daanam dayaamiti || 3 ||

फिर असुरों ने उनसे कहा, 'भगवन्! हमें उपदेश दीजिए।' उन्होंने उनसे भी वही अक्षर कहा — 'द।' 'क्या तुमने समझा?' 'हमने समझा,' उन्होंने कहा, 'आप हमसे कहते हैं — दया करो।' 'ओम्,' उन्होंने कहा, 'तुमने समझ लिया।' उसी को यह दैवी वाणी, मेघ की गर्जना, दोहराती है — द, द, द — दम करो, दान दो, दया करो। इसलिए इन तीनों को सीखना चाहिए — दम, दान और दया।

Then the demons said to him, 'Sir, teach us.' To them too he uttered the same syllable: 'Da.' 'Did you understand?' 'We understood,' they said; 'you told us to be compassionate.' 'Om,' he said, 'you have understood.' It is this that the divine voice, the thunder, repeats: Da, da, da — restrain yourselves, give, be compassionate. These three, then, one should learn: self-restraint, giving and compassion.

↑ All sections

तृतीयं ब्राह्मणम् · Brāhmaṇa 5.3 — The Heart as Prajāpati

एष प्रजापतिर्यद्धृदयम् । एतद्ब्रह्म । एतत्सर्वम् । तदेतत्त्र्यक्षरं हृदयमिति । हृ इत्येकमक्षरम् । अभिहरन्त्यस्मै स्वाश्चान्ये च य एवं वेद । द इत्येकमक्षरम् । ददत्यस्मै स्वाश्चान्ये च य एवं वेद । यमित्येकमक्षरम् । एति स्वर्गं लोकं य एवं वेद ॥ १ ॥

eṣa prajāpatiryaddhṛdayam, etadbrahma, etatsarvam, tadetattryakṣaraṃ hṛdayamiti, hṛ ityekamakṣaram, abhiharantyasmai svāścānye ca ya evaṃ veda, da ityekamakṣaram, dadatyasmai svāścānye ca ya evaṃ veda, yamityekamakṣaram, eti svargaṃ lokaṃ ya evaṃ veda || 1 ||

Esha prajaapatiryaddhridayam, etadbrahma, etatsarvam, tadetattryaksharam hridayamiti, hri ityekamaksharam, abhiharantyasmai svaashchaanye cha ya evam veda, da ityekamaksharam, dadatyasmai svaashchaanye cha ya evam veda, yamityekamaksharam, eti svargam lokam ya evam veda || 1 ||

जो हृदय है, वही प्रजापति है; वही ब्रह्म है, वही सब कुछ है। 'हृदयम्' — यह तीन अक्षरों का है। 'हृ' एक अक्षर है — जो ऐसा जानता है, उसके अपने और दूसरे भी उसके लिए भेंट लाते हैं। 'द' एक अक्षर है — जो ऐसा जानता है, उसे अपने और दूसरे भी देते हैं। 'यम्' एक अक्षर है — जो ऐसा जानता है, वह स्वर्गलोक को जाता है।

The heart is Prajāpati; it is brahman; it is everything. The word hṛdayam has three syllables. Hṛ is one syllable: to one who knows this, his own people and others bring offerings. Da is one syllable: to one who knows this, his own people and others give. Yam is one syllable: one who knows this goes to the heavenly world.

↑ All sections

चतुर्थं ब्राह्मणम् · Brāhmaṇa 5.4 — Truth, the First-born

तद्वै तदेतदेव तदास । सत्यमेव । स यो हैतं महद्यक्षं प्रथमजं वेद सत्यं ब्रह्मेति जयतीमांल्लोकान् जित इन्न्वसावसत् य एवमेतन्महद्यक्षं प्रथमजं वेद सत्यं ब्रह्मेति । सत्यं ह्येव ब्रह्म ॥ १ ॥

tadvai tadetadeva tadāsa, satyameva, sa yo haitaṃ mahadyakṣaṃ prathamajaṃ veda satyaṃ brahmeti jayatīmāṃllokān jita innvasāvasat ya evametanmahadyakṣaṃ prathamajaṃ veda satyaṃ brahmeti, satyaṃ hyeva brahma || 1 ||

Tadvai tadetadeva tadaasa, satyameva, sa yo haitam mahadyaksham prathamajam veda satyam brahmeti jayatiimaamllokaan jita innvasaavasat ya evametanmahadyaksham prathamajam veda satyam brahmeti, satyam hyeva brahma || 1 ||

वह जो था, वही यह है — सत्य ही। जो उस महान् यक्ष को, प्रथमजात को, 'सत्य ही ब्रह्म है' — ऐसा जानता है, वह इन लोकों को जीत लेता है; और उसका शत्रु जीत लिया जाता है, जो उस महान् प्रथमजात यक्ष को 'सत्य ही ब्रह्म है' ऐसा जानता है। क्योंकि सत्य ही ब्रह्म है।

That which was, is just this — the truth. He who knows that great spirit, the first-born, as truth and brahman, conquers these worlds; and conquered indeed is the rival of one who knows that great first-born spirit as truth and brahman. For truth is brahman.

↑ All sections

पञ्चमं ब्राह्मणम् · Brāhmaṇa 5.5 — Truth and the Person in the Sun

आप एवेदमग्र आसुः । ता आपः सत्यमसृजन्त । सत्यं ब्रह्म । ब्रह्म प्रजापतिम् । प्रजापतिर्देवान् । ते देवाः सत्यमेवोपासते । तदेतत्त्र्यक्षरं सतियमिति स इत्येकमक्षरम् । तीत्येकमक्षरम् । यमित्येकमक्षरम् । प्रथमोत्तमे अक्षरे सत्यं मध्यतोऽनृतम् । तदेतदनृतमुभयतः सत्येन परिगृहीतम् । सत्यभूयमेव भवति । नैवंविद्वांसमनृतं हिनस्ति ॥ १ ॥

āpa evedamagra āsuḥ, tā āpaḥ satyamasṛjanta, satyaṃ brahma, brahma prajāpatim, prajāpatirdevān, te devāḥ satyamevopāsate, tadetattryakṣaraṃ satiyamiti sa ityekamakṣaram, tītyekamakṣaram, yamityekamakṣaram, prathamottame akṣare satyaṃ madhyato'nṛtam, tadetadanṛtamubhayataḥ satyena parigṛhītam, satyabhūyameva bhavati, naivaṃvidvāṃsamanṛtaṃ hinasti || 1 ||

Aapa evedamagra aasuh, taa aapah satyamasrijanta, satyam brahma, brahma prajaapatim, prajaapatirdevaan, te devaah satyamevopaasate, tadetattryaksharam satiyamiti sa ityekamaksharam, tiityekamaksharam, yamityekamaksharam, prathamottame akshare satyam madhyato'nritam, tadetadanritamubhayatah satyena parigrihiitam, satyabhuuyameva bhavati, naivamvidvaamsamanritam hinasti || 1 ||

आरम्भ में यह जल ही था। उस जल ने सत्य को रचा, सत्य ने ब्रह्म को, ब्रह्म ने प्रजापति को, और प्रजापति ने देवों को। वे देव सत्य की ही उपासना करते हैं। 'सत्यम्' — यह तीन अक्षरों का है : 'स' एक अक्षर, 'ति' एक अक्षर और 'यम्' एक अक्षर। पहला और अन्तिम अक्षर सत्य हैं, बीच का अनृत। इस प्रकार वह अनृत दोनों ओर से सत्य द्वारा घिरा हुआ है, और सत्यरूप ही हो जाता है। ऐसा जानने वाले को अनृत हानि नहीं पहुँचाता।

In the beginning this was water alone. That water created truth; truth created brahman; brahman created Prajāpati; and Prajāpati created the gods. Those gods venerate truth alone. The word for truth has three syllables: sa is one syllable, ti is one syllable and yam is one syllable. The first and the last syllables are truth, while the middle one is untruth. Thus that untruth is hemmed in on both sides by truth, and becomes wholly truth. Untruth does not injure one who knows this.

तद्यत्तत्सत्यमसौ स आदित्यः । य एष एतस्मिन्मण्डले पुरुषो यश्चायं दक्षिणेऽक्षन् पुरुषस्तावेतावन्योऽन्यस्मिन् प्रतिष्ठितौ । रश्मिभिरेषोऽस्मिन् प्रतिष्ठितः प्राणैरयममुष्मिन् । स यदोत्क्रमिष्यन् भवति शुद्धमेवैतन्मण्डलं पश्यति । नैनमेते रश्मयः प्रत्यायन्ति ॥ २ ॥

tadyattatsatyamasau sa ādityaḥ, ya eṣa etasminmaṇḍale puruṣo yaścāyaṃ dakṣiṇe'kṣan puruṣastāvetāvanyo'nyasmin pratiṣṭhitau, raśmibhireṣo'smin pratiṣṭhitaḥ prāṇairayamamuṣmin, sa yadotkramiṣyan bhavati śuddhamevaitanmaṇḍalaṃ paśyati, nainamete raśmayaḥ pratyāyanti || 2 ||

Tadyattatsatyamasau sa aadityah, ya esha etasminmandale purusho yashchaayam dakshine'kshan purushastaavetaavanyo'nyasmin pratishthitau, rashmibhiresho'smin pratishthitah praanairayamamushmin, sa yadotkramishyan bhavati shuddhamevaitanmandalam pashyati, nainamete rashmayah pratyaayanti || 2 ||

जो वह सत्य है, वही यह आदित्य है। जो यह पुरुष सूर्यमण्डल में है और जो यह पुरुष दाहिनी आँख में है — ये दोनों एक-दूसरे में प्रतिष्ठित हैं। किरणों से वह इसमें प्रतिष्ठित है और प्राणों से यह उसमें। जब यह उत्क्रमण करने को होता है, तब वह मण्डल को शुद्ध ही देखता है; ये किरणें फिर उसकी ओर नहीं लौटतीं।

That truth is the sun. The person who is in that orb and the person who is in the right eye rest each in the other: the one rests in the other by his rays, and this one in that by the breaths. When a man is about to depart, he sees that orb perfectly clear, and those rays no longer come back to him.

य एष एतस्मिन्मण्डले पुरुषस्तस्य भूरिति शिरः । एकं शिर एकमेतदक्षरम् । भुव इति बाहू । द्वौ बाहू द्वे एते अक्षरे । स्वरिति प्रतिष्ठा । द्वे प्रतिष्ठे द्वे एते अक्षरे । तस्योपनिषदहरिति । हन्ति पाप्मानं जहाति च य एवं वेद ॥ ३ ॥

ya eṣa etasminmaṇḍale puruṣastasya bhūriti śiraḥ, ekaṃ śira ekametadakṣaram, bhuva iti bāhū, dvau bāhū dve ete akṣare, svariti pratiṣṭhā, dve pratiṣṭhe dve ete akṣare, tasyopaniṣadahariti, hanti pāpmānaṃ jahāti ca ya evaṃ veda || 3 ||

Ya esha etasminmandale purushastasya bhuuriti shirah, ekam shira ekametadaksharam, bhuva iti baahuu, dvau baahuu dve ete akshare, svariti pratishthaa, dve pratishthe dve ete akshare, tasyopanishadahariti, hanti paapmaanam jahaati cha ya evam veda || 3 ||

जो पुरुष उस मण्डल में है, उसका सिर 'भूः' है — सिर एक है, यह अक्षर भी एक है। 'भुवः' उसकी दोनों भुजाएँ हैं — भुजाएँ दो हैं, ये अक्षर भी दो हैं। 'स्वः' उसकी प्रतिष्ठा है — प्रतिष्ठाएँ दो हैं, ये अक्षर भी दो हैं। उसका उपनिषद्-नाम 'अहर्' है। जो ऐसा जानता है, वह पाप को नष्ट करता है और उसे छोड़ देता है।

Of the person who is in that orb, bhūḥ is the head — the head is one, and this syllable is one. Bhuvaḥ is the two arms — the arms are two, and these syllables are two. Svaḥ is the support — the supports are two, and these syllables are two. His secret name is ahar. He who knows this destroys evil and leaves it behind.

योऽयं दक्षिणेऽक्षन् पुरुषस्तस्य भूरिति शिरः । एकं शिर एकमेतदक्षरम् । भुव इति बाहू । द्वौ बाहू द्वे एते अक्षरे । स्वरिति प्रतिष्ठा । द्वे प्रतिष्ठे द्वे एते अक्षरे । तस्योपनिषदहमिति । हन्ति पाप्मानं जहाति च य एवं वेद ॥ ४ ॥

yo'yaṃ dakṣiṇe'kṣan puruṣastasya bhūriti śiraḥ, ekaṃ śira ekametadakṣaram, bhuva iti bāhū, dvau bāhū dve ete akṣare, svariti pratiṣṭhā, dve pratiṣṭhe dve ete akṣare, tasyopaniṣadahamiti, hanti pāpmānaṃ jahāti ca ya evaṃ veda || 4 ||

Yo'yam dakshine'kshan purushastasya bhuuriti shirah, ekam shira ekametadaksharam, bhuva iti baahuu, dvau baahuu dve ete akshare, svariti pratishthaa, dve pratishthe dve ete akshare, tasyopanishadahamiti, hanti paapmaanam jahaati cha ya evam veda || 4 ||

जो पुरुष दाहिनी आँख में है, उसका सिर 'भूः' है — सिर एक है, यह अक्षर भी एक है। 'भुवः' उसकी दोनों भुजाएँ हैं — भुजाएँ दो हैं, ये अक्षर भी दो हैं। 'स्वः' उसकी प्रतिष्ठा है — प्रतिष्ठाएँ दो हैं, ये अक्षर भी दो हैं। उसका उपनिषद्-नाम 'अहम्' है। जो ऐसा जानता है, वह पाप को नष्ट करता है और उसे छोड़ देता है।

Of the person who is in the right eye, bhūḥ is the head — the head is one, and this syllable is one. Bhuvaḥ is the two arms — the arms are two, and these syllables are two. Svaḥ is the support — the supports are two, and these syllables are two. His secret name is aham. He who knows this destroys evil and leaves it behind.

↑ All sections

षष्ठं ब्राह्मणम् · Brāhmaṇa 5.6 — The Person Made of Mind

मनोमयोऽयं पुरुषो भाःसत्यः । तस्मिन्नन्तर्हृदये यथा व्रीहिर्वा यवो वा । स एष सर्वस्येशानः सर्वस्याधिपतिः सर्वमिदं प्रशास्ति यदिदं किञ्च ॥ १ ॥

manomayo'yaṃ puruṣo bhāḥsatyaḥ, tasminnantarhṛdaye yathā vrīhirvā yavo vā, sa eṣa sarvasyeśānaḥ sarvasyādhipatiḥ sarvamidaṃ praśāsti yadidaṃ kiñca || 1 ||

Manomayo'yam purusho bhaahsatyah, tasminnantarhridaye yathaa vriihirvaa yavo vaa, sa esha sarvasyeshaanah sarvasyaadhipatih sarvamidam prashaasti yadidam kincha || 1 ||

यह पुरुष मनोमय है और ज्योति ही उसका स्वरूप है। वह हृदय के भीतर वैसा ही है जैसा चावल या जौ का दाना। वही सबका ईशान है, सबका अधिपति है; जो कुछ यह सब है, उस सबका वह शासन करता है।

This person is made of mind, and light is his true nature. Within the heart he is like a grain of rice or barley. He is the ruler of all, the overlord of all; he governs all this, whatever there is.

↑ All sections

सप्तमं ब्राह्मणम् · Brāhmaṇa 5.7 — Lightning as Brahman

विद्युद्ब्रह्मेत्याहुः । विदानाद्विद्युत् । विद्यत्येनं पाप्मनो य एवं वेद विद्युद्ब्रह्मेति । विद्युद्ध्येव ब्रह्म ॥ १ ॥

vidyudbrahmetyāhuḥ, vidānādvidyut, vidyatyenaṃ pāpmano ya evaṃ veda vidyudbrahmeti, vidyuddhyeva brahma || 1 ||

Vidyudbrahmetyaahuh, vidaanaadvidyut, vidyatyenam paapmano ya evam veda vidyudbrahmeti, vidyuddhyeva brahma || 1 ||

लोग कहते हैं कि विद्युत् ब्रह्म है। वह विद्युत् इसलिए है कि वह अन्धकार को छिन्न कर देती है। जो ऐसा जानता है कि विद्युत् ब्रह्म है, उसका पाप छिन्न हो जाता है; क्योंकि विद्युत् ही ब्रह्म है।

They say that lightning is brahman. It is lightning because it cuts away the dark. Evil is cut away from one who knows that lightning is brahman; for lightning indeed is brahman.

↑ All sections

अष्टमं ब्राह्मणम् · Brāhmaṇa 5.8 — Speech as a Milch Cow

वाचं धेनुमुपासीत । तस्याश्चत्वारः स्तनाः । स्वाहाकारो वषट्कारो हन्तकारः स्वधाकारः । तस्यै द्वौ स्तनौ देवा उपजीवन्ति । स्वाहाकारं च वषट्कारं च । हन्तकारं मनुष्याः । स्वधाकारं पितरः । तस्याः प्राण ऋषभो मनो वत्सः ॥ १ ॥

vācaṃ dhenumupāsīta, tasyāścatvāraḥ stanāḥ, svāhākāro vaṣaṭkāro hantakāraḥ svadhākāraḥ, tasyai dvau stanau devā upajīvanti, svāhākāraṃ ca vaṣaṭkāraṃ ca, hantakāraṃ manuṣyāḥ, svadhākāraṃ pitaraḥ, tasyāḥ prāṇa ṛṣabho mano vatsaḥ || 1 ||

Vaacham dhenumupaasiita, tasyaashchatvaarah stanaah, svaahaakaaro vashatkaaro hantakaarah svadhaakaarah, tasyai dvau stanau devaa upajiivanti, svaahaakaaram cha vashatkaaram cha, hantakaaram manushyaah, svadhaakaaram pitarah, tasyaah praana rishabho mano vatsah || 1 ||

वाणी की उपासना धेनु के रूप में करनी चाहिए। उसके चार थन हैं — स्वाहाकार, वषट्कार, हन्तकार और स्वधाकार। उसके दो थनों पर देव जीते हैं — स्वाहाकार और वषट्कार पर; हन्तकार पर मनुष्य और स्वधाकार पर पितर। उसका वृषभ प्राण है और बछड़ा मन।

One should venerate speech as a milch cow. She has four teats: the calls svāhā, vaṣaṭ, hanta and svadhā. On two of her teats the gods live, on svāhā and vaṣaṭ; on hanta live men, and on svadhā the fathers. Her bull is the breath and her calf the mind.

↑ All sections

नवमं ब्राह्मणम् · Brāhmaṇa 5.9 — The Fire Within

अयमग्निर्वैश्वानरो योऽयमन्तः पुरुषे । येनेदमन्नं पच्यते । यदिदमद्यते । तस्यैष घोषो भवति । यमेतत्कर्णावपिधाय शृणोति । स यदोत्क्रमिष्यन् भवति नैनं घोषं शृणोति ॥ १ ॥

ayamagnirvaiśvānaro yo'yamantaḥ puruṣe, yenedamannaṃ pacyate, yadidamadyate, tasyaiṣa ghoṣo bhavati, yametatkarṇāvapidhāya śṛṇoti, sa yadotkramiṣyan bhavati nainaṃ ghoṣaṃ śṛṇoti || 1 ||

Ayamagnirvaishvaanaro yo'yamantah purushe, yenedamannam pachyate, yadidamadyate, tasyaisha ghosho bhavati, yametatkarnaavapidhaaya shrinoti, sa yadotkramishyan bhavati nainam ghosham shrinoti || 1 ||

यह वैश्वानर अग्नि वही है जो पुरुष के भीतर है, जिससे यह खाया हुआ अन्न पचता है। उसी की यह ध्वनि है, जिसे मनुष्य कान बन्द करके सुनता है। जब वह उत्क्रमण करने को होता है, तब वह इस ध्वनि को नहीं सुनता।

This fire Vaiśvānara is the one within a person, by which the food that is eaten is digested. It is his sound that a man hears when he stops his ears. When he is about to depart, he no longer hears this sound.

↑ All sections

दशमं ब्राह्मणम् · Brāhmaṇa 5.10 — The Path of the Departed

यदा वै पुरुषोऽस्माल्लोकात्प्रैति स वायुमागच्छति । तस्मै स तत्र विजिहीते यथा रथचक्रस्य खम् । तेन स ऊर्ध्व आक्रमते । स आदित्यमागच्छति । तस्मै स तत्र विजिहीते । यथा लम्बरस्य खम् । तेन स ऊर्ध्व आक्रमते । स चन्द्रमसमागच्छति । तस्मै स तत्र विजिहीते । यथा दुन्दुभेः खम् । तेन स ऊर्ध्व आक्रमते । स लोकमागच्छत्यशोकमहिमम् । तस्मिन् वसति शाश्वतीः समाः ॥ १ ॥

yadā vai puruṣo'smāllokātpraiti sa vāyumāgacchati, tasmai sa tatra vijihīte yathā rathacakrasya kham, tena sa ūrdhva ākramate, sa ādityamāgacchati, tasmai sa tatra vijihīte, yathā lambarasya kham, tena sa ūrdhva ākramate, sa candramasamāgacchati, tasmai sa tatra vijihīte, yathā dundubheḥ kham, tena sa ūrdhva ākramate, sa lokamāgacchatyaśokamahimam, tasmin vasati śāśvatīḥ samāḥ || 1 ||

Yadaa vai purusho'smaallokaatpraiti sa vaayumaagachchhati, tasmai sa tatra vijihiite yathaa rathachakrasya kham, tena sa uurdhva aakramate, sa aadityamaagachchhati, tasmai sa tatra vijihiite, yathaa lambarasya kham, tena sa uurdhva aakramate, sa chandramasamaagachchhati, tasmai sa tatra vijihiite, yathaa dundubheh kham, tena sa uurdhva aakramate, sa lokamaagachchhatyashokamahimam, tasmin vasati shaashvatiih samaah || 1 ||

जब पुरुष इस लोक से जाता है, तब वह वायु के पास पहुँचता है। वायु उसके लिए वहाँ रथचक्र के छेद जितना खुल जाता है, और उससे वह ऊपर चढ़ जाता है। फिर वह आदित्य के पास पहुँचता है; आदित्य उसके लिए वहाँ लम्बर के छेद जितना खुल जाता है, और उससे वह ऊपर चढ़ जाता है। फिर वह चन्द्रमा के पास पहुँचता है; चन्द्रमा उसके लिए वहाँ दुन्दुभि के छेद जितना खुल जाता है, और उससे वह ऊपर चढ़ जाता है। तब वह उस लोक में पहुँचता है जहाँ न शोक है न हिम; वहाँ वह अनन्त वर्षों तक रहता है।

When a person departs from this world, he comes to the wind. The wind opens out for him there a passage as wide as the hole of a chariot wheel, and through it he rises upward. He comes to the sun, and the sun opens out for him a passage as wide as the hole of a lambara drum, and through it he rises upward. He comes to the moon, and the moon opens out for him a passage as wide as the hole of a kettledrum, and through it he rises upward. He comes to a world without sorrow and without frost, and there he dwells for endless years.

↑ All sections

एकादशं ब्राह्मणम् · Brāhmaṇa 5.11 — The Highest Austerity

एतद्वै परमं तपो यद्व्याहितस्तप्यते । परमं हैव लोकं जयति य एवं वेद । एतद्वै परमं तपो यं प्रेतमरण्यं हरन्ति । परमं हैव लोकं जयति य एवं वेद । एतद्वै परमं तपो यं प्रेतमग्नावभ्यादधति । परमं हैव लोकं जयति य एवं वेद ॥ १ ॥

etadvai paramaṃ tapo yadvyāhitastapyate, paramaṃ haiva lokaṃ jayati ya evaṃ veda, etadvai paramaṃ tapo yaṃ pretamaraṇyaṃ haranti, paramaṃ haiva lokaṃ jayati ya evaṃ veda, etadvai paramaṃ tapo yaṃ pretamagnāvabhyādadhati, paramaṃ haiva lokaṃ jayati ya evaṃ veda || 1 ||

Etadvai paramam tapo yadvyaahitastapyate, paramam haiva lokam jayati ya evam veda, etadvai paramam tapo yam pretamaranyam haranti, paramam haiva lokam jayati ya evam veda, etadvai paramam tapo yam pretamagnaavabhyaadadhati, paramam haiva lokam jayati ya evam veda || 1 ||

यही परम तप है कि रोगग्रस्त होकर मनुष्य कष्ट सहे; जो ऐसा जानता है, वह परम लोक को जीत लेता है। यही परम तप है कि मृत को वन में ले जाया जाए; जो ऐसा जानता है, वह परम लोक को जीत लेता है। यही परम तप है कि मृत को अग्नि में रखा जाए; जो ऐसा जानता है, वह परम लोक को जीत लेता है।

This is the highest austerity: that a man afflicted with illness suffers it. He who knows this wins the highest world. This is the highest austerity: that the dead man is carried out to the forest. He who knows this wins the highest world. This is the highest austerity: that the dead man is laid upon the fire. He who knows this wins the highest world.

↑ All sections

द्वादशं ब्राह्मणम् · Brāhmaṇa 5.12 — Food and Breath Made One

अन्नं ब्रह्मेत्येक आहुः । तन्न तथा । पूयति वा अन्नमृते प्राणात् । प्राणो ब्रह्मेत्येक आहुः । तन्न तथा । शुष्यति वै प्राण ऋतेऽन्नात् । एते ह त्वेव देवते एकधाभूयं भूत्वा परमतां गच्छतः । तद्ध स्माह प्रातृदः पितरम् । किं स्विदेवैवं विदुषे साधु कुर्यां किमेवास्मा असाधु कुर्यामिति । स ह स्माह पाणिना मा प्रातृद । कस्त्वेनयोरेकधाभूयं भूत्वा परमतां गच्छतीति । तस्मा उ हैतदुवाच वीति । अन्नं वै वि । अन्ने हीमानि सर्वाणि भूतानि विष्टानि । रमिति । प्राणो वै रम् । प्राणे हीमानि सर्वाणि भूतानि रमन्ते । सर्वाणि ह वा अस्मिन् भूतानि विशन्ति । सर्वाणि भूतानि रमन्ते य एवं वेद ॥ १ ॥

annaṃ brahmetyeka āhuḥ, tanna tathā, pūyati vā annamṛte prāṇāt, prāṇo brahmetyeka āhuḥ, tanna tathā, śuṣyati vai prāṇa ṛte'nnāt, ete ha tveva devate ekadhābhūyaṃ bhūtvā paramatāṃ gacchataḥ, taddha smāha prātṛdaḥ pitaram, kiṃ svidevaivaṃ viduṣe sādhu kuryāṃ kimevāsmā asādhu kuryāmiti, sa ha smāha pāṇinā mā prātṛda, kastvenayorekadhābhūyaṃ bhūtvā paramatāṃ gacchatīti, tasmā u haitaduvāca vīti, annaṃ vai vi, anne hīmāni sarvāṇi bhūtāni viṣṭāni, ramiti, prāṇo vai ram, prāṇe hīmāni sarvāṇi bhūtāni ramante, sarvāṇi ha vā asmin bhūtāni viśanti, sarvāṇi bhūtāni ramante ya evaṃ veda || 1 ||

Annam brahmetyeka aahuh, tanna tathaa, puuyati vaa annamrite praanaat, praano brahmetyeka aahuh, tanna tathaa, shushyati vai praana rite'nnaat, ete ha tveva devate ekadhaabhuuyam bhuutvaa paramataam gachchhatah, taddha smaaha praatridah pitaram, kim svidevaivam vidushe saadhu kuryaam kimevaasmaa asaadhu kuryaamiti, sa ha smaaha paaninaa maa praatrida, kastvenayorekadhaabhuuyam bhuutvaa paramataam gachchhatiiti, tasmaa u haitaduvaacha viiti, annam vai vi, anne hiimaani sarvaani bhuutaani vishtaani, ramiti, praano vai ram, praane hiimaani sarvaani bhuutaani ramante, sarvaani ha vaa asmin bhuutaani vishanti, sarvaani bhuutaani ramante ya evam veda || 1 ||

कुछ लोग कहते हैं कि अन्न ब्रह्म है; पर ऐसा नहीं है, क्योंकि प्राण के बिना अन्न सड़ जाता है। कुछ कहते हैं कि प्राण ब्रह्म है; पर ऐसा भी नहीं है, क्योंकि अन्न के बिना प्राण सूख जाता है। ये दोनों देवता एक होकर ही परमता को प्राप्त होते हैं। एक बार प्रातृद ने अपने पिता से कहा, 'ऐसा जानने वाले के लिए मैं क्या भला कर सकूँगा, और क्या बुरा?' पिता ने हाथ उठाकर कहा, 'नहीं, प्रातृद! भला कौन इन दोनों के साथ एक होकर परमता को प्राप्त होता है?' फिर उन्होंने उससे यह कहा — 'वि'; 'वि' अन्न है, क्योंकि अन्न में ये सब भूत प्रविष्ट हैं। 'रम्'; 'रम्' प्राण है, क्योंकि प्राण में ये सब भूत रमण करते हैं। जो ऐसा जानता है, उसमें सब भूत प्रवेश करते हैं और सब भूत रमण करते हैं।

Some say that food is brahman; but it is not so, for without breath food rots. Some say that breath is brahman; but it is not so either, for without food breath dries up. These two deities reach their highest state only by becoming one. Once Prātṛda said to his father, 'What good could I do for a man who knows this, and what harm?' His father said, raising his hand, 'No, Prātṛda; who, by becoming one with these two, reaches the highest state?' Then he said to him: vi. Vi is food, for in food all these beings are settled. Ram: ram is breath, for in breath all these beings take delight. In one who knows this all beings settle, and in him all beings take delight.

↑ All sections

त्रयोदशं ब्राह्मणम् · Brāhmaṇa 5.13 — Uktha, Yajus, Sāman and Kṣatra

उक्थम् । प्राणो वा उक्थम् । प्राणो हीदं सर्वमुत्थापयति । उद्धस्मादुक्थविद्वीरस्तिष्ठति । उक्थस्य सायुज्यं सलोकतां जयति य एवं वेद ॥ १ ॥

uktham, prāṇo vā uktham, prāṇo hīdaṃ sarvamutthāpayati, uddhasmādukthavidvīrastiṣṭhati, ukthasya sāyujyaṃ salokatāṃ jayati ya evaṃ veda || 1 ||

Uktham, praano vaa uktham, praano hiidam sarvamutthaapayati, uddhasmaadukthavidviirastishthati, ukthasya saayujyam salokataam jayati ya evam veda || 1 ||

उक्थ। प्राण ही उक्थ है, क्योंकि प्राण ही इस सबको उठाता है। जो उक्थ को ऐसा जानता है, उससे उक्थ जानने वाला वीर उत्पन्न होता है; वह उक्थ के साथ सायुज्य और सलोकता जीत लेता है।

The uktha. The breath is the uktha, for it is the breath that raises up all this. From one who knows this arises a hero who knows the uktha; he wins union with the uktha and a share in its world.

यजुः । प्राणो वै यजुः । प्राणे हीमानि सर्वाणि भूतानि युज्यन्ते । युज्यन्ते हास्मै सर्वाणि भूतानि श्रैष्ठ्याय । यजुषः सायुज्यं सलोकतां जयति य एवं वेद ॥ २ ॥

yajuḥ, prāṇo vai yajuḥ, prāṇe hīmāni sarvāṇi bhūtāni yujyante, yujyante hāsmai sarvāṇi bhūtāni śraiṣṭhyāya, yajuṣaḥ sāyujyaṃ salokatāṃ jayati ya evaṃ veda || 2 ||

Yajuh, praano vai yajuh, praane hiimaani sarvaani bhuutaani yujyante, yujyante haasmai sarvaani bhuutaani shraishthyaaya, yajushah saayujyam salokataam jayati ya evam veda || 2 ||

यजुः। प्राण ही यजुः है, क्योंकि प्राण में ये सब भूत जुड़े हुए हैं। जो ऐसा जानता है, उसके लिए सब भूत श्रेष्ठता के निमित्त जुड़ जाते हैं; वह यजुः के साथ सायुज्य और सलोकता जीत लेता है।

The yajus. The breath is the yajus, for in the breath all these beings are joined. For one who knows this all beings are joined together to make him pre-eminent; he wins union with the yajus and a share in its world.

साम । प्राणो वै साम । प्राणे हीमानि सर्वाणि भूतानि सम्यञ्चि । सम्यञ्चि हास्मै सर्वाणि भूतानि श्रैष्ठ्याय कल्पन्ते । साम्नः सायुज्यं सलोकतां जयति य एवं वेद ॥ ३ ॥

sāma, prāṇo vai sāma, prāṇe hīmāni sarvāṇi bhūtāni samyañci, samyañci hāsmai sarvāṇi bhūtāni śraiṣṭhyāya kalpante, sāmnaḥ sāyujyaṃ salokatāṃ jayati ya evaṃ veda || 3 ||

Saama, praano vai saama, praane hiimaani sarvaani bhuutaani samyanchi, samyanchi haasmai sarvaani bhuutaani shraishthyaaya kalpante, saamnah saayujyam salokataam jayati ya evam veda || 3 ||

साम। प्राण ही साम है, क्योंकि प्राण में ये सब भूत एक साथ चलते हैं। जो ऐसा जानता है, उसके लिए सब भूत श्रेष्ठता के निमित्त एक साथ तैयार हो जाते हैं; वह साम के साथ सायुज्य और सलोकता जीत लेता है।

The sāman. The breath is the sāman, for in the breath all these beings move together. For one who knows this all beings come together to make him pre-eminent; he wins union with the sāman and a share in its world.

क्षत्रम् । प्राणो वै क्षत्रम् । प्राणो हि वै क्षत्रम् । त्रायते हैनं प्राणः क्षणितोः । प्र क्षत्रमत्रमाप्नोति । क्षत्रस्य सायुज्यं सलोकतां जयति य एवं वेद ॥ ४ ॥

kṣatram, prāṇo vai kṣatram, prāṇo hi vai kṣatram, trāyate hainaṃ prāṇaḥ kṣaṇitoḥ, pra kṣatramatramāpnoti, kṣatrasya sāyujyaṃ salokatāṃ jayati ya evaṃ veda || 4 ||

Kshatram, praano vai kshatram, praano hi vai kshatram, traayate hainam praanah kshanitoh, pra kshatramatramaapnoti, kshatrasya saayujyam salokataam jayati ya evam veda || 4 ||

क्षत्र। प्राण ही क्षत्र है, क्योंकि प्राण ही क्षत्र है — प्राण ही इसे क्षति से बचाता है। जो ऐसा जानता है, वह ऐसा क्षत्र प्राप्त करता है जिसे और किसी रक्षा की आवश्यकता नहीं; वह क्षत्र के साथ सायुज्य और सलोकता जीत लेता है।

The kṣatra. The breath is the kṣatra, for the breath indeed is the ruling power: it is the breath that protects a man from injury. One who knows this attains a ruling power that needs no other protection; he wins union with the kṣatra and a share in its world.

↑ All sections

चतुर्दशं ब्राह्मणम् · Brāhmaṇa 5.14 — The Four Feet of the Gāyatrī

भूमिरन्तरिक्षं द्यौरित्यष्टावक्षराणि । अष्टाक्षरं ह वा एकं गायत्र्यै पदम् । एतदु हैवास्या एतत् । स यावदेषु त्रिषु लोकेषु तावद्ध जयति योऽस्या एतदेवं पदं वेद ॥ १ ॥

bhūmirantarikṣaṃ dyaurityaṣṭāvakṣarāṇi, aṣṭākṣaraṃ ha vā ekaṃ gāyatryai padam, etadu haivāsyā etat, sa yāvadeṣu triṣu lokeṣu tāvaddha jayati yo'syā etadevaṃ padaṃ veda || 1 ||

Bhuumirantariksham dyaurityashtaavaksharaani, ashtaaksharam ha vaa ekam gaayatryai padam, etadu haivaasyaa etat, sa yaavadeshu trishu lokeshu taavaddha jayati yo'syaa etadevam padam veda || 1 ||

'भूमिः, अन्तरिक्षम्, द्यौः' — ये आठ अक्षर हैं; और गायत्री का एक पाद आठ अक्षरों का होता है। यही उसका वह पाद है। जो गायत्री के इस पाद को ऐसा जानता है, वह इन तीनों लोकों में जितना कुछ है, उतना जीत लेता है।

Bhūmi, antarikṣa, dyaus — these are eight syllables, and one foot of the gāyatrī has eight syllables. That is this foot of hers. Whoever knows this foot of hers in this way wins as much as there is in these three worlds.

ऋचो यजूंषि सामानीत्यष्टावक्षराणि । अष्टाक्षरं ह वा एकं गायत्र्यै पदम् । एतदु हैवास्या एतत् । स यावतीयं त्रयी विद्या तावद्ध जयति योऽस्या एतदेवं पदं वेद ॥ २ ॥

ṛco yajūṃṣi sāmānītyaṣṭāvakṣarāṇi, aṣṭākṣaraṃ ha vā ekaṃ gāyatryai padam, etadu haivāsyā etat, sa yāvatīyaṃ trayī vidyā tāvaddha jayati yo'syā etadevaṃ padaṃ veda || 2 ||

Richo yajuumshi saamaaniityashtaavaksharaani, ashtaaksharam ha vaa ekam gaayatryai padam, etadu haivaasyaa etat, sa yaavatiiyam trayii vidyaa taavaddha jayati yo'syaa etadevam padam veda || 2 ||

'ऋचः, यजूंषि, सामानि' — ये आठ अक्षर हैं; और गायत्री का एक पाद आठ अक्षरों का होता है। यही उसका वह पाद है। जो गायत्री के इस पाद को ऐसा जानता है, वह जितनी यह त्रयी विद्या है, उतना जीत लेता है।

Ṛcaḥ, yajūṃṣi, sāmāni — these are eight syllables, and one foot of the gāyatrī has eight syllables. That is this foot of hers. Whoever knows this foot of hers in this way wins as much as this threefold knowledge is.

प्राणोऽपानो व्यान इत्यष्टावक्षराणि । अष्टाक्षरं ह वा एकं गायत्र्यै पदम् । एतदु हैवास्या एतत् । स यावदिदं प्राणि तावद्ध जयति योऽस्या एतदेवं पदं वेद । अथास्या एतदेव तुरीयं दर्शतं पदं परोरजा य एष तपति । यद्वै चतुर्थं तत्तुरीयम् । दर्शतं पदमिति ददृश इव ह्येषः । परोरजा इति सर्वमु ह्येवैष रज उपर्युपरि तपति । एवं हैव श्रिया यशसा तपति योऽस्या एतदेवं पदं वेद ॥ ३ ॥

prāṇo'pāno vyāna ityaṣṭāvakṣarāṇi, aṣṭākṣaraṃ ha vā ekaṃ gāyatryai padam, etadu haivāsyā etat, sa yāvadidaṃ prāṇi tāvaddha jayati yo'syā etadevaṃ padaṃ veda, athāsyā etadeva turīyaṃ darśataṃ padaṃ parorajā ya eṣa tapati, yadvai caturthaṃ tatturīyam, darśataṃ padamiti dadṛśa iva hyeṣaḥ, parorajā iti sarvamu hyevaiṣa raja uparyupari tapati, evaṃ haiva śriyā yaśasā tapati yo'syā etadevaṃ padaṃ veda || 3 ||

Praano'paano vyaana ityashtaavaksharaani, ashtaaksharam ha vaa ekam gaayatryai padam, etadu haivaasyaa etat, sa yaavadidam praani taavaddha jayati yo'syaa etadevam padam veda, athaasyaa etadeva turiiyam darshatam padam parorajaa ya esha tapati, yadvai chaturtham tatturiiyam, darshatam padamiti dadrisha iva hyeshah, parorajaa iti sarvamu hyevaisha raja uparyupari tapati, evam haiva shriyaa yashasaa tapati yo'syaa etadevam padam veda || 3 ||

'प्राणः, अपानः, व्यानः' — ये आठ अक्षर हैं; और गायत्री का एक पाद आठ अक्षरों का होता है। यही उसका वह पाद है। जो गायत्री के इस पाद को ऐसा जानता है, वह जितना कुछ प्राणवान् है, उतना जीत लेता है। और उसका चौथा, दर्शनीय, रज से परे का पाद वह है जो तपता है। चौथा ही तुरीय कहलाता है। 'दर्शत पद' इसलिए कि यह मानो दिखाई देता है; 'परोरजाः' इसलिए कि यह सब रज के ऊपर ही ऊपर तपता है। जो गायत्री के इस पाद को ऐसा जानता है, वह भी श्री और यश से तपता है।

Prāṇaḥ, apānaḥ, vyānaḥ — these are eight syllables, and one foot of the gāyatrī has eight syllables. That is this foot of hers. Whoever knows this foot of hers in this way wins as much as there is that breathes. And her fourth foot, the visible one beyond the dust, is the sun that burns above. The fourth is called turīya. It is called the visible foot because it is seen, as it were; and beyond the dust because it burns high above all the dust. Whoever knows this foot of hers in this way burns likewise with splendour and fame.

सैषा गायत्र्येतस्मिंस्तुरीये दर्शते पदे परोरजसि प्रतिष्ठिता । तद्वै तत्सत्ये प्रतिष्ठितम् । चक्षुर्वै सत्यम् । चक्षुर्हि वै सत्यम् । तस्माद्यदिदानीं द्वौ विवदमानावेयातमहमदर्शमहमश्रौषमिति । य एवं ब्रूयादहमदर्शमिति । तस्मा एव श्रद्दध्याम । तद्वै तत्सत्यं बले प्रतिष्ठितम् । प्राणो वै बलम् । तत्प्राणे प्रतिष्ठितम् । तस्मादाहुर्बलं सत्यादोगीय इति । एवं वेषा गायत्र्यध्यात्मं प्रतिष्ठिता । सा हैषा गयांस्तत्रे । प्राणा वै गयाः । तत्प्राणास्तत्रे । तद्यद्गयांस्तत्रे तस्माद्गायत्री नाम । स यामेवामूं सावित्रीमन्वाहैषैव सा । स यस्मा अन्वाह तस्य प्राणांस्त्रायते ॥ ४ ॥

saiṣā gāyatryetasmiṃsturīye darśate pade parorajasi pratiṣṭhitā, tadvai tatsatye pratiṣṭhitam, cakṣurvai satyam, cakṣurhi vai satyam, tasmādyadidānīṃ dvau vivadamānāveyātamahamadarśamahamaśrauṣamiti, ya evaṃ brūyādahamadarśamiti, tasmā eva śraddadhyāma, tadvai tatsatyaṃ bale pratiṣṭhitam, prāṇo vai balam, tatprāṇe pratiṣṭhitam, tasmādāhurbalaṃ satyādogīya iti, evaṃ veṣā gāyatryadhyātmaṃ pratiṣṭhitā, sā haiṣā gayāṃstatre, prāṇā vai gayāḥ, tatprāṇāstatre, tadyadgayāṃstatre tasmādgāyatrī nāma, sa yāmevāmūṃ sāvitrīmanvāhaiṣaiva sā, sa yasmā anvāha tasya prāṇāṃstrāyate || 4 ||

Saishaa gaayatryetasmimsturiiye darshate pade parorajasi pratishthitaa, tadvai tatsatye pratishthitam, chakshurvai satyam, chakshurhi vai satyam, tasmaadyadidaaniim dvau vivadamaanaaveyaatamahamadarshamahamashraushamiti, ya evam bruuyaadahamadarshamiti, tasmaa eva shraddadhyaama, tadvai tatsatyam bale pratishthitam, praano vai balam, tatpraane pratishthitam, tasmaadaahurbalam satyaadogiiya iti, evam veshaa gaayatryadhyaatmam pratishthitaa, saa haishaa gayaamstatre, praanaa vai gayaah, tatpraanaastatre, tadyadgayaamstatre tasmaadgaayatrii naama, sa yaamevaamuum saavitriimanvaahaishaiva saa, sa yasmaa anvaaha tasya praanaamstraayate || 4 ||

वह गायत्री इसी चौथे, दर्शनीय, रज से परे के पाद पर प्रतिष्ठित है; और वह पाद सत्य पर प्रतिष्ठित है। चक्षु ही सत्य है — चक्षु ही सचमुच सत्य है। इसीलिए जब दो व्यक्ति विवाद करते हुए आएँ और एक कहे 'मैंने देखा' और दूसरा 'मैंने सुना', तो हम उसी पर विश्वास करते हैं जो कहता है 'मैंने देखा'। वह सत्य बल पर प्रतिष्ठित है; प्राण ही बल है, इसलिए वह प्राण पर प्रतिष्ठित है। इसीलिए कहते हैं कि बल सत्य से भी अधिक बलवान् है। इस प्रकार वह गायत्री अध्यात्म में प्रतिष्ठित है। उसने गयों की रक्षा की — प्राण ही गय हैं — इसलिए उसने प्राणों की रक्षा की; और क्योंकि उसने गयों की रक्षा की, इसीलिए उसका नाम गायत्री है। जो सावित्री कही जाती है, वह यही है; और जिसके लिए कोई उसका पाठ करता है, उसके प्राणों की वह रक्षा करती है।

That gāyatrī rests upon this fourth foot, the visible one beyond the dust; and that rests upon truth. The eye is truth — the eye indeed is truth. That is why, when two men come disputing and one says, I saw, and the other, I heard, we believe the one who says, I saw. And that truth rests upon strength; the breath is strength, so it rests upon the breath. That is why they say that strength is mightier than truth. In this way the gāyatrī rests within the body. She protected the gayas — the breaths are the gayas — and so she protected the breaths; and because she protected the gayas, her name is gāyatrī. The verse called sāvitrī is this same gāyatrī; and for whomever a man recites it, she protects his breaths.

तां हैतामेके सावित्रीमनुष्टुभमन्वाहुः । वागनुष्टुप् । एतद्वाचमनुब्रूम इति । न तथा कुर्यात् । गायत्रीमेव सावित्रीमनुब्रूयात् । यदि ह वा अप्येवंविद्बह्विव प्रतिगृह्णाति न हैव तद्गायत्र्या एकं चन पदं प्रति ॥ ५ ॥

tāṃ haitāmeke sāvitrīmanuṣṭubhamanvāhuḥ, vāganuṣṭup, etadvācamanubrūma iti, na tathā kuryāt, gāyatrīmeva sāvitrīmanubrūyāt, yadi ha vā apyevaṃvidbahviva pratigṛhṇāti na haiva tadgāyatryā ekaṃ cana padaṃ prati || 5 ||

Taam haitaameke saavitriimanushtubhamanvaahuh, vaaganushtup, etadvaachamanubruuma iti, na tathaa kuryaat, gaayatriimeva saavitriimanubruuyaat, yadi ha vaa apyevamvidbahviva pratigrihnaati na haiva tadgaayatryaa ekam chana padam prati || 5 ||

कुछ लोग इस सावित्री का पाठ अनुष्टुप् छन्द में करते हैं, यह सोचकर कि वाणी अनुष्टुप् है और हम वाणी का ही पाठ कर रहे हैं। ऐसा नहीं करना चाहिए; सावित्री का पाठ गायत्री में ही करना चाहिए। और यदि ऐसा जानने वाला बहुत-सा दान ले भी ले, तो भी वह गायत्री के एक पाद के बराबर नहीं है।

Some recite this sāvitrī in the anuṣṭubh metre, thinking: speech is anuṣṭubh, and we are reciting speech. One should not do so; the sāvitrī should be recited in the gāyatrī. And even if one who knows this accepts a very great gift, it does not amount to a single foot of the gāyatrī.

स य इमांस्त्रींल्लोकान् पूर्णान् प्रतिगृह्णीयात्सोऽस्या एतत्प्रथमं पदमाप्नुयात् । अथ यावतीयं त्रयी विद्या यस्तावत्प्रतिगृह्णीयात्सोऽस्या एतद्द्वितीयं पदमाप्नुयात् । अथ यावदिदं प्राणि यस्तावत्प्रतिगृह्णीयात्सोऽस्या एतत्तृतीयं पदमाप्नुयात् । अथास्या एतदेव तुरीयं दर्शतं पदं परोरजा य एष तपति । नैव केन चनाप्यम् । कुत उ एतावत्प्रतिगृह्णीयात् ॥ ६ ॥

sa ya imāṃstrīṃllokān pūrṇān pratigṛhṇīyātso'syā etatprathamaṃ padamāpnuyāt, atha yāvatīyaṃ trayī vidyā yastāvatpratigṛhṇīyātso'syā etaddvitīyaṃ padamāpnuyāt, atha yāvadidaṃ prāṇi yastāvatpratigṛhṇīyātso'syā etattṛtīyaṃ padamāpnuyāt, athāsyā etadeva turīyaṃ darśataṃ padaṃ parorajā ya eṣa tapati, naiva kena canāpyam, kuta u etāvatpratigṛhṇīyāt || 6 ||

Sa ya imaamstriimllokaan puurnaan pratigrihniiyaatso'syaa etatprathamam padamaapnuyaat, atha yaavatiiyam trayii vidyaa yastaavatpratigrihniiyaatso'syaa etaddvitiiyam padamaapnuyaat, atha yaavadidam praani yastaavatpratigrihniiyaatso'syaa etattritiiyam padamaapnuyaat, athaasyaa etadeva turiiyam darshatam padam parorajaa ya esha tapati, naiva kena chanaapyam, kuta u etaavatpratigrihniiyaat || 6 ||

जो इन तीनों लोकों को भरा हुआ दान में ले ले, वह उसका पहला पाद ही पाएगा। जो इस त्रयी विद्या के बराबर दान में ले ले, वह उसका दूसरा पाद ही पाएगा। जो जितना कुछ प्राणवान् है उतना दान में ले ले, वह उसका तीसरा पाद ही पाएगा। पर उसका जो चौथा, दर्शनीय, रज से परे का पाद है — वह सूर्य जो तपता है — वह किसी भी प्रकार प्राप्य नहीं; उतना दान में ले भी कौन सकेगा?

If a man were to receive as a gift these three worlds full of riches, he would gain only her first foot. If he were to receive as much as this threefold knowledge, he would gain only her second foot. If he were to receive as much as there is that breathes, he would gain only her third foot. But her fourth foot, the visible one beyond the dust, the sun that burns above, is not to be gained by anything at all; and how could anyone receive so great a gift?

तस्या उपस्थानम् । गायत्र्यस्येकपदी द्विपदी त्रिपदी चतुष्पदि । अपदसि । न हि पद्यसे । नमस्ते तुरीयाय दर्शताय पदाय परोरजसे । असावदो मा प्रापदिति । यं द्विष्यादसावस्मै कामो मा समर्धीति वा । न हैवास्मै स कामः समृध्यते यस्मा एवमुपतिष्ठते । अहमदः प्रापमिति वा ॥ ७ ॥

tasyā upasthānam, gāyatryasyekapadī dvipadī tripadī catuṣpadi, apadasi, na hi padyase, namaste turīyāya darśatāya padāya parorajase, asāvado mā prāpaditi, yaṃ dviṣyādasāvasmai kāmo mā samardhīti vā, na haivāsmai sa kāmaḥ samṛdhyate yasmā evamupatiṣṭhate, ahamadaḥ prāpamiti vā || 7 ||

Tasyaa upasthaanam, gaayatryasyekapadii dvipadii tripadii chatushpadi, apadasi, na hi padyase, namaste turiiyaaya darshataaya padaaya parorajase, asaavado maa praapaditi, yam dvishyaadasaavasmai kaamo maa samardhiiti vaa, na haivaasmai sa kaamah samridhyate yasmaa evamupatishthate, ahamadah praapamiti vaa || 7 ||

उसकी उपासना इस प्रकार है — 'हे गायत्री! तू एकपदी है, द्विपदी है, त्रिपदी है, चतुष्पदी है; और तू पदरहित भी है, क्योंकि तू पकड़ में नहीं आती। तेरे उस चौथे, दर्शनीय, रज से परे के पाद को नमस्कार। वह अमुक व्यक्ति इसे न पाए' — अथवा, जिससे द्वेष हो उसके लिए, 'उसकी अमुक कामना पूरी न हो' — और जिसके लिए वह ऐसी उपासना करता है, उसकी वह कामना पूरी नहीं होती; अथवा वह कहे, 'मैं इसे प्राप्त करूँ।'

The prayer to her is this: 'O gāyatrī, you are one-footed, two-footed, three-footed, four-footed; and you are also without foot, for you are not to be laid hold of. Homage to your fourth foot, the visible one beyond the dust. May such and such a man not obtain it' — or, of one he hates, 'May such and such a wish of his not be fulfilled.' And for the man against whom he prays in this way that wish is not fulfilled. Or he may say, 'May I myself obtain it.'

एतद्ध वै तज्जनको वैदेहो बुडिलमाश्वतराश्विमुवाच यन्नु हो तद्गायत्रीविदब्रूथाः । अथ कथं हस्तीभूतो वहसीति । मुखं ह्यस्याः सम्राण्न विदां चकारेति होवाच । तस्या अग्निरेव मुखम् । यदि ह वा अपि बह्विवाग्नावभ्यादधति सर्वमेव तत्संदहति । एवं हैवैवंविद्यद्यपि बह्विव पापं कुरुते सर्वमेव तत्संप्साय शुद्धः पूतोऽजरोऽमृतः संभवति ॥ ८ ॥

etaddha vai tajjanako vaideho buḍilamāśvatarāśvimuvāca yannu ho tadgāyatrīvidabrūthāḥ, atha kathaṃ hastībhūto vahasīti, mukhaṃ hyasyāḥ samrāṇna vidāṃ cakāreti hovāca, tasyā agnireva mukham, yadi ha vā api bahvivāgnāvabhyādadhati sarvameva tatsaṃdahati, evaṃ haivaivaṃvidyadyapi bahviva pāpaṃ kurute sarvameva tatsaṃpsāya śuddhaḥ pūto'jaro'mṛtaḥ saṃbhavati || 8 ||

Etaddha vai tajjanako vaideho budilamaashvataraashvimuvaacha yannu ho tadgaayatriividabruuthaah, atha katham hastiibhuuto vahasiiti, mukham hyasyaah samraanna vidaam chakaareti hovaacha, tasyaa agnireva mukham, yadi ha vaa api bahvivaagnaavabhyaadadhati sarvameva tatsamdahati, evam haivaivamvidyadyapi bahviva paapam kurute sarvameva tatsampsaaya shuddhah puuto'jaro'mritah sambhavati || 8 ||

इसी विषय में विदेहराज जनक ने बुडिल आश्वतराश्वि से कहा, 'आप तो कहते थे कि आप गायत्री को जानते हैं; फिर हाथी बनकर बोझ क्यों ढो रहे हैं?' उन्होंने कहा, 'सम्राट्! मैं उसका मुख नहीं जानता था।' उसका मुख अग्नि ही है। अग्नि में चाहे कितना ही डाल दिया जाए, वह सब जला डालती है; वैसे ही ऐसा जानने वाला चाहे कितना ही पाप करे, वह सब उसे खा जाता है और वह शुद्ध, पवित्र, अजर और अमर हो जाता है।

On this Janaka of Videha said to Buḍila Āśvatarāśvi, 'You used to say that you knew the gāyatrī; how then do you carry burdens, turned into an elephant?' He said, 'Your majesty, I did not know her mouth.' Fire is her mouth. However much is put into a fire, it burns it all up; and so one who knows this, however much evil he does, consumes it all and becomes pure and clean, unageing and immortal.

↑ All sections

पञ्चदशं ब्राह्मणम् · Brāhmaṇa 5.15 — A Prayer at the Hour of Death

हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम् । तत्त्वं पूषन्नपावृणु सत्यधर्माय दृष्टये । पूषन्नेकर्षे यम सूर्य प्राजापत्य व्यूह रश्मीन् समूह तेजः । यत्ते रूपं कल्याणतमं तत्ते पश्यामि योऽसावसौ पुरुषः सोऽहमस्मि । वायुरनिलममृतमथेदं भस्मान्तं शरीरम् । ओं क्रतो स्मर कृतं स्मर क्रतो स्मर कृतं स्मर । अग्ने नय सुपथा रायेऽस्मान् विश्वानि देव वयुनानि विद्वान् । युयोध्यस्मज्जुहुराणमेनो भूयिष्ठां ते नमौक्तिं विधेम ॥ १ ॥

hiraṇmayena pātreṇa satyasyāpihitaṃ mukham, tattvaṃ pūṣannapāvṛṇu satyadharmāya dṛṣṭaye, pūṣannekarṣe yama sūrya prājāpatya vyūha raśmīn samūha tejaḥ, yatte rūpaṃ kalyāṇatamaṃ tatte paśyāmi yo'sāvasau puruṣaḥ so'hamasmi, vāyuranilamamṛtamathedaṃ bhasmāntaṃ śarīram, oṃ krato smara kṛtaṃ smara krato smara kṛtaṃ smara, agne naya supathā rāye'smān viśvāni deva vayunāni vidvān, yuyodhyasmajjuhurāṇameno bhūyiṣṭhāṃ te namauktiṃ vidhema || 1 ||

Hiranmayena paatrena satyasyaapihitam mukham, tattvam puushannapaavrinu satyadharmaaya drishtaye, puushannekarshe yama suurya praajaapatya vyuuha rashmiin samuuha tejah, yatte ruupam kalyaanatamam tatte pashyaami yo'saavasau purushah so'hamasmi, vaayuranilamamritamathedam bhasmaantam shariiram, om krato smara kritam smara krato smara kritam smara, agne naya supathaa raaye'smaan vishvaani deva vayunaani vidvaan, yuyodhyasmajjuhuraanameno bhuuyishthaam te namauktim vidhema || 1 ||

सत्य का मुख सुनहरे पात्र से ढका हुआ है। हे पूषन्! उसे हटा दे, जिससे सत्य-धर्म वाला मैं उसे देख सकूँ। हे पूषन्, एकर्षि, यम, सूर्य, प्रजापति के पुत्र! अपनी किरणों को हटा ले (फैला दे), अपने तेज को एकत्र कर ले। तेरा जो सबसे कल्याणकारी रूप है, उसे मैं देखता हूँ। जो वह पुरुष है, वह मैं हूँ। प्राण अब अमर वायु में जाए, और यह शरीर भस्म में समाप्त हो। ओम्! हे सङ्कल्प, स्मरण कर; जो किया है उसे स्मरण कर; हे सङ्कल्प, स्मरण कर; जो किया है उसे स्मरण कर। हे अग्ने! हमें सन्मार्ग से ऐश्वर्य की ओर ले चल; हे देव! तू हमारे सब कर्मों को जानता है। हमसे कुटिल पाप को दूर कर; हम तुझे बार-बार नमस्कार करते हैं।

The face of truth is covered over with a golden vessel. Remove it, O Pūṣan, that I who am devoted to the truth may see. O Pūṣan, sole seer, Yama, Sūrya, son of Prajāpati, spread apart your rays and gather up your radiance. That form of yours which is most beautiful, that I behold. The person who is yonder, that am I. Let the breath go to the immortal wind, and let this body end in ashes. Om! Remember, O will, what has been done; remember, O will, what has been done. O Agni, lead us by a good path to prosperity; you know, O god, all our ways. Keep far from us the crooked sin; we offer you our fullest praise.

Text source & editorial review

Source of this text
शुक्ल यजुर्वेद की बृहदारण्यकोपनिषद् (काण्व शाखा), अध्याय ५ — १५ ब्राह्मण, ३० मन्त्र। यह उपनिषद् शतपथ ब्राह्मण का अन्तिम भाग है और प्रमुख उपनिषदों में सबसे बड़ी है। · Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad (Śukla Yajurveda, Kāṇva recension), Book 5 of 6 — 15 brāhmaṇas, 30 passages. The Upaniṣad is the closing part of the Śatapatha Brāhmaṇa and the longest of the principal Upaniṣads.
Last reviewed
What was reviewed
On 13 October 2026 every verse of this text was re-checked: the Devanagari for script and encoding errors, the IAST line letter by letter against the Devanagari, and the pronunciation line and the Hindi and English meanings for completeness. The Hindi and English meanings of every verse were also read against the original, and the errors found were corrected.

How we source and check these texts

Frequently asked questions

What is the Brihadaranyaka Upanishad, Adhyaya 5?

Brihadaranyaka Upanishad, Adhyaya 5 (बृहदारण्यकोपनिषद् — पञ्चमोऽध्यायः) is an Upaniṣad. An Upaniṣad is one of the philosophical texts that close the Vedas (the Vedānta); its subject is the Self (ātman) and ultimate reality (Brahman).

Is the Brihadaranyaka Upanishad, Adhyaya 5 available in Hindi and English?

Yes. On Adiveda the Brihadaranyaka Upanishad, Adhyaya 5 is given verse by verse in Devanagari (the script used for Sanskrit and Hindi) with Roman (IAST) transliteration, simple phonetics, and Hindi and English meanings, so you can read, pronounce and understand every line.

What is the source of the Brihadaranyaka Upanishad, Adhyaya 5?

The Brihadaranyaka Upanishad, Adhyaya 5 is drawn from शुक्ल यजुर्वेद की बृहदारण्यकोपनिषद् (काण्व शाखा), अध्याय ५ — १५ ब्राह्मण, ३० मन्त्र। यह उपनिषद् शतपथ ब्राह्मण का अन्तिम भाग है और प्रमुख उपनिषदों में सबसे बड़ी है। · Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad (Śukla Yajurveda, Kāṇva recension), Book 5 of 6 — 15 brāhmaṇas, 30 passages. The Upaniṣad is the closing part of the Śatapatha Brāhmaṇa and the longest of the principal Upaniṣads..

Can I read the Brihadaranyaka Upanishad, Adhyaya 5 online for free?

Yes - the Brihadaranyaka Upanishad, Adhyaya 5 is free to read online at Adiveda, formatted for mobile, for devotees in India and around the world.