←Backवापस

बृहदारण्यकोपनिषद् — द्वितीयोऽध्यायः

Brihadaranyaka Upanishad, Adhyaya 2

शुक्ल यजुर्वेद की बृहदारण्यकोपनिषद् (काण्व शाखा), अध्याय २ — ६ ब्राह्मण, ६६ मन्त्र। यह उपनिषद् शतपथ ब्राह्मण का अन्तिम भाग है और प्रमुख उपनिषदों में सबसे बड़ी है। · Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad (Śukla Yajurveda, Kāṇva recension), Book 2 of 6 — 6 brāhmaṇas, 66 passages. The Upaniṣad is the closing part of the Śatapatha Brāhmaṇa and the longest of the principal Upaniṣads.

Continue exploring · आगे पढ़ें

The second book begins with a proud brāhmaṇa, Gārgya Bālāki, who offers to teach brahman to King Ajātaśatru of Kāśī and runs out of answers after twelve attempts; the king then shows him the self by waking a sleeping man. It goes on to the breath as a calf tethered in the head, to the two forms of brahman — the formed and the formless — summed up in the phrase neti neti, not this, not that, and to the first telling of Yājñavalkya's farewell to his wife Maitreyī, where he teaches that everything is dear for the sake of the self. The long doctrine of honey shows every part of the world as honey for all beings and all beings as honey for it, and the book ends with its line of teachers.

द्वितीय अध्याय गर्वीले ब्राह्मण गार्ग्य बालाकि से आरम्भ होता है, जो काशीराज अजातशत्रु को ब्रह्म का उपदेश देने चलते हैं और बारह प्रयत्नों के बाद निरुत्तर हो जाते हैं; तब राजा एक सोए हुए पुरुष को जगाकर उन्हें आत्मा का स्वरूप दिखाते हैं। आगे सिर में बँधे बछड़े के रूप में प्राण, ब्रह्म के दो रूप — मूर्त और अमूर्त — जिनका सार 'नेति नेति' है, और याज्ञवल्क्य-मैत्रेयी संवाद का पहला रूप आता है, जिसमें याज्ञवल्क्य बताते हैं कि सब कुछ आत्मा के लिए ही प्रिय होता है। विस्तृत मधु-विद्या में जगत् का प्रत्येक अंश सब भूतों के लिए मधु और सब भूत उसके लिए मधु दिखाए गए हैं; अध्याय गुरु-परम्परा से समाप्त होता है।

Textual source · पाठ-स्रोत

the Sanskrit follows Sanskrit Wikisource, बृहदारण्यक उपनिषद् (अध्यायः १–६), a public-domain text of the Kāṇva recension. It was collated passage by passage against two further electronic texts: the Kāṇva Bṛhadāraṇyaka with the commentary ascribed to Śaṅkara in the GRETIL corpus (entered by the Sansknet project and checked by its editors against the printed edition of Limaye and Vadekar, Eighteen Principal Upaniṣads, Poona 1958), and the independently proofread transcription at sanskritdocuments.org. The collation showed that the Wikisource and GRETIL texts share a number of slips — including three editorial notes that had been carried into the running text and a repeated half-verse — so they were not treated as independent of each other; the sanskritdocuments transcription was used as the deciding witness. 39 readings of the base text were corrected in all: the three intruded notes and the repetition were removed, and the remaining corrections restore letters or vowel lengths that the base had dropped, in each case following the reading of the independent witness and, where the passage repeats a formula, the base text's own spelling elsewhere. No correction was supplied from memory. Where the witnesses differ only in sandhi, spelling convention or a genuine variant reading, the base reading is kept — for example सतियम् at 5.5.1, which the text deliberately spells in three syllables. Passage numbers follow the standard Kāṇva division; the closing verses of 3.9 are counted as the single passage 3.9.28. The text is printed without Vedic accents. The English and Hindi introductions above are original writing by AdiVeda; they give context and summary, not a translation of the Sanskrit and not a traditional commentary.

Verse meanings · श्लोकार्थ

प्रत्येक मन्त्र के नीचे दिया गया हिन्दी और अंग्रेज़ी अर्थ AdiVeda का अपना सम्पादकीय अनुवाद है, जो ऊपर दिए गए संस्कृत पाठ से सीधे इस संस्करण के लिए किया गया है। यह पाठ को समझने में सहायता के लिए है — यह किसी प्रकाशित अनुवाद का उद्धरण या कोई पारम्परिक भाष्य नहीं है।

The Hindi and English meaning under each passage is AdiVeda's own editorial translation, made directly from the Sanskrit printed here for this edition. It is meant to help you follow the text — it is not quoted from any published translation and it is not a traditional commentary.

प्रथमं ब्राह्मणम् · Brāhmaṇa 2.1 — Gārgya Bālāki and Ajātaśatru

दृप्तबालाकिर्हानूचानो गार्ग्य आस । स होवाचाजातशत्रुं काश्यं ब्रह्म ते ब्रवाणीति । स होवाचाजातशत्रुः सहस्रमेतस्यां वाचि दद्मः, जनको जनक इति वै जना धावन्तीति ॥ १ ॥

dṛptabālākirhānūcāno gārgya āsa, sa hovācājātaśatruṃ kāśyaṃ brahma te bravāṇīti, sa hovācājātaśatruḥ sahasrametasyāṃ vāci dadmaḥ, janako janaka iti vai janā dhāvantīti || 1 ||

Driptabaalaakirhaanuuchaano gaargya aasa, sa hovaachaajaatashatrum kaashyam brahma te bravaaniiti, sa hovaachaajaatashatruh sahasrametasyaam vaachi dadmah, janako janaka iti vai janaa dhaavantiiti || 1 ||

दृप्तबालाकि गार्ग्य विद्वान् था। उसने काशी के राजा अजातशत्रु से कहा, 'मैं आपको ब्रह्म बताऊँ।' अजातशत्रु ने कहा, 'इस वचन के लिए हम आपको एक हजार देते हैं; लोग तो 'जनक, जनक' कहकर ही दौड़ते हैं।'

Dṛptabālāki Gārgya was a learned man. He said to Ajātaśatru, the king of Kāśī, 'Let me tell you about brahman.' Ajātaśatru said, 'For that offer we give you a thousand; people run about crying, “Janaka, Janaka!”'

स होवाच गार्ग्यः य एवासावादित्ये पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति । स होवाचाजातशत्रुर् मा मैतस्मिन्संवदिष्ठाः । अतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धा राजेति वा अहमेतमुपास इति । स य एतमेवमुपास्तेऽतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धा राजा भवति ॥ २ ॥

sa hovāca gārgyaḥ ya evāsāvāditye puruṣa etamevāhaṃ brahmopāsa iti, sa hovācājātaśatrur mā maitasminsaṃvadiṣṭhāḥ, atiṣṭhāḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ mūrdhā rājeti vā ahametamupāsa iti, sa ya etamevamupāste'tiṣṭhāḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ mūrdhā rājā bhavati || 2 ||

Sa hovaacha gaargyah ya evaasaavaaditye purusha etamevaaham brahmopaasa iti, sa hovaachaajaatashatrur maa maitasminsamvadishthaah, atishthaah sarveshaam bhuutaanaam muurdhaa raajeti vaa ahametamupaasa iti, sa ya etamevamupaaste'tishthaah sarveshaam bhuutaanaam muurdhaa raajaa bhavati || 2 ||

गार्ग्य ने कहा, 'जो यह पुरुष आदित्य में है, उसी की मैं ब्रह्म रूप में उपासना करता हूँ।' अजातशत्रु ने कहा, 'इस विषय में मुझसे बात मत कीजिए; मैं तो उसकी उपासना सबसे ऊपर स्थित, सब प्राणियों के सिर और राजा के रूप में करता हूँ। जो ऐसी उपासना करता है, वह सबसे ऊपर, सब प्राणियों का सिर और राजा होता है।'

Gārgya said, 'The person in the sun — him I venerate as brahman.' Ajātaśatru said, 'Do not talk to me about him. I venerate him as the one who stands above all, the head of all beings, the king. He who venerates him thus becomes the one who stands above all, the head of all beings, a king.'

स होवाच गार्ग्यः य एवासौ चन्द्रे पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति । स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन्संवदिष्ठाः । बृहन् पाण्डरवासाः सोमो राजेति वा अहमेतमुपास इति । स य एतमेवमुपास्तेऽहरहः सुतः प्रसुतो भवति । नास्यान्नं क्षीयते ॥ ३ ॥

sa hovāca gārgyaḥ ya evāsau candre puruṣa etamevāhaṃ brahmopāsa iti, sa hovācājātaśatruḥ mā maitasminsaṃvadiṣṭhāḥ, bṛhan pāṇḍaravāsāḥ somo rājeti vā ahametamupāsa iti, sa ya etamevamupāste'harahaḥ sutaḥ prasuto bhavati, nāsyānnaṃ kṣīyate || 3 ||

Sa hovaacha gaargyah ya evaasau chandre purusha etamevaaham brahmopaasa iti, sa hovaachaajaatashatruh maa maitasminsamvadishthaah, brihan paandaravaasaah somo raajeti vaa ahametamupaasa iti, sa ya etamevamupaaste'harahah sutah prasuto bhavati, naasyaannam kshiiyate || 3 ||

गार्ग्य ने कहा, 'जो यह पुरुष चन्द्रमा में है, उसी की मैं ब्रह्म रूप में उपासना करता हूँ।' अजातशत्रु ने कहा, 'इस विषय में मुझसे बात मत कीजिए; मैं तो उसकी उपासना महान्, श्वेत वस्त्र वाले, राजा सोम के रूप में करता हूँ। जो ऐसी उपासना करता है, उसके लिए प्रतिदिन सोम निचोड़ा जाता है और उसका अन्न कभी क्षीण नहीं होता।'

Gārgya said, 'The person in the moon — him I venerate as brahman.' Ajātaśatru said, 'Do not talk to me about him. I venerate him as the great one clothed in white, as King Soma. For one who venerates him thus, soma is pressed day after day, and his food never fails.'

स होवाच गार्ग्यः य एवासौ विद्युति पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति । स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः । तेजस्वीति वा अहमेतमुपास इति । स य एतमेवमुपास्ते तेजस्वी ह भवति । तेजस्विनी हास्य प्रजा भवति ॥ ४ ॥

sa hovāca gārgyaḥ ya evāsau vidyuti puruṣa etamevāhaṃ brahmopāsa iti, sa hovācājātaśatruḥ mā maitasmin saṃvadiṣṭhāḥ, tejasvīti vā ahametamupāsa iti, sa ya etamevamupāste tejasvī ha bhavati, tejasvinī hāsya prajā bhavati || 4 ||

Sa hovaacha gaargyah ya evaasau vidyuti purusha etamevaaham brahmopaasa iti, sa hovaachaajaatashatruh maa maitasmin samvadishthaah, tejasviiti vaa ahametamupaasa iti, sa ya etamevamupaaste tejasvii ha bhavati, tejasvinii haasya prajaa bhavati || 4 ||

गार्ग्य ने कहा, 'जो यह पुरुष विद्युत् में है, उसी की मैं ब्रह्म रूप में उपासना करता हूँ।' अजातशत्रु ने कहा, 'इस विषय में मुझसे बात मत कीजिए; मैं तो उसकी उपासना तेजस्वी के रूप में करता हूँ। जो ऐसी उपासना करता है, वह तेजस्वी होता है और उसकी सन्तान भी तेजस्विनी होती है।'

Gārgya said, 'The person in the lightning — him I venerate as brahman.' Ajātaśatru said, 'Do not talk to me about him. I venerate him as the radiant one. He who venerates him thus becomes radiant, and his offspring are radiant too.'

स होवाच गार्ग्यः य एवायमाकाशे पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति । स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः । पूर्णमप्रवर्तीति वा अहमेतमुपास इति । स य एतमेवमुपास्ते पूर्यते प्रजया पशुभिर्नास्यास्माल्लोकात्प्रजोद्वर्तते ॥ ५ ॥

sa hovāca gārgyaḥ ya evāyamākāśe puruṣa etamevāhaṃ brahmopāsa iti, sa hovācājātaśatruḥ mā maitasmin saṃvadiṣṭhāḥ, pūrṇamapravartīti vā ahametamupāsa iti, sa ya etamevamupāste pūryate prajayā paśubhirnāsyāsmāllokātprajodvartate || 5 ||

Sa hovaacha gaargyah ya evaayamaakaashe purusha etamevaaham brahmopaasa iti, sa hovaachaajaatashatruh maa maitasmin samvadishthaah, puurnamapravartiiti vaa ahametamupaasa iti, sa ya etamevamupaaste puuryate prajayaa pashubhirnaasyaasmaallokaatprajodvartate || 5 ||

गार्ग्य ने कहा, 'जो यह पुरुष आकाश में है, उसी की मैं ब्रह्म रूप में उपासना करता हूँ।' अजातशत्रु ने कहा, 'इस विषय में मुझसे बात मत कीजिए; मैं तो उसकी उपासना पूर्ण और अचल के रूप में करता हूँ। जो ऐसी उपासना करता है, वह सन्तान और पशुओं से भरा-पूरा होता है और उसकी सन्तान इस लोक से हटती नहीं।'

Gārgya said, 'The person in space — him I venerate as brahman.' Ajātaśatru said, 'Do not talk to me about him. I venerate him as the full and unmoving. He who venerates him thus is filled with offspring and cattle, and his line does not pass away from this world.'

स होवाच गार्ग्यः य एवायं वायौ पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति । स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन्संवदिष्ठाः । इन्द्रो वैकुण्ठोऽपराजिता सेनेति वा अहमेतमुपास इति । स य एतमेवमुपास्ते जिष्णुर्हापराजिष्णुर्भवत्यन्यतस्त्यजायी ॥ ६ ॥

sa hovāca gārgyaḥ ya evāyaṃ vāyau puruṣa etamevāhaṃ brahmopāsa iti, sa hovācājātaśatruḥ mā maitasminsaṃvadiṣṭhāḥ, indro vaikuṇṭho'parājitā seneti vā ahametamupāsa iti, sa ya etamevamupāste jiṣṇurhāparājiṣṇurbhavatyanyatastyajāyī || 6 ||

Sa hovaacha gaargyah ya evaayam vaayau purusha etamevaaham brahmopaasa iti, sa hovaachaajaatashatruh maa maitasminsamvadishthaah, indro vaikuntho'paraajitaa seneti vaa ahametamupaasa iti, sa ya etamevamupaaste jishnurhaaparaajishnurbhavatyanyatastyajaayii || 6 ||

गार्ग्य ने कहा, 'जो यह पुरुष वायु में है, उसी की मैं ब्रह्म रूप में उपासना करता हूँ।' अजातशत्रु ने कहा, 'इस विषय में मुझसे बात मत कीजिए; मैं तो उसकी उपासना इन्द्र वैकुण्ठ और अपराजित सेना के रूप में करता हूँ। जो ऐसी उपासना करता है, वह विजयी और अपराजेय होता है और शत्रुओं को जीतने वाला होता है।'

Gārgya said, 'The person in the wind — him I venerate as brahman.' Ajātaśatru said, 'Do not talk to me about him. I venerate him as Indra Vaikuṇṭha, the unconquered army. He who venerates him thus becomes victorious and unconquerable, a conqueror of his foes.'

स होवाच गार्ग्यः य एवायमग्नौ पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति । स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन्संवदिष्ठाः । विषासहिरिति वा अहमेतमुपास इति । स य एतमेवमुपास्ते विषासहिर्ह भवति । विषासहिर्हास्य प्रजा भवति ॥ ७ ॥

sa hovāca gārgyaḥ ya evāyamagnau puruṣa etamevāhaṃ brahmopāsa iti, sa hovācājātaśatruḥ mā maitasminsaṃvadiṣṭhāḥ, viṣāsahiriti vā ahametamupāsa iti, sa ya etamevamupāste viṣāsahirha bhavati, viṣāsahirhāsya prajā bhavati || 7 ||

Sa hovaacha gaargyah ya evaayamagnau purusha etamevaaham brahmopaasa iti, sa hovaachaajaatashatruh maa maitasminsamvadishthaah, vishaasahiriti vaa ahametamupaasa iti, sa ya etamevamupaaste vishaasahirha bhavati, vishaasahirhaasya prajaa bhavati || 7 ||

गार्ग्य ने कहा, 'जो यह पुरुष अग्नि में है, उसी की मैं ब्रह्म रूप में उपासना करता हूँ।' अजातशत्रु ने कहा, 'इस विषय में मुझसे बात मत कीजिए; मैं तो उसकी उपासना सहनशील-विजयी के रूप में करता हूँ। जो ऐसी उपासना करता है, वह सहनशील-विजयी होता है और उसकी सन्तान भी वैसी ही होती है।'

Gārgya said, 'The person in fire — him I venerate as brahman.' Ajātaśatru said, 'Do not talk to me about him. I venerate him as the all-overcoming one. He who venerates him thus becomes all-overcoming, and his offspring too.'

स होवाच गार्ग्यः य एवायमप्सु पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति । स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन्संवदिष्ठाः । प्रतिरूप इति वा अहमेतमुपास इति । स य एतमेवमुपास्ते प्रतिरूपं हैवैनमुपगच्छति नाप्रतिरूपम् । अथो प्रतिरूपोऽस्माज्जायते ॥ ८ ॥

sa hovāca gārgyaḥ ya evāyamapsu puruṣa etamevāhaṃ brahmopāsa iti, sa hovācājātaśatruḥ mā maitasminsaṃvadiṣṭhāḥ, pratirūpa iti vā ahametamupāsa iti, sa ya etamevamupāste pratirūpaṃ haivainamupagacchati nāpratirūpam, atho pratirūpo'smājjāyate || 8 ||

Sa hovaacha gaargyah ya evaayamapsu purusha etamevaaham brahmopaasa iti, sa hovaachaajaatashatruh maa maitasminsamvadishthaah, pratiruupa iti vaa ahametamupaasa iti, sa ya etamevamupaaste pratiruupam haivainamupagachchhati naapratiruupam, atho pratiruupo'smaajjaayate || 8 ||

गार्ग्य ने कहा, 'जो यह पुरुष जल में है, उसी की मैं ब्रह्म रूप में उपासना करता हूँ।' अजातशत्रु ने कहा, 'इस विषय में मुझसे बात मत कीजिए; मैं तो उसकी उपासना प्रतिरूप के रूप में करता हूँ। जो ऐसी उपासना करता है, उसके पास अनुरूप ही आता है, विरूप नहीं; और उससे अनुरूप सन्तान उत्पन्न होती है।'

Gārgya said, 'The person in the waters — him I venerate as brahman.' Ajātaśatru said, 'Do not talk to me about him. I venerate him as the likeness. To one who venerates him thus only what is fitting comes, not what is unfitting; and offspring like himself are born to him.'

स होवाच गार्ग्यः य एवायमादर्शे पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति । स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः । रोचिष्णुरिति वा अहमेतमुपास इति । स य एतमेवमुपास्ते रोचिष्णुर्ह भवति । रोचिष्णुर्हास्य प्रजा भवति । अथो यैः संनिगच्छति । सर्वांस्तानतिरोचते ॥ ९ ॥

sa hovāca gārgyaḥ ya evāyamādarśe puruṣa etamevāhaṃ brahmopāsa iti, sa hovācājātaśatruḥ mā maitasmin saṃvadiṣṭhāḥ, rociṣṇuriti vā ahametamupāsa iti, sa ya etamevamupāste rociṣṇurha bhavati, rociṣṇurhāsya prajā bhavati, atho yaiḥ saṃnigacchati, sarvāṃstānatirocate || 9 ||

Sa hovaacha gaargyah ya evaayamaadarshe purusha etamevaaham brahmopaasa iti, sa hovaachaajaatashatruh maa maitasmin samvadishthaah, rochishnuriti vaa ahametamupaasa iti, sa ya etamevamupaaste rochishnurha bhavati, rochishnurhaasya prajaa bhavati, atho yaih samnigachchhati, sarvaamstaanatirochate || 9 ||

गार्ग्य ने कहा, 'जो यह पुरुष दर्पण में है, उसी की मैं ब्रह्म रूप में उपासना करता हूँ।' अजातशत्रु ने कहा, 'इस विषय में मुझसे बात मत कीजिए; मैं तो उसकी उपासना रोचिष्णु (देदीप्यमान) के रूप में करता हूँ। जो ऐसी उपासना करता है, वह देदीप्यमान होता है, उसकी सन्तान भी वैसी होती है, और जिनके साथ वह मिलता है उन सबसे वह बढ़कर चमकता है।'

Gārgya said, 'The person in a mirror — him I venerate as brahman.' Ajātaśatru said, 'Do not talk to me about him. I venerate him as the shining one. He who venerates him thus becomes shining, and his offspring too; and he outshines all those he meets.'

स होवाच गार्ग्यः य एवायं यन्तं पश्चाच्छब्दोऽनूदेत्येतमेवाहं ब्रह्मोपास इति । स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः । असुरिति वा अहमेतमुपास इति । स य एतमेवमुपास्ते सर्वं हैवास्मिंल्लोक आयुरेति । नैनं पुरा कालात्प्राणो जहाति ॥ १० ॥

sa hovāca gārgyaḥ ya evāyaṃ yantaṃ paścācchabdo'nūdetyetamevāhaṃ brahmopāsa iti, sa hovācājātaśatruḥ mā maitasmin saṃvadiṣṭhāḥ, asuriti vā ahametamupāsa iti, sa ya etamevamupāste sarvaṃ haivāsmiṃlloka āyureti, nainaṃ purā kālātprāṇo jahāti || 10 ||

Sa hovaacha gaargyah ya evaayam yantam pashchaachchhabdo'nuudetyetamevaaham brahmopaasa iti, sa hovaachaajaatashatruh maa maitasmin samvadishthaah, asuriti vaa ahametamupaasa iti, sa ya etamevamupaaste sarvam haivaasmimlloka aayureti, nainam puraa kaalaatpraano jahaati || 10 ||

गार्ग्य ने कहा, 'चलते हुए मनुष्य के पीछे जो शब्द उठता है, उसी की मैं ब्रह्म रूप में उपासना करता हूँ।' अजातशत्रु ने कहा, 'इस विषय में मुझसे बात मत कीजिए; मैं तो उसकी उपासना 'असु' (जीवन) के रूप में करता हूँ। जो ऐसी उपासना करता है, वह इस लोक में पूरी आयु पाता है और समय से पहले प्राण उसे नहीं छोड़ते।'

Gārgya said, 'The sound that follows a man as he walks — that I venerate as brahman.' Ajātaśatru said, 'Do not talk to me about him. I venerate him as life itself. He who venerates him thus lives out his full span in this world, and breath does not leave him before his time.'

स होवाच गार्ग्यः य एवायं दिक्षु पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति । स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः । द्वितीयोऽनपग इति वा अहमेतमुपास इति । स य एतमेवमुपास्ते द्वितीयवान् ह भवति । नास्माद्गणश्छिद्यते ॥ ११ ॥

sa hovāca gārgyaḥ ya evāyaṃ dikṣu puruṣa etamevāhaṃ brahmopāsa iti, sa hovācājātaśatruḥ mā maitasmin saṃvadiṣṭhāḥ, dvitīyo'napaga iti vā ahametamupāsa iti, sa ya etamevamupāste dvitīyavān ha bhavati, nāsmādgaṇaśchidyate || 11 ||

Sa hovaacha gaargyah ya evaayam dikshu purusha etamevaaham brahmopaasa iti, sa hovaachaajaatashatruh maa maitasmin samvadishthaah, dvitiiyo'napaga iti vaa ahametamupaasa iti, sa ya etamevamupaaste dvitiiyavaan ha bhavati, naasmaadganashchhidyate || 11 ||

गार्ग्य ने कहा, 'जो यह पुरुष दिशाओं में है, उसी की मैं ब्रह्म रूप में उपासना करता हूँ।' अजातशत्रु ने कहा, 'इस विषय में मुझसे बात मत कीजिए; मैं तो उसकी उपासना दूसरे साथी के रूप में करता हूँ जो कभी साथ नहीं छोड़ता। जो ऐसी उपासना करता है, उसे साथी मिलता है और उसका समूह टूटता नहीं।'

Gārgya said, 'The person in the quarters — him I venerate as brahman.' Ajātaśatru said, 'Do not talk to me about him. I venerate him as the inseparable companion. He who venerates him thus has a companion, and his company is not cut off from him.'

स होवाच गार्ग्यः य एवायं छायामयः पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति । स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन्संवदिष्ठाः । मृत्युरिति वा अहमेतमुपास इति । स य एतमेवमुपास्ते सर्वं हैवास्मिंल्लोक आयुरेति । नैनं पुरा कालान्मृत्युरागच्छति ॥ १२ ॥

sa hovāca gārgyaḥ ya evāyaṃ chāyāmayaḥ puruṣa etamevāhaṃ brahmopāsa iti, sa hovācājātaśatruḥ mā maitasminsaṃvadiṣṭhāḥ, mṛtyuriti vā ahametamupāsa iti, sa ya etamevamupāste sarvaṃ haivāsmiṃlloka āyureti, nainaṃ purā kālānmṛtyurāgacchati || 12 ||

Sa hovaacha gaargyah ya evaayam chhaayaamayah purusha etamevaaham brahmopaasa iti, sa hovaachaajaatashatruh maa maitasminsamvadishthaah, mrityuriti vaa ahametamupaasa iti, sa ya etamevamupaaste sarvam haivaasmimlloka aayureti, nainam puraa kaalaanmrityuraagachchhati || 12 ||

गार्ग्य ने कहा, 'जो यह छायामय पुरुष है, उसी की मैं ब्रह्म रूप में उपासना करता हूँ।' अजातशत्रु ने कहा, 'इस विषय में मुझसे बात मत कीजिए; मैं तो उसकी उपासना मृत्यु के रूप में करता हूँ। जो ऐसी उपासना करता है, वह इस लोक में पूरी आयु पाता है और मृत्यु समय से पहले उसके पास नहीं आती।'

Gārgya said, 'The person made of shadow — him I venerate as brahman.' Ajātaśatru said, 'Do not talk to me about him. I venerate him as death. He who venerates him thus lives out his full span in this world, and death does not come to him before his time.'

स होवाच गार्ग्यः य एवायमात्मनि पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति । स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः । आत्मन्वीति वा अहमेतमुपास इति । स य एतमेवमुपास्त आत्मन्वी ह भवति । आत्मन्विनी हास्य प्रजा भवति । स ह तूष्णीमास गार्ग्यः ॥ १३ ॥

sa hovāca gārgyaḥ ya evāyamātmani puruṣa etamevāhaṃ brahmopāsa iti, sa hovācājātaśatruḥ mā maitasmin saṃvadiṣṭhāḥ, ātmanvīti vā ahametamupāsa iti, sa ya etamevamupāsta ātmanvī ha bhavati, ātmanvinī hāsya prajā bhavati, sa ha tūṣṇīmāsa gārgyaḥ || 13 ||

Sa hovaacha gaargyah ya evaayamaatmani purusha etamevaaham brahmopaasa iti, sa hovaachaajaatashatruh maa maitasmin samvadishthaah, aatmanviiti vaa ahametamupaasa iti, sa ya etamevamupaasta aatmanvii ha bhavati, aatmanvinii haasya prajaa bhavati, sa ha tuushniimaasa gaargyah || 13 ||

गार्ग्य ने कहा, 'जो यह पुरुष आत्मा (शरीर) में है, उसी की मैं ब्रह्म रूप में उपासना करता हूँ।' अजातशत्रु ने कहा, 'इस विषय में मुझसे बात मत कीजिए; मैं तो उसकी उपासना आत्मवान् के रूप में करता हूँ। जो ऐसी उपासना करता है, वह आत्मवान् होता है और उसकी सन्तान भी आत्मवती होती है।' तब गार्ग्य चुप हो गया।

Gārgya said, 'The person in the body — him I venerate as brahman.' Ajātaśatru said, 'Do not talk to me about him. I venerate him as the one possessed of a self. He who venerates him thus comes to possess a self, and his offspring too.' Then Gārgya fell silent.

स होवाचाजातशत्रुः एतावन्नू३ इति । एतावद्धीति । नैतावता विदितं भवतीति । स होवाच गार्ग्यः उप त्वायानीति ॥ १४ ॥

sa hovācājātaśatruḥ etāvannū3 iti, etāvaddhīti, naitāvatā viditaṃ bhavatīti, sa hovāca gārgyaḥ upa tvāyānīti || 14 ||

Sa hovaachaajaatashatruh etaavannuu3 iti, etaavaddhiiti, naitaavataa viditam bhavatiiti, sa hovaacha gaargyah upa tvaayaaniiti || 14 ||

अजातशत्रु ने पूछा, 'बस इतना ही?' 'इतना ही' — उसने कहा। 'इतने से तो जाना हुआ नहीं होता।' तब गार्ग्य ने कहा, 'मैं आपका शिष्य होकर आऊँ।'

Ajātaśatru said, 'Is that all?' 'That is all,' he said. 'By that much it is not known,' said Ajātaśatru. Then Gārgya said, 'Let me come to you as your pupil.'

स होवाचाजातशत्रुः प्रतिलोमं चैतद्यद्ब्राह्मणः क्षत्रियमुपेयाद्ब्रह्म मे वक्ष्यतीति । व्येव त्वा ज्ञपयिष्यामीति । तं पाणावादायोत्तस्थौ । तौ ह पुरुषं सुप्तमाजग्मतुः । तमेतैर्नामभिरामन्त्रयां चक्रे बृहन् पाण्डरवासः सोम राजन्निति । स नोत्तस्थौ । तं पाणिनापेषं बोधयां चकार । स होत्तस्थौ ॥ १५ ॥

sa hovācājātaśatruḥ pratilomaṃ caitadyadbrāhmaṇaḥ kṣatriyamupeyādbrahma me vakṣyatīti, vyeva tvā jñapayiṣyāmīti, taṃ pāṇāvādāyottasthau, tau ha puruṣaṃ suptamājagmatuḥ, tametairnāmabhirāmantrayāṃ cakre bṛhan pāṇḍaravāsaḥ soma rājanniti, sa nottasthau, taṃ pāṇināpeṣaṃ bodhayāṃ cakāra, sa hottasthau || 15 ||

Sa hovaachaajaatashatruh pratilomam chaitadyadbraahmanah kshatriyamupeyaadbrahma me vakshyatiiti, vyeva tvaa jnapayishyaamiiti, tam paanaavaadaayottasthau, tau ha purusham suptamaajagmatuh, tametairnaamabhiraamantrayaam chakre brihan paandaravaasah soma raajanniti, sa nottasthau, tam paaninaapesham bodhayaam chakaara, sa hottasthau || 15 ||

अजातशत्रु ने कहा, 'यह तो उलटा है कि ब्राह्मण क्षत्रिय के पास यह कहकर आए कि वह उसे ब्रह्म बताएगा; फिर भी मैं आपको समझाऊँगा।' उसका हाथ पकड़कर वह उठा, और दोनों एक सोए हुए पुरुष के पास गए। अजातशत्रु ने उसे इन नामों से पुकारा — 'हे महान्, श्वेत वस्त्र वाले, राजा सोम!' पर वह नहीं उठा। तब उसने हाथ से हिलाकर उसे जगाया और वह उठ बैठा।

Ajātaśatru said, 'It is against the way of things that a brāhmaṇa should come to a kṣatriya saying, “Tell me about brahman”; still, I shall make you understand.' Taking him by the hand he rose, and the two came to a sleeping man. Ajātaśatru called him by these names: 'Great one, clothed in white, King Soma!' But he did not get up. Then he roused him by pushing him with his hand, and the man got up.

स होवाचाजातशत्रुः यत्रैष एतत्सुप्तोऽभूद्य एष विज्ञानमयः पुरुषः क्वैष तदाभूत्कुत एतदागादिति । तदु ह न मेने गार्ग्यः ॥ १६ ॥

sa hovācājātaśatruḥ yatraiṣa etatsupto'bhūdya eṣa vijñānamayaḥ puruṣaḥ kvaiṣa tadābhūtkuta etadāgāditi, tadu ha na mene gārgyaḥ || 16 ||

Sa hovaachaajaatashatruh yatraisha etatsupto'bhuudya esha vijnaanamayah purushah kvaisha tadaabhuutkuta etadaagaaditi, tadu ha na mene gaargyah || 16 ||

अजातशत्रु ने पूछा, 'जब यह इस प्रकार सोया था, तब यह विज्ञानमय पुरुष कहाँ था? और वहाँ से यह कैसे लौट आया?' यह गार्ग्य नहीं जानता था।

Ajātaśatru asked, 'When this man was asleep like this, where was this person who consists of understanding? And from where has he come back?' Gārgya did not know.

स होवाचाजातशत्रुः यत्रैष एतत्सुप्तोऽभूद्य एष विज्ञानमयः पुरुषस्तदेषां प्राणानां विज्ञानेन विज्ञानमादाय य एषोऽन्तर्हृदय आकाशस्तस्मिञ्छेते । तानि यदा गृह्णाति । अथ हैतत्पुरुषः स्वपिति नाम । तद्गृहीत एव प्राणो भवति । गृहीता वाग् । गृहीतं चक्षुर् । गृहीतं श्रोत्रम् । गृहीतं मनः ॥ १७ ॥

sa hovācājātaśatruḥ yatraiṣa etatsupto'bhūdya eṣa vijñānamayaḥ puruṣastadeṣāṃ prāṇānāṃ vijñānena vijñānamādāya ya eṣo'ntarhṛdaya ākāśastasmiñchete, tāni yadā gṛhṇāti, atha haitatpuruṣaḥ svapiti nāma, tadgṛhīta eva prāṇo bhavati, gṛhītā vāg, gṛhītaṃ cakṣur, gṛhītaṃ śrotram, gṛhītaṃ manaḥ || 17 ||

Sa hovaachaajaatashatruh yatraisha etatsupto'bhuudya esha vijnaanamayah purushastadeshaam praanaanaam vijnaanena vijnaanamaadaaya ya esho'ntarhridaya aakaashastasminchhete, taani yadaa grihnaati, atha haitatpurushah svapiti naama, tadgrihiita eva praano bhavati, grihiitaa vaag, grihiitam chakshur, grihiitam shrotram, grihiitam manah || 17 ||

अजातशत्रु ने कहा, 'जब यह इस प्रकार सोया था, तब यह विज्ञानमय पुरुष इन प्राणों के विज्ञान को अपने विज्ञान में लेकर हृदय के भीतर के उस आकाश में शयन करता है। जब यह उन्हें समेट लेता है, तब इसे 'सोता है' कहते हैं। तब प्राण समेटा हुआ होता है, वाणी समेटी हुई, चक्षु समेटा हुआ, श्रोत्र समेटा हुआ और मन समेटा हुआ।'

Ajātaśatru said, 'When he was asleep like this, this person who consists of understanding, taking the understanding of these vital functions into his own understanding, rests in that space within the heart. When he gathers them in, a man is said to sleep. Then breath is gathered in, speech gathered in, the eye gathered in, hearing gathered in and the mind gathered in.'

स यत्रैतत्स्वप्न्यया चरति ते हास्य लोकाः । तदुतेव महाराजो भवत्युतेव महाब्राह्मणः । उतेवोच्चावचं निगच्छति । स यथा महाराजो जानपदान् गृहीत्वा स्वे जनपदे यथाकामं परिवर्तेतैवमेवैष एतत्प्राणान् गृहीत्वा स्वे शरीरे यथाकामं परिवर्तते ॥ १८ ॥

sa yatraitatsvapnyayā carati te hāsya lokāḥ, taduteva mahārājo bhavatyuteva mahābrāhmaṇaḥ, utevoccāvacaṃ nigacchati, sa yathā mahārājo jānapadān gṛhītvā sve janapade yathākāmaṃ parivartetaivamevaiṣa etatprāṇān gṛhītvā sve śarīre yathākāmaṃ parivartate || 18 ||

Sa yatraitatsvapnyayaa charati te haasya lokaah, taduteva mahaaraajo bhavatyuteva mahaabraahmanah, utevochchaavacham nigachchhati, sa yathaa mahaaraajo jaanapadaan grihiitvaa sve janapade yathaakaamam parivartetaivamevaisha etatpraanaan grihiitvaa sve shariire yathaakaamam parivartate || 18 ||

'जब वह स्वप्न में विचरता है, तब वे उसके लोक होते हैं। तब वह मानो महाराज होता है, मानो महाब्राह्मण; मानो ऊँच और नीच दोनों में जाता है। जैसे महाराज अपने प्रजाजनों को लेकर अपने ही जनपद में इच्छानुसार घूमता है, वैसे ही यह इन प्राणों को लेकर अपने ही शरीर में इच्छानुसार घूमता है।'

'When he moves about in dreams, those are his worlds. Then he is, as it were, a great king; as it were, a great brāhmaṇa; he goes, as it were, to the heights and the depths. As a great king takes his people with him and moves about as he pleases in his own domain, so does this one take these vital functions with him and move about as he pleases in his own body.'

अथ यदा सुषुप्तो भवति । यदा न कस्य चन वेद । हिता नाम नाड्यो द्वासप्ततिः सहस्राणि हृदयात्पुरीततमभिप्रतिष्ठन्ते । ताभिः प्रत्यवसृप्य पुरीतति शेते । स यथा कुमारो वा महाराजो वा महाब्राह्मणो वाऽतिघ्नीमानन्दस्य गत्वा शयीत । एवमेवैष एतच्छेते ॥ १९ ॥

atha yadā suṣupto bhavati, yadā na kasya cana veda, hitā nāma nāḍyo dvāsaptatiḥ sahasrāṇi hṛdayātpurītatamabhipratiṣṭhante, tābhiḥ pratyavasṛpya purītati śete, sa yathā kumāro vā mahārājo vā mahābrāhmaṇo vā'tighnīmānandasya gatvā śayīta, evamevaiṣa etacchete || 19 ||

Atha yadaa sushupto bhavati, yadaa na kasya chana veda, hitaa naama naadyo dvaasaptatih sahasraani hridayaatpuriitatamabhipratishthante, taabhih pratyavasripya puriitati shete, sa yathaa kumaaro vaa mahaaraajo vaa mahaabraahmano vaa'tighniimaanandasya gatvaa shayiita, evamevaisha etachchhete || 19 ||

'और जब वह गहरी नींद में होता है, जब वह किसी को नहीं जानता — हृदय से निकलकर पुरीतत् (हृदय के आवरण) तक बहत्तर हजार नाड़ियाँ हैं जिनका नाम हिता है; उन्हीं से होकर वह पुरीतत् में शयन करता है। जैसे कोई बालक, या महाराज, या महाब्राह्मण अत्यन्त आनन्द को प्राप्त होकर सो जाता है, वैसे ही यह शयन करता है।'

'And when he is in deep sleep, when he knows nothing at all — there are seventy-two thousand channels called hitā running from the heart to the pericardium, and through them he slips away and rests in the pericardium. As a child, or a great king, or a great brāhmaṇa might lie down when he has come to the height of joy, so does this one rest.'

स यथोर्णनाभिस्तन्तुनोच्चरेद्यथा अग्नेः क्षुद्रा विष्फुलिङ्गा व्युच्चरन्त्येवमेवास्मादात्मनः सर्वे प्राणाः सर्वे लोकाः सर्वे देवाः सर्वाणि भूतानि व्युच्चरन्ति । तस्योपनिषत्सत्यस्य सत्यमिति । प्राणा वै सत्यं तेषामेष सत्यम् ॥ २० ॥

sa yathorṇanābhistantunoccaredyathā agneḥ kṣudrā viṣphuliṅgā vyuccarantyevamevāsmādātmanaḥ sarve prāṇāḥ sarve lokāḥ sarve devāḥ sarvāṇi bhūtāni vyuccaranti, tasyopaniṣatsatyasya satyamiti, prāṇā vai satyaṃ teṣāmeṣa satyam || 20 ||

Sa yathornanaabhistantunochcharedyathaa agneh kshudraa vishphulingaa vyuchcharantyevamevaasmaadaatmanah sarve praanaah sarve lokaah sarve devaah sarvaani bhuutaani vyuchcharanti, tasyopanishatsatyasya satyamiti, praanaa vai satyam teshaamesha satyam || 20 ||

'जैसे मकड़ी अपने तन्तु से ऊपर चढ़ती है, और जैसे अग्नि से सूक्ष्म चिनगारियाँ निकलती हैं, वैसे ही इस आत्मा से सब प्राण, सब लोक, सब देवता और सब प्राणी निकलते हैं। उसका रहस्य-नाम है 'सत्य का सत्य'; प्राण ही सत्य हैं, और यह उनका सत्य है।'

'As a spider moves up along its thread, and as tiny sparks leap out of fire, so from this self come forth all the vital functions, all the worlds, all the gods and all beings. Its hidden name is “the real behind the real”: the vital functions are the real, and this is their real.'

↑ All sections

द्वितीयं ब्राह्मणम् · Brāhmaṇa 2.2 — The Young Calf in the Head

यो ह वै शिशुं साधानं सप्रत्याधानं सस्थूणं सदामं वेद सप्त ह द्विषतो भ्रातृव्यानवरुणद्धि । अयं वाव शिशुर्योऽयं मध्यमः प्राणः । तस्येदमेवाधानमिदं प्रत्याधानं प्राणः स्थूणान्नं दाम ॥ १ ॥

yo ha vai śiśuṃ sādhānaṃ sapratyādhānaṃ sasthūṇaṃ sadāmaṃ veda sapta ha dviṣato bhrātṛvyānavaruṇaddhi, ayaṃ vāva śiśuryo'yaṃ madhyamaḥ prāṇaḥ, tasyedamevādhānamidaṃ pratyādhānaṃ prāṇaḥ sthūṇānnaṃ dāma || 1 ||

Yo ha vai shishum saadhaanam sapratyaadhaanam sasthuunam sadaamam veda sapta ha dvishato bhraatrivyaanavarunaddhi, ayam vaava shishuryo'yam madhyamah praanah, tasyedamevaadhaanamidam pratyaadhaanam praanah sthuunaannam daama || 1 ||

जो शिशु को उसके आधान, प्रत्याधान, स्थूणा और दाम के साथ जानता है, वह सात द्वेषी प्रतिस्पर्धियों को रोक देता है। यह मध्यवर्ती प्राण ही शिशु है; यह शरीर उसका आधान है, यह सिर प्रत्याधान, प्राण स्थूणा और अन्न दाम है।

He who knows the child together with its dwelling, its support, its post and its rope holds off seven hateful rivals. This breath in the middle is the child; this body is its dwelling, this head its support, breath its post and food its rope.

तमेताः सप्ताक्षितय उपतिष्ठन्ते । तद्या इमा अक्षंल्लोहिन्यो राजयस्ताभिरेनं रुद्रोऽन्वायत्तः । अथ या अक्षन्नापस्ताभिः पर्जन्यः । या कनीनका तयादित्यः । यत्कृष्णं तेनाग्निर् । यच्छुक्लं तेनेन्द्रः । अधरयैनं वर्तन्या पृथिव्यन्वायत्ता । द्यौरुत्तरया । नास्यान्नं क्षीयते य एवं वेद ॥ २ ॥

tametāḥ saptākṣitaya upatiṣṭhante, tadyā imā akṣaṃllohinyo rājayastābhirenaṃ rudro'nvāyattaḥ, atha yā akṣannāpastābhiḥ parjanyaḥ, yā kanīnakā tayādityaḥ, yatkṛṣṇaṃ tenāgnir, yacchuklaṃ tenendraḥ, adharayainaṃ vartanyā pṛthivyanvāyattā, dyauruttarayā, nāsyānnaṃ kṣīyate ya evaṃ veda || 2 ||

Tametaah saptaakshitaya upatishthante, tadyaa imaa akshamllohinyo raajayastaabhirenam rudro'nvaayattah, atha yaa akshannaapastaabhih parjanyah, yaa kaniinakaa tayaadityah, yatkrishnam tenaagnir, yachchhuklam tenendrah, adharayainam vartanyaa prithivyanvaayattaa, dyauruttarayaa, naasyaannam kshiiyate ya evam veda || 2 ||

उसके पास ये सात अक्षय (शक्तियाँ) रहती हैं। आँख में जो लाल रेखाएँ हैं, उनसे रुद्र उससे जुड़ा है; आँख में जो जल है, उससे पर्जन्य; जो पुतली है, उससे आदित्य; जो काला भाग है, उससे अग्नि; जो श्वेत भाग है, उससे इन्द्र। नीचे की पलक से पृथ्वी उससे जुड़ी है और ऊपर की पलक से द्युलोक। जो ऐसा जानता है, उसका अन्न कभी क्षीण नहीं होता।

Seven imperishable ones attend upon it. The red lines in the eye — by them Rudra is joined to it; the water in the eye — by it the rain-god; the pupil — by it the sun; the dark part — by it fire; the white part — by it Indra. By the lower eyelid the earth is joined to it, and by the upper the sky. He who knows this never lacks food.

तदेष श्लोको भवति अर्वाग्बिलश्चमस ऊर्ध्वबुध्नस्तस्मिन् यशो निहितं विश्वरूपम् । तस्यासत ऋषयः सप्त तीरे वागष्टमी ब्रह्मणा संविदानेति । अर्वाग्बिलश्चमस ऊर्ध्वबुध्न इति । इदं तच्छिर एष ह्यर्वाग्बिलश्चमस ऊर्ध्वबुध्नः । तस्मिन् यशो निहितं विश्वरूपमिति । प्राणा वै यशो विश्वरूपम् । प्राणानेतदाह । तस्यासत ऋषयः सप्त तीर इति । प्राणा वा ऋषयः । प्राणानेतदाह । वागष्टमी ब्रह्मणा संविदानेति । वाग्घ्यष्टमी ब्रह्मणा संवित्ते ॥ ३ ॥

tadeṣa śloko bhavati arvāgbilaścamasa ūrdhvabudhnastasmin yaśo nihitaṃ viśvarūpam, tasyāsata ṛṣayaḥ sapta tīre vāgaṣṭamī brahmaṇā saṃvidāneti, arvāgbilaścamasa ūrdhvabudhna iti, idaṃ tacchira eṣa hyarvāgbilaścamasa ūrdhvabudhnaḥ, tasmin yaśo nihitaṃ viśvarūpamiti, prāṇā vai yaśo viśvarūpam, prāṇānetadāha, tasyāsata ṛṣayaḥ sapta tīra iti, prāṇā vā ṛṣayaḥ, prāṇānetadāha, vāgaṣṭamī brahmaṇā saṃvidāneti, vāgghyaṣṭamī brahmaṇā saṃvitte || 3 ||

Tadesha shloko bhavati arvaagbilashchamasa uurdhvabudhnastasmin yasho nihitam vishvaruupam, tasyaasata rishayah sapta tiire vaagashtamii brahmanaa samvidaaneti, arvaagbilashchamasa uurdhvabudhna iti, idam tachchhira esha hyarvaagbilashchamasa uurdhvabudhnah, tasmin yasho nihitam vishvaruupamiti, praanaa vai yasho vishvaruupam, praanaanetadaaha, tasyaasata rishayah sapta tiira iti, praanaa vaa rishayah, praanaanetadaaha, vaagashtamii brahmanaa samvidaaneti, vaagghyashtamii brahmanaa samvitte || 3 ||

इस विषय में यह श्लोक है: 'नीचे मुख और ऊपर तल वाला एक पात्र है; उसमें विश्वरूप यश रखा हुआ है। उसके तट पर सात ऋषि बैठे हैं, और वाणी आठवीं है जो ब्रह्म से मिली हुई है।' 'नीचे मुख और ऊपर तल वाला पात्र' — यह सिर ही है, क्योंकि इसी का मुख नीचे और तल ऊपर है। 'उसमें विश्वरूप यश रखा हुआ है' — प्राण ही विश्वरूप यश हैं; यह प्राणों को ही कहता है। 'उसके तट पर सात ऋषि बैठे हैं' — प्राण ही ऋषि हैं; यह प्राणों को ही कहता है। 'वाणी आठवीं है जो ब्रह्म से मिली हुई है' — वाणी ही आठवीं है, जो ब्रह्म से मिली रहती है।

On this there is this verse: 'There is a cup with its mouth below and its bottom above; in it is set glory of every form. On its rim sit seven seers, and speech is the eighth, joined with brahman.' 'A cup with its mouth below and its bottom above' — that is this head, for its mouth is below and its bottom above. 'In it is set glory of every form' — the vital functions are that glory of every form; it speaks of the vital functions. 'On its rim sit seven seers' — the vital functions are the seers; it speaks of the vital functions. 'And speech is the eighth, joined with brahman' — for speech is the eighth, and it is joined with brahman.

इमावेव गोतमभरद्वाजौ । अयमेव गोतमोऽयं भरद्वाजः । इमावेव विश्वामित्रजमदग्नी । अयमेव विश्वामित्रोऽयं जमदग्निः । इमावेव वसिष्ठकश्यपौ । अयमेव वसिष्ठोऽयं कश्यपः । वागेवात्रिः । वाचा ह्यन्नमद्यते । अत्तिर्ह वै नामैतद्यदत्रिरिति । सर्वस्यात्ता भवति । सर्वमस्यान्नं भवति य एवं वेद ॥ ४ ॥

imāveva gotamabharadvājau, ayameva gotamo'yaṃ bharadvājaḥ, imāveva viśvāmitrajamadagnī, ayameva viśvāmitro'yaṃ jamadagniḥ, imāveva vasiṣṭhakaśyapau, ayameva vasiṣṭho'yaṃ kaśyapaḥ, vāgevātriḥ, vācā hyannamadyate, attirha vai nāmaitadyadatririti, sarvasyāttā bhavati, sarvamasyānnaṃ bhavati ya evaṃ veda || 4 ||

Imaaveva gotamabharadvaajau, ayameva gotamo'yam bharadvaajah, imaaveva vishvaamitrajamadagnii, ayameva vishvaamitro'yam jamadagnih, imaaveva vasishthakashyapau, ayameva vasishtho'yam kashyapah, vaagevaatrih, vaachaa hyannamadyate, attirha vai naamaitadyadatririti, sarvasyaattaa bhavati, sarvamasyaannam bhavati ya evam veda || 4 ||

ये दोनों कान गोतम और भरद्वाज हैं — यह गोतम और यह भरद्वाज; ये दोनों आँखें विश्वामित्र और जमदग्नि हैं — यह विश्वामित्र और यह जमदग्नि; ये दोनों नासिका-छिद्र वसिष्ठ और कश्यप हैं — यह वसिष्ठ और यह कश्यप; और वाणी अत्रि है, क्योंकि वाणी से ही अन्न खाया जाता है — 'अत्ति' (खाता है) का ही नाम अत्रि है। जो ऐसा जानता है, वह सबका भोक्ता होता है और सब कुछ उसका अन्न हो जाता है।

These two ears are Gotama and Bharadvāja — this one Gotama and this one Bharadvāja; these two eyes are Viśvāmitra and Jamadagni — this one Viśvāmitra and this one Jamadagni; these two nostrils are Vasiṣṭha and Kaśyapa — this one Vasiṣṭha and this one Kaśyapa; and speech is Atri, for by speech food is eaten — atri is really atti, 'he eats'. He who knows this becomes an eater of everything, and everything becomes his food.

↑ All sections

तृतीयं ब्राह्मणम् · Brāhmaṇa 2.3 — The Two Forms of Brahman

द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे । मूर्तं चैवामूर्तं च । मर्त्यं चामृतं च । स्थितं च यच्च । सच्च त्यं च ॥ १ ॥

dve vāva brahmaṇo rūpe, mūrtaṃ caivāmūrtaṃ ca, martyaṃ cāmṛtaṃ ca, sthitaṃ ca yacca, sacca tyaṃ ca || 1 ||

Dve vaava brahmano ruupe, muurtam chaivaamuurtam cha, martyam chaamritam cha, sthitam cha yachcha, sachcha tyam cha || 1 ||

ब्रह्म के दो ही रूप हैं: मूर्त और अमूर्त, मर्त्य और अमृत, स्थित और गतिशील, सत् और त्य (परोक्ष)।

Brahman has just two forms: the formed and the formless, the mortal and the immortal, the fixed and the moving, the actual and the beyond.

तदेतन्मूर्तं यदन्यद्वायोश्चान्तरिक्षाच्च । एतन्मर्त्यम् । एतत्स्थितम् । एतत्सत् । तस्यैतस्य मूर्तस्यैतस्य मर्त्यस्यैतस्य स्थितस्यैतस्य सत एष रसो य एष तपति । सतो ह्येष रसः ॥ २ ॥

tadetanmūrtaṃ yadanyadvāyoścāntarikṣācca, etanmartyam, etatsthitam, etatsat, tasyaitasya mūrtasyaitasya martyasyaitasya sthitasyaitasya sata eṣa raso ya eṣa tapati, sato hyeṣa rasaḥ || 2 ||

Tadetanmuurtam yadanyadvaayoshchaantarikshaachcha, etanmartyam, etatsthitam, etatsat, tasyaitasya muurtasyaitasya martyasyaitasya sthitasyaitasya sata esha raso ya esha tapati, sato hyesha rasah || 2 ||

जो वायु और अन्तरिक्ष से भिन्न है वही मूर्त है; वही मर्त्य है, वही स्थित, वही सत्। उस मूर्त, मर्त्य, स्थित और सत् का रस वह है जो तपता है — क्योंकि वही सत् का रस है।

The formed is whatever is other than the wind and the mid-space; that is the mortal, the fixed, the actual. And the essence of that formed, mortal, fixed and actual is the sun that burns — for it is the essence of the actual.

अथामूर्तम् । वायुश्चान्तरिक्षश्च । एतदमृतम् । एतद्यत् । एतत्त्यम् । तस्यैतस्यामूर्तस्यैतस्यामृतस्यैतस्य यत एतस्य त्यस्यैष रसो य एष एतस्मिन्मण्डले पुरुषः । त्यस्य ह्येष रस । इत्यधिदैवतम् ॥ ३ ॥

athāmūrtam, vāyuścāntarikṣaśca, etadamṛtam, etadyat, etattyam, tasyaitasyāmūrtasyaitasyāmṛtasyaitasya yata etasya tyasyaiṣa raso ya eṣa etasminmaṇḍale puruṣaḥ, tyasya hyeṣa rasa, ityadhidaivatam || 3 ||

Athaamuurtam, vaayushchaantarikshashcha, etadamritam, etadyat, etattyam, tasyaitasyaamuurtasyaitasyaamritasyaitasya yata etasya tyasyaisha raso ya esha etasminmandale purushah, tyasya hyesha rasa, ityadhidaivatam || 3 ||

अब अमूर्त: वायु और अन्तरिक्ष; वही अमृत है, वही गतिशील, वही त्य। उस अमूर्त, अमृत, गतिशील और त्य का रस वह पुरुष है जो इस सूर्यमण्डल में है — क्योंकि वही त्य का रस है। यह अधिदैवत है।

Now the formless: the wind and the mid-space; that is the immortal, the moving, the beyond. And the essence of that formless, immortal, moving and beyond is the person in the disc of the sun — for it is the essence of the beyond. So much with reference to the deities.

अथाध्यात्मम् । इदमेव मूर्तं यदन्यत्प्राणाच्च यश्चायमन्तरात्मन्नाकाशः । एतन्मर्त्यम् । एतत्स्थितम् । एतत्सत् । तस्यैतस्य मूर्तस्यैतस्य मर्त्यस्यैतस्य स्थितस्यैतस्य सत एष रसो यच्चक्षुः । सतो ह्येष रसः ॥ ४ ॥

athādhyātmam, idameva mūrtaṃ yadanyatprāṇācca yaścāyamantarātmannākāśaḥ, etanmartyam, etatsthitam, etatsat, tasyaitasya mūrtasyaitasya martyasyaitasya sthitasyaitasya sata eṣa raso yaccakṣuḥ, sato hyeṣa rasaḥ || 4 ||

Athaadhyaatmam, idameva muurtam yadanyatpraanaachcha yashchaayamantaraatmannaakaashah, etanmartyam, etatsthitam, etatsat, tasyaitasya muurtasyaitasya martyasyaitasya sthitasyaitasya sata esha raso yachchakshuh, sato hyesha rasah || 4 ||

अब अध्यात्म: जो प्राण और शरीर के भीतर के आकाश से भिन्न है वही मूर्त है; वही मर्त्य है, वही स्थित, वही सत्। उस मूर्त, मर्त्य, स्थित और सत् का रस चक्षु है — क्योंकि वही सत् का रस है।

Now with reference to the body: the formed is whatever is other than breath and the space within the body; that is the mortal, the fixed, the actual. And the essence of that formed, mortal, fixed and actual is the eye — for it is the essence of the actual.

अथामूर्तं प्राणश्च यश्चायमन्तरात्मन्नाकाशः । एतदमृतम् । एतद्यत् । एतत्त्यत् । तस्यैतस्यामूर्तस्यैतस्यामृतस्यैतस्य यत एतस्य त्यस्यैष रसो योऽयं दक्षिणेऽक्षन् पुरुषः । त्यस्य ह्येष रसः ॥ ५ ॥

athāmūrtaṃ prāṇaśca yaścāyamantarātmannākāśaḥ, etadamṛtam, etadyat, etattyat, tasyaitasyāmūrtasyaitasyāmṛtasyaitasya yata etasya tyasyaiṣa raso yo'yaṃ dakṣiṇe'kṣan puruṣaḥ, tyasya hyeṣa rasaḥ || 5 ||

Athaamuurtam praanashcha yashchaayamantaraatmannaakaashah, etadamritam, etadyat, etattyat, tasyaitasyaamuurtasyaitasyaamritasyaitasya yata etasya tyasyaisha raso yo'yam dakshine'kshan purushah, tyasya hyesha rasah || 5 ||

अब अमूर्त: प्राण और शरीर के भीतर का आकाश; वही अमृत है, वही गतिशील, वही त्य। उस अमूर्त, अमृत, गतिशील और त्य का रस वह पुरुष है जो दाहिनी आँख में है — क्योंकि वही त्य का रस है।

Now the formless: breath and the space within the body; that is the immortal, the moving, the beyond. And the essence of that formless, immortal, moving and beyond is the person in the right eye — for it is the essence of the beyond.

तस्य हैतस्य पुरुषस्य रूपम् । यथा माहारजनं वासो यथा पाण्ड्वाविकं यथेन्द्रगोपो यथाग्न्यर्चिर्यथा पुण्डरीकं यथा सकृद्विद्युत्तम् । सकृद्विद्युत्तेव ह वा अस्य श्रीर्भवति य एवं वेद । अथात आदेशो नेति नेति । न ह्येतस्मादिति नेत्यन्यत्परमस्ति । अथ नामधेयं सत्यस्य सत्यमिति । प्राणा वै सत्यम् । तेषामेष सत्यम् ॥ ६ ॥

tasya haitasya puruṣasya rūpam, yathā māhārajanaṃ vāso yathā pāṇḍvāvikaṃ yathendragopo yathāgnyarciryathā puṇḍarīkaṃ yathā sakṛdvidyuttam, sakṛdvidyutteva ha vā asya śrīrbhavati ya evaṃ veda, athāta ādeśo neti neti, na hyetasmāditi netyanyatparamasti, atha nāmadheyaṃ satyasya satyamiti, prāṇā vai satyam, teṣāmeṣa satyam || 6 ||

Tasya haitasya purushasya ruupam, yathaa maahaarajanam vaaso yathaa paandvaavikam yathendragopo yathaagnyarchiryathaa pundariikam yathaa sakridvidyuttam, sakridvidyutteva ha vaa asya shriirbhavati ya evam veda, athaata aadesho neti neti, na hyetasmaaditi netyanyatparamasti, atha naamadheyam satyasya satyamiti, praanaa vai satyam, teshaamesha satyam || 6 ||

उस पुरुष का रूप ऐसा है: जैसे हल्दी-रँगा वस्त्र, जैसे श्वेत ऊन, जैसे इन्द्रगोप कीट, जैसे अग्नि की लौ, जैसे श्वेत कमल, जैसे क्षण भर की बिजली। जो ऐसा जानता है, उसकी श्री भी बिजली की-सी चमक वाली होती है। अब उपदेश यह है — 'नहीं, नहीं' (नेति नेति); क्योंकि इस 'नेति' से परे और कुछ नहीं है। उसका नाम है 'सत्य का सत्य'; प्राण ही सत्य हैं, और यह उनका सत्य है।

The form of that person is like a saffron-dyed cloth, like white wool, like the scarlet insect, like a flame of fire, like a white lotus, like a sudden flash of lightning. And like a sudden flash of lightning is the splendour of one who knows this. Now therefore the teaching: not this, not this (neti, neti) — for there is nothing higher than this 'not this'. And its name is 'the real behind the real': the vital functions are the real, and this is their real.

↑ All sections

चतुर्थं ब्राह्मणम् · Brāhmaṇa 2.4 — Yājñavalkya and Maitreyī

मैत्रेयीति होवाच याज्ञवल्क्यः उद्यास्यन् वा अरेऽहमस्मात्स्थानादस्मि । हन्त तेऽनया कात्यायन्यान्तं करवाणीति ॥ १ ॥

maitreyīti hovāca yājñavalkyaḥ udyāsyan vā are'hamasmātsthānādasmi, hanta te'nayā kātyāyanyāntaṃ karavāṇīti || 1 ||

Maitreyiiti hovaacha yaajnavalkyah udyaasyan vaa are'hamasmaatsthaanaadasmi, hanta te'nayaa kaatyaayanyaantam karavaaniiti || 1 ||

'मैत्रेयी!' — याज्ञवल्क्य ने कहा — 'मैं इस गृहस्थ-स्थान से ऊपर जाने वाला हूँ; आओ, मैं तुम्हारे और कात्यायनी के बीच बँटवारा कर दूँ।'

'Maitreyī,' said Yājñavalkya, 'I am about to go up and away from this state of life. Come, let me make a settlement between you and Kātyāyanī.'

सा होवाच मैत्रेयी यन्नु म इयं भगोः सर्वा पृथिवी वित्तेन पूर्णा स्यात्कथं तेनामृता स्यामिति । नेति होवाच याज्ञवल्क्यः । यथैवोपकरणवतां जीवितं तथैव ते जीवितं स्यात् । अमृतत्वस्य तु नाशास्ति वित्तेनेति ॥ २ ॥

sā hovāca maitreyī yannu ma iyaṃ bhagoḥ sarvā pṛthivī vittena pūrṇā syātkathaṃ tenāmṛtā syāmiti, neti hovāca yājñavalkyaḥ, yathaivopakaraṇavatāṃ jīvitaṃ tathaiva te jīvitaṃ syāt, amṛtatvasya tu nāśāsti vitteneti || 2 ||

Saa hovaacha maitreyii yannu ma iyam bhagoh sarvaa prithivii vittena puurnaa syaatkatham tenaamritaa syaamiti, neti hovaacha yaajnavalkyah, yathaivopakaranavataam jiivitam tathaiva te jiivitam syaat, amritatvasya tu naashaasti vitteneti || 2 ||

मैत्रेयी ने कहा, 'भगवन्! यदि यह सारी पृथ्वी धन से भरी हुई मेरी हो जाए, तो क्या उससे मैं अमर हो जाऊँगी?' 'नहीं' — याज्ञवल्क्य ने कहा — 'जैसा साधन-सम्पन्न लोगों का जीवन होता है वैसा ही तुम्हारा जीवन होगा; धन से अमरता की आशा नहीं है।'

Maitreyī said, 'Sir, if this whole earth filled with wealth were mine, would I become immortal by it?' 'No,' said Yājñavalkya; 'your life would be like the life of the well-to-do, but there is no hope of immortality through wealth.'

सा होवाच मैत्रेयी येनाहं नामृता स्यां किमहं तेन कुर्याम् । यदेव भगवान् वेद तदेव मे ब्रूहीति ॥ ३ ॥

sā hovāca maitreyī yenāhaṃ nāmṛtā syāṃ kimahaṃ tena kuryām, yadeva bhagavān veda tadeva me brūhīti || 3 ||

Saa hovaacha maitreyii yenaaham naamritaa syaam kimaham tena kuryaam, yadeva bhagavaan veda tadeva me bruuhiiti || 3 ||

मैत्रेयी ने कहा, 'जिससे मैं अमर न होऊँ, उसे लेकर मैं क्या करूँ? भगवन्, जो आप जानते हैं वही मुझे बताइए।'

Maitreyī said, 'What should I do with that by which I do not become immortal? Tell me, sir, what you know.'

स होवाच याज्ञवल्क्यः प्रिया बतारे नः सती प्रियं भाषसे । एह्यास्स्व । व्याख्यास्यामि ते । व्याचक्षाणस्य तु मे निदिध्यासस्वेति ॥ ४ ॥

sa hovāca yājñavalkyaḥ priyā batāre naḥ satī priyaṃ bhāṣase, ehyāssva, vyākhyāsyāmi te, vyācakṣāṇasya tu me nididhyāsasveti || 4 ||

Sa hovaacha yaajnavalkyah priyaa bataare nah satii priyam bhaashase, ehyaassva, vyaakhyaasyaami te, vyaachakshaanasya tu me nididhyaasasveti || 4 ||

याज्ञवल्क्य ने कहा, 'तुम मुझे प्रिय थीं और अब प्रिय बात कहती हो। आओ, बैठो; मैं तुम्हें समझाता हूँ। और जब मैं समझाऊँ, तब तुम उस पर ध्यान करना।'

Yājñavalkya said, 'Dear you have been to me, and dear is what you say. Come, sit down; I shall explain it to you. And as I explain, meditate upon it.'

स होवाच न वा अरे पत्युः कामाय पतिः प्रियो भवत्यात्मनस्तु कामाय पतिः प्रियो भवति । न वा अरे जायायै कामाय जाया प्रिया भवत्यात्मनस्तु कामाय जाया प्रिया भवति । न वा अरे पुत्राणां कामाय पुत्राः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय पुत्राः प्रिया भवन्ति । न वा अरे वित्तस्य कामाय वित्तं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय वित्तं प्रियं भवति । न वा अरे ब्रह्मणः कामाय ब्रह्म प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय ब्रह्म प्रियं भवति । न वा अरे क्षत्रस्य कामाय क्षत्रं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय क्षत्रं प्रियं भवति । न वा अरे लोकानां कामाय लोकाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय लोकाः प्रिया भवन्ति । न वा अरे देवानां कामाय देवाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय देवाः प्रिया भवन्ति । न वा अरे भूतानां कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्त्यात्मनस्तु कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्ति । न वा अरे सर्वस्य कामाय सर्वं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय सर्वं प्रियं भवति । आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यो मैत्रेयि । आत्मनो वा अरे दर्शनेन श्रवणेन मत्या विज्ञानेनेदं सर्वं विदितम् ॥ ५ ॥

sa hovāca na vā are patyuḥ kāmāya patiḥ priyo bhavatyātmanastu kāmāya patiḥ priyo bhavati, na vā are jāyāyai kāmāya jāyā priyā bhavatyātmanastu kāmāya jāyā priyā bhavati, na vā are putrāṇāṃ kāmāya putrāḥ priyā bhavantyātmanastu kāmāya putrāḥ priyā bhavanti, na vā are vittasya kāmāya vittaṃ priyaṃ bhavatyātmanastu kāmāya vittaṃ priyaṃ bhavati, na vā are brahmaṇaḥ kāmāya brahma priyaṃ bhavatyātmanastu kāmāya brahma priyaṃ bhavati, na vā are kṣatrasya kāmāya kṣatraṃ priyaṃ bhavatyātmanastu kāmāya kṣatraṃ priyaṃ bhavati, na vā are lokānāṃ kāmāya lokāḥ priyā bhavantyātmanastu kāmāya lokāḥ priyā bhavanti, na vā are devānāṃ kāmāya devāḥ priyā bhavantyātmanastu kāmāya devāḥ priyā bhavanti, na vā are bhūtānāṃ kāmāya bhūtāni priyāṇi bhavantyātmanastu kāmāya bhūtāni priyāṇi bhavanti, na vā are sarvasya kāmāya sarvaṃ priyaṃ bhavatyātmanastu kāmāya sarvaṃ priyaṃ bhavati, ātmā vā are draṣṭavyaḥ śrotavyo mantavyo nididhyāsitavyo maitreyi, ātmano vā are darśanena śravaṇena matyā vijñānenedaṃ sarvaṃ viditam || 5 ||

Sa hovaacha na vaa are patyuh kaamaaya patih priyo bhavatyaatmanastu kaamaaya patih priyo bhavati, na vaa are jaayaayai kaamaaya jaayaa priyaa bhavatyaatmanastu kaamaaya jaayaa priyaa bhavati, na vaa are putraanaam kaamaaya putraah priyaa bhavantyaatmanastu kaamaaya putraah priyaa bhavanti, na vaa are vittasya kaamaaya vittam priyam bhavatyaatmanastu kaamaaya vittam priyam bhavati, na vaa are brahmanah kaamaaya brahma priyam bhavatyaatmanastu kaamaaya brahma priyam bhavati, na vaa are kshatrasya kaamaaya kshatram priyam bhavatyaatmanastu kaamaaya kshatram priyam bhavati, na vaa are lokaanaam kaamaaya lokaah priyaa bhavantyaatmanastu kaamaaya lokaah priyaa bhavanti, na vaa are devaanaam kaamaaya devaah priyaa bhavantyaatmanastu kaamaaya devaah priyaa bhavanti, na vaa are bhuutaanaam kaamaaya bhuutaani priyaani bhavantyaatmanastu kaamaaya bhuutaani priyaani bhavanti, na vaa are sarvasya kaamaaya sarvam priyam bhavatyaatmanastu kaamaaya sarvam priyam bhavati, aatmaa vaa are drashtavyah shrotavyo mantavyo nididhyaasitavyo maitreyi, aatmano vaa are darshanena shravanena matyaa vijnaanenedam sarvam viditam || 5 ||

उसने कहा, 'पति पति के लिए प्रिय नहीं होता, अपने ही लिए पति प्रिय होता है। पत्नी पत्नी के लिए प्रिय नहीं होती, अपने ही लिए पत्नी प्रिय होती है। पुत्र पुत्रों के लिए प्रिय नहीं होते, अपने ही लिए पुत्र प्रिय होते हैं। धन धन के लिए प्रिय नहीं होता, अपने ही लिए धन प्रिय होता है। ब्रह्म ब्रह्म के लिए प्रिय नहीं होता, अपने ही लिए वह प्रिय होता है। क्षत्र क्षत्र के लिए प्रिय नहीं होता, अपने ही लिए वह प्रिय होता है। लोक लोकों के लिए प्रिय नहीं होते, अपने ही लिए लोक प्रिय होते हैं। देवता देवताओं के लिए प्रिय नहीं होते, अपने ही लिए देवता प्रिय होते हैं। प्राणी प्राणियों के लिए प्रिय नहीं होते, अपने ही लिए प्राणी प्रिय होते हैं। सब कुछ सबके लिए प्रिय नहीं होता, अपने ही लिए सब कुछ प्रिय होता है। हे मैत्रेयी! आत्मा को ही देखना चाहिए, सुनना चाहिए, मनन करना चाहिए और उस पर ध्यान करना चाहिए; क्योंकि आत्मा के दर्शन, श्रवण, मनन और विज्ञान से ही यह सब जाना जाता है।'

He said, 'A husband is not dear for the sake of the husband; a husband is dear for the sake of oneself. A wife is not dear for the sake of the wife; a wife is dear for the sake of oneself. Sons are not dear for the sake of the sons; sons are dear for the sake of oneself. Wealth is not dear for the sake of wealth; wealth is dear for the sake of oneself. Brahman-power is not dear for the sake of brahman-power; it is dear for the sake of oneself. The ruling power is not dear for the sake of the ruling power; it is dear for the sake of oneself. The worlds are not dear for the sake of the worlds; the worlds are dear for the sake of oneself. The gods are not dear for the sake of the gods; the gods are dear for the sake of oneself. Beings are not dear for the sake of beings; beings are dear for the sake of oneself. Everything is not dear for the sake of everything; everything is dear for the sake of oneself. It is the self, Maitreyī, that should be seen, heard, reflected upon and meditated upon; for by the seeing, hearing, reflection and understanding of the self all this is known.'

ब्रह्म तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनो ब्रह्म वेद । क्षत्रं तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनः क्षत्रं वेद । लोकास्तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो लोकान् वेद । देवास्तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो देवान् वेद । भूतानि तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो भूतानि वेद । सर्वं तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनः सर्वं वेद । इदं ब्रह्मेदं क्षत्रमिमे लोका इमे देवा इमानि भूतानीदं सर्वं यदयमात्मा ॥ ६ ॥

brahma taṃ parādādyo'nyatrātmano brahma veda, kṣatraṃ taṃ parādādyo'nyatrātmanaḥ kṣatraṃ veda, lokāstaṃ parāduryo'nyatrātmano lokān veda, devāstaṃ parāduryo'nyatrātmano devān veda, bhūtāni taṃ parāduryo'nyatrātmano bhūtāni veda, sarvaṃ taṃ parādādyo'nyatrātmanaḥ sarvaṃ veda, idaṃ brahmedaṃ kṣatramime lokā ime devā imāni bhūtānīdaṃ sarvaṃ yadayamātmā || 6 ||

Brahma tam paraadaadyo'nyatraatmano brahma veda, kshatram tam paraadaadyo'nyatraatmanah kshatram veda, lokaastam paraaduryo'nyatraatmano lokaan veda, devaastam paraaduryo'nyatraatmano devaan veda, bhuutaani tam paraaduryo'nyatraatmano bhuutaani veda, sarvam tam paraadaadyo'nyatraatmanah sarvam veda, idam brahmedam kshatramime lokaa ime devaa imaani bhuutaaniidam sarvam yadayamaatmaa || 6 ||

'ब्रह्म उसे छोड़ देता है जो ब्रह्म को आत्मा से अन्यत्र जानता है; क्षत्र उसे छोड़ देता है जो क्षत्र को आत्मा से अन्यत्र जानता है; लोक उसे छोड़ देते हैं जो लोकों को आत्मा से अन्यत्र जानता है; देवता उसे छोड़ देते हैं जो देवताओं को आत्मा से अन्यत्र जानता है; प्राणी उसे छोड़ देते हैं जो प्राणियों को आत्मा से अन्यत्र जानता है; सब कुछ उसे छोड़ देता है जो सबको आत्मा से अन्यत्र जानता है। यह ब्रह्म, यह क्षत्र, ये लोक, ये देवता, ये प्राणी — यह सब यही आत्मा है।'

'Brahman-power abandons the one who knows brahman-power as other than the self; the ruling power abandons the one who knows the ruling power as other than the self; the worlds abandon the one who knows the worlds as other than the self; the gods abandon the one who knows the gods as other than the self; beings abandon the one who knows beings as other than the self; everything abandons the one who knows everything as other than the self. This brahman-power, this ruling power, these worlds, these gods, these beings — all this is this very self.'

स यथा दुन्दुभेर्हन्यमानस्य न बाह्याञ्छब्दाञ्छक्नुयाद्ग्रहणाय । दुन्दुभेस्तु ग्रहणेन दुन्दुभ्याघातस्य वा शब्दो गृहीतः ॥ ७ ॥

sa yathā dundubherhanyamānasya na bāhyāñchabdāñchaknuyādgrahaṇāya, dundubhestu grahaṇena dundubhyāghātasya vā śabdo gṛhītaḥ || 7 ||

Sa yathaa dundubherhanyamaanasya na baahyaanchhabdaanchhaknuyaadgrahanaaya, dundubhestu grahanena dundubhyaaghaatasya vaa shabdo grihiitah || 7 ||

'जैसे बजाए जाते हुए दुन्दुभि के बाहरी शब्दों को कोई पकड़ नहीं सकता, किन्तु दुन्दुभि को या उसके बजाने वाले को पकड़ लेने पर शब्द पकड़ में आ जाता है —

'As one cannot catch the outward sounds of a drum that is being beaten, but by catching the drum or the beater of the drum the sound is caught —

स यथा शङ्खस्य ध्मायमानस्य न बाह्याञ्छब्दाञ्छक्नुयाद्ग्रहणाय शङ्खस्य तु ग्रहणेन शङ्खध्मस्य वा शब्दो गृहीतः ॥ ८ ॥

sa yathā śaṅkhasya dhmāyamānasya na bāhyāñchabdāñchaknuyādgrahaṇāya śaṅkhasya tu grahaṇena śaṅkhadhmasya vā śabdo gṛhītaḥ || 8 ||

Sa yathaa shankhasya dhmaayamaanasya na baahyaanchhabdaanchhaknuyaadgrahanaaya shankhasya tu grahanena shankhadhmasya vaa shabdo grihiitah || 8 ||

'जैसे फूँके जाते हुए शंख के बाहरी शब्दों को कोई पकड़ नहीं सकता, किन्तु शंख को या उसके फूँकने वाले को पकड़ लेने पर शब्द पकड़ में आ जाता है —

'as one cannot catch the outward sounds of a conch that is being blown, but by catching the conch or the blower of the conch the sound is caught —

स यथा वीणायै वाद्यमानायै न बाह्याञ्छब्दाञ्छक्नुयाद्ग्रहणाय वीणायै तु ग्रहणेन वीणावादस्य वा शब्दो गृहीतः ॥ ९ ॥

sa yathā vīṇāyai vādyamānāyai na bāhyāñchabdāñchaknuyādgrahaṇāya vīṇāyai tu grahaṇena vīṇāvādasya vā śabdo gṛhītaḥ || 9 ||

Sa yathaa viinaayai vaadyamaanaayai na baahyaanchhabdaanchhaknuyaadgrahanaaya viinaayai tu grahanena viinaavaadasya vaa shabdo grihiitah || 9 ||

'जैसे बजाई जाती हुई वीणा के बाहरी शब्दों को कोई पकड़ नहीं सकता, किन्तु वीणा को या उसके बजाने वाले को पकड़ लेने पर शब्द पकड़ में आ जाता है —

'as one cannot catch the outward sounds of a lute that is being played, but by catching the lute or the player of the lute the sound is caught —

स यथार्द्रैधाग्नेरभ्याहितात्पृथग्धूमा विनिश्चरन्त्येव वा अरेऽस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतद्यदृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरस इतिहासः पुराणं विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानानि । अस्यैवैतानि निःश्वसितानि ॥ १० ॥

sa yathārdraidhāgnerabhyāhitātpṛthagdhūmā viniścarantyeva vā are'sya mahato bhūtasya niḥśvasitametadyadṛgvedo yajurvedaḥ sāmavedo'tharvāṅgirasa itihāsaḥ purāṇaṃ vidyā upaniṣadaḥ ślokāḥ sūtrāṇyanuvyākhyānāni vyākhyānāni, asyaivaitāni niḥśvasitāni || 10 ||

Sa yathaardraidhaagnerabhyaahitaatprithagdhuumaa vinishcharantyeva vaa are'sya mahato bhuutasya nihshvasitametadyadrigvedo yajurvedah saamavedo'tharvaangirasa itihaasah puraanam vidyaa upanishadah shlokaah suutraanyanuvyaakhyaanaani vyaakhyaanaani, asyaivaitaani nihshvasitaani || 10 ||

'जैसे गीली लकड़ी से जलाई हुई अग्नि से अलग-अलग धुएँ निकलते हैं, वैसे ही इस महान् भूत के निःश्वास ये हैं — ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, अथर्वाङ्गिरस, इतिहास, पुराण, विद्याएँ, उपनिषदें, श्लोक, सूत्र, अनुव्याख्यान और व्याख्यान; ये सब इसी के निःश्वास हैं।

'as from a fire laid with damp fuel separate clouds of smoke go forth, so indeed from this great being has been breathed out all this: the Ṛgveda, the Yajurveda, the Sāmaveda, the hymns of the Atharvans and Aṅgirases, story, ancient lore, the sciences, the hidden teachings, verses, aphorisms, explanations and commentaries — all these are its breathing out.

स यथा सर्वासामपां समुद्र एकायनम् । एवं सर्वेषां स्पर्शानां त्वगेकायनम् । एवं सर्वेषां गन्धानां नासिके एकायनम् । एवं सर्वेषां रसानां जिह्वैकायनम् । एवं सर्वेषां रूपाणां चक्षुरेकायनम् । एवं सर्वेषां शब्दानां श्रोत्रमेकायनम् । एवं सर्वेषां संकल्पानां मन एकायनम् । एवं सर्वासां विद्यानां हृदयमेकायनम् । एवं सर्वेषां कर्मणां हस्तावेकायनम् । एवं सर्वेषामानन्दानामुपस्थ एकायनम् । एवं सर्वेषां विसर्गाणां पायुरेकायनम् । एवं सर्वेषामध्वनां पादावेकायनम् । एवं सर्वेषां वेदानां वागेकायनम् ॥ ११ ॥

sa yathā sarvāsāmapāṃ samudra ekāyanam, evaṃ sarveṣāṃ sparśānāṃ tvagekāyanam, evaṃ sarveṣāṃ gandhānāṃ nāsike ekāyanam, evaṃ sarveṣāṃ rasānāṃ jihvaikāyanam, evaṃ sarveṣāṃ rūpāṇāṃ cakṣurekāyanam, evaṃ sarveṣāṃ śabdānāṃ śrotramekāyanam, evaṃ sarveṣāṃ saṃkalpānāṃ mana ekāyanam, evaṃ sarvāsāṃ vidyānāṃ hṛdayamekāyanam, evaṃ sarveṣāṃ karmaṇāṃ hastāvekāyanam, evaṃ sarveṣāmānandānāmupastha ekāyanam, evaṃ sarveṣāṃ visargāṇāṃ pāyurekāyanam, evaṃ sarveṣāmadhvanāṃ pādāvekāyanam, evaṃ sarveṣāṃ vedānāṃ vāgekāyanam || 11 ||

Sa yathaa sarvaasaamapaam samudra ekaayanam, evam sarveshaam sparshaanaam tvagekaayanam, evam sarveshaam gandhaanaam naasike ekaayanam, evam sarveshaam rasaanaam jihvaikaayanam, evam sarveshaam ruupaanaam chakshurekaayanam, evam sarveshaam shabdaanaam shrotramekaayanam, evam sarveshaam samkalpaanaam mana ekaayanam, evam sarvaasaam vidyaanaam hridayamekaayanam, evam sarveshaam karmanaam hastaavekaayanam, evam sarveshaamaanandaanaamupastha ekaayanam, evam sarveshaam visargaanaam paayurekaayanam, evam sarveshaamadhvanaam paadaavekaayanam, evam sarveshaam vedaanaam vaagekaayanam || 11 ||

'जैसे सब जलों का एक ही संगम समुद्र है, वैसे ही सब स्पर्शों का संगम त्वचा है, सब गन्धों का संगम नासिका, सब रसों का संगम जिह्वा, सब रूपों का संगम चक्षु, सब शब्दों का संगम श्रोत्र, सब संकल्पों का संगम मन, सब विद्याओं का संगम हृदय, सब कर्मों का संगम हाथ, सब आनन्दों का संगम उपस्थ, सब विसर्गों का संगम पायु, सब मार्गों का संगम पैर, और सब वेदों का संगम वाणी है।

'As the ocean is the one meeting place of all waters, so is the skin the one meeting place of all touches, the nose of all smells, the tongue of all tastes, the eye of all forms, the ear of all sounds, the mind of all intentions, the heart of all knowledge, the hands of all works, the organ of generation of all delights, the organ of evacuation of all voidings, the feet of all journeys, and speech of all the Vedas.

स यथा सैन्धवखिल्य उदके प्रास्त उदकमेवानुविलीयेत न हास्योद्ग्रहणायेव स्यात् । यतोयतस्त्वाददीत लवणम् । एवं वा अर इदं महद्भूतमनन्तमपारं विज्ञानघन एव । एतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनश्यति । न प्रेत्य संज्ञास्तीत्यरे ब्रवीमि । इति होवाच याज्ञवल्क्यः ॥ १२ ॥

sa yathā saindhavakhilya udake prāsta udakamevānuvilīyeta na hāsyodgrahaṇāyeva syāt, yatoyatastvādadīta lavaṇam, evaṃ vā ara idaṃ mahadbhūtamanantamapāraṃ vijñānaghana eva, etebhyo bhūtebhyaḥ samutthāya tānyevānuvinaśyati, na pretya saṃjñāstītyare bravīmi, iti hovāca yājñavalkyaḥ || 12 ||

Sa yathaa saindhavakhilya udake praasta udakamevaanuviliiyeta na haasyodgrahanaayeva syaat, yatoyatastvaadadiita lavanam, evam vaa ara idam mahadbhuutamanantamapaaram vijnaanaghana eva, etebhyo bhuutebhyah samutthaaya taanyevaanuvinashyati, na pretya samjnaastiityare braviimi, iti hovaacha yaajnavalkyah || 12 ||

'जैसे नमक का ढेला जल में डाल देने पर जल में ही घुल जाता है और उसे फिर उठाया नहीं जा सकता, किन्तु जहाँ से भी लो वहीं से खारा लगता है — वैसे ही यह महान् भूत अनन्त और अपार है, केवल विज्ञानघन। यह इन भूतों से उठकर उन्हीं में विलीन हो जाता है; मरने के बाद विशेष संज्ञा नहीं रहती — ऐसा मैं कहता हूँ।' — यह याज्ञवल्क्य ने कहा।

'As a lump of salt thrown into water dissolves into the water and cannot be picked out again, yet from wherever one takes it the water is salty — so indeed this great being is infinite and boundless, a single mass of understanding. Arising out of these elements it disappears again into them; after death there is no separate awareness. So I say,' said Yājñavalkya.

सा होवाच मैत्रेयी अत्रैव मा भगवानमूमुहन्न प्रेत्य संज्ञास्तीति । स होवाच न वा अरेऽहं मोहं ब्रवीमि । अलं वा अर इदं विज्ञानाय ॥ १३ ॥

sā hovāca maitreyī atraiva mā bhagavānamūmuhanna pretya saṃjñāstīti, sa hovāca na vā are'haṃ mohaṃ bravīmi, alaṃ vā ara idaṃ vijñānāya || 13 ||

Saa hovaacha maitreyii atraiva maa bhagavaanamuumuhanna pretya samjnaastiiti, sa hovaacha na vaa are'ham moham braviimi, alam vaa ara idam vijnaanaaya || 13 ||

मैत्रेयी ने कहा, 'भगवन् ने यहीं मुझे मोह में डाल दिया — 'मरने के बाद संज्ञा नहीं रहती'।' उसने कहा, 'मैं मोह की बात नहीं कहता; यह जो कहा गया है वही समझने के लिए पर्याप्त है।'

Maitreyī said, 'Here, sir, you have bewildered me by saying that after death there is no awareness.' He said, 'I say nothing bewildering; what has been said is quite enough for understanding.

यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं जिघ्रति तदितर इतरं पश्यति तदितर इतरं शृणोति तदितर इतरमभिवदति तदितर इतरं मनुते तदितर इतरं विजानाति । यत्र वास्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं जिघ्रेत्तत्केन कं पश्येत्तत्केन कं शृणुयात्तत्केन कमभिवदेत्तत्केन कं मन्वीत तत्केन कं विजानीयात् । येनेदं सर्वं विजानाति तं केन विजानीयात् । विज्ञातारमरे केन विजानीयादिति ॥ १४ ॥

yatra hi dvaitamiva bhavati taditara itaraṃ jighrati taditara itaraṃ paśyati taditara itaraṃ śṛṇoti taditara itaramabhivadati taditara itaraṃ manute taditara itaraṃ vijānāti, yatra vāsya sarvamātmaivābhūttatkena kaṃ jighrettatkena kaṃ paśyettatkena kaṃ śṛṇuyāttatkena kamabhivadettatkena kaṃ manvīta tatkena kaṃ vijānīyāt, yenedaṃ sarvaṃ vijānāti taṃ kena vijānīyāt, vijñātāramare kena vijānīyāditi || 14 ||

Yatra hi dvaitamiva bhavati taditara itaram jighrati taditara itaram pashyati taditara itaram shrinoti taditara itaramabhivadati taditara itaram manute taditara itaram vijaanaati, yatra vaasya sarvamaatmaivaabhuuttatkena kam jighrettatkena kam pashyettatkena kam shrinuyaattatkena kamabhivadettatkena kam manviita tatkena kam vijaaniiyaat, yenedam sarvam vijaanaati tam kena vijaaniiyaat, vijnaataaramare kena vijaaniiyaaditi || 14 ||

'जहाँ द्वैत जैसा कुछ होता है, वहाँ एक दूसरे को सूँघता है, एक दूसरे को देखता है, एक दूसरे को सुनता है, एक दूसरे से बोलता है, एक दूसरे का मनन करता है, एक दूसरे को जानता है। किन्तु जहाँ सब कुछ आत्मा ही हो गया, वहाँ कौन किसे किससे सूँघे, कौन किसे किससे देखे, कौन किसे किससे सुने, कौन किससे किससे बोले, कौन किसका किससे मनन करे, कौन किसे किससे जाने? जिससे यह सब जाना जाता है, उसे किससे जाने? उस जानने वाले को किससे जाने?'

'For where there is duality, as it were, there one smells another, one sees another, one hears another, one speaks to another, one thinks of another, one knows another. But where everything has become one's own self, then by what and whom should one smell, by what and whom should one see, by what and whom should one hear, by what and to whom should one speak, by what and of whom should one think, by what and whom should one know? By what should one know that by which all this is known? By what, indeed, should one know the knower?'

↑ All sections

पञ्चमं ब्राह्मणम् · Brāhmaṇa 2.5 — The Doctrine of Honey

इयं पृथिवी सर्वेषां भूतानां मधु । अस्यै पृथिव्यै सर्वाणि भूतानि मधु । यश्चायमस्यां पृथिव्यां तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्मं शारीरस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मा । इदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ १ ॥

iyaṃ pṛthivī sarveṣāṃ bhūtānāṃ madhu, asyai pṛthivyai sarvāṇi bhūtāni madhu, yaścāyamasyāṃ pṛthivyāṃ tejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo yaścāyamadhyātmaṃ śārīrastejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo'yameva sa yo'yamātmā, idamamṛtamidaṃ brahmedaṃ sarvam || 1 ||

Iyam prithivii sarveshaam bhuutaanaam madhu, asyai prithivyai sarvaani bhuutaani madhu, yashchaayamasyaam prithivyaam tejomayo'mritamayah purusho yashchaayamadhyaatmam shaariirastejomayo'mritamayah purusho'yameva sa yo'yamaatmaa, idamamritamidam brahmedam sarvam || 1 ||

यह पृथ्वी सब प्राणियों का मधु है, और सब प्राणी इस पृथ्वी का मधु हैं। इस पृथ्वी में जो तेजोमय, अमृतमय पुरुष है, और अध्यात्म में जो यह शरीररूप तेजोमय, अमृतमय पुरुष है — वही यह आत्मा है। यही अमृत है, यही ब्रह्म है, यही सब कुछ है।

This earth is the honey of all beings, and all beings are the honey of this earth. And the shining, immortal person in this earth, and the shining, immortal person here in the body — that is this very self. This is the immortal, this is brahman, this is all.

इमा आपः सर्वेषां भूतानां मधु । आसामपां सर्वाणि भूतानि मधु । यश्चायमास्वप्सु तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्मं रैतसस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मा । इदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ २ ॥

imā āpaḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ madhu, āsāmapāṃ sarvāṇi bhūtāni madhu, yaścāyamāsvapsu tejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo yaścāyamadhyātmaṃ raitasastejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo'yameva sa yo'yamātmā, idamamṛtamidaṃ brahmedaṃ sarvam || 2 ||

Imaa aapah sarveshaam bhuutaanaam madhu, aasaamapaam sarvaani bhuutaani madhu, yashchaayamaasvapsu tejomayo'mritamayah purusho yashchaayamadhyaatmam raitasastejomayo'mritamayah purusho'yameva sa yo'yamaatmaa, idamamritamidam brahmedam sarvam || 2 ||

ये जल सब प्राणियों का मधु हैं, और सब प्राणी इन जलों का मधु हैं। इन जलों में जो तेजोमय, अमृतमय पुरुष है, और अध्यात्म में जो यह रेतोरूप तेजोमय, अमृतमय पुरुष है — वही यह आत्मा है। यही अमृत है, यही ब्रह्म है, यही सब कुछ है।

These waters are the honey of all beings, and all beings are the honey of these waters. And the shining, immortal person in these waters, and the shining, immortal person here as the seed — that is this very self. This is the immortal, this is brahman, this is all.

अयमग्निः सर्वेषां भूतानां मधु । अस्याग्नेः सर्वाणि भूतानि मधु । यश्चायमस्मिन्नग्नौ तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्मं वाङ्मयस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मा । इदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ ३ ॥

ayamagniḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ madhu, asyāgneḥ sarvāṇi bhūtāni madhu, yaścāyamasminnagnau tejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo yaścāyamadhyātmaṃ vāṅmayastejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo'yameva sa yo'yamātmā, idamamṛtamidaṃ brahmedaṃ sarvam || 3 ||

Ayamagnih sarveshaam bhuutaanaam madhu, asyaagneh sarvaani bhuutaani madhu, yashchaayamasminnagnau tejomayo'mritamayah purusho yashchaayamadhyaatmam vaanmayastejomayo'mritamayah purusho'yameva sa yo'yamaatmaa, idamamritamidam brahmedam sarvam || 3 ||

यह अग्नि सब प्राणियों का मधु है, और सब प्राणी इस अग्नि का मधु हैं। इस अग्नि में जो तेजोमय, अमृतमय पुरुष है, और अध्यात्म में जो यह वाणीरूप तेजोमय, अमृतमय पुरुष है — वही यह आत्मा है। यही अमृत है, यही ब्रह्म है, यही सब कुछ है।

This fire is the honey of all beings, and all beings are the honey of this fire. And the shining, immortal person in this fire, and the shining, immortal person here as speech — that is this very self. This is the immortal, this is brahman, this is all.

अयं वायुः सर्वेषां भूतानां मधु । अस्य वायोः सर्वाणि भूतानि मधु । यश्चायमस्मिन् वायौ तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्मं प्राणस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मा । इदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ ४ ॥

ayaṃ vāyuḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ madhu, asya vāyoḥ sarvāṇi bhūtāni madhu, yaścāyamasmin vāyau tejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo yaścāyamadhyātmaṃ prāṇastejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo'yameva sa yo'yamātmā, idamamṛtamidaṃ brahmedaṃ sarvam || 4 ||

Ayam vaayuh sarveshaam bhuutaanaam madhu, asya vaayoh sarvaani bhuutaani madhu, yashchaayamasmin vaayau tejomayo'mritamayah purusho yashchaayamadhyaatmam praanastejomayo'mritamayah purusho'yameva sa yo'yamaatmaa, idamamritamidam brahmedam sarvam || 4 ||

यह वायु सब प्राणियों का मधु है, और सब प्राणी इस वायु का मधु हैं। इस वायु में जो तेजोमय, अमृतमय पुरुष है, और अध्यात्म में जो यह प्राणरूप तेजोमय, अमृतमय पुरुष है — वही यह आत्मा है। यही अमृत है, यही ब्रह्म है, यही सब कुछ है।

This wind is the honey of all beings, and all beings are the honey of this wind. And the shining, immortal person in this wind, and the shining, immortal person here as breath — that is this very self. This is the immortal, this is brahman, this is all.

अयमादित्यः सर्वेषां भूतानां मधु । अस्यादित्यस्य सर्वाणि भूतानि मधु । यश्चायमस्मिन्नादित्ये तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्मं चाक्षुषस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मा । इदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ ५ ॥

ayamādityaḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ madhu, asyādityasya sarvāṇi bhūtāni madhu, yaścāyamasminnāditye tejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo yaścāyamadhyātmaṃ cākṣuṣastejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo'yameva sa yo'yamātmā, idamamṛtamidaṃ brahmedaṃ sarvam || 5 ||

Ayamaadityah sarveshaam bhuutaanaam madhu, asyaadityasya sarvaani bhuutaani madhu, yashchaayamasminnaaditye tejomayo'mritamayah purusho yashchaayamadhyaatmam chaakshushastejomayo'mritamayah purusho'yameva sa yo'yamaatmaa, idamamritamidam brahmedam sarvam || 5 ||

यह आदित्य सब प्राणियों का मधु है, और सब प्राणी इस आदित्य का मधु हैं। इस आदित्य में जो तेजोमय, अमृतमय पुरुष है, और अध्यात्म में जो यह चक्षुरूप तेजोमय, अमृतमय पुरुष है — वही यह आत्मा है। यही अमृत है, यही ब्रह्म है, यही सब कुछ है।

This sun is the honey of all beings, and all beings are the honey of this sun. And the shining, immortal person in this sun, and the shining, immortal person here as the eye — that is this very self. This is the immortal, this is brahman, this is all.

इमा दिशः सर्वेषां भूतानां मधु । आसां दिशां सर्वाणि भूतानि मधु । यश्चायमासु दिक्षु तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्मं श्रौत्रः प्रातिश्रुत्कस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मा । इदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ ६ ॥

imā diśaḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ madhu, āsāṃ diśāṃ sarvāṇi bhūtāni madhu, yaścāyamāsu dikṣu tejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo yaścāyamadhyātmaṃ śrautraḥ prātiśrutkastejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo'yameva sa yo'yamātmā, idamamṛtamidaṃ brahmedaṃ sarvam || 6 ||

Imaa dishah sarveshaam bhuutaanaam madhu, aasaam dishaam sarvaani bhuutaani madhu, yashchaayamaasu dikshu tejomayo'mritamayah purusho yashchaayamadhyaatmam shrautrah praatishrutkastejomayo'mritamayah purusho'yameva sa yo'yamaatmaa, idamamritamidam brahmedam sarvam || 6 ||

ये दिशाएँ सब प्राणियों का मधु हैं, और सब प्राणी इन दिशाओं का मधु हैं। इन दिशाओं में जो तेजोमय, अमृतमय पुरुष है, और अध्यात्म में जो यह श्रोत्र और प्रतिध्वनि-रूप तेजोमय, अमृतमय पुरुष है — वही यह आत्मा है। यही अमृत है, यही ब्रह्म है, यही सब कुछ है।

These quarters are the honey of all beings, and all beings are the honey of these quarters. And the shining, immortal person in these quarters, and the shining, immortal person here as hearing and as the echo — that is this very self. This is the immortal, this is brahman, this is all.

अयं चन्द्रः सर्वेषां भूतानां मधु । अस्य चन्द्रस्य सर्वाणि भूतानि मधु । यश्चायमस्मिन् चन्द्रे तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्मं मानसस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मेदममृतम् । इदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ ७ ॥

ayaṃ candraḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ madhu, asya candrasya sarvāṇi bhūtāni madhu, yaścāyamasmin candre tejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo yaścāyamadhyātmaṃ mānasastejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo'yameva sa yo'yamātmedamamṛtam, idaṃ brahmedaṃ sarvam || 7 ||

Ayam chandrah sarveshaam bhuutaanaam madhu, asya chandrasya sarvaani bhuutaani madhu, yashchaayamasmin chandre tejomayo'mritamayah purusho yashchaayamadhyaatmam maanasastejomayo'mritamayah purusho'yameva sa yo'yamaatmedamamritam, idam brahmedam sarvam || 7 ||

यह चन्द्रमा सब प्राणियों का मधु है, और सब प्राणी इस चन्द्रमा का मधु हैं। इस चन्द्रमा में जो तेजोमय, अमृतमय पुरुष है, और अध्यात्म में जो यह मनोरूप तेजोमय, अमृतमय पुरुष है — वही यह आत्मा है। यही अमृत है, यही ब्रह्म है, यही सब कुछ है।

This moon is the honey of all beings, and all beings are the honey of this moon. And the shining, immortal person in this moon, and the shining, immortal person here as the mind — that is this very self. This is the immortal, this is brahman, this is all.

इयं विद्युत्सर्वेषां भूतानां मधु । अस्यै विद्युतः सर्वाणि भूतानि मधु । यश्चायमस्यां विद्युति तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्मं तैजसस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मा । इदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ ८ ॥

iyaṃ vidyutsarveṣāṃ bhūtānāṃ madhu, asyai vidyutaḥ sarvāṇi bhūtāni madhu, yaścāyamasyāṃ vidyuti tejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo yaścāyamadhyātmaṃ taijasastejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo'yameva sa yo'yamātmā, idamamṛtamidaṃ brahmedaṃ sarvam || 8 ||

Iyam vidyutsarveshaam bhuutaanaam madhu, asyai vidyutah sarvaani bhuutaani madhu, yashchaayamasyaam vidyuti tejomayo'mritamayah purusho yashchaayamadhyaatmam taijasastejomayo'mritamayah purusho'yameva sa yo'yamaatmaa, idamamritamidam brahmedam sarvam || 8 ||

यह विद्युत् सब प्राणियों का मधु है, और सब प्राणी इस विद्युत् का मधु हैं। इस विद्युत् में जो तेजोमय, अमृतमय पुरुष है, और अध्यात्म में जो यह तेजोरूप तेजोमय, अमृतमय पुरुष है — वही यह आत्मा है। यही अमृत है, यही ब्रह्म है, यही सब कुछ है।

This lightning is the honey of all beings, and all beings are the honey of this lightning. And the shining, immortal person in this lightning, and the shining, immortal person here as bodily heat — that is this very self. This is the immortal, this is brahman, this is all.

अयं स्तनयित्नुः सर्वेषां भूतानां मधु । अस्य स्तनयित्नोः सर्वाणि भूतानि मधु । यश्चायमस्मिन्स्तनयित्नौ तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्मं शाब्दः सौवरस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मा । इदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ ९ ॥

ayaṃ stanayitnuḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ madhu, asya stanayitnoḥ sarvāṇi bhūtāni madhu, yaścāyamasminstanayitnau tejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo yaścāyamadhyātmaṃ śābdaḥ sauvarastejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo'yameva sa yo'yamātmā, idamamṛtamidaṃ brahmedaṃ sarvam || 9 ||

Ayam stanayitnuh sarveshaam bhuutaanaam madhu, asya stanayitnoh sarvaani bhuutaani madhu, yashchaayamasminstanayitnau tejomayo'mritamayah purusho yashchaayamadhyaatmam shaabdah sauvarastejomayo'mritamayah purusho'yameva sa yo'yamaatmaa, idamamritamidam brahmedam sarvam || 9 ||

यह गर्जन सब प्राणियों का मधु है, और सब प्राणी इस गर्जन का मधु हैं। इस गर्जन में जो तेजोमय, अमृतमय पुरुष है, और अध्यात्म में जो यह शब्द और स्वर-रूप तेजोमय, अमृतमय पुरुष है — वही यह आत्मा है। यही अमृत है, यही ब्रह्म है, यही सब कुछ है।

This thunder is the honey of all beings, and all beings are the honey of this thunder. And the shining, immortal person in this thunder, and the shining, immortal person here as sound and voice — that is this very self. This is the immortal, this is brahman, this is all.

अयमाकाशः सर्वेषां भूतानां मधु । अस्याकाशस्य सर्वाणि भूतानि मधु । यश्चायमस्मिन्नाकाशे तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्मं हृद्याकाशस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मा । इदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ १० ॥

ayamākāśaḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ madhu, asyākāśasya sarvāṇi bhūtāni madhu, yaścāyamasminnākāśe tejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo yaścāyamadhyātmaṃ hṛdyākāśastejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo'yameva sa yo'yamātmā, idamamṛtamidaṃ brahmedaṃ sarvam || 10 ||

Ayamaakaashah sarveshaam bhuutaanaam madhu, asyaakaashasya sarvaani bhuutaani madhu, yashchaayamasminnaakaashe tejomayo'mritamayah purusho yashchaayamadhyaatmam hridyaakaashastejomayo'mritamayah purusho'yameva sa yo'yamaatmaa, idamamritamidam brahmedam sarvam || 10 ||

यह आकाश सब प्राणियों का मधु है, और सब प्राणी इस आकाश का मधु हैं। इस आकाश में जो तेजोमय, अमृतमय पुरुष है, और अध्यात्म में जो यह हृदयाकाश-रूप तेजोमय, अमृतमय पुरुष है — वही यह आत्मा है। यही अमृत है, यही ब्रह्म है, यही सब कुछ है।

This space is the honey of all beings, and all beings are the honey of this space. And the shining, immortal person in this space, and the shining, immortal person here as the space within the heart — that is this very self. This is the immortal, this is brahman, this is all.

अयं धर्मः सर्वेषां भूतानां मधु । अस्य धर्मस्य सर्वाणि भूतानि मधु । यश्चायमस्मिन् धर्मे तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्मं धार्मस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मा । इदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ ११ ॥

ayaṃ dharmaḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ madhu, asya dharmasya sarvāṇi bhūtāni madhu, yaścāyamasmin dharme tejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo yaścāyamadhyātmaṃ dhārmastejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo'yameva sa yo'yamātmā, idamamṛtamidaṃ brahmedaṃ sarvam || 11 ||

Ayam dharmah sarveshaam bhuutaanaam madhu, asya dharmasya sarvaani bhuutaani madhu, yashchaayamasmin dharme tejomayo'mritamayah purusho yashchaayamadhyaatmam dhaarmastejomayo'mritamayah purusho'yameva sa yo'yamaatmaa, idamamritamidam brahmedam sarvam || 11 ||

यह धर्म सब प्राणियों का मधु है, और सब प्राणी इस धर्म का मधु हैं। इस धर्म में जो तेजोमय, अमृतमय पुरुष है, और अध्यात्म में जो यह धर्मरूप तेजोमय, अमृतमय पुरुष है — वही यह आत्मा है। यही अमृत है, यही ब्रह्म है, यही सब कुछ है।

This justice is the honey of all beings, and all beings are the honey of this justice. And the shining, immortal person in this justice, and the shining, immortal person here as one’s own justice — that is this very self. This is the immortal, this is brahman, this is all.

इदं सत्यं सर्वेषां भूतानां मधु । अस्य सत्यस्य सर्वाणि भूतानि मधु । यश्चायमस्मिन् सत्ये तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्मं सात्यस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मा । इदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ १२ ॥

idaṃ satyaṃ sarveṣāṃ bhūtānāṃ madhu, asya satyasya sarvāṇi bhūtāni madhu, yaścāyamasmin satye tejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo yaścāyamadhyātmaṃ sātyastejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo'yameva sa yo'yamātmā, idamamṛtamidaṃ brahmedaṃ sarvam || 12 ||

Idam satyam sarveshaam bhuutaanaam madhu, asya satyasya sarvaani bhuutaani madhu, yashchaayamasmin satye tejomayo'mritamayah purusho yashchaayamadhyaatmam saatyastejomayo'mritamayah purusho'yameva sa yo'yamaatmaa, idamamritamidam brahmedam sarvam || 12 ||

यह सत्य सब प्राणियों का मधु है, और सब प्राणी इस सत्य का मधु हैं। इस सत्य में जो तेजोमय, अमृतमय पुरुष है, और अध्यात्म में जो यह सत्यरूप तेजोमय, अमृतमय पुरुष है — वही यह आत्मा है। यही अमृत है, यही ब्रह्म है, यही सब कुछ है।

This truth is the honey of all beings, and all beings are the honey of this truth. And the shining, immortal person in this truth, and the shining, immortal person here as one’s own truthfulness — that is this very self. This is the immortal, this is brahman, this is all.

इदं मानुषं सर्वेषां भूतानां मधु । अस्य मानुषस्य सर्वाणि भूतानि मधु । यश्चायमस्मिन्मानुषे तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्मं मानुषस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मा । इदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ १३ ॥

idaṃ mānuṣaṃ sarveṣāṃ bhūtānāṃ madhu, asya mānuṣasya sarvāṇi bhūtāni madhu, yaścāyamasminmānuṣe tejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo yaścāyamadhyātmaṃ mānuṣastejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo'yameva sa yo'yamātmā, idamamṛtamidaṃ brahmedaṃ sarvam || 13 ||

Idam maanusham sarveshaam bhuutaanaam madhu, asya maanushasya sarvaani bhuutaani madhu, yashchaayamasminmaanushe tejomayo'mritamayah purusho yashchaayamadhyaatmam maanushastejomayo'mritamayah purusho'yameva sa yo'yamaatmaa, idamamritamidam brahmedam sarvam || 13 ||

यह मनुष्यत्व सब प्राणियों का मधु है, और सब प्राणी इस मनुष्यत्व का मधु हैं। इस मनुष्यत्व में जो तेजोमय, अमृतमय पुरुष है, और अध्यात्म में जो यह मनुष्यरूप तेजोमय, अमृतमय पुरुष है — वही यह आत्मा है। यही अमृत है, यही ब्रह्म है, यही सब कुछ है।

This humanity is the honey of all beings, and all beings are the honey of this humanity. And the shining, immortal person in this humanity, and the shining, immortal person here as the human being — that is this very self. This is the immortal, this is brahman, this is all.

अयमात्मा सर्वेषां भूतानां मधु । अस्यात्मनः सर्वाणि भूतानि मधु । यश्चायमस्मिन्नात्मनि तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमात्मा तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मा । इदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ १४ ॥

ayamātmā sarveṣāṃ bhūtānāṃ madhu, asyātmanaḥ sarvāṇi bhūtāni madhu, yaścāyamasminnātmani tejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo yaścāyamātmā tejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo'yameva sa yo'yamātmā, idamamṛtamidaṃ brahmedaṃ sarvam || 14 ||

Ayamaatmaa sarveshaam bhuutaanaam madhu, asyaatmanah sarvaani bhuutaani madhu, yashchaayamasminnaatmani tejomayo'mritamayah purusho yashchaayamaatmaa tejomayo'mritamayah purusho'yameva sa yo'yamaatmaa, idamamritamidam brahmedam sarvam || 14 ||

यह आत्मा सब प्राणियों का मधु है, और सब प्राणी इस आत्मा का मधु हैं। इस आत्मा में जो तेजोमय, अमृतमय पुरुष है, और जो यह आत्मारूप तेजोमय, अमृतमय पुरुष है — वही यह आत्मा है। यही अमृत है, यही ब्रह्म है, यही सब कुछ है।

This self is the honey of all beings, and all beings are the honey of this self. And the shining, immortal person in this self, and the shining, immortal person who is this self — that is this very self. This is the immortal, this is brahman, this is all.

स वा अयमात्मा सर्वेषां अधिपतिः सर्वेषां भूतानां राजा । तद्यथा रथनाभौ च रथनेमौ चाराः सर्वे समर्पिताः । एवमेवास्मिन्नात्मनि सर्वाणि भूतानि सर्वे देवाः सर्वे लोकाः सर्वे प्राणाः सर्व एत आत्मानः समर्पिताः ॥ १५ ॥

sa vā ayamātmā sarveṣāṃ adhipatiḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ rājā, tadyathā rathanābhau ca rathanemau cārāḥ sarve samarpitāḥ, evamevāsminnātmani sarvāṇi bhūtāni sarve devāḥ sarve lokāḥ sarve prāṇāḥ sarva eta ātmānaḥ samarpitāḥ || 15 ||

Sa vaa ayamaatmaa sarveshaam adhipatih sarveshaam bhuutaanaam raajaa, tadyathaa rathanaabhau cha rathanemau chaaraah sarve samarpitaah, evamevaasminnaatmani sarvaani bhuutaani sarve devaah sarve lokaah sarve praanaah sarva eta aatmaanah samarpitaah || 15 ||

यह आत्मा सबका अधिपति और सब प्राणियों का राजा है। जैसे रथ की नाभि और नेमि में सब अरे लगे रहते हैं, वैसे ही इस आत्मा में सब प्राणी, सब देवता, सब लोक, सब प्राण और ये सब आत्मा लगे हुए हैं।

This self is the overlord of all and the king of all beings. As all the spokes are fixed in the hub and the felly of a chariot wheel, so in this self are fixed all beings, all gods, all worlds, all vital functions and all these selves.

इदं वै तन्मधु दध्यङ्ङाथर्वणोऽश्विभ्यामुवाच । तदेतदृषिः पश्यन्नवोचत् तद्वां नरा सनये दंस उग्रमाविष्कृणोमि तन्यतुर्न वृष्टिम् । दध्यङ्ह यन्मध्वाथर्वणो वामश्वस्य शीर्ष्णा प्र यदीमुवाचेति ॥ १६ ॥

idaṃ vai tanmadhu dadhyaṅṅātharvaṇo'śvibhyāmuvāca, tadetadṛṣiḥ paśyannavocat tadvāṃ narā sanaye daṃsa ugramāviṣkṛṇomi tanyaturna vṛṣṭim, dadhyaṅha yanmadhvātharvaṇo vāmaśvasya śīrṣṇā pra yadīmuvāceti || 16 ||

Idam vai tanmadhu dadhyannaatharvano'shvibhyaamuvaacha, tadetadrishih pashyannavochat tadvaam naraa sanaye damsa ugramaavishkrinomi tanyaturna vrishtim, dadhyanha yanmadhvaatharvano vaamashvasya shiirshnaa pra yadiimuvaacheti || 16 ||

यही वह मधु-विद्या है जो दध्यङ् आथर्वण ने अश्विनीकुमारों को बताई थी। इसी को देखकर ऋषि ने कहा: 'हे नरो! तुम दोनों के उस उग्र और लाभप्रद कर्म को मैं वैसे ही प्रकट करता हूँ जैसे गर्जन वर्षा को; क्योंकि दध्यङ् आथर्वण ने अश्व के सिर से तुम्हें वह मधु कहा था।'

This is that honey which Dadhyañc Ātharvaṇa taught to the Aśvins. Seeing it, the seer said: 'O heroes, I make known that mighty deed of yours that brings gain, as thunder makes known the rain; for Dadhyañc Ātharvaṇa told you that honey with the head of a horse.'

इदं वै तन्मधु दध्यङ्ङाथर्वणोऽश्विभ्यामुवाच । तदेतदृषिः पश्यन्नवोचत् आथर्वणायाश्विनौ दधीचेऽश्व्यं शिरः प्रत्यैरयतम् । स वां मधु प्र वोचदृतायन् त्वाष्ट्रं यद्दस्रावपिकक्ष्यं वामिति ॥ १७ ॥

idaṃ vai tanmadhu dadhyaṅṅātharvaṇo'śvibhyāmuvāca, tadetadṛṣiḥ paśyannavocat ātharvaṇāyāśvinau dadhīce'śvyaṃ śiraḥ pratyairayatam, sa vāṃ madhu pra vocadṛtāyan tvāṣṭraṃ yaddasrāvapikakṣyaṃ vāmiti || 17 ||

Idam vai tanmadhu dadhyannaatharvano'shvibhyaamuvaacha, tadetadrishih pashyannavochat aatharvanaayaashvinau dadhiiche'shvyam shirah pratyairayatam, sa vaam madhu pra vochadritaayan tvaashtram yaddasraavapikakshyam vaamiti || 17 ||

यही वह मधु-विद्या है जो दध्यङ् आथर्वण ने अश्विनीकुमारों को बताई थी। इसी को देखकर ऋषि ने कहा: 'हे अश्विनो! तुमने आथर्वण दधीचि को अश्व का सिर लगा दिया; और उसने सत्य का पालन करते हुए तुम्हें त्वष्टा का वह मधु कह दिया, जो तुम्हारा गुप्त रहस्य था।'

This is that honey which Dadhyañc Ātharvaṇa taught to the Aśvins. Seeing it, the seer said: 'O Aśvins, you set a horse's head upon Dadhyañc Ātharvaṇa; and he, true to his word, told you the honey of Tvaṣṭṛ that was your own hidden secret.'

इदं वै तन्मधु दध्यङ्ङाथर्वणोऽश्विभ्यामुवाच । तदेतदृषिः पश्यन्नवोचत् पुरश्चक्रे द्विपदः पुरश्चक्रे चतुष्पदः । पुरः स पक्षी भूत्वा पुरः पुरुष आविशदिति । स वा अयं पुरुषः सर्वासु पूर्षु पुरिशयः । नैनेन किं चनानावृतम् । नैनेन किं चनासंवृतम् ॥ १८ ॥

idaṃ vai tanmadhu dadhyaṅṅātharvaṇo'śvibhyāmuvāca, tadetadṛṣiḥ paśyannavocat puraścakre dvipadaḥ puraścakre catuṣpadaḥ, puraḥ sa pakṣī bhūtvā puraḥ puruṣa āviśaditi, sa vā ayaṃ puruṣaḥ sarvāsu pūrṣu puriśayaḥ, nainena kiṃ canānāvṛtam, nainena kiṃ canāsaṃvṛtam || 18 ||

Idam vai tanmadhu dadhyannaatharvano'shvibhyaamuvaacha, tadetadrishih pashyannavochat purashchakre dvipadah purashchakre chatushpadah, purah sa pakshii bhuutvaa purah purusha aavishaditi, sa vaa ayam purushah sarvaasu puurshu purishayah, nainena kim chanaanaavritam, nainena kim chanaasamvritam || 18 ||

यही वह मधु-विद्या है जो दध्यङ् आथर्वण ने अश्विनीकुमारों को बताई थी। इसी को देखकर ऋषि ने कहा: 'उसने दो पैर वालों के लिए पुर बनाए, चार पैर वालों के लिए पुर बनाए; और स्वयं पक्षी बनकर वह पुरों में पुरुष के रूप में प्रविष्ट हो गया।' यही पुरुष सब पुरों में शयन करता है; ऐसा कुछ भी नहीं जो इससे ढका न हो, ऐसा कुछ भी नहीं जो इससे घिरा न हो।

This is that honey which Dadhyañc Ātharvaṇa taught to the Aśvins. Seeing it, the seer said: 'He made bodies for the two-footed, he made bodies for the four-footed; and becoming a bird he entered those bodies as the person.' This is that person lying in every body; there is nothing that is not covered by him, nothing that is not enclosed by him.

इदं वै तन्मधु दध्यङ्ङाथर्वणोऽश्विभ्यामुवाच । तदेतदृषिः पश्यन्नवोचत् रूपंरूपं प्रतिरूपो बभूव तदस्य रूपं प्रतिचक्षणाय । इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते युक्ता ह्यस्य हरयः शता दशेति । अयं वै हरयोऽयं वै दश च सहस्राणि बहूनि चानन्तानि च । तदेतद्ब्रह्मापूर्वमनपरमनन्तरमबाह्यम् । अयमात्मा ब्रह्म सर्वानुभूः । इत्यनुशासनम् ॥ १९ ॥

idaṃ vai tanmadhu dadhyaṅṅātharvaṇo'śvibhyāmuvāca, tadetadṛṣiḥ paśyannavocat rūpaṃrūpaṃ pratirūpo babhūva tadasya rūpaṃ praticakṣaṇāya, indro māyābhiḥ pururūpa īyate yuktā hyasya harayaḥ śatā daśeti, ayaṃ vai harayo'yaṃ vai daśa ca sahasrāṇi bahūni cānantāni ca, tadetadbrahmāpūrvamanaparamanantaramabāhyam, ayamātmā brahma sarvānubhūḥ, ityanuśāsanam || 19 ||

Idam vai tanmadhu dadhyannaatharvano'shvibhyaamuvaacha, tadetadrishih pashyannavochat ruupamruupam pratiruupo babhuuva tadasya ruupam pratichakshanaaya, indro maayaabhih pururuupa iiyate yuktaa hyasya harayah shataa dasheti, ayam vai harayo'yam vai dasha cha sahasraani bahuuni chaanantaani cha, tadetadbrahmaapuurvamanaparamanantaramabaahyam, ayamaatmaa brahma sarvaanubhuuh, ityanushaasanam || 19 ||

यही वह मधु-विद्या है जो दध्यङ् आथर्वण ने अश्विनीकुमारों को बताई थी। इसी को देखकर ऋषि ने कहा: 'वह प्रत्येक रूप में उसी रूप के समान हो गया — उसका वह रूप उसे प्रकट करने के लिए है; इन्द्र अपनी मायाओं से अनेक रूपों में चलता है, क्योंकि उसके दस सौ घोड़े जुते हुए हैं।' वही ये घोड़े हैं, वही ये दस और हजारों, बहुत और अनन्त। यह ब्रह्म है — जिसके पहले कुछ नहीं, बाद में कुछ नहीं, भीतर कुछ नहीं, बाहर कुछ नहीं। यह आत्मा ही ब्रह्म है, सबका अनुभव करने वाला — यही उपदेश है।

This is that honey which Dadhyañc Ātharvaṇa taught to the Aśvins. Seeing it, the seer said: 'He took a form to match each form, and that form of his is for the sake of being seen; by his powers Indra moves in many forms, for his ten hundred horses are yoked.' He indeed is those horses, he is those tens and thousands, many and endless. This is brahman, with nothing before it and nothing after, nothing within and nothing without. This self is brahman, which experiences all — such is the teaching.

↑ All sections

षष्ठं ब्राह्मणम् · Brāhmaṇa 2.6 — The Line of Teachers

अथ वंशः पौतिमाष्यो गौपवनात् । गौपवनः पौतिमाष्यात् । पौतिमाष्यो गौपवनात् । गौपवनः कौशिकात् । कौशिकः कौण्डिन्यात् । कौण्डिन्यः शाण्डिल्यात् । शाण्डिल्यः कौशिकाच्च गौतमाच्च । गौतमः ॥ १ ॥

atha vaṃśaḥ pautimāṣyo gaupavanāt, gaupavanaḥ pautimāṣyāt, pautimāṣyo gaupavanāt, gaupavanaḥ kauśikāt, kauśikaḥ kauṇḍinyāt, kauṇḍinyaḥ śāṇḍilyāt, śāṇḍilyaḥ kauśikācca gautamācca, gautamaḥ || 1 ||

Atha vamshah pautimaashyo gaupavanaat, gaupavanah pautimaashyaat, pautimaashyo gaupavanaat, gaupavanah kaushikaat, kaushikah kaundinyaat, kaundinyah shaandilyaat, shaandilyah kaushikaachcha gautamaachcha, gautamah || 1 ||

अब वंश-परम्परा: पौतिमाष्य ने गौपवन से सीखा, गौपवन ने पौतिमाष्य से, पौतिमाष्य ने गौपवन से, गौपवन ने कौशिक से, कौशिक ने कौण्डिन्य से, कौण्डिन्य ने शाण्डिल्य से, शाण्डिल्य ने कौशिक और गौतम से, और गौतम ने —

Now the line of teachers: Pautimāṣya learnt from Gaupavana, Gaupavana from Pautimāṣya, Pautimāṣya from Gaupavana, Gaupavana from Kauśika, Kauśika from Kauṇḍinya, Kauṇḍinya from Śāṇḍilya, Śāṇḍilya from Kauśika and Gautama, and Gautama —

आग्निवेश्यात् । आग्निवेश्यः शाण्डिल्याच्चानभिम्लाताच्च । आनभिम्लात आनभिम्लातात् । आनभिम्लात आनभिम्लातात् । आनभिम्लातो गौतमात् । गौतमः सैतवप्राचीनयोग्याभ्याम् । सैतवप्राचीनयोग्यौ पाराशर्यात् । पाराशर्यो भारद्वाजात् । भारद्वाजो भारद्वाजाच्च गौतमाच्च । गौतमो भारद्वाजात् । भारद्वाजः पाराशर्यात् । पाराशर्यो वैजवापायनात् । वैजवापायनः कौशिकायनेः । कौशिकायनिः ॥ २ ॥

āgniveśyāt, āgniveśyaḥ śāṇḍilyāccānabhimlātācca, ānabhimlāta ānabhimlātāt, ānabhimlāta ānabhimlātāt, ānabhimlāto gautamāt, gautamaḥ saitavaprācīnayogyābhyām, saitavaprācīnayogyau pārāśaryāt, pārāśaryo bhāradvājāt, bhāradvājo bhāradvājācca gautamācca, gautamo bhāradvājāt, bhāradvājaḥ pārāśaryāt, pārāśaryo vaijavāpāyanāt, vaijavāpāyanaḥ kauśikāyaneḥ, kauśikāyaniḥ || 2 ||

Aagniveshyaat, aagniveshyah shaandilyaachchaanabhimlaataachcha, aanabhimlaata aanabhimlaataat, aanabhimlaata aanabhimlaataat, aanabhimlaato gautamaat, gautamah saitavapraachiinayogyaabhyaam, saitavapraachiinayogyau paaraasharyaat, paaraasharyo bhaaradvaajaat, bhaaradvaajo bhaaradvaajaachcha gautamaachcha, gautamo bhaaradvaajaat, bhaaradvaajah paaraasharyaat, paaraasharyo vaijavaapaayanaat, vaijavaapaayanah kaushikaayaneh, kaushikaayanih || 2 ||

— आग्निवेश्य से; आग्निवेश्य ने शाण्डिल्य और आनभिम्लात से, आनभिम्लात ने आनभिम्लात से, उसने आनभिम्लात से, उसने गौतम से, गौतम ने सैतव और प्राचीनयोग्य से, उन दोनों ने पाराशर्य से, पाराशर्य ने भारद्वाज से, भारद्वाज ने भारद्वाज और गौतम से, गौतम ने भारद्वाज से, भारद्वाज ने पाराशर्य से, पाराशर्य ने वैजवापायन से, वैजवापायन ने कौशिकायनि से, और कौशिकायनि ने —

— from Āgniveśya; Āgniveśya from Śāṇḍilya and Ānabhimlāta, Ānabhimlāta from Ānabhimlāta, he from Ānabhimlāta, he from Gautama, Gautama from Saitava and Prācīnayogya, they from Pārāśarya, Pārāśarya from Bhāradvāja, Bhāradvāja from Bhāradvāja and Gautama, Gautama from Bhāradvāja, Bhāradvāja from Pārāśarya, Pārāśarya from Vaijavāpāyana, Vaijavāpāyana from Kauśikāyani, and Kauśikāyani —

घृतकौशिकात् । घृतकौशिकः पाराशर्यायणात् । पारशर्यायणः पाराशर्यात् । पाराशर्यो जातूकर्ण्यात् । जातूकर्ण्य आसुरायणाच्च यास्काच्च । आसुरायणस्त्रैवणेः । त्रैवणिरौपजन्धनेः । औपजन्धनिरासुरेः । आसुरिर्भारद्वाजात् । भारद्वाज आत्रेयात् । आत्रेयो माण्टेः । माण्टिर्गौतमात् । गौतमो वात्स्यात् । वात्स्यः शाण्डिल्यात् । शाण्डिल्यः कैशोर्यात्काप्यात् । कैशोर्यः काप्यः कुमारहारितात् । कुमारहारितो गालवात् । गालवो विदर्भीकौण्डिन्यात् । विदर्भीकौण्डिन्यो वत्सनपातो बाभ्रवात् । वत्सनपाद्बाभ्रवः पथः सौभरात् । पन्थाः सौभरोऽयास्यादाङ्गिरसात् । अयास्य आङ्गिरस आभूतेस्त्वाष्ट्रात् । आभूतिस्त्वाष्ट्रो विश्वरूपात्त्वाष्ट्रात् । विश्वरूपस्त्वाष्ट्रोऽव्शिभ्याम् । अश्विनौ दधीच आथर्वणात् । दध्यङ्ङाथर्वणोऽथर्वणो दैवात् । अथर्वा दैवो मृत्योः प्राध्वंसनात् । मृत्युः प्राध्वंसनः प्रध्वंसनात् । प्रध्वंसन एकर्षेः । एकर्षिर्विप्रचित्तेः । विप्रचित्तिर्व्यष्टेर् । व्यष्टिः सनारोः । सनारुः सनातनात् । सनातनः सनगात् । सनगः परमेष्ठिनः । परमेष्ठी ब्रह्मणः । ब्रह्म स्वयंभु । ब्रह्मणे नमः ॥ ३ ॥

ghṛtakauśikāt, ghṛtakauśikaḥ pārāśaryāyaṇāt, pāraśaryāyaṇaḥ pārāśaryāt, pārāśaryo jātūkarṇyāt, jātūkarṇya āsurāyaṇācca yāskācca, āsurāyaṇastraivaṇeḥ, traivaṇiraupajandhaneḥ, aupajandhanirāsureḥ, āsurirbhāradvājāt, bhāradvāja ātreyāt, ātreyo māṇṭeḥ, māṇṭirgautamāt, gautamo vātsyāt, vātsyaḥ śāṇḍilyāt, śāṇḍilyaḥ kaiśoryātkāpyāt, kaiśoryaḥ kāpyaḥ kumārahāritāt, kumārahārito gālavāt, gālavo vidarbhīkauṇḍinyāt, vidarbhīkauṇḍinyo vatsanapāto bābhravāt, vatsanapādbābhravaḥ pathaḥ saubharāt, panthāḥ saubharo'yāsyādāṅgirasāt, ayāsya āṅgirasa ābhūtestvāṣṭrāt, ābhūtistvāṣṭro viśvarūpāttvāṣṭrāt, viśvarūpastvāṣṭro'vśibhyām, aśvinau dadhīca ātharvaṇāt, dadhyaṅṅātharvaṇo'tharvaṇo daivāt, atharvā daivo mṛtyoḥ prādhvaṃsanāt, mṛtyuḥ prādhvaṃsanaḥ pradhvaṃsanāt, pradhvaṃsana ekarṣeḥ, ekarṣirvipracitteḥ, vipracittirvyaṣṭer, vyaṣṭiḥ sanāroḥ, sanāruḥ sanātanāt, sanātanaḥ sanagāt, sanagaḥ parameṣṭhinaḥ, parameṣṭhī brahmaṇaḥ, brahma svayaṃbhu, brahmaṇe namaḥ || 3 ||

Ghritakaushikaat, ghritakaushikah paaraasharyaayanaat, paarasharyaayanah paaraasharyaat, paaraasharyo jaatuukarnyaat, jaatuukarnya aasuraayanaachcha yaaskaachcha, aasuraayanastraivaneh, traivaniraupajandhaneh, aupajandhaniraasureh, aasurirbhaaradvaajaat, bhaaradvaaja aatreyaat, aatreyo maanteh, maantirgautamaat, gautamo vaatsyaat, vaatsyah shaandilyaat, shaandilyah kaishoryaatkaapyaat, kaishoryah kaapyah kumaarahaaritaat, kumaarahaarito gaalavaat, gaalavo vidarbhiikaundinyaat, vidarbhiikaundinyo vatsanapaato baabhravaat, vatsanapaadbaabhravah pathah saubharaat, panthaah saubharo'yaasyaadaangirasaat, ayaasya aangirasa aabhuutestvaashtraat, aabhuutistvaashtro vishvaruupaattvaashtraat, vishvaruupastvaashtro'vshibhyaam, ashvinau dadhiicha aatharvanaat, dadhyannaatharvano'tharvano daivaat, atharvaa daivo mrityoh praadhvamsanaat, mrityuh praadhvamsanah pradhvamsanaat, pradhvamsana ekarsheh, ekarshirviprachitteh, viprachittirvyashter, vyashtih sanaaroh, sanaaruh sanaatanaat, sanaatanah sanagaat, sanagah parameshthinah, parameshthii brahmanah, brahma svayambhu, brahmane namah || 3 ||

— घृतकौशिक से; घृतकौशिक ने पाराशर्यायण से, पाराशर्यायण ने पाराशर्य से, पाराशर्य ने जातूकर्ण्य से, जातूकर्ण्य ने आसुरायण और यास्क से, आसुरायण ने त्रैवणि से, त्रैवणि ने औपजन्धनि से, औपजन्धनि ने आसुरि से, आसुरि ने भारद्वाज से, भारद्वाज ने आत्रेय से, आत्रेय ने माण्टि से, माण्टि ने गौतम से, गौतम ने वात्स्य से, वात्स्य ने शाण्डिल्य से, शाण्डिल्य ने कैशोर्य काप्य से, कैशोर्य काप्य ने कुमारहारित से, कुमारहारित ने गालव से, गालव ने विदर्भीकौण्डिन्य से, विदर्भीकौण्डिन्य ने वत्सनपात् बाभ्रव से, वत्सनपात् बाभ्रव ने पथिन् सौभर से, पथिन् सौभर ने अयास्य आङ्गिरस से, अयास्य आङ्गिरस ने आभूति त्वाष्ट्र से, आभूति त्वाष्ट्र ने विश्वरूप त्वाष्ट्र से, विश्वरूप त्वाष्ट्र ने अश्विनीकुमारों से, अश्विनीकुमारों ने दधीचि आथर्वण से, दध्यङ् आथर्वण ने अथर्वा दैव से, अथर्वा दैव ने मृत्यु प्राध्वंसन से, मृत्यु प्राध्वंसन ने प्रध्वंसन से, प्रध्वंसन ने एकर्षि से, एकर्षि ने विप्रचित्ति से, विप्रचित्ति ने व्यष्टि से, व्यष्टि ने सनारु से, सनारु ने सनातन से, सनातन ने सनग से, सनग ने परमेष्ठी से, परमेष्ठी ने ब्रह्मा से; ब्रह्म स्वयम्भू है। ब्रह्म को नमस्कार।

— from Ghṛtakauśika; Ghṛtakauśika from Pārāśaryāyaṇa, Pārāśaryāyaṇa from Pārāśarya, Pārāśarya from Jātūkarṇya, Jātūkarṇya from Āsurāyaṇa and Yāska, Āsurāyaṇa from Traivaṇi, Traivaṇi from Aupajandhani, Aupajandhani from Āsuri, Āsuri from Bhāradvāja, Bhāradvāja from Ātreya, Ātreya from Māṇṭi, Māṇṭi from Gautama, Gautama from Vātsya, Vātsya from Śāṇḍilya, Śāṇḍilya from Kaiśorya Kāpya, Kaiśorya Kāpya from Kumārahārita, Kumārahārita from Gālava, Gālava from Vidarbhīkauṇḍinya, Vidarbhīkauṇḍinya from Vatsanapāt Bābhrava, Vatsanapāt Bābhrava from Pathin Saubhara, Pathin Saubhara from Ayāsya Āṅgirasa, Ayāsya Āṅgirasa from Ābhūti Tvāṣṭra, Ābhūti Tvāṣṭra from Viśvarūpa Tvāṣṭra, Viśvarūpa Tvāṣṭra from the Aśvins, the Aśvins from Dadhīca Ātharvaṇa, Dadhyañc Ātharvaṇa from Atharvan Daiva, Atharvan Daiva from Mṛtyu Prādhvaṃsana, Mṛtyu Prādhvaṃsana from Pradhvaṃsana, Pradhvaṃsana from Ekarṣi, Ekarṣi from Vipracitti, Vipracitti from Vyaṣṭi, Vyaṣṭi from Sanāru, Sanāru from Sanātana, Sanātana from Sanaga, Sanaga from Parameṣṭhin, and Parameṣṭhin from Brahmā. Brahman is self-existent. Homage to brahman.

Text source & editorial review

Source of this text
शुक्ल यजुर्वेद की बृहदारण्यकोपनिषद् (काण्व शाखा), अध्याय २ — ६ ब्राह्मण, ६६ मन्त्र। यह उपनिषद् शतपथ ब्राह्मण का अन्तिम भाग है और प्रमुख उपनिषदों में सबसे बड़ी है। · Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad (Śukla Yajurveda, Kāṇva recension), Book 2 of 6 — 6 brāhmaṇas, 66 passages. The Upaniṣad is the closing part of the Śatapatha Brāhmaṇa and the longest of the principal Upaniṣads.
Last reviewed
What was reviewed
On 13 October 2026 every verse of this text was re-checked: the Devanagari for script and encoding errors, the IAST line letter by letter against the Devanagari, and the pronunciation line and the Hindi and English meanings for completeness. The Hindi and English meanings of every verse were also read against the original, and the errors found were corrected.

How we source and check these texts

Frequently asked questions

What is the Brihadaranyaka Upanishad, Adhyaya 2?

Brihadaranyaka Upanishad, Adhyaya 2 (बृहदारण्यकोपनिषद् — द्वितीयोऽध्यायः) is an Upaniṣad. An Upaniṣad is one of the philosophical texts that close the Vedas (the Vedānta); its subject is the Self (ātman) and ultimate reality (Brahman).

Is the Brihadaranyaka Upanishad, Adhyaya 2 available in Hindi and English?

Yes. On Adiveda the Brihadaranyaka Upanishad, Adhyaya 2 is given verse by verse in Devanagari (the script used for Sanskrit and Hindi) with Roman (IAST) transliteration, simple phonetics, and Hindi and English meanings, so you can read, pronounce and understand every line.

What is the source of the Brihadaranyaka Upanishad, Adhyaya 2?

The Brihadaranyaka Upanishad, Adhyaya 2 is drawn from शुक्ल यजुर्वेद की बृहदारण्यकोपनिषद् (काण्व शाखा), अध्याय २ — ६ ब्राह्मण, ६६ मन्त्र। यह उपनिषद् शतपथ ब्राह्मण का अन्तिम भाग है और प्रमुख उपनिषदों में सबसे बड़ी है। · Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad (Śukla Yajurveda, Kāṇva recension), Book 2 of 6 — 6 brāhmaṇas, 66 passages. The Upaniṣad is the closing part of the Śatapatha Brāhmaṇa and the longest of the principal Upaniṣads..

Can I read the Brihadaranyaka Upanishad, Adhyaya 2 online for free?

Yes - the Brihadaranyaka Upanishad, Adhyaya 2 is free to read online at Adiveda, formatted for mobile, for devotees in India and around the world.