Verse meanings · श्लोकार्थप्रत्येक मन्त्र के नीचे दिया गया हिन्दी और अंग्रेज़ी अर्थ AdiVeda का अपना सम्पादकीय अनुवाद है, जो ऊपर दिए गए संस्कृत पाठ से सीधे इस संस्करण के लिए किया गया है। यह पाठ को समझने में सहायता के लिए है — यह किसी प्रकाशित अनुवाद का उद्धरण या कोई पारम्परिक भाष्य नहीं है।
The Hindi and English meaning under each passage is AdiVeda's own editorial translation, made directly from the Sanskrit printed here for this edition. It is meant to help you follow the text — it is not quoted from any published translation and it is not a traditional commentary.
प्रथमं ब्राह्मणम् · Brāhmaṇa 1.1 — The Sacrificial Horse as the Universe
उषा वा अश्वस्य मेध्यस्य शिरः । सूर्यश्चक्षुर्वातः प्राणो व्यात्तमग्निर्वैश्वानरः संवत्सर आत्माश्वस्य मेध्यस्य । द्यौः पृष्ठमन्तरिक्षमुदरं पृथिवी पाजस्यं दिशः पार्श्वे अवान्तरदिशः पर्शव ऋतवोऽङ्गानि मासाश्चार्धमासाश्च पर्वाण्यहोरात्राणि प्रतिष्ठा नक्षत्राण्यस्थीनि नभो मांसानि । ऊवध्यं सिकताः सिन्धवो गुदा यकृच्च क्लोमानश्च पर्वता ओषधयश्च वनस्पतयश्च लोमानि । उद्यन् पूर्वार्धो निम्लोचञ्जघनार्धः । यद्विजृम्भते तद्विद्योतते । यद्विधूनुते तत्स्तनयति । यन्मेहति तद्वर्षति । वागेवास्य वाक् ॥ १ ॥
uṣā vā aśvasya medhyasya śiraḥ, sūryaścakṣurvātaḥ prāṇo vyāttamagnirvaiśvānaraḥ saṃvatsara ātmāśvasya medhyasya, dyauḥ pṛṣṭhamantarikṣamudaraṃ pṛthivī pājasyaṃ diśaḥ pārśve avāntaradiśaḥ parśava ṛtavo'ṅgāni māsāścārdhamāsāśca parvāṇyahorātrāṇi pratiṣṭhā nakṣatrāṇyasthīni nabho māṃsāni, ūvadhyaṃ sikatāḥ sindhavo gudā yakṛcca klomānaśca parvatā oṣadhayaśca vanaspatayaśca lomāni, udyan pūrvārdho nimlocañjaghanārdhaḥ, yadvijṛmbhate tadvidyotate, yadvidhūnute tatstanayati, yanmehati tadvarṣati, vāgevāsya vāk || 1 ||
Ushaa vaa ashvasya medhyasya shirah, suuryashchakshurvaatah praano vyaattamagnirvaishvaanarah samvatsara aatmaashvasya medhyasya, dyauh prishthamantarikshamudaram prithivii paajasyam dishah paarshve avaantaradishah parshava ritavo'ngaani maasaashchaardhamaasaashcha parvaanyahoraatraani pratishthaa nakshatraanyasthiini nabho maamsaani, uuvadhyam sikataah sindhavo gudaa yakrichcha klomaanashcha parvataa oshadhayashcha vanaspatayashcha lomaani, udyan puurvaardho nimlochanjaghanaardhah, yadvijrimbhate tadvidyotate, yadvidhuunute tatstanayati, yanmehati tadvarshati, vaagevaasya vaak || 1 ||
उषा ही यज्ञीय अश्व का सिर है; सूर्य उसकी आँख, वायु प्राण, विश्वानर अग्नि उसका खुला मुख, और संवत्सर उसका आत्मा है। द्युलोक उसकी पीठ है, अन्तरिक्ष उदर, पृथ्वी पैर के नीचे का भाग, दिशाएँ पार्श्व, अवान्तर दिशाएँ पसलियाँ, ऋतुएँ अङ्ग, मास और अर्धमास जोड़, दिन-रात खुर, नक्षत्र अस्थियाँ और मेघ माँस हैं। बालू उसका उदरस्थ भोजन है, नदियाँ नाड़ियाँ, पर्वत यकृत् और फेफड़े, ओषधियाँ और वनस्पतियाँ रोम। उदित होता सूर्य उसका अगला भाग है और अस्त होता पिछला। जब वह जँभाई लेता है तब बिजली चमकती है, जब वह झुरझुराता है तब गरजता है, और जब वह मूत्र करता है तब वर्षा होती है। वाणी ही उसकी वाणी है।
The dawn is the head of the sacrificial horse; the sun is its eye, the wind its breath, the fire Vaiśvānara its open mouth, and the year its body. The sky is its back, the mid-space its belly, the earth the underside of its hooves, the quarters its flanks, the intermediate quarters its ribs, the seasons its limbs, the months and half-months its joints, the days and nights its feet, the stars its bones and the clouds its flesh. The sands are the food in its stomach, the rivers its veins, the mountains its liver and lungs, the plants and trees its hair. The rising sun is its forepart and the setting sun its hindpart. When it yawns, lightning flashes; when it shakes itself, it thunders; when it stales, it rains. Its voice is speech itself.
अहर्वा अश्वं पुरस्तान्महिमान्वजायत । तस्य पूर्वे समुद्रे योनिः । रात्रिरेनं पश्चान्महिमान्वजायत । तस्यापरे समुद्रे योनिर् । एतौ वा अश्वं महिमानावभितः सम्बभूवतुः । हयो भूत्वा देवानवहद्वाजी गन्धर्वानर्वासुरानश्वो मनुष्यान् । समुद्र एवास्य बन्धुः समुद्रो योनिः ॥ २ ॥
aharvā aśvaṃ purastānmahimānvajāyata, tasya pūrve samudre yoniḥ, rātrirenaṃ paścānmahimānvajāyata, tasyāpare samudre yonir, etau vā aśvaṃ mahimānāvabhitaḥ sambabhūvatuḥ, hayo bhūtvā devānavahadvājī gandharvānarvāsurānaśvo manuṣyān, samudra evāsya bandhuḥ samudro yoniḥ || 2 ||
Aharvaa ashvam purastaanmahimaanvajaayata, tasya puurve samudre yonih, raatrirenam pashchaanmahimaanvajaayata, tasyaapare samudre yonir, etau vaa ashvam mahimaanaavabhitah sambabhuuvatuh, hayo bhuutvaa devaanavahadvaajii gandharvaanarvaasuraanashvo manushyaan, samudra evaasya bandhuh samudro yonih || 2 ||
दिन अश्व के आगे महिमा-पात्र के रूप में उत्पन्न हुआ; उसकी योनि पूर्व समुद्र में है। रात्रि उसके पीछे महिमा-पात्र के रूप में उत्पन्न हुई; उसकी योनि पश्चिम समुद्र में है। ये दोनों महिमा-पात्र अश्व के दोनों ओर उत्पन्न हुए। हय बनकर उसने देवताओं को ढोया, वाजी बनकर गन्धर्वों को, अर्वा बनकर असुरों को और अश्व बनकर मनुष्यों को। समुद्र ही उसका बन्धु है, समुद्र ही उसकी योनि।
The day arose in front of the horse as the vessel of its greatness, and its womb is in the eastern sea; the night arose behind it as the vessel of its greatness, and its womb is in the western sea. These two vessels of greatness came into being on either side of the horse. As a steed it carried the gods, as a charger the gandharvas, as a courser the demons, as a horse human beings. The sea is its kin, the sea its womb.
↑ All sectionsद्वितीयं ब्राह्मणम् · Brāhmaṇa 1.2 — Death, Hunger and the First Creation
नैवेह किं चनाग्र आसीत् । मृत्युनैवेदमावृतमासीदशनायया । अशनाया हि मृत्युः । तन्मनोऽकुरुतात्मन्वी स्यामिति । सोऽर्चन्नचरत् । तस्यार्चत आपोऽजायन्त । अर्चते वै मे कमभूदिति । तदेवार्क्यस्यार्कत्वम् । कं ह वा अस्मै भवति य एवमेतदर्क्यस्यार्कत्वं वेद ॥ १ ॥
naiveha kiṃ canāgra āsīt, mṛtyunaivedamāvṛtamāsīdaśanāyayā, aśanāyā hi mṛtyuḥ, tanmano'kurutātmanvī syāmiti, so'rcannacarat, tasyārcata āpo'jāyanta, arcate vai me kamabhūditi, tadevārkyasyārkatvam, kaṃ ha vā asmai bhavati ya evametadarkyasyārkatvaṃ veda || 1 ||
Naiveha kim chanaagra aasiit, mrityunaivedamaavritamaasiidashanaayayaa, ashanaayaa hi mrityuh, tanmano'kurutaatmanvii syaamiti, so'rchannacharat, tasyaarchata aapo'jaayanta, archate vai me kamabhuuditi, tadevaarkyasyaarkatvam, kam ha vaa asmai bhavati ya evametadarkyasyaarkatvam veda || 1 ||
आरम्भ में यहाँ कुछ भी नहीं था। यह सब मृत्यु से ही ढका हुआ था — भूख से; क्योंकि भूख ही मृत्यु है। उसने मन बनाया, 'मैं आत्मवान् हो जाऊँ।' वह अर्चना करता हुआ विचरा, और उसके अर्चन से जल उत्पन्न हुए। 'अर्चना करते हुए मुझे सुख (क) हुआ' — इसी से अर्क का अर्कत्व है। जो अर्क के इस अर्कत्व को जानता है, उसे सुख प्राप्त होता है।
In the beginning there was nothing at all here. All this was covered over by death — by hunger, for hunger is death. He formed the thought, 'Let me have a self.' He moved about worshipping, and from his worship the waters were born. 'While I worshipped, joy (ka) came to me' — and that is why the arka is called arka. Joy indeed comes to the one who knows why the arka is called arka.
आपो वा अर्कः । तद्यदपां शर आसीत्तत्समहन्यत । सा पृथिव्यभवत् । तस्यामश्राम्यत् । तस्य श्रान्तस्य तप्तस्य तेजोरसो निरवर्तताग्निः ॥ २ ॥
āpo vā arkaḥ, tadyadapāṃ śara āsīttatsamahanyata, sā pṛthivyabhavat, tasyāmaśrāmyat, tasya śrāntasya taptasya tejoraso niravartatāgniḥ || 2 ||
Aapo vaa arkah, tadyadapaam shara aasiittatsamahanyata, saa prithivyabhavat, tasyaamashraamyat, tasya shraantasya taptasya tejoraso niravartataagnih || 2 ||
जल ही अर्क है। जलों का जो फेन था वह जम गया और वही पृथ्वी बनी। उस पर उसने श्रम किया; श्रम और ताप से उसका तेज-रस निकला — वही अग्नि है।
The waters are the arka. What was the froth of the waters hardened, and that became the earth. On it he toiled; and from him thus toiling and heated the essence of his radiance came forth — that is fire.
स त्रेधात्मानं व्यकुरुतादित्यं तृतीयं वायुं तृतीयम् । स एष प्राणस्त्रेधाविहितः । तस्य प्राची दिक्शिरोऽसौ चासौ चेर्मौ । अथास्य प्रतीची दिक्पुच्छमसौ चासौ च सक्थ्यौ । दक्षिणा चोदीची च पार्श्वे । द्यौः पृष्ठमन्तरिक्षमुदरमियमुरः । स एषोऽप्सु प्रतिष्ठितः । यत्र क्व चैति तदेव प्रतितिष्ठत्येवं विद्वान् ॥ ३ ॥
sa tredhātmānaṃ vyakurutādityaṃ tṛtīyaṃ vāyuṃ tṛtīyam, sa eṣa prāṇastredhāvihitaḥ, tasya prācī dikśiro'sau cāsau cermau, athāsya pratīcī dikpucchamasau cāsau ca sakthyau, dakṣiṇā codīcī ca pārśve, dyauḥ pṛṣṭhamantarikṣamudaramiyamuraḥ, sa eṣo'psu pratiṣṭhitaḥ, yatra kva caiti tadeva pratitiṣṭhatyevaṃ vidvān || 3 ||
Sa tredhaatmaanam vyakurutaadityam tritiiyam vaayum tritiiyam, sa esha praanastredhaavihitah, tasya praachii dikshiro'sau chaasau chermau, athaasya pratiichii dikpuchchhamasau chaasau cha sakthyau, dakshinaa chodiichii cha paarshve, dyauh prishthamantarikshamudaramiyamurah, sa esho'psu pratishthitah, yatra kva chaiti tadeva pratitishthatyevam vidvaan || 3 ||
उसने अपने को तीन भागों में बाँटा: आदित्य को तीसरा भाग और वायु को तीसरा भाग। वही प्राण तीन प्रकार से विभक्त है। उसकी पूर्व दिशा सिर है, और अमुक-अमुक दिशाएँ भुजाएँ; पश्चिम दिशा पूँछ है, और अमुक-अमुक दिशाएँ जाँघें; दक्षिण और उत्तर दोनों पार्श्व हैं; द्युलोक पीठ है, अन्तरिक्ष उदर और यह पृथ्वी वक्ष। वह जल में प्रतिष्ठित है। जो ऐसा जानता है, वह जहाँ कहीं जाता है वहीं प्रतिष्ठित होता है।
He divided himself in three: the sun a third, the wind a third. That is breath, distributed threefold. His head is the eastern quarter, and this and that quarter are his forelegs; his tail is the western quarter, and this and that quarter are his thighs; south and north are his two flanks; the sky is his back, the mid-space his belly, and this earth his chest. He stands firm in the waters; and one who knows this stands firm wherever he goes.
सोऽकामयत द्वितीयो म आत्मा जायेतेति । स मनसा वाचं मिथुनं समभवदशनाया मृत्युः । तद्यद्रेत आसीत्स संवत्सरोऽभवत् । न ह पुरा ततः संवत्सर आस । तमेतावन्तं कालमबिभर्यावान्त्संवत्सरः । तमेतावतः कालस्य परस्तादसृजत । तं जातमभिव्याददात् । स भाणकरोत् । सैव वागभवत् ॥ ४ ॥
so'kāmayata dvitīyo ma ātmā jāyeteti, sa manasā vācaṃ mithunaṃ samabhavadaśanāyā mṛtyuḥ, tadyadreta āsītsa saṃvatsaro'bhavat, na ha purā tataḥ saṃvatsara āsa, tametāvantaṃ kālamabibharyāvāntsaṃvatsaraḥ, tametāvataḥ kālasya parastādasṛjata, taṃ jātamabhivyādadāt, sa bhāṇakarot, saiva vāgabhavat || 4 ||
So'kaamayata dvitiiyo ma aatmaa jaayeteti, sa manasaa vaacham mithunam samabhavadashanaayaa mrityuh, tadyadreta aasiitsa samvatsaro'bhavat, na ha puraa tatah samvatsara aasa, tametaavantam kaalamabibharyaavaantsamvatsarah, tametaavatah kaalasya parastaadasrijata, tam jaatamabhivyaadadaat, sa bhaanakarot, saiva vaagabhavat || 4 ||
उसने कामना की, 'मेरा दूसरा आत्मा उत्पन्न हो।' तब उस भूखरूप मृत्यु ने मन से वाणी के साथ मिथुन किया। जो रेत था वह संवत्सर हुआ; उससे पहले संवत्सर नहीं था। उसने उसे इतने काल तक — जितना एक संवत्सर है — धारण किया, और इतने काल के बाद उसे उत्पन्न किया। जन्मे हुए पर उसने मुँह खोला; वह 'भाण्' बोल उठा — वही वाणी हुई।
He desired, 'Let a second self be born to me.' Then he who is death and hunger coupled in mind with speech. What was his seed became the year; before that there was no year. He bore it for as long as a year, and after that time he brought it forth. When it was born he opened his mouth upon it; it cried bhāṇ, and that became speech.
स ऐक्षत यदि वा इममभिमंस्ये कनीयोऽन्नं करिष्य इति । स तया वाचा तेनात्मनेदं सर्वमसृजत यदिदं किञ्च ऋचो यजूंषि सामानि छन्दांसि यज्ञान् प्रजां पशून् । स यद्यदेवासृजत तत्तदत्तुमध्रियत । सर्वं वा अत्तीति तददितेरदितित्वम् । सर्वस्यात्ता भवति सर्वमस्यान्नं भवति य एवमेतददितेरदितित्वं वेद ॥ ५ ॥
sa aikṣata yadi vā imamabhimaṃsye kanīyo'nnaṃ kariṣya iti, sa tayā vācā tenātmanedaṃ sarvamasṛjata yadidaṃ kiñca ṛco yajūṃṣi sāmāni chandāṃsi yajñān prajāṃ paśūn, sa yadyadevāsṛjata tattadattumadhriyata, sarvaṃ vā attīti tadaditeradititvam, sarvasyāttā bhavati sarvamasyānnaṃ bhavati ya evametadaditeradititvaṃ veda || 5 ||
Sa aikshata yadi vaa imamabhimamsye kaniiyo'nnam karishya iti, sa tayaa vaachaa tenaatmanedam sarvamasrijata yadidam kincha richo yajuumshi saamaani chhandaamsi yajnaan prajaam pashuun, sa yadyadevaasrijata tattadattumadhriyata, sarvam vaa attiiti tadaditeradititvam, sarvasyaattaa bhavati sarvamasyaannam bhavati ya evametadaditeradititvam veda || 5 ||
उसने सोचा, 'यदि मैं इसे खा लूँगा तो मेरा अन्न थोड़ा ही रह जाएगा।' तब उसने उसी वाणी और उसी आत्मा से यह सब उत्पन्न किया — जो कुछ भी है: ऋचाएँ, यजुष्, साम, छन्द, यज्ञ, प्रजा और पशु। जो-जो उसने उत्पन्न किया, उसी-उसी को खाने लगा। 'वह सब कुछ खा जाता है' — इसी से अदिति का अदितित्व है। जो अदिति के इस अदितित्व को जानता है, वह सबका भोक्ता होता है और सब कुछ उसका अन्न हो जाता है।
He thought, 'If I devour this, I shall have the less food.' Then with that speech and that body he brought forth all this, whatever there is: the ṛcs, the yajus formulas, the sāmans, the metres, the sacrifices, creatures and cattle. And whatever he brought forth, that he set about eating. 'He eats everything' — that is why Aditi is called Aditi. He who knows why Aditi is called Aditi becomes an eater of everything, and everything becomes his food.
सोऽकामयत भूयसा यज्ञेन भूयो यजेयेति । सोऽश्राम्यत् । स तपोऽतप्यत । तस्य श्रान्तस्य तप्तस्य यशो वीर्यमुदक्रामत् । प्राणा वै यशो वीर्यम् । तत्प्राणेषूत्क्रान्तेषु शरीरं श्वयितुमध्रियत । तस्य शरीर एव मन आसीत् ॥ ६ ॥
so'kāmayata bhūyasā yajñena bhūyo yajeyeti, so'śrāmyat, sa tapo'tapyata, tasya śrāntasya taptasya yaśo vīryamudakrāmat, prāṇā vai yaśo vīryam, tatprāṇeṣūtkrānteṣu śarīraṃ śvayitumadhriyata, tasya śarīra eva mana āsīt || 6 ||
So'kaamayata bhuuyasaa yajnena bhuuyo yajeyeti, so'shraamyat, sa tapo'tapyata, tasya shraantasya taptasya yasho viiryamudakraamat, praanaa vai yasho viiryam, tatpraaneshuutkraanteshu shariiram shvayitumadhriyata, tasya shariira eva mana aasiit || 6 ||
उसने कामना की, 'मैं और बड़े यज्ञ से यजन करूँ।' उसने श्रम किया और तप किया; उस श्रान्त और तप्त से यश और वीर्य निकल गए। प्राण ही यश और वीर्य हैं। प्राणों के निकल जाने पर शरीर फूलने लगा, किन्तु उसका मन शरीर में ही था।
He desired, 'Let me sacrifice again with a greater sacrifice.' He toiled and practised austerity; and from him thus toiling and heated glory and vigour departed. The vital functions are glory and vigour. When the vital functions had gone out, the body began to swell, but his mind was still in the body.
सोऽकामयत मेध्यं म इदं स्यादात्मन्व्यनेन स्यामिति । ततोऽश्वः समभवत् । यदश्वत्तन्मेध्यमभूदिति तदेवाश्वमेधस्याश्वमेधत्वम् । एष ह वा अश्वमेधं वेद य एनमेवं वेद । तमनवरुध्यैवामन्यत । तं संवत्सरस्य परस्तादात्मन आलभत । पशून् देवताभ्यः प्रत्यौहत् । तस्मात्सर्वदेवत्यं प्रोक्षितं प्राजापत्यमालभन्ते । एष वा अश्वमेधो य एष तपति । तस्य संवत्सर आत्मा । अयमग्निरर्कः । तस्येमे लोका आत्मानः । तावेतावर्काश्वमेधौ । सो पुनरेकैव देवता भवति मृत्युरेव । अप पुनर्मृत्युं जयति । नैनं मृत्युराप्नोति । मृत्युरस्यात्मा भवति । सर्वमायुरेति । एतासां देवतानामेको भवति ॥ ७ ॥
so'kāmayata medhyaṃ ma idaṃ syādātmanvyanena syāmiti, tato'śvaḥ samabhavat, yadaśvattanmedhyamabhūditi tadevāśvamedhasyāśvamedhatvam, eṣa ha vā aśvamedhaṃ veda ya enamevaṃ veda, tamanavarudhyaivāmanyata, taṃ saṃvatsarasya parastādātmana ālabhata, paśūn devatābhyaḥ pratyauhat, tasmātsarvadevatyaṃ prokṣitaṃ prājāpatyamālabhante, eṣa vā aśvamedho ya eṣa tapati, tasya saṃvatsara ātmā, ayamagnirarkaḥ, tasyeme lokā ātmānaḥ, tāvetāvarkāśvamedhau, so punarekaiva devatā bhavati mṛtyureva, apa punarmṛtyuṃ jayati, nainaṃ mṛtyurāpnoti, mṛtyurasyātmā bhavati, sarvamāyureti, etāsāṃ devatānāmeko bhavati || 7 ||
So'kaamayata medhyam ma idam syaadaatmanvyanena syaamiti, tato'shvah samabhavat, yadashvattanmedhyamabhuuditi tadevaashvamedhasyaashvamedhatvam, esha ha vaa ashvamedham veda ya enamevam veda, tamanavarudhyaivaamanyata, tam samvatsarasya parastaadaatmana aalabhata, pashuun devataabhyah pratyauhat, tasmaatsarvadevatyam prokshitam praajaapatyamaalabhante, esha vaa ashvamedho ya esha tapati, tasya samvatsara aatmaa, ayamagnirarkah, tasyeme lokaa aatmaanah, taavetaavarkaashvamedhau, so punarekaiva devataa bhavati mrityureva, apa punarmrityum jayati, nainam mrityuraapnoti, mrityurasyaatmaa bhavati, sarvamaayureti, etaasaam devataanaameko bhavati || 7 ||
उसने कामना की, 'यह मेरा शरीर यज्ञ के योग्य हो जाए, मैं इसके द्वारा आत्मवान् होऊँ।' तब वह अश्व बन गया। 'यह फूल गया (अश्वत्), इसलिए यह मेध्य हुआ' — इसी से अश्वमेध का अश्वमेधत्व है। जो इसे इस प्रकार जानता है, वही अश्वमेध को जानता है। उसने उसे बिना बाँधे ही रहने दिया, और संवत्सर के बाद अपने लिए उसका आलम्भन किया; पशुओं को देवताओं के लिए अर्पित किया। इसीलिए प्रोक्षित पशु को सब देवताओं का और प्राजापत्य कहकर आलभित करते हैं। जो यह तपता है वही अश्वमेध है; संवत्सर उसका आत्मा है। यह अग्नि अर्क है, और ये लोक उसके आत्मा हैं। ये दोनों — अर्क और अश्वमेध — एक ही देवता हैं, मृत्यु ही। जो ऐसा जानता है वह पुनर्मृत्यु को जीत लेता है; मृत्यु उसे नहीं पाती; मृत्यु उसका आत्मा हो जाती है; वह पूर्ण आयु प्राप्त करता है और इन देवताओं में से एक हो जाता है।
He desired, 'Let this body of mine be fit for sacrifice, and let me have a self through it.' Then it became a horse. 'It swelled (aśvat) and so became fit for sacrifice (medhya)' — that is why the horse sacrifice is called aśvamedha. He who knows it thus knows the horse sacrifice. He let the horse go free, and after a year he offered it up for himself, assigning the other animals to the deities. That is why the consecrated animal is offered as belonging to all the gods and to Prajāpati. The sun that burns yonder is the horse sacrifice, and the year is its body; this fire is the arka, and these worlds are its body. These two, the arka and the aśvamedha, are one deity — death itself. He who knows this conquers repeated death; death does not reach him; death becomes his self; he attains the full span of life and becomes one of these deities.
↑ All sectionsतृतीयं ब्राह्मणम् · Brāhmaṇa 1.3 — The Gods, the Demons and the Breath
द्वया ह प्राजापत्या देवाश्चासुराश्च ततः कानीयसा एव देवा ज्यायसा असुराः । त एषु लोकेष्वस्पर्धन्त । ते ह देवा ऊचुर्हन्तासुरान् यज्ञ उद्गीथेनात्ययामेति ॥ १ ॥
dvayā ha prājāpatyā devāścāsurāśca tataḥ kānīyasā eva devā jyāyasā asurāḥ, ta eṣu lokeṣvaspardhanta, te ha devā ūcurhantāsurān yajña udgīthenātyayāmeti || 1 ||
Dvayaa ha praajaapatyaa devaashchaasuraashcha tatah kaaniiyasaa eva devaa jyaayasaa asuraah, ta eshu lokeshvaspardhanta, te ha devaa uuchurhantaasuraan yajna udgiithenaatyayaameti || 1 ||
प्रजापति की सन्तान दो प्रकार की थी — देव और असुर; देव संख्या में कम थे और असुर अधिक। वे इन लोकों के लिए परस्पर स्पर्धा करने लगे। तब देवताओं ने कहा, 'आओ, यज्ञ में उद्गीथ के द्वारा हम असुरों को पार कर जाएँ।'
Prajāpati's offspring were of two kinds, gods and demons; the gods were the fewer and the demons the more. They contended with one another for these worlds. Then the gods said, 'Come, let us overcome the demons at the sacrifice by means of the udgītha.'
ते ह वाचमूचुस्त्वं न उद्गायेति । तथेति तेभ्यो वागुदगायत् । यो वाचि भोगस्तं देवेभ्य आगायत् । यत्कल्याणं वदति तदात्मने । तेऽविदुरनेन वै न उद्गात्रात्येष्यन्तीति । तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन् । स यः स पाप्मा यदेवेदमप्रतिरूपं वदति । स एव स पाप्मा ॥ २ ॥
te ha vācamūcustvaṃ na udgāyeti, tatheti tebhyo vāgudagāyat, yo vāci bhogastaṃ devebhya āgāyat, yatkalyāṇaṃ vadati tadātmane, te'viduranena vai na udgātrātyeṣyantīti, tamabhidrutya pāpmanāvidhyan, sa yaḥ sa pāpmā yadevedamapratirūpaṃ vadati, sa eva sa pāpmā || 2 ||
Te ha vaachamuuchustvam na udgaayeti, tatheti tebhyo vaagudagaayat, yo vaachi bhogastam devebhya aagaayat, yatkalyaanam vadati tadaatmane, te'viduranena vai na udgaatraatyeshyantiiti, tamabhidrutya paapmanaavidhyan, sa yah sa paapmaa yadevedamapratiruupam vadati, sa eva sa paapmaa || 2 ||
उन्होंने वाणी से कहा, 'तू हमारे लिए उद्गान कर।' 'ऐसा ही हो' — कहकर वाणी ने उनके लिए उद्गान किया। वाणी में जो भोग है वह उसने देवताओं के लिए गाया, और जो कल्याणकर बोलना है वह अपने लिए रखा। असुरों ने जान लिया, 'इसी उद्गाता के द्वारा ये हमें पार कर जाएँगे'; और उस पर टूट पड़कर उन्होंने उसे पाप से बेध दिया। वही पाप है — जो कुछ अनुचित बोला जाता है, वही वह पाप है।
They said to speech, 'Sing the udgītha for us.' 'So be it,' said speech, and sang for them. Whatever enjoyment there is in speech it sang for the gods, but the good it spoke it kept for itself. The demons knew, 'With this singer they will overcome us,' and rushing at it they pierced it with evil. That evil is just this: whatever unfitting thing one speaks.
अथ ह प्राणमूचुस्त्वं न उद्गायेति । तथेति तेभ्यः प्राण उदगायत् । यः प्राणे भोगस्तं देवेभ्य आगायत् । यत्कल्याणं जिघ्रति तदात्मने । तेऽविदुरनेन वै न उद्गात्रात्येष्यन्तीति । तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन् । स यः स पाप्मा यदेवेदमप्रतिरूपं जिघ्रति । स एव स पाप्मा ॥ ३ ॥
atha ha prāṇamūcustvaṃ na udgāyeti, tatheti tebhyaḥ prāṇa udagāyat, yaḥ prāṇe bhogastaṃ devebhya āgāyat, yatkalyāṇaṃ jighrati tadātmane, te'viduranena vai na udgātrātyeṣyantīti, tamabhidrutya pāpmanāvidhyan, sa yaḥ sa pāpmā yadevedamapratirūpaṃ jighrati, sa eva sa pāpmā || 3 ||
Atha ha praanamuuchustvam na udgaayeti, tatheti tebhyah praana udagaayat, yah praane bhogastam devebhya aagaayat, yatkalyaanam jighrati tadaatmane, te'viduranena vai na udgaatraatyeshyantiiti, tamabhidrutya paapmanaavidhyan, sa yah sa paapmaa yadevedamapratiruupam jighrati, sa eva sa paapmaa || 3 ||
फिर उन्होंने नासिका के प्राण से कहा, 'तू हमारे लिए उद्गान कर।' 'ऐसा ही हो' — कहकर उसने उद्गान किया। प्राण में जो भोग है वह उसने देवताओं के लिए गाया, और जो कल्याणकर सूँघना है वह अपने लिए रखा। असुरों ने जान लिया और उस पर टूट पड़कर उसे पाप से बेध दिया। वही पाप है — जो कुछ अनुचित सूँघा जाता है, वही वह पाप है।
Then they said to the breath in the nose, 'Sing the udgītha for us.' 'So be it,' it said, and sang for them. Whatever enjoyment there is in that breath it sang for the gods, but the good it smelt it kept for itself. The demons knew this, and rushing at it they pierced it with evil. That evil is just this: whatever unfitting thing one smells.
अथ ह चक्षुरूचुस्त्वं न उद्गायेति । तथेति तेभ्यश्चक्षुरुदगायत् । यश्चक्षुषि भोगस्तं देवेभ्य आगायत् । यत्कल्याणं पश्यति तदात्मने । तेऽविदुरनेन वै न उद्गात्रात्येष्यन्तीति । तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन् । स यः स पाप्मा यदेवेदमप्रतिरूपं पश्यति । स एव स पाप्मा ॥ ४ ॥
atha ha cakṣurūcustvaṃ na udgāyeti, tatheti tebhyaścakṣurudagāyat, yaścakṣuṣi bhogastaṃ devebhya āgāyat, yatkalyāṇaṃ paśyati tadātmane, te'viduranena vai na udgātrātyeṣyantīti, tamabhidrutya pāpmanāvidhyan, sa yaḥ sa pāpmā yadevedamapratirūpaṃ paśyati, sa eva sa pāpmā || 4 ||
Atha ha chakshuruuchustvam na udgaayeti, tatheti tebhyashchakshurudagaayat, yashchakshushi bhogastam devebhya aagaayat, yatkalyaanam pashyati tadaatmane, te'viduranena vai na udgaatraatyeshyantiiti, tamabhidrutya paapmanaavidhyan, sa yah sa paapmaa yadevedamapratiruupam pashyati, sa eva sa paapmaa || 4 ||
फिर उन्होंने चक्षु से कहा, 'तू हमारे लिए उद्गान कर।' 'ऐसा ही हो' — कहकर उसने उद्गान किया। चक्षु में जो भोग है वह उसने देवताओं के लिए गाया, और जो कल्याणकर देखना है वह अपने लिए रखा। असुरों ने जान लिया और उस पर टूट पड़कर उसे पाप से बेध दिया। वही पाप है — जो कुछ अनुचित देखा जाता है, वही वह पाप है।
Then they said to the eye, 'Sing the udgītha for us.' 'So be it,' it said, and sang for them. Whatever enjoyment there is in the eye it sang for the gods, but the good it saw it kept for itself. The demons knew this, and rushing at it they pierced it with evil. That evil is just this: whatever unfitting thing one sees.
अथ ह श्रोत्रमूचुस्त्वं न उद्गायेति । तथेति तेभ्यः श्रोत्रमुदगायत् । यः श्रोत्रे भोगस्तं देवेभ्य आगायत् । यत्कल्याणं शृणोति तदात्मने । तेऽविदुरनेन वै न उद्गात्रात्येष्यन्तीति । तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन् । स यः स पाप्मा । यदेवेदमप्रतिरूपं शृणोति । स एव स पाप्मा ॥ ५ ॥
atha ha śrotramūcustvaṃ na udgāyeti, tatheti tebhyaḥ śrotramudagāyat, yaḥ śrotre bhogastaṃ devebhya āgāyat, yatkalyāṇaṃ śṛṇoti tadātmane, te'viduranena vai na udgātrātyeṣyantīti, tamabhidrutya pāpmanāvidhyan, sa yaḥ sa pāpmā, yadevedamapratirūpaṃ śṛṇoti, sa eva sa pāpmā || 5 ||
Atha ha shrotramuuchustvam na udgaayeti, tatheti tebhyah shrotramudagaayat, yah shrotre bhogastam devebhya aagaayat, yatkalyaanam shrinoti tadaatmane, te'viduranena vai na udgaatraatyeshyantiiti, tamabhidrutya paapmanaavidhyan, sa yah sa paapmaa, yadevedamapratiruupam shrinoti, sa eva sa paapmaa || 5 ||
फिर उन्होंने श्रोत्र से कहा, 'तू हमारे लिए उद्गान कर।' 'ऐसा ही हो' — कहकर उसने उद्गान किया। श्रोत्र में जो भोग है वह उसने देवताओं के लिए गाया, और जो कल्याणकर सुनना है वह अपने लिए रखा। असुरों ने जान लिया और उस पर टूट पड़कर उसे पाप से बेध दिया। वही पाप है — जो कुछ अनुचित सुना जाता है, वही वह पाप है।
Then they said to hearing, 'Sing the udgītha for us.' 'So be it,' it said, and sang for them. Whatever enjoyment there is in hearing it sang for the gods, but the good it heard it kept for itself. The demons knew this, and rushing at it they pierced it with evil. That evil is just this: whatever unfitting thing one hears.
अथ ह मन ऊचुस्त्वं न उद्गायेति । तथेति तेभ्यो मन उदगायत् । यो मनसि भोगस्तं देवेभ्य आगायत् । यत्कल्याणं संकल्पयति तदात्मने । तेऽविदुरनेन वै न उद्गात्रात्येष्यन्तीति । तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन् । स यः स पाप्मा । यदेवेदमप्रतिरूपं संकल्पयति । स एव स पाप्मा । एवमु खल्वेता देवताः पाप्मभिरुपासृजन् । एवमेनाः पाप्मनाविध्यन् ॥ ६ ॥
atha ha mana ūcustvaṃ na udgāyeti, tatheti tebhyo mana udagāyat, yo manasi bhogastaṃ devebhya āgāyat, yatkalyāṇaṃ saṃkalpayati tadātmane, te'viduranena vai na udgātrātyeṣyantīti, tamabhidrutya pāpmanāvidhyan, sa yaḥ sa pāpmā, yadevedamapratirūpaṃ saṃkalpayati, sa eva sa pāpmā, evamu khalvetā devatāḥ pāpmabhirupāsṛjan, evamenāḥ pāpmanāvidhyan || 6 ||
Atha ha mana uuchustvam na udgaayeti, tatheti tebhyo mana udagaayat, yo manasi bhogastam devebhya aagaayat, yatkalyaanam samkalpayati tadaatmane, te'viduranena vai na udgaatraatyeshyantiiti, tamabhidrutya paapmanaavidhyan, sa yah sa paapmaa, yadevedamapratiruupam samkalpayati, sa eva sa paapmaa, evamu khalvetaa devataah paapmabhirupaasrijan, evamenaah paapmanaavidhyan || 6 ||
फिर उन्होंने मन से कहा, 'तू हमारे लिए उद्गान कर।' 'ऐसा ही हो' — कहकर उसने उद्गान किया। मन में जो भोग है वह उसने देवताओं के लिए गाया, और जो कल्याणकर संकल्प है वह अपने लिए रखा। असुरों ने जान लिया और उस पर टूट पड़कर उसे पाप से बेध दिया। वही पाप है — जो कुछ अनुचित संकल्प किया जाता है, वही वह पाप है। इस प्रकार इन देवताओं को उन्होंने पापों से युक्त कर दिया, इस प्रकार उन्हें पाप से बेध दिया।
Then they said to the mind, 'Sing the udgītha for us.' 'So be it,' it said, and sang for them. Whatever enjoyment there is in the mind it sang for the gods, but the good it intended it kept for itself. The demons knew this, and rushing at it they pierced it with evil. That evil is just this: whatever unfitting thing one intends. In this way they beset these deities with evils; in this way they pierced them with evil.
अथ हेममासन्यं प्राणमूचुस्त्वं न उद्गायेति । तथेति तेभ्य एष प्राण उदगायत् । तेऽविदुरनेन वै न उद्गात्रात्येष्यन्तीति । तमभिद्रुत्य पाप्मनाविव्यत्सन् । स यथाश्मानमृत्वा लोष्टो विध्वंसेतैवं हैव विध्वंसमाना विष्वञ्चो विनेशुः । ततो देवा अभवन्, परासुरा । भवत्यात्मना, परास्य द्विषन् भ्रातृव्यो भवति य एवं वेद ॥ ७ ॥
atha hemamāsanyaṃ prāṇamūcustvaṃ na udgāyeti, tatheti tebhya eṣa prāṇa udagāyat, te'viduranena vai na udgātrātyeṣyantīti, tamabhidrutya pāpmanāvivyatsan, sa yathāśmānamṛtvā loṣṭo vidhvaṃsetaivaṃ haiva vidhvaṃsamānā viṣvañco vineśuḥ, tato devā abhavan, parāsurā, bhavatyātmanā, parāsya dviṣan bhrātṛvyo bhavati ya evaṃ veda || 7 ||
Atha hemamaasanyam praanamuuchustvam na udgaayeti, tatheti tebhya esha praana udagaayat, te'viduranena vai na udgaatraatyeshyantiiti, tamabhidrutya paapmanaavivyatsan, sa yathaashmaanamritvaa loshto vidhvamsetaivam haiva vidhvamsamaanaa vishvancho vineshuh, tato devaa abhavan, paraasuraa, bhavatyaatmanaa, paraasya dvishan bhraatrivyo bhavati ya evam veda || 7 ||
फिर उन्होंने इस मुख के प्राण से कहा, 'तू हमारे लिए उद्गान कर।' 'ऐसा ही हो' — कहकर इस प्राण ने उनके लिए उद्गान किया। असुरों ने जान लिया, 'इसी उद्गाता के द्वारा ये हमें पार कर जाएँगे'; और उस पर टूट पड़कर उन्होंने उसे बेधना चाहा। किन्तु जैसे ढेला पत्थर से टकराकर बिखर जाता है, वैसे ही वे बिखरकर चारों ओर नष्ट हो गए। इससे देवता समृद्ध हुए और असुर पराजित। जो ऐसा जानता है वह स्वयं समृद्ध होता है और उसका द्वेषी प्रतिस्पर्धी पराजित होता है।
Then they said to this breath in the mouth, 'Sing the udgītha for us.' 'So be it,' it said, and sang for them. The demons knew, 'With this singer they will overcome us,' and rushing at it they tried to pierce it. But as a clod striking a rock is shattered, so were they shattered and scattered in all directions and destroyed. By this the gods prospered and the demons were defeated. He who knows this prospers in himself, and his hateful rival is defeated.
ते होचुः क्व नु सोऽभूद्यो न इत्थमसक्तेति । अयमास्येऽन्तरिति । सोऽयास्य आङ्गिरसोऽङ्गानां हि रसः ॥ ८ ॥
te hocuḥ kva nu so'bhūdyo na itthamasakteti, ayamāsye'ntariti, so'yāsya āṅgiraso'ṅgānāṃ hi rasaḥ || 8 ||
Te hochuh kva nu so'bhuudyo na itthamasakteti, ayamaasye'ntariti, so'yaasya aangiraso'ngaanaam hi rasah || 8 ||
तब उन्होंने कहा, 'वह कहाँ था जो हमारे लिए इस प्रकार दृढ़ रहा?' 'यह मुख के भीतर है' — इसीलिए वह अयास्य आङ्गिरस है, क्योंकि वह अङ्गों का रस है।
They said, 'Where was he who stood so fast by us?' 'He is here within the mouth' — and so he is Ayāsya Āṅgirasa, for he is the essence (rasa) of the limbs (aṅga).
सा वा एषा देवता दूर्नाम । दूरं ह्यस्या मृत्युर् । दूरं ह वा अस्मान्मृत्युर्भवति य एवं वेद ॥ ९ ॥
sā vā eṣā devatā dūrnāma, dūraṃ hyasyā mṛtyur, dūraṃ ha vā asmānmṛtyurbhavati ya evaṃ veda || 9 ||
Saa vaa eshaa devataa duurnaama, duuram hyasyaa mrityur, duuram ha vaa asmaanmrityurbhavati ya evam veda || 9 ||
यह देवता 'दूर' नाम वाला है, क्योंकि मृत्यु इससे दूर है। जो ऐसा जानता है, उससे भी मृत्यु दूर हो जाती है।
This deity is named dūr, 'the far one', for death is far from it. And death goes far from the one who knows this.
सा वा एषा देवतैतासां देवतानां पाप्मानं मृत्युमपहत्य यत्रासां दिशामन्तस्तद्गमयां चकार । तदासां पाप्मनो विन्यदधात् । तस्मान्न जनमियान्नान्तमियान्नेत्पाप्मानं मृत्युमन्ववायानीति ॥ १० ॥
sā vā eṣā devataitāsāṃ devatānāṃ pāpmānaṃ mṛtyumapahatya yatrāsāṃ diśāmantastadgamayāṃ cakāra, tadāsāṃ pāpmano vinyadadhāt, tasmānna janamiyānnāntamiyānnetpāpmānaṃ mṛtyumanvavāyānīti || 10 ||
Saa vaa eshaa devataitaasaam devataanaam paapmaanam mrityumapahatya yatraasaam dishaamantastadgamayaam chakaara, tadaasaam paapmano vinyadadhaat, tasmaanna janamiyaannaantamiyaannetpaapmaanam mrityumanvavaayaaniiti || 10 ||
इसी देवता ने उन देवताओं के पाप-रूप मृत्यु को हटाकर वहाँ पहुँचा दिया जहाँ दिशाओं का अन्त है, और वहीं उनके पापों को रख दिया। इसलिए किसी को वहाँ के लोगों के पास न जाना चाहिए, न उस अन्त तक जाना चाहिए — कहीं ऐसा न हो कि वह पाप-रूप मृत्यु के पीछे चला जाए।
This deity struck away the evil, the death, of those deities and carried it to where the quarters come to an end, and there it laid down their evils. Therefore let no one go to those people, nor to that farthest limit, lest he follow after evil and death.
सा वा एषा देवतैतासां देवतानां पाप्मानं मृत्युमपहत्याथैना मृत्युमत्यवहत् ॥ ११ ॥
sā vā eṣā devataitāsāṃ devatānāṃ pāpmānaṃ mṛtyumapahatyāthainā mṛtyumatyavahat || 11 ||
Saa vaa eshaa devataitaasaam devataanaam paapmaanam mrityumapahatyaathainaa mrityumatyavahat || 11 ||
इसी देवता ने उन देवताओं के पाप-रूप मृत्यु को हटाकर उन्हें मृत्यु के पार पहुँचा दिया।
This deity struck away the evil, the death, of those deities, and then carried them beyond death.
सा वै वाचमेव प्रथमामत्यवहत् । सा यदा मृत्युमत्यमुच्यत सोऽग्निरभवत् । सोऽयमग्निः परेण मृत्युमतिक्रान्तो दीप्यते ॥ १२ ॥
sā vai vācameva prathamāmatyavahat, sā yadā mṛtyumatyamucyata so'gnirabhavat, so'yamagniḥ pareṇa mṛtyumatikrānto dīpyate || 12 ||
Saa vai vaachameva prathamaamatyavahat, saa yadaa mrityumatyamuchyata so'gnirabhavat, so'yamagnih parena mrityumatikraanto diipyate || 12 ||
उसने सबसे पहले वाणी को पार पहुँचाया; और वाणी जब मृत्यु से छूट गई तब अग्नि बन गई। वही यह अग्नि मृत्यु के पार जाकर प्रकाशित होती है।
It carried speech across first; and when speech was freed from death it became fire. That fire, having crossed beyond death, shines.
अथ प्राणमत्यवहत् । स यदा मृत्युमत्यमुच्यत स वायुरभवत् । सोऽयं वायुः परेण मृत्युमतिक्रान्तः पवते ॥ १३ ॥
atha prāṇamatyavahat, sa yadā mṛtyumatyamucyata sa vāyurabhavat, so'yaṃ vāyuḥ pareṇa mṛtyumatikrāntaḥ pavate || 13 ||
Atha praanamatyavahat, sa yadaa mrityumatyamuchyata sa vaayurabhavat, so'yam vaayuh parena mrityumatikraantah pavate || 13 ||
फिर प्राण को पार पहुँचाया; और वह जब मृत्यु से छूट गया तब वायु बन गया। वही यह वायु मृत्यु के पार जाकर बहता है।
Then it carried breath across; and when it was freed from death it became the wind. That wind, having crossed beyond death, blows.
अथ चक्षुरत्यवहत् । तद्यदा मृत्युमत्यमुच्यत स आदित्योऽभवत् । सोऽसावादित्यः परेण मृत्युमतिक्रान्तस्तपति ॥ १४ ॥
atha cakṣuratyavahat, tadyadā mṛtyumatyamucyata sa ādityo'bhavat, so'sāvādityaḥ pareṇa mṛtyumatikrāntastapati || 14 ||
Atha chakshuratyavahat, tadyadaa mrityumatyamuchyata sa aadityo'bhavat, so'saavaadityah parena mrityumatikraantastapati || 14 ||
फिर चक्षु को पार पहुँचाया; और वह जब मृत्यु से छूट गया तब आदित्य बन गया। वही यह आदित्य मृत्यु के पार जाकर तपता है।
Then it carried the eye across; and when it was freed from death it became the sun. That sun, having crossed beyond death, burns.
अथ श्रोत्रमत्यवहत् । तद्यदा मृत्युमत्यमुच्यत ता दिशोऽभवन् । ता इमा दिशः परेण मृत्युमतिक्रान्ताः ॥ १५ ॥
atha śrotramatyavahat, tadyadā mṛtyumatyamucyata tā diśo'bhavan, tā imā diśaḥ pareṇa mṛtyumatikrāntāḥ || 15 ||
Atha shrotramatyavahat, tadyadaa mrityumatyamuchyata taa disho'bhavan, taa imaa dishah parena mrityumatikraantaah || 15 ||
फिर श्रोत्र को पार पहुँचाया; और वह जब मृत्यु से छूट गया तब दिशाएँ बन गईं। वही ये दिशाएँ मृत्यु के पार चली गईं।
Then it carried hearing across; and when it was freed from death it became the quarters. Those quarters have crossed beyond death.
अथ मनोऽत्यवहत् । तद्यदा मृत्युमत्यमुच्यत स चन्द्रमा अभवत् । सोऽसौ चन्द्रः परेण मृत्युमतिक्रान्तो भाति । एवं ह वा एनमेषा देवता मृत्युमतिवहति य एवं वेद ॥ १६ ॥
atha mano'tyavahat, tadyadā mṛtyumatyamucyata sa candramā abhavat, so'sau candraḥ pareṇa mṛtyumatikrānto bhāti, evaṃ ha vā enameṣā devatā mṛtyumativahati ya evaṃ veda || 16 ||
Atha mano'tyavahat, tadyadaa mrityumatyamuchyata sa chandramaa abhavat, so'sau chandrah parena mrityumatikraanto bhaati, evam ha vaa enameshaa devataa mrityumativahati ya evam veda || 16 ||
फिर मन को पार पहुँचाया; और वह जब मृत्यु से छूट गया तब चन्द्रमा बन गया। वही यह चन्द्रमा मृत्यु के पार जाकर चमकता है। इसी प्रकार यह देवता उसे भी मृत्यु के पार पहुँचा देती है जो ऐसा जानता है।
Then it carried the mind across; and when it was freed from death it became the moon. That moon, having crossed beyond death, shines. In the same way this deity carries beyond death the one who knows this.
अथात्मनेऽन्नाद्यमागायत् । यद्धि किञ्चान्नमद्यतेऽनेनैव तदद्यते । इह प्रतितिष्ठति ॥ १७ ॥
athātmane'nnādyamāgāyat, yaddhi kiñcānnamadyate'nenaiva tadadyate, iha pratitiṣṭhati || 17 ||
Athaatmane'nnaadyamaagaayat, yaddhi kinchaannamadyate'nenaiva tadadyate, iha pratitishthati || 17 ||
फिर उसने अपने लिए अन्न का गान किया; क्योंकि जो कुछ अन्न खाया जाता है वह इसी के द्वारा खाया जाता है, और यही उसमें प्रतिष्ठित होता है।
Then it sang food for itself; for whatever food is eaten is eaten by it alone, and it is established in that food.
ते देवा अब्रुवन् । एतावद्वा इदं सर्वं यदन्नम् । तदात्मन आगासीः । अनु नोऽस्मिन्नन्न आभजस्वेति । ते वै माभिसंविशतेति । तथेति तं समन्तं परिण्यविशन्त । तस्माद्यदनेनान्नमत्ति तेनैतास्तृप्यन्ति । एवं ह वा एनं स्वा अभिसंविशन्ति भर्ता स्वानां श्रेष्ठः पुरएता भवत्यन्नादोऽधिपतिर्य एवं वेद । य उ हैवंविदं स्वेषु प्रतिर्बुभूषति न हैवालं भार्येभ्यो भवति । अथ य एवैतमनुभवति यो वैतमनु भार्यान् बुभूर्षति स हैवालं भार्येभ्यो भवति ॥ १८ ॥
te devā abruvan, etāvadvā idaṃ sarvaṃ yadannam, tadātmana āgāsīḥ, anu no'sminnanna ābhajasveti, te vai mābhisaṃviśateti, tatheti taṃ samantaṃ pariṇyaviśanta, tasmādyadanenānnamatti tenaitāstṛpyanti, evaṃ ha vā enaṃ svā abhisaṃviśanti bhartā svānāṃ śreṣṭhaḥ puraetā bhavatyannādo'dhipatirya evaṃ veda, ya u haivaṃvidaṃ sveṣu pratirbubhūṣati na haivālaṃ bhāryebhyo bhavati, atha ya evaitamanubhavati yo vaitamanu bhāryān bubhūrṣati sa haivālaṃ bhāryebhyo bhavati || 18 ||
Te devaa abruvan, etaavadvaa idam sarvam yadannam, tadaatmana aagaasiih, anu no'sminnanna aabhajasveti, te vai maabhisamvishateti, tatheti tam samantam parinyavishanta, tasmaadyadanenaannamatti tenaitaastripyanti, evam ha vaa enam svaa abhisamvishanti bhartaa svaanaam shreshthah puraetaa bhavatyannaado'dhipatirya evam veda, ya u haivamvidam sveshu pratirbubhuushati na haivaalam bhaaryebhyo bhavati, atha ya evaitamanubhavati yo vaitamanu bhaaryaan bubhuurshati sa haivaalam bhaaryebhyo bhavati || 18 ||
देवताओं ने कहा, 'जो कुछ अन्न है वह इतना ही है, और तूने उसका गान अपने लिए ही कर लिया; हमें भी इस अन्न में भागी बना।' 'तो तुम मुझमें प्रवेश करो' — उसने कहा। 'ऐसा ही हो' — कहकर वे उसके चारों ओर प्रविष्ट हो गए। इसीलिए जो अन्न इसके द्वारा खाया जाता है उसी से वे तृप्त होते हैं। जो ऐसा जानता है, उसके स्वजन उसी प्रकार उसमें प्रवेश करते हैं; वह स्वजनों का भरण-पोषण करने वाला, श्रेष्ठ, अग्रणी, अन्न का भोक्ता और अधिपति होता है। किन्तु जो ऐसे ज्ञानी के स्वजनों में उससे बढ़कर होना चाहता है, वह अपने आश्रितों का भरण नहीं कर पाता; और जो उसके अनुकूल चलता है अथवा उसके अधीन रहकर आश्रितों का भरण चाहता है, वही उन्हें भरने में समर्थ होता है।
The gods said, 'Whatever food there is, it is just this much, and you have sung it all for yourself; give us a share in this food.' 'Then enter into me,' it said. 'So be it,' they said, and entered it from every side. That is why whatever food it eats satisfies them too. In the same way his own people enter into the one who knows this: he becomes their support, their best, their leader, an eater of food and a lord. But whoever among his people seeks to outdo such a knower cannot support his dependants; while he who follows him, or who seeks to support his dependants under him, is able to support them.
सोऽयास्य आङ्गिरसोऽङ्गानां हि रसः । प्राणो वा अङ्गानां रसः । प्राणो हि वा अङ्गानां रसः । तस्माद्यस्मात्कस्माच्चाङ्गात्प्राण उत्क्रामति तदेव तच्छुष्यति । एष हि वा अङ्गानां रसः ॥ १९ ॥
so'yāsya āṅgiraso'ṅgānāṃ hi rasaḥ, prāṇo vā aṅgānāṃ rasaḥ, prāṇo hi vā aṅgānāṃ rasaḥ, tasmādyasmātkasmāccāṅgātprāṇa utkrāmati tadeva tacchuṣyati, eṣa hi vā aṅgānāṃ rasaḥ || 19 ||
So'yaasya aangiraso'ngaanaam hi rasah, praano vaa angaanaam rasah, praano hi vaa angaanaam rasah, tasmaadyasmaatkasmaachchaangaatpraana utkraamati tadeva tachchhushyati, esha hi vaa angaanaam rasah || 19 ||
वह अयास्य आङ्गिरस है, क्योंकि वह अङ्गों का रस है। प्राण ही अङ्गों का रस है — निश्चय ही प्राण अङ्गों का रस है; इसीलिए जिस-जिस अङ्ग से प्राण निकल जाता है, वही-वही सूख जाता है। यही अङ्गों का रस है।
He is Ayāsya Āṅgirasa, for he is the essence of the limbs. Breath indeed is the essence of the limbs; and that is why whatever limb the breath leaves withers away. This is indeed the essence of the limbs.
एष उ एव बृहस्पतिः । वाग्वै बृहती । तस्या एष पतिस्तस्मादु बृहस्पतिः ॥ २० ॥
eṣa u eva bṛhaspatiḥ, vāgvai bṛhatī, tasyā eṣa patistasmādu bṛhaspatiḥ || 20 ||
Esha u eva brihaspatih, vaagvai brihatii, tasyaa esha patistasmaadu brihaspatih || 20 ||
यही बृहस्पति भी है: वाणी बृहती है और यह उसका पति है; इसीलिए यह बृहस्पति है।
He is also Bṛhaspati: speech is bṛhatī and he is her lord, and so he is Bṛhaspati.
एष उ एव ब्रह्मणस्पतिः । वाग्वै ब्रह्म । तस्या एष पतिस्तस्मादु ब्रह्मणस्पतिः ॥ २१ ॥
eṣa u eva brahmaṇaspatiḥ, vāgvai brahma, tasyā eṣa patistasmādu brahmaṇaspatiḥ || 21 ||
Esha u eva brahmanaspatih, vaagvai brahma, tasyaa esha patistasmaadu brahmanaspatih || 21 ||
यही ब्रह्मणस्पति भी है: वाणी ब्रह्म है और यह उसका पति है; इसीलिए यह ब्रह्मणस्पति है।
He is also Brahmaṇaspati: speech is brahman and he is her lord, and so he is Brahmaṇaspati.
एष उ एव साम । वाग्वै सामैष सा चामश्चेति तत्साम्नः सामत्वम् । यद्वेव समः प्लुषिणा समो मशकेन समो नागेन सम एभिस्त्रिभिर्लोकैः समोऽनेन सर्वेण तस्माद्वेव साम । अश्नुते साम्नः सायुज्यं सलोकताम् । य एवमेतत्साम वेद ॥ २२ ॥
eṣa u eva sāma, vāgvai sāmaiṣa sā cāmaśceti tatsāmnaḥ sāmatvam, yadveva samaḥ pluṣiṇā samo maśakena samo nāgena sama ebhistribhirlokaiḥ samo'nena sarveṇa tasmādveva sāma, aśnute sāmnaḥ sāyujyaṃ salokatām, ya evametatsāma veda || 22 ||
Esha u eva saama, vaagvai saamaisha saa chaamashcheti tatsaamnah saamatvam, yadveva samah plushinaa samo mashakena samo naagena sama ebhistribhirlokaih samo'nena sarvena tasmaadveva saama, ashnute saamnah saayujyam salokataam, ya evametatsaama veda || 22 ||
यही साम भी है: वाणी 'सा' है और यह 'अम' — इसी से साम का सामत्व है। अथवा इसलिए भी कि यह चींटी के समान है, मच्छर के समान, हाथी के समान, इन तीनों लोकों के समान और इस सबके समान — इसीलिए यह साम है। जो इस साम को इस प्रकार जानता है, वह साम के सायुज्य और सालोक्य को प्राप्त करता है।
He is also the sāman: speech is sā and he is ama — and that is why the sāman is called sāman. Or again, because he is the same (sama) as an ant, the same as a gnat, the same as an elephant, the same as these three worlds, the same as this whole universe — for that reason too he is the sāman. He who knows this sāman thus attains union with the sāman and the same world as it.
एष उ वा उद्गीथः । प्राणो वा उत्प्राणेन हीदं सर्वमुत्तब्धम् । वागेव गीथा । उच्च गीथा चेति । स उद्गीथः ॥ २३ ॥
eṣa u vā udgīthaḥ, prāṇo vā utprāṇena hīdaṃ sarvamuttabdham, vāgeva gīthā, ucca gīthā ceti, sa udgīthaḥ || 23 ||
Esha u vaa udgiithah, praano vaa utpraanena hiidam sarvamuttabdham, vaageva giithaa, uchcha giithaa cheti, sa udgiithah || 23 ||
यही उद्गीथ भी है: प्राण ही 'उत्' है, क्योंकि प्राण से ही यह सब ऊपर उठाया हुआ है; और वाणी ही 'गीथा' है। 'उत्' और 'गीथा' — इसी से यह उद्गीथ है।
He is also the udgītha: breath is ud, for by breath all this is held up; and speech is gīthā. Being ud and gīthā, he is the udgītha.
तद्धापि ब्रह्मदत्तश्चैकितानेयो राजानं भक्षयन्नुवाच । अयं त्यस्य राजा मूर्धानं विपातयताद्यदितोऽयास्य आङ्गिरसोऽन्येनोदगायदिति । वाचा च ह्येव स प्राणेन चोदगायदिति ॥ २४ ॥
taddhāpi brahmadattaścaikitāneyo rājānaṃ bhakṣayannuvāca, ayaṃ tyasya rājā mūrdhānaṃ vipātayatādyadito'yāsya āṅgiraso'nyenodagāyaditi, vācā ca hyeva sa prāṇena codagāyaditi || 24 ||
Taddhaapi brahmadattashchaikitaaneyo raajaanam bhakshayannuvaacha, ayam tyasya raajaa muurdhaanam vipaatayataadyadito'yaasya aangiraso'nyenodagaayaditi, vaachaa cha hyeva sa praanena chodagaayaditi || 24 ||
इसी विषय में चैकितानेय ब्रह्मदत्त ने सोमपान करते हुए कहा था, 'यदि अयास्य आङ्गिरस ने इससे भिन्न किसी और के द्वारा उद्गान किया हो, तो यह राजा (सोम) आज मेरा सिर उड़ा दे' — क्योंकि उसने वाणी और प्राण से ही उद्गान किया था।
On this Brahmadatta Caikitāneya, while drinking soma, said: 'Let this king strike my head off today if Ayāsya Āṅgirasa sang the udgītha by any other means than this' — for he sang by speech and by breath alone.
तस्य हैतस्य साम्नो यः स्वं वेद भवति हास्य स्वम् । तस्य वै स्वर एव स्वम् । तस्मादार्त्विज्यं करिष्यन् वाचि स्वरमिच्छेत । तया वाचा स्वरसम्पन्नयार्त्विज्यं कुर्यात् । तस्माद्यज्ञे स्वरवन्तं दिदृक्षन्त एव । अथो यस्य स्वं भवति । भवति हास्य स्वं य एवमेतत्साम्नः स्वं वेद ॥ २५ ॥
tasya haitasya sāmno yaḥ svaṃ veda bhavati hāsya svam, tasya vai svara eva svam, tasmādārtvijyaṃ kariṣyan vāci svaramiccheta, tayā vācā svarasampannayārtvijyaṃ kuryāt, tasmādyajñe svaravantaṃ didṛkṣanta eva, atho yasya svaṃ bhavati, bhavati hāsya svaṃ ya evametatsāmnaḥ svaṃ veda || 25 ||
Tasya haitasya saamno yah svam veda bhavati haasya svam, tasya vai svara eva svam, tasmaadaartvijyam karishyan vaachi svaramichchheta, tayaa vaachaa svarasampannayaartvijyam kuryaat, tasmaadyajne svaravantam didrikshanta eva, atho yasya svam bhavati, bhavati haasya svam ya evametatsaamnah svam veda || 25 ||
जो इस साम के 'स्व' (धन) को जानता है, उसे धन प्राप्त होता है। इसका स्व स्वर ही है; इसीलिए ऋत्विक्-कर्म करने वाला अपनी वाणी में स्वर चाहे और उसी स्वरयुक्त वाणी से ऋत्विक्-कर्म करे। इसीलिए यज्ञ में लोग स्वरवान् ऋत्विक् को देखना चाहते हैं — और उसे भी, जिसके पास धन हो। जो इस साम के स्व को इस प्रकार जानता है, उसे धन प्राप्त होता है।
He who knows the wealth of this sāman comes to have wealth. Its wealth is tone; and so one who is about to perform a priestly office should desire tone in his voice, and should perform the office with a voice rich in tone. That is why at a sacrifice people wish to see a priest with a fine voice — and one who has wealth. He who knows the wealth of this sāman comes to have wealth.
तस्य हैतस्य साम्नो यः सुवर्णं वेद भवति हास्य सुवर्णम् । तस्य वै स्वर एव सुवर्णम् । भवति हास्य सुवर्णं य एवमेतत्साम्नः सुवर्णं वेद ॥ २६ ॥
tasya haitasya sāmno yaḥ suvarṇaṃ veda bhavati hāsya suvarṇam, tasya vai svara eva suvarṇam, bhavati hāsya suvarṇaṃ ya evametatsāmnaḥ suvarṇaṃ veda || 26 ||
Tasya haitasya saamno yah suvarnam veda bhavati haasya suvarnam, tasya vai svara eva suvarnam, bhavati haasya suvarnam ya evametatsaamnah suvarnam veda || 26 ||
जो इस साम के 'सुवर्ण' को जानता है, उसे सुवर्ण प्राप्त होता है। इसका सुवर्ण स्वर ही है। जो इस साम के सुवर्ण को इस प्रकार जानता है, उसे सुवर्ण प्राप्त होता है।
He who knows the gold of this sāman comes to have gold. Its gold is tone. He who knows the gold of this sāman thus comes to have gold.
तस्य हैतस्य साम्नो यः प्रतिष्ठां वेद प्रति ह तिष्ठति । तस्य वै वागेव प्रतिष्ठा । वाचि हि खल्वेष एतत्प्राणः प्रतिष्ठितो गीयते । अन्न इत्यु हैक आहुः ॥ २७ ॥
tasya haitasya sāmno yaḥ pratiṣṭhāṃ veda prati ha tiṣṭhati, tasya vai vāgeva pratiṣṭhā, vāci hi khalveṣa etatprāṇaḥ pratiṣṭhito gīyate, anna ityu haika āhuḥ || 27 ||
Tasya haitasya saamno yah pratishthaam veda prati ha tishthati, tasya vai vaageva pratishthaa, vaachi hi khalvesha etatpraanah pratishthito giiyate, anna ityu haika aahuh || 27 ||
जो इस साम की प्रतिष्ठा को जानता है, वह प्रतिष्ठित होता है। इसकी प्रतिष्ठा वाणी ही है, क्योंकि वाणी में प्रतिष्ठित होकर ही यह प्राण गाया जाता है। कुछ लोग कहते हैं कि इसकी प्रतिष्ठा अन्न है।
He who knows the firm ground of this sāman stands firm. Its firm ground is speech, for it is as established in speech that this breath is sung. Some say that its firm ground is food.
अथातः पवमानानामेवाभ्यारोहः । स वै खलु प्रस्तोता साम प्रस्तौति । स यत्र प्रस्तुयात्तदेतानि जपेत् । असतो मा सद्गमय, तमसो मा ज्योतिर्गमय, मृत्योर्मामृतं गमयेति । स यदाहासतो मा सद्गमयेति । मृत्युर्वा असत्सदमृतं मृत्योर्मामृतं गमयामृतं मा कुर्वित्येवैतदाह । तमसो मा ज्योतिर्गमयेति । मृत्युर्वै तमो ज्योतिरमृतं मृत्योर्मामृतं गमयामृतं मा कुर्वित्येवैतदाह । मृत्योर्मामृतं गमयेति । नात्र तिरोहितमिवास्ति । अथ यानीतराणि स्तोत्राणि तेष्वात्मनेऽन्नाद्यमागायेत् । तस्मादु तेषु वरं वृणीत । यं कामं कामयेत्तम् । स एष एवंविदुद्गातात्मने वा यजमानाय वा यं कामं कामयते तमागायति । तद्धैतल्लोकजिदेव । न हैवालोक्यताया आशास्ति य एवमेतत्साम वेद ॥ २८ ॥
athātaḥ pavamānānāmevābhyārohaḥ, sa vai khalu prastotā sāma prastauti, sa yatra prastuyāttadetāni japet, asato mā sadgamaya, tamaso mā jyotirgamaya, mṛtyormāmṛtaṃ gamayeti, sa yadāhāsato mā sadgamayeti, mṛtyurvā asatsadamṛtaṃ mṛtyormāmṛtaṃ gamayāmṛtaṃ mā kurvityevaitadāha, tamaso mā jyotirgamayeti, mṛtyurvai tamo jyotiramṛtaṃ mṛtyormāmṛtaṃ gamayāmṛtaṃ mā kurvityevaitadāha, mṛtyormāmṛtaṃ gamayeti, nātra tirohitamivāsti, atha yānītarāṇi stotrāṇi teṣvātmane'nnādyamāgāyet, tasmādu teṣu varaṃ vṛṇīta, yaṃ kāmaṃ kāmayettam, sa eṣa evaṃvidudgātātmane vā yajamānāya vā yaṃ kāmaṃ kāmayate tamāgāyati, taddhaitallokajideva, na haivālokyatāyā āśāsti ya evametatsāma veda || 28 ||
Athaatah pavamaanaanaamevaabhyaarohah, sa vai khalu prastotaa saama prastauti, sa yatra prastuyaattadetaani japet, asato maa sadgamaya, tamaso maa jyotirgamaya, mrityormaamritam gamayeti, sa yadaahaasato maa sadgamayeti, mrityurvaa asatsadamritam mrityormaamritam gamayaamritam maa kurvityevaitadaaha, tamaso maa jyotirgamayeti, mrityurvai tamo jyotiramritam mrityormaamritam gamayaamritam maa kurvityevaitadaaha, mrityormaamritam gamayeti, naatra tirohitamivaasti, atha yaaniitaraani stotraani teshvaatmane'nnaadyamaagaayet, tasmaadu teshu varam vriniita, yam kaamam kaamayettam, sa esha evamvidudgaataatmane vaa yajamaanaaya vaa yam kaamam kaamayate tamaagaayati, taddhaitallokajideva, na haivaalokyataayaa aashaasti ya evametatsaama veda || 28 ||
अब पवमान स्तोत्रों का आरोह। प्रस्तोता साम का प्रस्ताव करता है; जब वह प्रस्ताव करे तब यजमान ये मन्त्र जपे: 'असत् से मुझे सत् की ओर ले चल; अन्धकार से मुझे ज्योति की ओर ले चल; मृत्यु से मुझे अमृत की ओर ले चल।' जब वह कहता है 'असत् से मुझे सत् की ओर ले चल', तो असत् मृत्यु है और सत् अमृत; अतः वह यही कहता है — 'मुझे मृत्यु से अमृत की ओर ले चल, मुझे अमर कर दे।' जब वह कहता है 'अन्धकार से मुझे ज्योति की ओर ले चल', तो अन्धकार मृत्यु है और ज्योति अमृत; अतः वह यही कहता है — 'मुझे मृत्यु से अमृत की ओर ले चल, मुझे अमर कर दे।' और जब वह कहता है 'मृत्यु से मुझे अमृत की ओर ले चल', तो उसमें कुछ भी छिपा हुआ नहीं है। शेष स्तोत्रों में वह अपने लिए अन्न का गान करे; इसीलिए उनमें वह वर माँगे — जो कामना वह चाहे। जो उद्गाता ऐसा जानता है, वह अपने लिए या यजमान के लिए जिस कामना की इच्छा करता है, उसी का गान कर देता है। यह (ज्ञान) लोक को जीतने वाला ही है। जो इस साम को इस प्रकार जानता है, उसके लिए लोकहीन होने की कोई आशंका नहीं रहती।
Now the ascent by the pavamāna chants. The prastotṛ begins the sāman; and while he begins it, let the patron murmur these words: 'From the unreal lead me to the real; from darkness lead me to light; from death lead me to the immortal.' When he says 'From the unreal lead me to the real', the unreal is death and the real is the immortal; so he is saying, 'Lead me from death to the immortal, make me immortal.' When he says 'From darkness lead me to light', darkness is death and light is the immortal; so again he is saying, 'Lead me from death to the immortal, make me immortal.' And when he says 'From death lead me to the immortal', there is nothing hidden in it at all. In the remaining chants let him sing food for himself; and in them, therefore, let him choose a boon — whatever wish he desires. The udgātṛ who knows this obtains by his singing, for himself or for the patron, whatever wish he desires. This indeed wins worlds. He who knows this sāman thus has no fear of being left without a world.
↑ All sectionsचतुर्थं ब्राह्मणम् · Brāhmaṇa 1.4 — The Self Alone in the Beginning
आत्मैवेदमग्र आसीत्पुरुषविधः । सोऽनुवीक्ष्य नान्यदात्मनोऽपश्यत् । सोऽहमस्मीत्यग्रे व्याहरत् । ततोऽहंनामाभवत् । तस्मादप्येतर्ह्यामन्त्रितोऽहमयमित्येवाग्र उक्त्वाथान्यन्नाम प्रब्रूते यदस्य भवति । स यत्पूर्वोऽस्मात्सर्वस्मात्सर्वान् पाप्मन औषत्तस्मात्पुरुषः । ओषति ह वै स तं योऽस्मात्पूर्वो बुभूषति य एवं वेद ॥ १ ॥
ātmaivedamagra āsītpuruṣavidhaḥ, so'nuvīkṣya nānyadātmano'paśyat, so'hamasmītyagre vyāharat, tato'haṃnāmābhavat, tasmādapyetarhyāmantrito'hamayamityevāgra uktvāthānyannāma prabrūte yadasya bhavati, sa yatpūrvo'smātsarvasmātsarvān pāpmana auṣattasmātpuruṣaḥ, oṣati ha vai sa taṃ yo'smātpūrvo bubhūṣati ya evaṃ veda || 1 ||
Aatmaivedamagra aasiitpurushavidhah, so'nuviikshya naanyadaatmano'pashyat, so'hamasmiityagre vyaaharat, tato'hamnaamaabhavat, tasmaadapyetarhyaamantrito'hamayamityevaagra uktvaathaanyannaama prabruute yadasya bhavati, sa yatpuurvo'smaatsarvasmaatsarvaan paapmana aushattasmaatpurushah, oshati ha vai sa tam yo'smaatpuurvo bubhuushati ya evam veda || 1 ||
आरम्भ में यह आत्मा ही था, पुरुष के आकार का। उसने चारों ओर देखा और अपने से भिन्न कुछ न देखा। उसने पहले कहा, 'मैं हूँ' — इसी से 'अहम्' नाम पड़ा। इसीलिए आज भी पुकारे जाने पर मनुष्य पहले 'यह मैं हूँ' कहता है और फिर अपना दूसरा नाम बताता है। और क्योंकि वह इस सबसे पहले सब पापों को जला चुका था, इसलिए वह 'पुरुष' है। जो ऐसा जानता है, वह उसे जला देता है जो उससे पहले होना चाहता है।
In the beginning this was the self alone, in the shape of a person. He looked around and saw nothing other than himself. He said first, 'I am' — and from that the name 'I' arose. That is why even today, when a man is addressed, he first says 'It is I' and then tells his other name. And because before all this he had burnt up all evils, he is called puruṣa. He who knows this burns up anyone who wishes to be before him.
सोऽबिभेत्तस्मादेकाकी बिभेति । स हायमीक्षां चक्रे, यन्मदन्यन्नास्ति कस्मान्नु बिभेमीति । तत एवास्य भयं वीयाय । कस्माद्ध्यभेष्यत् । द्वितीयाद्वै भयं भवति ॥ २ ॥
so'bibhettasmādekākī bibheti, sa hāyamīkṣāṃ cakre, yanmadanyannāsti kasmānnu bibhemīti, tata evāsya bhayaṃ vīyāya, kasmāddhyabheṣyat, dvitīyādvai bhayaṃ bhavati || 2 ||
So'bibhettasmaadekaakii bibheti, sa haayamiikshaam chakre, yanmadanyannaasti kasmaannu bibhemiiti, tata evaasya bhayam viiyaaya, kasmaaddhyabheshyat, dvitiiyaadvai bhayam bhavati || 2 ||
वह डरा; इसीलिए अकेला मनुष्य डरता है। फिर उसने विचार किया, 'जब मुझसे भिन्न कुछ है ही नहीं, तो मैं किससे डरूँ?' तब उसका भय जाता रहा; वह डरता भी किससे? भय तो दूसरे से होता है।
He was afraid; that is why one who is alone is afraid. Then he thought, 'Since there is nothing other than myself, of what am I afraid?' And his fear departed; for of what should he have been afraid? Fear arises only from a second.
स वै नैव रेमे । तस्मादेकाकी न रमते । स द्वितीयमैच्छत् । स हैतावानास यथा स्त्रीपुमांसौ सम्परिष्वक्तौ । स इममेवात्मानं द्वेधापातयत् । ततः पतिश्च पत्नी चाभवताम् । तस्मादिदमर्धबृगलमिव स्व इति ह स्माह याज्ञवल्क्यः । तस्मादयमाकाशः स्त्रिया पूर्यत एव । तां समभवत् । ततो मनुष्या अजायन्त ॥ ३ ॥
sa vai naiva reme, tasmādekākī na ramate, sa dvitīyamaicchat, sa haitāvānāsa yathā strīpumāṃsau sampariṣvaktau, sa imamevātmānaṃ dvedhāpātayat, tataḥ patiśca patnī cābhavatām, tasmādidamardhabṛgalamiva sva iti ha smāha yājñavalkyaḥ, tasmādayamākāśaḥ striyā pūryata eva, tāṃ samabhavat, tato manuṣyā ajāyanta || 3 ||
Sa vai naiva reme, tasmaadekaakii na ramate, sa dvitiiyamaichchhat, sa haitaavaanaasa yathaa striipumaamsau samparishvaktau, sa imamevaatmaanam dvedhaapaatayat, tatah patishcha patnii chaabhavataam, tasmaadidamardhabrigalamiva sva iti ha smaaha yaajnavalkyah, tasmaadayamaakaashah striyaa puuryata eva, taam samabhavat, tato manushyaa ajaayanta || 3 ||
उसे आनन्द नहीं मिला; इसीलिए अकेले मनुष्य को आनन्द नहीं मिलता। उसने दूसरे की इच्छा की। वह उतना ही बड़ा था जितने स्त्री और पुरुष आलिंगन में होते हैं; उसने अपने को दो भागों में गिरा दिया, और उससे पति और पत्नी हुए। इसीलिए याज्ञवल्क्य कहा करते थे कि यह शरीर आधे टुकड़े-सा है; इसीलिए यह रिक्त स्थान स्त्री से भर जाता है। उसने उससे संयोग किया, और उससे मनुष्य उत्पन्न हुए।
He found no delight; that is why one who is alone finds no delight. He desired a second. He was as large as a man and a woman in embrace; he made this self of his fall into two, and from that arose husband and wife. That is why Yājñavalkya used to say that this body is like half a piece; and that is why this empty space is filled by a wife. He united with her, and from that human beings were born.
सो हेयमीक्षां चक्रे कथं नु मात्मन एव जनयित्वा सम्भवति । हन्त तिरोऽसानीति । सा गौरभवद्वृषभ इतरः । तां समेवाभवत् । ततो गावोऽजायन्त । वडवेतराभवदश्ववृष इतरः । गर्दभीतरा गर्दभ इतरः । तां समेवाभवत् । तत एकशफमजायत । अजेतराभवद्बस्त इतरः । अविरितरा मेष इतरः । तां समेवाभवत् । ततोऽजावयो ऽजायन्त । एवमेव यदिदं किञ्च मिथुनमा पिपीलिकाभ्यस्तत्सर्वमसृजत ॥ ४ ॥
so heyamīkṣāṃ cakre kathaṃ nu mātmana eva janayitvā sambhavati, hanta tiro'sānīti, sā gaurabhavadvṛṣabha itaraḥ, tāṃ samevābhavat, tato gāvo'jāyanta, vaḍavetarābhavadaśvavṛṣa itaraḥ, gardabhītarā gardabha itaraḥ, tāṃ samevābhavat, tata ekaśaphamajāyata, ajetarābhavadbasta itaraḥ, aviritarā meṣa itaraḥ, tāṃ samevābhavat, tato'jāvayo 'jāyanta, evameva yadidaṃ kiñca mithunamā pipīlikābhyastatsarvamasṛjata || 4 ||
So heyamiikshaam chakre katham nu maatmana eva janayitvaa sambhavati, hanta tiro'saaniiti, saa gaurabhavadvrishabha itarah, taam samevaabhavat, tato gaavo'jaayanta, vadavetaraabhavadashvavrisha itarah, gardabhiitaraa gardabha itarah, taam samevaabhavat, tata ekashaphamajaayata, ajetaraabhavadbasta itarah, aviritaraa mesha itarah, taam samevaabhavat, tato'jaavayo 'jaayanta, evameva yadidam kincha mithunamaa pipiilikaabhyastatsarvamasrijata || 4 ||
उसने विचार किया, 'मुझे अपने से ही उत्पन्न करके यह मुझसे संयोग कैसे करता है? चलो, मैं छिप जाऊँ।' वह गाय बन गई और दूसरा बैल; उसने उससे संयोग किया और उससे गौएँ उत्पन्न हुईं। वह घोड़ी बनी और दूसरा घोड़ा, वह गदही और दूसरा गधा; उसने उससे संयोग किया और उससे एक खुर वाले पशु उत्पन्न हुए। वह बकरी बनी और दूसरा बकरा, वह भेड़ और दूसरा मेढ़ा; उसने उससे संयोग किया और उससे बकरियाँ और भेड़ें उत्पन्न हुईं। इसी प्रकार जो कुछ भी युग्म रूप में है — चींटियों तक — वह सब उसी ने उत्पन्न किया।
She thought, 'How can he unite with me after begetting me from himself? Well then, let me hide.' She became a cow and he a bull; he united with her, and from that cattle were born. She became a mare and he a stallion, she a she-ass and he an ass; he united with her, and from that the solid-hoofed animals were born. She became a she-goat and he a he-goat, she a ewe and he a ram; he united with her, and from that goats and sheep were born. In this way he brought forth everything that exists in pairs, down to the ants.
सोऽवेदहं वाव सृष्टिरस्म्यहं हीदं सर्वमसृक्षीति । ततः सृष्टिरभवत् । सृष्ट्यां हास्यैतस्यां भवति य एवं वेद ॥ ५ ॥
so'vedahaṃ vāva sṛṣṭirasmyahaṃ hīdaṃ sarvamasṛkṣīti, tataḥ sṛṣṭirabhavat, sṛṣṭyāṃ hāsyaitasyāṃ bhavati ya evaṃ veda || 5 ||
So'vedaham vaava srishtirasmyaham hiidam sarvamasrikshiiti, tatah srishtirabhavat, srishtyaam haasyaitasyaam bhavati ya evam veda || 5 ||
उसने जाना, 'मैं ही यह सृष्टि हूँ, क्योंकि मैंने ही यह सब उत्पन्न किया' — और वह सृष्टि हो गया। जो ऐसा जानता है, वह इस सृष्टि में उसी के समान होता है।
He knew, 'I am indeed this creation, for I have brought forth all this' — and so he became the creation. He who knows this comes to be in this creation of his.
अथेत्यभ्यमन्थत् । स मुखाच्च योनेर्हस्ताभ्यां चाग्निमसृजत । तस्मादेतदुभयमलोमकमन्तरतः । अलोमका हि योनिरन्तरतः । तद्यदिदमाहुरमुं यजामुं यजेत्येकैकं देवमेतस्यैव सा विसृष्टिः । एष उ ह्येव सर्वे देवाः । अथ यत्किञ्चेदमार्द्रं तद्रेतसोऽसृजत । तदु सोम । एतावद्वा इदं सर्वमन्नं चैवान्नादश्च । सोम एवान्नमग्निरन्नादः । सैषा ब्रह्मणोऽतिसृष्टिः । यच्छ्रेयसो देवानसृजताथ यन्मर्त्यः सन्नमृतानसृजत तस्मादतिसृष्टिर् । अतिसृष्ट्यां हास्यैतस्यां भवति य एवं वेद ॥ ६ ॥
athetyabhyamanthat, sa mukhācca yonerhastābhyāṃ cāgnimasṛjata, tasmādetadubhayamalomakamantarataḥ, alomakā hi yonirantarataḥ, tadyadidamāhuramuṃ yajāmuṃ yajetyekaikaṃ devametasyaiva sā visṛṣṭiḥ, eṣa u hyeva sarve devāḥ, atha yatkiñcedamārdraṃ tadretaso'sṛjata, tadu soma, etāvadvā idaṃ sarvamannaṃ caivānnādaśca, soma evānnamagnirannādaḥ, saiṣā brahmaṇo'tisṛṣṭiḥ, yacchreyaso devānasṛjatātha yanmartyaḥ sannamṛtānasṛjata tasmādatisṛṣṭir, atisṛṣṭyāṃ hāsyaitasyāṃ bhavati ya evaṃ veda || 6 ||
Athetyabhyamanthat, sa mukhaachcha yonerhastaabhyaam chaagnimasrijata, tasmaadetadubhayamalomakamantaratah, alomakaa hi yonirantaratah, tadyadidamaahuramum yajaamum yajetyekaikam devametasyaiva saa visrishtih, esha u hyeva sarve devaah, atha yatkinchedamaardram tadretaso'srijata, tadu soma, etaavadvaa idam sarvamannam chaivaannaadashcha, soma evaannamagnirannaadah, saishaa brahmano'tisrishtih, yachchhreyaso devaanasrijataatha yanmartyah sannamritaanasrijata tasmaadatisrishtir, atisrishtyaam haasyaitasyaam bhavati ya evam veda || 6 ||
फिर उसने मन्थन किया और मुख-रूप योनि से तथा हाथों से अग्नि उत्पन्न की; इसीलिए ये दोनों भीतर से रोमरहित हैं, क्योंकि योनि भीतर से रोमरहित होती है। जब लोग कहते हैं 'इस देवता का यजन करो, उस देवता का यजन करो', तो वह सब उसी की सृष्टि है; वही सब देवता है। और जो कुछ यहाँ आर्द्र है वह उसने रेत से उत्पन्न किया — वही सोम है। यह सब इतना ही है: अन्न और अन्न का भोक्ता। सोम ही अन्न है और अग्नि अन्न का भोक्ता। यह ब्रह्म की अतिसृष्टि है: उसने अपने से श्रेष्ठ देवताओं को उत्पन्न किया, और स्वयं मर्त्य होकर अमरों को उत्पन्न किया — इसीलिए यह अतिसृष्टि है। जो ऐसा जानता है, वह इस अतिसृष्टि में उसी के समान होता है।
Then he churned, and from his mouth, as from a womb, and from his hands he created fire; that is why both of these are hairless inside, for the womb is hairless inside. When people say, 'Sacrifice to this god, sacrifice to that god,' all that is his creation, for he alone is all the gods. And whatever is moist here he created from seed — that is Soma. All this is just so much: food and the eater of food. Soma is food and fire is the eater of food. This is brahman's higher creation: he created the gods, who are higher than he; and, being mortal, he created the immortals — and so it is the higher creation. He who knows this comes to be in this higher creation of his.
तद्धेदं तर्ह्यव्याकृतमासीत् । तन्नामरूपाभ्यामेव व्याक्रियतासौ नामायमिदंरूप इति । तदिदमप्येतर्हि नामरूपाभ्यामेव व्याक्रियत असौ नामायमिदंरूप इति । स एष इह प्रविष्ट आ नखाग्रेभ्यो यथा क्षुरः क्षुरधानेऽवहितः स्याद्विश्वम्भरो वा विश्वम्भरकुलाये । तं न पश्यन्ति । अकृत्स्नो हि सः प्राणन्नेव प्राणो नाम भवति । वदन् वाक्पश्यंश्चक्षुः शृण्वञ्छ्रोत्रं मन्वानो मनः । तान्यस्यैतानि कर्मनामान्येव । स योऽत एकैकमुपास्ते न स वेद । अकृत्स्नो ह्येषोऽत एकैकेन भवति । आत्मेत्येवोपासीत । अत्र ह्येते सर्व एकं भवन्ति । तदेतत्पदनीयमस्य सर्वस्य यदयमात्मा । अनेन ह्येतत्सर्वं वेद । यथा ह वै पदेनानुविन्देदेवं कीर्तिं श्लोकं विन्दते य एवं वेद ॥ ७ ॥
taddhedaṃ tarhyavyākṛtamāsīt, tannāmarūpābhyāmeva vyākriyatāsau nāmāyamidaṃrūpa iti, tadidamapyetarhi nāmarūpābhyāmeva vyākriyata asau nāmāyamidaṃrūpa iti, sa eṣa iha praviṣṭa ā nakhāgrebhyo yathā kṣuraḥ kṣuradhāne'vahitaḥ syādviśvambharo vā viśvambharakulāye, taṃ na paśyanti, akṛtsno hi saḥ prāṇanneva prāṇo nāma bhavati, vadan vākpaśyaṃścakṣuḥ śṛṇvañchrotraṃ manvāno manaḥ, tānyasyaitāni karmanāmānyeva, sa yo'ta ekaikamupāste na sa veda, akṛtsno hyeṣo'ta ekaikena bhavati, ātmetyevopāsīta, atra hyete sarva ekaṃ bhavanti, tadetatpadanīyamasya sarvasya yadayamātmā, anena hyetatsarvaṃ veda, yathā ha vai padenānuvindedevaṃ kīrtiṃ ślokaṃ vindate ya evaṃ veda || 7 ||
Taddhedam tarhyavyaakritamaasiit, tannaamaruupaabhyaameva vyaakriyataasau naamaayamidamruupa iti, tadidamapyetarhi naamaruupaabhyaameva vyaakriyata asau naamaayamidamruupa iti, sa esha iha pravishta aa nakhaagrebhyo yathaa kshurah kshuradhaane'vahitah syaadvishvambharo vaa vishvambharakulaaye, tam na pashyanti, akritsno hi sah praananneva praano naama bhavati, vadan vaakpashyamshchakshuh shrinvanchhrotram manvaano manah, taanyasyaitaani karmanaamaanyeva, sa yo'ta ekaikamupaaste na sa veda, akritsno hyesho'ta ekaikena bhavati, aatmetyevopaasiita, atra hyete sarva ekam bhavanti, tadetatpadaniiyamasya sarvasya yadayamaatmaa, anena hyetatsarvam veda, yathaa ha vai padenaanuvindedevam kiirtim shlokam vindate ya evam veda || 7 ||
तब यह सब अव्याकृत था। वह नाम और रूप से ही व्याकृत हुआ — 'यह अमुक नाम वाला है, यह ऐसे रूप वाला है'; और आज भी यह नाम और रूप से ही व्याकृत होता है। वह नखों के अग्रभाग तक इसमें प्रविष्ट है, जैसे छुरा म्यान में रखा हो या अग्नि अपने स्थान में। लोग उसे नहीं देखते, क्योंकि वह अधूरा ही दीखता है: साँस लेता हुआ वह 'प्राण' कहलाता है, बोलता हुआ 'वाणी', देखता हुआ 'चक्षु', सुनता हुआ 'श्रोत्र', सोचता हुआ 'मन'। ये तो उसके कर्मों के नाम मात्र हैं। जो इनमें से किसी एक की उपासना करता है, वह नहीं जानता; क्योंकि एक-एक में वह अधूरा ही है। 'आत्मा' के रूप में ही उसकी उपासना करनी चाहिए, क्योंकि उसी में ये सब एक हो जाते हैं। यह आत्मा ही इस सबका पदचिह्न है, क्योंकि इसी से यह सब जाना जाता है — जैसे पदचिह्न से खोई वस्तु मिल जाती है। जो ऐसा जानता है, वह कीर्ति और प्रशंसा पाता है।
At that time all this was undifferentiated. It became differentiated by name and form: 'He is so-and-so by name, and of such a form'; and even today it is differentiated by name and form. He has entered here to the very tips of the nails, as a razor lies in its case or fire in its fire-place. People do not see him, for as seen he is incomplete: breathing, he is called breath; speaking, speech; seeing, the eye; hearing, the ear; thinking, the mind. These are merely the names of his acts. One who venerates only one of them does not know, for in each one he is incomplete. Let him be venerated as the self alone, for in it all these become one. This self is the track of all this, for by it one knows all this — as one finds a lost thing by its track. He who knows this wins fame and praise.
तदेतत्प्रेयः पुत्रात्प्रेयो वित्तात्प्रेयोऽन्यस्मात्सर्वस्मादन्तरतरं यदयमात्मा । स योऽन्यमात्मनः प्रियं ब्रुवाणं ब्रूयात्प्रियं रोत्स्यतीतीश्वरो ह तथैव स्यात् । आत्मानमेव प्रियमुपासीत । स य आत्मानमेव प्रियमुपास्ते न हास्य प्रियं प्रमायुकं भवति ॥ ८ ॥
tadetatpreyaḥ putrātpreyo vittātpreyo'nyasmātsarvasmādantarataraṃ yadayamātmā, sa yo'nyamātmanaḥ priyaṃ bruvāṇaṃ brūyātpriyaṃ rotsyatītīśvaro ha tathaiva syāt, ātmānameva priyamupāsīta, sa ya ātmānameva priyamupāste na hāsya priyaṃ pramāyukaṃ bhavati || 8 ||
Tadetatpreyah putraatpreyo vittaatpreyo'nyasmaatsarvasmaadantarataram yadayamaatmaa, sa yo'nyamaatmanah priyam bruvaanam bruuyaatpriyam rotsyatiitiishvaro ha tathaiva syaat, aatmaanameva priyamupaasiita, sa ya aatmaanameva priyamupaaste na haasya priyam pramaayukam bhavati || 8 ||
यह आत्मा पुत्र से भी प्रिय है, धन से भी प्रिय, और सब कुछ से अधिक प्रिय और भीतरी। यदि कोई आत्मा से भिन्न किसी को प्रिय कहे, तो जो ऐसा जानता है वह कह सकता है, 'तेरा प्रिय नष्ट हो जाएगा' — और वैसा ही होता है। आत्मा की ही प्रिय रूप में उपासना करनी चाहिए; जो आत्मा की ही प्रिय रूप में उपासना करता है, उसका प्रिय नष्ट नहीं होता।
This self is dearer than a son, dearer than wealth, dearer and more inward than all else. If a man should say of someone other than the self that it is dear, one who knows this may say, 'What you hold dear will perish' — and so it comes about. Let one venerate the self alone as dear; and for one who venerates the self alone as dear, what he holds dear does not perish.
तदाहुर्यद्ब्रह्मविद्यया सर्वं भविष्यन्तो मनुष्या मन्यन्ते । किमु तद्ब्रह्मावेद्यस्मात्तत्सर्वमभवदिति ॥ ९ ॥
tadāhuryadbrahmavidyayā sarvaṃ bhaviṣyanto manuṣyā manyante, kimu tadbrahmāvedyasmāttatsarvamabhavaditi || 9 ||
Tadaahuryadbrahmavidyayaa sarvam bhavishyanto manushyaa manyante, kimu tadbrahmaavedyasmaattatsarvamabhavaditi || 9 ||
इस विषय में कहते हैं: 'जब मनुष्य समझते हैं कि ब्रह्मविद्या से वे सब कुछ हो जाएँगे, तो उस ब्रह्म ने ऐसा क्या जाना जिससे वह सब कुछ हो गया?'
People say: 'Since men think that by the knowledge of brahman they will become all, what was it that brahman knew by which it became all?'
ब्रह्म वा इदमग्र आसीत् । तदात्मानमेवावेत् । अहं ब्रह्मास्मीति । तस्मात्तत्सर्वमभवत् । तद्यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तदभवत् । तथर्षीनाम् । तथा मनुष्याणाम् । तद्धैतत्पश्यन्नृषिर्वामदेवः प्रतिपेदेऽहं मनुरभवं सूर्यश्चेति । तदिदमप्येतर्हि य एवं वेदाहं ब्रह्मास्मीति स इदं सर्वं भवति । तस्य ह न देवाश्चनाभूत्या ईशते । आत्मा ह्येषां स भवति । अथ योऽन्यां देवतामुपास्तेऽन्योऽसावन्योऽहमस्मीति न स वेद । यथा पशुरेवं स देवानाम् । यथा ह वै बहवः पशवो मनुष्यं भुञ्ज्युरेवमेकैकः पुरुषो देवान् भुनक्ति । एकस्मिन्नेव पशावादीयमानेऽप्रियं भवति किमु बहुषु । तस्मादेषां तन्न प्रियं यदेतन्मनुष्या विद्युः ॥ १० ॥
brahma vā idamagra āsīt, tadātmānamevāvet, ahaṃ brahmāsmīti, tasmāttatsarvamabhavat, tadyo yo devānāṃ pratyabudhyata sa eva tadabhavat, tatharṣīnām, tathā manuṣyāṇām, taddhaitatpaśyannṛṣirvāmadevaḥ pratipede'haṃ manurabhavaṃ sūryaśceti, tadidamapyetarhi ya evaṃ vedāhaṃ brahmāsmīti sa idaṃ sarvaṃ bhavati, tasya ha na devāścanābhūtyā īśate, ātmā hyeṣāṃ sa bhavati, atha yo'nyāṃ devatāmupāste'nyo'sāvanyo'hamasmīti na sa veda, yathā paśurevaṃ sa devānām, yathā ha vai bahavaḥ paśavo manuṣyaṃ bhuñjyurevamekaikaḥ puruṣo devān bhunakti, ekasminneva paśāvādīyamāne'priyaṃ bhavati kimu bahuṣu, tasmādeṣāṃ tanna priyaṃ yadetanmanuṣyā vidyuḥ || 10 ||
Brahma vaa idamagra aasiit, tadaatmaanamevaavet, aham brahmaasmiiti, tasmaattatsarvamabhavat, tadyo yo devaanaam pratyabudhyata sa eva tadabhavat, tatharshiinaam, tathaa manushyaanaam, taddhaitatpashyannrishirvaamadevah pratipede'ham manurabhavam suuryashcheti, tadidamapyetarhi ya evam vedaaham brahmaasmiiti sa idam sarvam bhavati, tasya ha na devaashchanaabhuutyaa iishate, aatmaa hyeshaam sa bhavati, atha yo'nyaam devataamupaaste'nyo'saavanyo'hamasmiiti na sa veda, yathaa pashurevam sa devaanaam, yathaa ha vai bahavah pashavo manushyam bhunjyurevamekaikah purusho devaan bhunakti, ekasminneva pashaavaadiiyamaane'priyam bhavati kimu bahushu, tasmaadeshaam tanna priyam yadetanmanushyaa vidyuh || 10 ||
आरम्भ में यह ब्रह्म ही था। उसने अपने को ही जाना — 'मैं ब्रह्म हूँ'; इसीलिए वह सब कुछ हो गया। देवताओं में जो-जो जागा, वही वह हो गया; ऋषियों में भी वैसे ही, मनुष्यों में भी वैसे ही। इसी को देखकर वामदेव ऋषि ने कहा था, 'मैं मनु हुआ और सूर्य भी।' आज भी जो ऐसा जानता है कि 'मैं ब्रह्म हूँ', वह यह सब हो जाता है; देवता भी उसे रोक नहीं सकते, क्योंकि वह उनका आत्मा हो जाता है। किन्तु जो किसी अन्य देवता की उपासना यह सोचकर करता है कि 'वह और है, मैं और हूँ', वह नहीं जानता; वह देवताओं के लिए पशु जैसा है। जैसे बहुत-से पशु मनुष्य का भरण करते हैं, वैसे ही एक-एक मनुष्य देवताओं का भरण करता है। एक पशु के छिन जाने पर भी दुःख होता है, फिर बहुतों के छिनने पर क्या कहना! इसीलिए देवताओं को यह प्रिय नहीं कि मनुष्य इसे जान लें।
In the beginning this was brahman. It knew only itself: 'I am brahman.' And so it became all. Whichever of the gods awoke to this, he too became that; so too among the seers, so too among human beings. Seeing this, the seer Vāmadeva said, 'I was Manu and the sun.' Even today, whoever knows thus, 'I am brahman', becomes all this; and not even the gods can prevent it, for he becomes their very self. But he who venerates another deity, thinking 'He is one and I am another', does not know; he is like an animal to the gods. As many animals serve a man, so does each man serve the gods. When even a single animal is taken away it is unpleasant; how much more when many are. That is why it is not pleasing to the gods that men should know this.
ब्रह्म वा इदमग्र आसीदेकमेव । तदेकं सन्न व्यभवत् । तच्छ्रेयो रूपमत्यसृजत क्षत्रं, यान्येतानि देवत्रा क्षत्राणीन्द्रो वरुणः सोमो रुद्रः पर्जन्यो यमो मृत्युरीशान इति । तस्मात्क्षत्रात्परं नास्ति । तस्माद्ब्राह्मणः क्षत्रियं अधस्तादुपास्ते राजसूये । क्षत्र एव तद्यशो दधाति । सैषा क्षत्रस्य योनिर्यद्ब्रह्म । तस्माद्यद्यपि राजा परमतां गच्छति ब्रह्मैवान्तत उपनिश्रयति स्वां योनिम् । य उ एनं हिनस्ति स्वां स योनिमृच्छति । स पापीयान् भवति यथा श्रेयांसं हिंसित्वा ॥ ११ ॥
brahma vā idamagra āsīdekameva, tadekaṃ sanna vyabhavat, tacchreyo rūpamatyasṛjata kṣatraṃ, yānyetāni devatrā kṣatrāṇīndro varuṇaḥ somo rudraḥ parjanyo yamo mṛtyurīśāna iti, tasmātkṣatrātparaṃ nāsti, tasmādbrāhmaṇaḥ kṣatriyaṃ adhastādupāste rājasūye, kṣatra eva tadyaśo dadhāti, saiṣā kṣatrasya yoniryadbrahma, tasmādyadyapi rājā paramatāṃ gacchati brahmaivāntata upaniśrayati svāṃ yonim, ya u enaṃ hinasti svāṃ sa yonimṛcchati, sa pāpīyān bhavati yathā śreyāṃsaṃ hiṃsitvā || 11 ||
Brahma vaa idamagra aasiidekameva, tadekam sanna vyabhavat, tachchhreyo ruupamatyasrijata kshatram, yaanyetaani devatraa kshatraaniindro varunah somo rudrah parjanyo yamo mrityuriishaana iti, tasmaatkshatraatparam naasti, tasmaadbraahmanah kshatriyam adhastaadupaaste raajasuuye, kshatra eva tadyasho dadhaati, saishaa kshatrasya yoniryadbrahma, tasmaadyadyapi raajaa paramataam gachchhati brahmaivaantata upanishrayati svaam yonim, ya u enam hinasti svaam sa yonimrichchhati, sa paapiiyaan bhavati yathaa shreyaamsam himsitvaa || 11 ||
आरम्भ में यह ब्रह्म ही था, एक ही। एक होने से वह फैला नहीं; तब उसने अपने से श्रेष्ठ रूप क्षत्र को उत्पन्न किया — देवताओं में जो क्षत्र हैं: इन्द्र, वरुण, सोम, रुद्र, पर्जन्य, यम, मृत्यु और ईशान। इसीलिए क्षत्र से बढ़कर कुछ नहीं; इसीलिए राजसूय में ब्राह्मण क्षत्रिय के नीचे बैठता है और वह यश क्षत्र में ही रखता है। किन्तु ब्रह्म ही क्षत्र की योनि है; इसलिए यदि राजा सर्वोच्चता भी प्राप्त कर ले, तो भी अन्त में वह ब्रह्म का ही आश्रय लेता है — अपनी योनि का। जो इसे हानि पहुँचाता है, वह अपनी ही योनि को हानि पहुँचाता है; वह उतना ही अधिक पापी होता है जितना कोई अपने से श्रेष्ठ की हिंसा करके होता है।
In the beginning this was brahman alone, one only. Being one, it did not thrive; so it created a higher form, the ruling power — those among the gods who are rulers: Indra, Varuṇa, Soma, Rudra, Parjanya, Yama, Death and Īśāna. Therefore there is nothing higher than the ruling power; and therefore at the royal consecration a brāhmaṇa sits below the kṣatriya and thereby confers that glory on the ruling power. Yet brahman is the womb of the ruling power; so even if a king rises to the highest place, he takes his final refuge in brahman, his own womb. And whoever injures brahman injures his own womb; he becomes the worse, as one becomes who injures a superior.
स नैव व्यभवत् । स विशमसृजत । यान्येतानि देवजातानि गणश आख्यायन्ते वसवो रुद्रा आदित्या विश्वे देवा मरुत इति ॥ १२ ॥
sa naiva vyabhavat, sa viśamasṛjata, yānyetāni devajātāni gaṇaśa ākhyāyante vasavo rudrā ādityā viśve devā maruta iti || 12 ||
Sa naiva vyabhavat, sa vishamasrijata, yaanyetaani devajaataani ganasha aakhyaayante vasavo rudraa aadityaa vishve devaa maruta iti || 12 ||
वह फिर भी नहीं फैला; तब उसने वैश्य वर्ग को उत्पन्न किया — वे देवगण जो समूहों में गिने जाते हैं: वसु, रुद्र, आदित्य, विश्वेदेव और मरुत्।
Still it did not thrive; so it created the people — those classes of gods who are named in groups: the Vasus, the Rudras, the Ādityas, the All-gods and the Maruts.
स नैव व्यभवत् । स शौद्रं वर्णमसृजत पूषणम् । इयं वै पूषा । इयं हीदं सर्वं पुष्यति यदिदं किञ्च ॥ १३ ॥
sa naiva vyabhavat, sa śaudraṃ varṇamasṛjata pūṣaṇam, iyaṃ vai pūṣā, iyaṃ hīdaṃ sarvaṃ puṣyati yadidaṃ kiñca || 13 ||
Sa naiva vyabhavat, sa shaudram varnamasrijata puushanam, iyam vai puushaa, iyam hiidam sarvam pushyati yadidam kincha || 13 ||
वह फिर भी नहीं फैला; तब उसने शूद्र वर्ण को उत्पन्न किया — पूषा को। यह पृथ्वी ही पूषा है, क्योंकि यही जो कुछ है उस सबका पोषण करती है।
Still it did not thrive; so it created the serving class — Pūṣan. This earth is Pūṣan, for it nourishes all that is here.
स नैव व्यभवत् । तच्छ्रेयो रूपमत्यसृजत धर्मम् । तदेतत्क्षत्रस्य क्षत्रं यद्धर्मः । तस्माद्धर्मात्परं नास्ति । अथो अबलीयान् बलीयांसमाशंसते धर्मेण । यथा राज्ञैवम् । यो वै स धर्मः सत्यं वै तत् । तस्मात्सत्यं वदन्तमाहुर्धर्मं वदतीति । धर्मं वा वदन्तं सत्यं वदतीति । एतद्ध्येवैतदुभयं भवति ॥ १४ ॥
sa naiva vyabhavat, tacchreyo rūpamatyasṛjata dharmam, tadetatkṣatrasya kṣatraṃ yaddharmaḥ, tasmāddharmātparaṃ nāsti, atho abalīyān balīyāṃsamāśaṃsate dharmeṇa, yathā rājñaivam, yo vai sa dharmaḥ satyaṃ vai tat, tasmātsatyaṃ vadantamāhurdharmaṃ vadatīti, dharmaṃ vā vadantaṃ satyaṃ vadatīti, etaddhyevaitadubhayaṃ bhavati || 14 ||
Sa naiva vyabhavat, tachchhreyo ruupamatyasrijata dharmam, tadetatkshatrasya kshatram yaddharmah, tasmaaddharmaatparam naasti, atho abaliiyaan baliiyaamsamaashamsate dharmena, yathaa raajnaivam, yo vai sa dharmah satyam vai tat, tasmaatsatyam vadantamaahurdharmam vadatiiti, dharmam vaa vadantam satyam vadatiiti, etaddhyevaitadubhayam bhavati || 14 ||
वह फिर भी नहीं फैला; तब उसने अपने से श्रेष्ठ रूप धर्म को उत्पन्न किया। धर्म ही क्षत्र का क्षत्र है; इसीलिए धर्म से बढ़कर कुछ नहीं। इसी से दुर्बल भी धर्म के बल पर बलवान् से आशा रखता है — जैसे राजा के बल पर। जो धर्म है वही सत्य है; इसीलिए सत्य बोलने वाले के विषय में कहते हैं 'यह धर्म बोलता है', और धर्म बोलने वाले के विषय में 'यह सत्य बोलता है' — क्योंकि ये दोनों एक ही हैं।
Still it did not thrive; so it created a higher form, justice. Justice is the ruling power of the ruling power; therefore there is nothing higher than justice. By justice even a weak man hopes to prevail over a stronger, as one does with a king's help. What justice is, that is truth; and so of a man who speaks the truth people say, 'He speaks justice,' and of one who speaks justice, 'He speaks the truth' — for these two are one and the same.
तदेतद्ब्रह्म क्षत्रं विट्शूद्रः । तदग्निनैव देवेषु ब्रह्माभवद्ब्राह्मणो मनुष्येषु, क्षत्रियेण क्षत्रियः, वैश्येन वैश्यः, शूद्रेण शूद्रः । तस्मादग्नावेव देवेषु लोकमिच्छन्ते ब्राह्मणे मनुष्येषु । एताभ्यां हि रूपाभ्यां ब्रह्माभवत् । अथ यो ह वा अस्माल्लोकात्स्वं लोकमदृष्ट्वा प्रैति स एनमविदितो न भुनक्ति यथा वेदो वाननूक्तोऽन्यद्वा कर्माकृतम् । यदि ह वा अप्यनेवंविन्महत्पुण्यं कर्म करोति तद्धास्यान्ततः क्षीयत एव । आत्मानमेव लोकमुपासीत । स य आत्मानमेव लोकमुपास्ते न हास्य कर्म क्षीयते । अस्माद्ध्येवात्मनो यद्यत्कामयते तत्तत्सृजते ॥ १५ ॥
tadetadbrahma kṣatraṃ viṭśūdraḥ, tadagninaiva deveṣu brahmābhavadbrāhmaṇo manuṣyeṣu, kṣatriyeṇa kṣatriyaḥ, vaiśyena vaiśyaḥ, śūdreṇa śūdraḥ, tasmādagnāveva deveṣu lokamicchante brāhmaṇe manuṣyeṣu, etābhyāṃ hi rūpābhyāṃ brahmābhavat, atha yo ha vā asmāllokātsvaṃ lokamadṛṣṭvā praiti sa enamavidito na bhunakti yathā vedo vānanūkto'nyadvā karmākṛtam, yadi ha vā apyanevaṃvinmahatpuṇyaṃ karma karoti taddhāsyāntataḥ kṣīyata eva, ātmānameva lokamupāsīta, sa ya ātmānameva lokamupāste na hāsya karma kṣīyate, asmāddhyevātmano yadyatkāmayate tattatsṛjate || 15 ||
Tadetadbrahma kshatram vitshuudrah, tadagninaiva deveshu brahmaabhavadbraahmano manushyeshu, kshatriyena kshatriyah, vaishyena vaishyah, shuudrena shuudrah, tasmaadagnaaveva deveshu lokamichchhante braahmane manushyeshu, etaabhyaam hi ruupaabhyaam brahmaabhavat, atha yo ha vaa asmaallokaatsvam lokamadrishtvaa praiti sa enamavidito na bhunakti yathaa vedo vaananuukto'nyadvaa karmaakritam, yadi ha vaa apyanevamvinmahatpunyam karma karoti taddhaasyaantatah kshiiyata eva, aatmaanameva lokamupaasiita, sa ya aatmaanameva lokamupaaste na haasya karma kshiiyate, asmaaddhyevaatmano yadyatkaamayate tattatsrijate || 15 ||
यही ब्रह्म, क्षत्र, विश् और शूद्र है। देवताओं में यह ब्रह्म अग्नि के रूप में हुआ और मनुष्यों में ब्राह्मण के रूप में; क्षत्रिय के रूप में क्षत्रिय, वैश्य के रूप में वैश्य, शूद्र के रूप में शूद्र। इसीलिए लोग देवताओं में अग्नि में और मनुष्यों में ब्राह्मण में अपना लोक चाहते हैं, क्योंकि इन्हीं दो रूपों में ब्रह्म हुआ। किन्तु जो इस लोक से अपना लोक जाने बिना चला जाता है, उसका वह लोक अज्ञात रहकर हित नहीं करता — जैसे बिना पढ़ा हुआ वेद या बिना किया हुआ कर्म। और जो ऐसा न जानकर बड़ा पुण्य कर्म भी करता है, उसका वह कर्म अन्त में क्षीण हो ही जाता है। इसलिए आत्मा की ही 'लोक' रूप में उपासना करनी चाहिए; जो आत्मा की ही लोक रूप में उपासना करता है, उसका कर्म क्षीण नहीं होता, क्योंकि इसी आत्मा से वह जो-जो चाहता है उसे उत्पन्न कर लेता है।
This is brahman, the ruling power, the people and the serving class. Among the gods brahman became fire, and among human beings the brāhmaṇa; as a kṣatriya it became the kṣatriya, as a vaiśya the vaiśya, as a śūdra the śūdra. That is why people seek their world among the gods in fire and among human beings in the brāhmaṇa, for in these two forms brahman came to be. But he who departs from this world without having seen his own world, that world, being unknown, does not profit him — just as an unrecited Veda or an unperformed rite does not. And even if one who does not know this performs some great meritorious act, that act of his wears away in the end. Therefore let one venerate the self alone as one's world; and for one who venerates the self alone as his world, his work does not wear away, for out of this very self he brings forth whatever he desires.
अथो अयं वा आत्मा सर्वेषां भूतानां लोकः । स यज्जुहोति यद्यजते तेन देवानां लोकः । अथ यदनुब्रूते तेन ऋषीणाम् । अथ यत्पितृभ्यो निपृणाति यत्प्रजामिच्छते तेन पितॄणाम् । अथ यन्मनुष्यान् वासयते यदेभ्योऽशनं ददाति तेन मनुष्याणाम् । अथ यत्पशुभ्यस्तृणोदकं विन्दति तेन पशूनाम् । यदस्य गृहेषु श्वापदा वयांस्या पिपीलिकाभ्य उपजीवन्ति तेन तेषां लोकः । यथा ह वै स्वाय लोकायारिष्टिमिच्छेत् । एवं हैवंविदे सर्वदा सर्वाणि भूतान्यरिष्टिमिच्छन्ति । तद्वा एतद्विदितं मीमांसितम् ॥ १६ ॥
atho ayaṃ vā ātmā sarveṣāṃ bhūtānāṃ lokaḥ, sa yajjuhoti yadyajate tena devānāṃ lokaḥ, atha yadanubrūte tena ṛṣīṇām, atha yatpitṛbhyo nipṛṇāti yatprajāmicchate tena pitṝṇām, atha yanmanuṣyān vāsayate yadebhyo'śanaṃ dadāti tena manuṣyāṇām, atha yatpaśubhyastṛṇodakaṃ vindati tena paśūnām, yadasya gṛheṣu śvāpadā vayāṃsyā pipīlikābhya upajīvanti tena teṣāṃ lokaḥ, yathā ha vai svāya lokāyāriṣṭimicchet, evaṃ haivaṃvide sarvadā sarvāṇi bhūtānyariṣṭimicchanti, tadvā etadviditaṃ mīmāṃsitam || 16 ||
Atho ayam vaa aatmaa sarveshaam bhuutaanaam lokah, sa yajjuhoti yadyajate tena devaanaam lokah, atha yadanubruute tena rishiinaam, atha yatpitribhyo niprinaati yatprajaamichchhate tena pitriinaam, atha yanmanushyaan vaasayate yadebhyo'shanam dadaati tena manushyaanaam, atha yatpashubhyastrinodakam vindati tena pashuunaam, yadasya griheshu shvaapadaa vayaamsyaa pipiilikaabhya upajiivanti tena teshaam lokah, yathaa ha vai svaaya lokaayaarishtimichchhet, evam haivamvide sarvadaa sarvaani bhuutaanyarishtimichchhanti, tadvaa etadviditam miimaamsitam || 16 ||
यह आत्मा ही सब प्राणियों का लोक है। जब मनुष्य हवन करता है और यजन करता है, तब वह देवताओं का लोक है; जब वह वेद पढ़ता है, तब ऋषियों का; जब पितरों को तर्पण देता है और सन्तान चाहता है, तब पितरों का; जब मनुष्यों को आश्रय देता है और उन्हें भोजन देता है, तब मनुष्यों का; जब पशुओं के लिए तृण और जल जुटाता है, तब पशुओं का; और जब उसके घर में वन्य पशु, पक्षी और चींटियों तक जीविका पाते हैं, तब उनका भी लोक वही है। जैसे मनुष्य अपने लोक की क्षति नहीं चाहता, वैसे ही ऐसे ज्ञानी के लिए सब प्राणी सदा क्षेम चाहते हैं। यही जाना हुआ और विचारा हुआ है।
This self is the world of all beings. When a man makes offerings and sacrifices, he is the world of the gods; when he recites the Veda, the world of the seers; when he gives offerings to the fathers and seeks offspring, the world of the fathers; when he shelters human beings and gives them food, the world of human beings; when he finds grass and water for animals, the world of animals; and when wild beasts and birds, down to the ants, live off his house, he is their world too. Just as a man wishes no harm to his own world, so do all beings always wish the welfare of one who knows this. All this has been known and pondered.
आत्मैवेदमग्र आसीदेक एव । सोऽकामयत जाया मे स्यादथ प्रजायेय । अथ वित्तं मे स्यादथ कर्म कुर्वीयेति । एतावान् वै कामः । नेच्छंश्चनातो भूयो विन्देत् । तस्मादप्येतर्ह्येकाकी कामयते जाया मे स्यादथ प्रजायेयाथ वित्तं मे स्यादथ कर्म कुर्वीयेति । स यावदप्येतेषामेकैकं न प्राप्नोत्यकृत्स्न एव तावन्मन्यते । तस्यो कृत्स्नता । मन एवास्यात्मा । वाग्जाया । प्राणः प्रजा । चक्षुर्मानुषं वित्तम् । चक्षुषा हि तद्विन्दते । श्रोत्रं दैवम् । श्रोत्रेण हि तच्छृणोति । आत्मैवास्य कर्म । आत्मना हि कर्म करोति । स एष पाङ्क्तो यज्ञः । पाङ्क्तः पशुः । पाङ्क्तः पुरुषः । पाङ्क्तमिदं सर्वं यदिदं किञ्च । तदिदं सर्वमाप्नोति य एवं वेद ॥ १७ ॥
ātmaivedamagra āsīdeka eva, so'kāmayata jāyā me syādatha prajāyeya, atha vittaṃ me syādatha karma kurvīyeti, etāvān vai kāmaḥ, necchaṃścanāto bhūyo vindet, tasmādapyetarhyekākī kāmayate jāyā me syādatha prajāyeyātha vittaṃ me syādatha karma kurvīyeti, sa yāvadapyeteṣāmekaikaṃ na prāpnotyakṛtsna eva tāvanmanyate, tasyo kṛtsnatā, mana evāsyātmā, vāgjāyā, prāṇaḥ prajā, cakṣurmānuṣaṃ vittam, cakṣuṣā hi tadvindate, śrotraṃ daivam, śrotreṇa hi tacchṛṇoti, ātmaivāsya karma, ātmanā hi karma karoti, sa eṣa pāṅkto yajñaḥ, pāṅktaḥ paśuḥ, pāṅktaḥ puruṣaḥ, pāṅktamidaṃ sarvaṃ yadidaṃ kiñca, tadidaṃ sarvamāpnoti ya evaṃ veda || 17 ||
Aatmaivedamagra aasiideka eva, so'kaamayata jaayaa me syaadatha prajaayeya, atha vittam me syaadatha karma kurviiyeti, etaavaan vai kaamah, nechchhamshchanaato bhuuyo vindet, tasmaadapyetarhyekaakii kaamayate jaayaa me syaadatha prajaayeyaatha vittam me syaadatha karma kurviiyeti, sa yaavadapyeteshaamekaikam na praapnotyakritsna eva taavanmanyate, tasyo kritsnataa, mana evaasyaatmaa, vaagjaayaa, praanah prajaa, chakshurmaanusham vittam, chakshushaa hi tadvindate, shrotram daivam, shrotrena hi tachchhrinoti, aatmaivaasya karma, aatmanaa hi karma karoti, sa esha paankto yajnah, paanktah pashuh, paanktah purushah, paanktamidam sarvam yadidam kincha, tadidam sarvamaapnoti ya evam veda || 17 ||
आरम्भ में यह आत्मा ही था, एक ही। उसने कामना की, 'मेरी पत्नी हो, तब मैं सन्तान उत्पन्न करूँ; मेरा धन हो, तब मैं कर्म करूँ।' कामना इतनी ही है; चाहने पर भी इससे अधिक कोई नहीं पाता। इसीलिए आज भी अकेला मनुष्य यही चाहता है — 'मेरी पत्नी हो, तब मैं सन्तान उत्पन्न करूँ; मेरा धन हो, तब मैं कर्म करूँ।' जब तक वह इनमें से प्रत्येक को नहीं पा लेता, तब तक अपने को अधूरा मानता है। उसकी पूर्णता यह है: मन उसका आत्मा है, वाणी पत्नी, प्राण सन्तान, चक्षु मानुष धन (क्योंकि आँख से ही वह उसे पाता है), श्रोत्र दैव धन (क्योंकि कान से ही वह उसे सुनता है), और आत्मा ही उसका कर्म, क्योंकि आत्मा से ही वह कर्म करता है। यही पाङ्क्त यज्ञ है, पाङ्क्त पशु है, पाङ्क्त पुरुष है; जो कुछ यह सब है वह पाङ्क्त है। जो ऐसा जानता है, वह यह सब पा लेता है।
In the beginning this was the self alone, one only. He desired, 'Let me have a wife, that I may be born as offspring; let me have wealth, that I may perform rites.' Desire reaches just so far; even if one wishes, one gets no more than this. That is why even today a man who is alone desires, 'Let me have a wife, that I may be born as offspring; let me have wealth, that I may perform rites.' So long as he has not obtained each one of these, he thinks himself incomplete. And this is his completeness: the mind is his self, speech his wife, breath his offspring, the eye his human wealth — for with the eye he finds it — hearing his divine wealth — for with hearing he hears of it — and the body is his work, for with the body he works. This sacrifice is fivefold, the animal is fivefold, a person is fivefold, and all this, whatever there is, is fivefold. He who knows this obtains all this.
↑ All sectionsपञ्चमं ब्राह्मणम् · Brāhmaṇa 1.5 — The Seven Foods of Prajāpati
यत्सप्तान्नानि मेधया तपसाजनयत्पिता । एकमस्य साधारणं द्वे देवानभाजयत् । त्रीण्यात्मनेऽकुरुत पशुभ्य एकं प्रायच्छत् । तस्मिन् सर्वं प्रतिष्ठितं यच्च प्राणिति यच्च न । कस्मात्तानि न क्षीयन्ते अद्यमानानि सर्वदा । यो वै तामक्षितिं वेद सोऽन्नमत्ति प्रतीकेन । स देवानपिगच्छति स ऊर्जमुपजीवति । इति श्लोकाः ॥ १ ॥
yatsaptānnāni medhayā tapasājanayatpitā, ekamasya sādhāraṇaṃ dve devānabhājayat, trīṇyātmane'kuruta paśubhya ekaṃ prāyacchat, tasmin sarvaṃ pratiṣṭhitaṃ yacca prāṇiti yacca na, kasmāttāni na kṣīyante adyamānāni sarvadā, yo vai tāmakṣitiṃ veda so'nnamatti pratīkena, sa devānapigacchati sa ūrjamupajīvati, iti ślokāḥ || 1 ||
Yatsaptaannaani medhayaa tapasaajanayatpitaa, ekamasya saadhaaranam dve devaanabhaajayat, triinyaatmane'kuruta pashubhya ekam praayachchhat, tasmin sarvam pratishthitam yachcha praaniti yachcha na, kasmaattaani na kshiiyante adyamaanaani sarvadaa, yo vai taamakshitim veda so'nnamatti pratiikena, sa devaanapigachchhati sa uurjamupajiivati, iti shlokaah || 1 ||
'पिता ने बुद्धि और तप से सात अन्न उत्पन्न किए; एक को सबके लिए साधारण रखा, दो देवताओं को दिए, तीन अपने लिए किए और एक पशुओं को दे दिया। इसी में सब कुछ प्रतिष्ठित है — जो साँस लेता है और जो नहीं। ये सदा खाए जाने पर भी क्षीण क्यों नहीं होते? जो इस अक्षय को जानता है, वह मुख से अन्न खाता है, देवताओं के पास जाता है और ओज से जीता है।' — ये श्लोक हैं।
'By wisdom and austerity the father brought forth seven kinds of food. One he made common to all, two he gave to the gods, three he kept for himself, and one he gave to the animals. On it rests everything, whatever breathes and whatever does not. Why do these not fail, though they are eaten every day? He who knows this imperishable one eats food with his face, goes to the gods and lives on strength.' — so run the verses.
यत्सप्तान्नानि मेधया तपसाजनयत्पितेति । मेधया हि तपसाजनयत्पितैकमस्य साधारणमिति । इदमेवास्य तत्साधारणमन्नं यदिदमद्यते । स य एतदुपास्ते न स पाप्मनो व्यावर्तते । मिश्रं ह्येतत् । द्वे देवानभाजयदिति । हुतं च प्रहुतं च । तस्माद्देवेभ्यो जुह्वति च प्र च जुह्वति । अथो आहुर्दर्शपूर्णमासाविति । तस्मान्नेष्टियाजुकः स्यात् । पशुभ्य एकं प्रायच्छदिति । तत्पयः । पयो ह्येवाग्रे मनुष्याश्च पशवश्चोपजीवन्ति । तस्मात्कुमारं जातं घृतं वैवाग्रे प्रतिलेहयन्ति स्तनं वानुधापयन्ति । अथ वत्सं जातमाहुरतृणाद इति । तस्मिन् सर्वं प्रतिष्ठितं यच्च प्राणिति यच्च नेति । पयसि हीदं सर्वं प्रतिष्ठितं यच्च प्राणिति यच्च न । तद्यदिदमाहुः संवत्सरं पयसा जुह्वदप पुनर्मृत्युं जयतीति । न तथा विद्यात् । यदहरेव जुहोति तदहः पुनर्मृत्युमपजयत्येवं विद्वान् । सर्वं हि देवेभ्योऽन्नाद्यं प्रयच्छति । कस्मात्तानि न क्षीयन्ते अद्यमानानि सर्वदेति । पुरुषो वा अक्षितिः । स हीदमन्नं पुनः पुनर्जनयते । यो वैतामक्षितिं वेदेति । पुरुषो वा अक्षितिः । स हीदमन्नं धियाधिया जनयते कर्मभिः । यद्धैतन्न कुर्यात्क्षीयेत ह । सोऽन्नमत्ति प्रतीकेनेति । मुखं प्रतीकं मुखेनेत्येतत् । स देवानपिगच्छति स ऊर्जमुपजीवतीति प्रशंसा ॥ २ ॥
yatsaptānnāni medhayā tapasājanayatpiteti, medhayā hi tapasājanayatpitaikamasya sādhāraṇamiti, idamevāsya tatsādhāraṇamannaṃ yadidamadyate, sa ya etadupāste na sa pāpmano vyāvartate, miśraṃ hyetat, dve devānabhājayaditi, hutaṃ ca prahutaṃ ca, tasmāddevebhyo juhvati ca pra ca juhvati, atho āhurdarśapūrṇamāsāviti, tasmānneṣṭiyājukaḥ syāt, paśubhya ekaṃ prāyacchaditi, tatpayaḥ, payo hyevāgre manuṣyāśca paśavaścopajīvanti, tasmātkumāraṃ jātaṃ ghṛtaṃ vaivāgre pratilehayanti stanaṃ vānudhāpayanti, atha vatsaṃ jātamāhuratṛṇāda iti, tasmin sarvaṃ pratiṣṭhitaṃ yacca prāṇiti yacca neti, payasi hīdaṃ sarvaṃ pratiṣṭhitaṃ yacca prāṇiti yacca na, tadyadidamāhuḥ saṃvatsaraṃ payasā juhvadapa punarmṛtyuṃ jayatīti, na tathā vidyāt, yadahareva juhoti tadahaḥ punarmṛtyumapajayatyevaṃ vidvān, sarvaṃ hi devebhyo'nnādyaṃ prayacchati, kasmāttāni na kṣīyante adyamānāni sarvadeti, puruṣo vā akṣitiḥ, sa hīdamannaṃ punaḥ punarjanayate, yo vaitāmakṣitiṃ vedeti, puruṣo vā akṣitiḥ, sa hīdamannaṃ dhiyādhiyā janayate karmabhiḥ, yaddhaitanna kuryātkṣīyeta ha, so'nnamatti pratīkeneti, mukhaṃ pratīkaṃ mukhenetyetat, sa devānapigacchati sa ūrjamupajīvatīti praśaṃsā || 2 ||
Yatsaptaannaani medhayaa tapasaajanayatpiteti, medhayaa hi tapasaajanayatpitaikamasya saadhaaranamiti, idamevaasya tatsaadhaaranamannam yadidamadyate, sa ya etadupaaste na sa paapmano vyaavartate, mishram hyetat, dve devaanabhaajayaditi, hutam cha prahutam cha, tasmaaddevebhyo juhvati cha pra cha juhvati, atho aahurdarshapuurnamaasaaviti, tasmaanneshtiyaajukah syaat, pashubhya ekam praayachchhaditi, tatpayah, payo hyevaagre manushyaashcha pashavashchopajiivanti, tasmaatkumaaram jaatam ghritam vaivaagre pratilehayanti stanam vaanudhaapayanti, atha vatsam jaatamaahuratrinaada iti, tasmin sarvam pratishthitam yachcha praaniti yachcha neti, payasi hiidam sarvam pratishthitam yachcha praaniti yachcha na, tadyadidamaahuh samvatsaram payasaa juhvadapa punarmrityum jayatiiti, na tathaa vidyaat, yadahareva juhoti tadahah punarmrityumapajayatyevam vidvaan, sarvam hi devebhyo'nnaadyam prayachchhati, kasmaattaani na kshiiyante adyamaanaani sarvadeti, purusho vaa akshitih, sa hiidamannam punah punarjanayate, yo vaitaamakshitim vedeti, purusho vaa akshitih, sa hiidamannam dhiyaadhiyaa janayate karmabhih, yaddhaitanna kuryaatkshiiyeta ha, so'nnamatti pratiikeneti, mukham pratiikam mukhenetyetat, sa devaanapigachchhati sa uurjamupajiivatiiti prashamsaa || 2 ||
'पिता ने बुद्धि और तप से सात अन्न उत्पन्न किए' — उसने सचमुच बुद्धि और तप से ही उत्पन्न किए। 'एक को सबके लिए साधारण रखा' — यही वह साधारण अन्न है जो यहाँ खाया जाता है। जो इसी की उपासना करता है, वह पाप से नहीं बचता, क्योंकि यह मिला-जुला है। 'दो देवताओं को दिए' — हुत और प्रहुत; इसीलिए देवताओं के लिए होम भी करते हैं और प्रहुति भी। कुछ कहते हैं कि ये दर्श और पूर्णमास हैं; इसलिए मनुष्य को केवल इष्टि-यज्ञों में ही न लगे रहना चाहिए। 'एक पशुओं को दिया' — वह दूध है, क्योंकि पहले मनुष्य और पशु दोनों दूध पर ही जीते हैं; इसीलिए नवजात शिशु को पहले घी चटाते हैं या स्तन से लगाते हैं, और नवजात बछड़े को 'अतृणाद' (घास न खाने वाला) कहते हैं। 'इसी में सब कुछ प्रतिष्ठित है — जो साँस लेता है और जो नहीं' — दूध में ही यह सब प्रतिष्ठित है। जो कहते हैं कि संवत्सर तक दूध से होम करने पर पुनर्मृत्यु जीत ली जाती है, वैसा न समझे; जो इसे जानता है, वह जिस दिन होम करता है उसी दिन पुनर्मृत्यु जीत लेता है, क्योंकि वह देवताओं को सारा अन्न दे देता है। 'ये खाए जाने पर भी क्षीण क्यों नहीं होते' — पुरुष ही अक्षय है, क्योंकि वही इस अन्न को बार-बार उत्पन्न करता है। 'जो इस अक्षय को जानता है' — पुरुष ही अक्षय है, क्योंकि वही बुद्धि और कर्मों से इस अन्न को उत्पन्न करता है; यदि वह ऐसा न करे तो अन्न क्षीण हो जाए। 'वह मुख से अन्न खाता है' — मुख ही प्रतीक है, अर्थात् मुख से। 'वह देवताओं के पास जाता है, वह ओज से जीता है' — यह प्रशंसा है।
'By wisdom and austerity the father brought forth seven kinds of food' — he did indeed bring them forth by wisdom and austerity. 'One he made common to all' — that is this common food which is eaten here. He who venerates only this does not escape evil, for it is mixed. 'Two he gave to the gods' — the burnt offering and the presented offering; that is why people both offer in the fire and present offerings to the gods. Some say these two are the new-moon and full-moon rites; therefore one should not be given over only to wish-fulfilling sacrifices. 'One he gave to the animals' — that is milk, for at first both human beings and animals live on milk; that is why they first give a newborn child ghee to lick or set it to the breast, and why they call a newborn calf 'not a grass-eater'. 'On it rests everything, whatever breathes and whatever does not' — on milk indeed all this rests. As for those who say that by offering milk for a year one conquers repeated death, one should not take it so: he who knows this conquers repeated death on the very day he makes the offering, for he gives all his food to the gods. 'Why do these not fail, though they are eaten every day?' — the person is the imperishable one, for he brings forth this food again and again. 'He who knows this imperishable one' — the person is the imperishable one, for by his thought and his acts he brings forth this food; were he not to do so, it would fail. 'He eats food with his face' — the face is the front, that is, with the mouth. 'He goes to the gods and lives on strength' — that is praise.
त्रीण्यात्मनेऽकुरुतेति मनो वाचं प्राणं तान्यात्मनेऽकुरुत । अन्यत्रमना अभूवं नादर्शमन्यत्रमना अभूवं नाश्रौषमिति मनसा ह्येव पश्यति मनसा शृणोति । कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाश्रद्धा धृतिरधृतिर्ह्रीर्धीर्भीरित्येतत्सर्वं मन एव । तस्मादपि पृष्ठत उपस्पृष्टो मनसा विजानाति । यः कश्च शब्दो वागेव सा । एषा ह्यन्तं आयत्तैषा हि न । प्राणोऽपानो व्यान उदानः समानोऽन इत्येतत्सर्वं प्राण एव । एतन्मयो वा अयमात्मा । वाङ्मयो मनोमयः प्राणमयः ॥ ३ ॥
trīṇyātmane'kuruteti mano vācaṃ prāṇaṃ tānyātmane'kuruta, anyatramanā abhūvaṃ nādarśamanyatramanā abhūvaṃ nāśrauṣamiti manasā hyeva paśyati manasā śṛṇoti, kāmaḥ saṃkalpo vicikitsā śraddhāśraddhā dhṛtiradhṛtirhrīrdhīrbhīrityetatsarvaṃ mana eva, tasmādapi pṛṣṭhata upaspṛṣṭo manasā vijānāti, yaḥ kaśca śabdo vāgeva sā, eṣā hyantaṃ āyattaiṣā hi na, prāṇo'pāno vyāna udānaḥ samāno'na ityetatsarvaṃ prāṇa eva, etanmayo vā ayamātmā, vāṅmayo manomayaḥ prāṇamayaḥ || 3 ||
Triinyaatmane'kuruteti mano vaacham praanam taanyaatmane'kuruta, anyatramanaa abhuuvam naadarshamanyatramanaa abhuuvam naashraushamiti manasaa hyeva pashyati manasaa shrinoti, kaamah samkalpo vichikitsaa shraddhaashraddhaa dhritiradhritirhriirdhiirbhiirityetatsarvam mana eva, tasmaadapi prishthata upasprishto manasaa vijaanaati, yah kashcha shabdo vaageva saa, eshaa hyantam aayattaishaa hi na, praano'paano vyaana udaanah samaano'na ityetatsarvam praana eva, etanmayo vaa ayamaatmaa, vaanmayo manomayah praanamayah || 3 ||
'तीन अपने लिए किए' — मन, वाणी और प्राण; ये उसने अपने लिए किए। जब कोई कहता है, 'मेरा मन कहीं और था, मैंने नहीं देखा; मेरा मन कहीं और था, मैंने नहीं सुना' — तो स्पष्ट है कि मन से ही मनुष्य देखता है और मन से ही सुनता है। कामना, संकल्प, संशय, श्रद्धा, अश्रद्धा, धैर्य, अधैर्य, लज्जा, बुद्धि और भय — यह सब मन ही है; इसीलिए पीछे से छू दिए जाने पर भी मनुष्य मन से ही जान लेता है। जो कोई भी शब्द है वह वाणी ही है, क्योंकि वह अर्थ तक पहुँचती है पर स्वयं नहीं। प्राण, अपान, व्यान, उदान, समान और 'अन' — यह सब प्राण ही है। इन्हीं से यह आत्मा बना है: वाङ्मय, मनोमय और प्राणमय।
'Three he kept for himself' — the mind, speech and breath; these he made for himself. When people say, 'My mind was elsewhere, I did not see; my mind was elsewhere, I did not hear,' it is clear that one sees with the mind and hears with the mind. Desire, intention, doubt, faith and want of faith, steadiness and unsteadiness, shame, understanding and fear — all this is mind alone; that is why even when touched from behind one knows it by the mind. Whatever sound there is, is speech, for speech reaches the object but is not itself reached. Out-breath, in-breath, diffused breath, up-breath, equalising breath and life-breath — all this is breath alone. And of these this self consists: it is made of speech, made of mind, made of breath.
त्रयो लोका एत एव । वागेवायं लोको मनोऽन्तरिक्षलोकः प्राणोऽसौ लोकः ॥ ४ ॥
trayo lokā eta eva, vāgevāyaṃ loko mano'ntarikṣalokaḥ prāṇo'sau lokaḥ || 4 ||
Trayo lokaa eta eva, vaagevaayam loko mano'ntarikshalokah praano'sau lokah || 4 ||
तीनों लोक भी ये ही हैं: वाणी यह लोक है, मन अन्तरिक्षलोक और प्राण वह लोक।
These same three are also the three worlds: speech is this world, the mind the world of the mid-space, and breath the world beyond.
त्रयो वेदा एत एव । वागेवर्ग्वेदो मनो यजुर्वेदः प्राणः सामवेदः ॥ ५ ॥
trayo vedā eta eva, vāgevargvedo mano yajurvedaḥ prāṇaḥ sāmavedaḥ || 5 ||
Trayo vedaa eta eva, vaagevargvedo mano yajurvedah praanah saamavedah || 5 ||
तीनों वेद भी ये ही हैं: वाणी ऋग्वेद है, मन यजुर्वेद और प्राण सामवेद।
These same three are also the three Vedas: speech is the Ṛgveda, the mind the Yajurveda, and breath the Sāmaveda.
देवा पितरो मनुष्या एत एव । वागेव देवा मनः पितरः, प्राणो मानुष्याः ॥ ६ ॥
devā pitaro manuṣyā eta eva, vāgeva devā manaḥ pitaraḥ, prāṇo mānuṣyāḥ || 6 ||
Devaa pitaro manushyaa eta eva, vaageva devaa manah pitarah, praano maanushyaah || 6 ||
देव, पितर और मनुष्य भी ये ही हैं: वाणी देव हैं, मन पितर और प्राण मनुष्य।
These same three are also gods, fathers and human beings: speech is the gods, the mind the fathers, and breath human beings.
पिता माता प्रजैत एव । मन एव पिता वाङ्माता प्राणः प्रजा ॥ ७ ॥
pitā mātā prajaita eva, mana eva pitā vāṅmātā prāṇaḥ prajā || 7 ||
Pitaa maataa prajaita eva, mana eva pitaa vaanmaataa praanah prajaa || 7 ||
पिता, माता और सन्तान भी ये ही हैं: मन पिता है, वाणी माता और प्राण सन्तान।
These same three are also father, mother and child: the mind is the father, speech the mother, and breath the child.
विज्ञातं विजिज्ञास्यमविज्ञातमेत एव । यत्किञ्च विज्ञातं वाचस्तद्रूपम् । वाग्घि विज्ञाता । वागेनं तद्भूत्वावति ॥ ८ ॥
vijñātaṃ vijijñāsyamavijñātameta eva, yatkiñca vijñātaṃ vācastadrūpam, vāgghi vijñātā, vāgenaṃ tadbhūtvāvati || 8 ||
Vijnaatam vijijnaasyamavijnaatameta eva, yatkincha vijnaatam vaachastadruupam, vaagghi vijnaataa, vaagenam tadbhuutvaavati || 8 ||
जाना हुआ, जानने योग्य और न जाना हुआ भी ये ही हैं। जो कुछ जाना हुआ है वह वाणी का रूप है, क्योंकि वाणी ही जानी हुई है; वाणी उस रूप में होकर मनुष्य की रक्षा करती है।
These same three are also the known, the to-be-known and the unknown. Whatever is known is a form of speech, for speech is what is known; and speech, becoming that, protects him.
यत्किञ्च विजिज्ञास्यं मनसस्तद्रूपम् । मनो हि विजिज्ञास्यम् । मन एनं तद्भूत्वावति ॥ ९ ॥
yatkiñca vijijñāsyaṃ manasastadrūpam, mano hi vijijñāsyam, mana enaṃ tadbhūtvāvati || 9 ||
Yatkincha vijijnaasyam manasastadruupam, mano hi vijijnaasyam, mana enam tadbhuutvaavati || 9 ||
जो कुछ जानने योग्य है वह मन का रूप है, क्योंकि मन ही जानने योग्य है; मन उस रूप में होकर मनुष्य की रक्षा करता है।
Whatever is to be known is a form of the mind, for the mind is what is to be known; and the mind, becoming that, protects him.
यत्किञ्चाविज्ञातं प्राणस्य तद्रूपम् । प्राणो ह्यविज्ञातः । प्राण एनं तद्भूत्वावति ॥ १० ॥
yatkiñcāvijñātaṃ prāṇasya tadrūpam, prāṇo hyavijñātaḥ, prāṇa enaṃ tadbhūtvāvati || 10 ||
Yatkinchaavijnaatam praanasya tadruupam, praano hyavijnaatah, praana enam tadbhuutvaavati || 10 ||
जो कुछ न जाना हुआ है वह प्राण का रूप है, क्योंकि प्राण ही न जाना हुआ है; प्राण उस रूप में होकर मनुष्य की रक्षा करता है।
Whatever is unknown is a form of breath, for breath is what is unknown; and breath, becoming that, protects him.
तस्यै वाचः पृथिवी शरीरम् । ज्योतीरूपमयमग्निः । तद्यावत्येव वाक्तावती पृथिवी तावानयमग्निः ॥ ११ ॥
tasyai vācaḥ pṛthivī śarīram, jyotīrūpamayamagniḥ, tadyāvatyeva vāktāvatī pṛthivī tāvānayamagniḥ || 11 ||
Tasyai vaachah prithivii shariiram, jyotiiruupamayamagnih, tadyaavatyeva vaaktaavatii prithivii taavaanayamagnih || 11 ||
उस वाणी का शरीर पृथ्वी है और उसका ज्योति-रूप यह अग्नि; वाणी जितनी है, पृथ्वी उतनी ही है और यह अग्नि भी उतनी ही।
The body of that speech is the earth, and its form of light is this fire. As far as speech extends, so far extends the earth and so far this fire.
अथैतस्य मनसो द्यौः शरीरम् । ज्योतीरूपमसावादित्यः । तद्यावदेव मनस्तावती द्यौस्तावानसावादित्यः । तौ मिथुनं समैताम् । ततः प्राणोऽजायत । स इन्द्रः । स एषोऽसपत्नः । द्वितीयो वै सपत्नः । नास्य सपत्नो भवति य एवं वेद ॥ १२ ॥
athaitasya manaso dyauḥ śarīram, jyotīrūpamasāvādityaḥ, tadyāvadeva manastāvatī dyaustāvānasāvādityaḥ, tau mithunaṃ samaitām, tataḥ prāṇo'jāyata, sa indraḥ, sa eṣo'sapatnaḥ, dvitīyo vai sapatnaḥ, nāsya sapatno bhavati ya evaṃ veda || 12 ||
Athaitasya manaso dyauh shariiram, jyotiiruupamasaavaadityah, tadyaavadeva manastaavatii dyaustaavaanasaavaadityah, tau mithunam samaitaam, tatah praano'jaayata, sa indrah, sa esho'sapatnah, dvitiiyo vai sapatnah, naasya sapatno bhavati ya evam veda || 12 ||
उस मन का शरीर द्युलोक है और उसका ज्योति-रूप वह आदित्य; मन जितना है, द्युलोक उतना ही है और वह आदित्य भी उतना ही। इन दोनों ने संयोग किया और उससे प्राण उत्पन्न हुआ; वही इन्द्र है, वही प्रतिद्वन्द्वीरहित है — क्योंकि प्रतिद्वन्द्वी तो दूसरे से होता है। जो ऐसा जानता है, उसका कोई प्रतिद्वन्द्वी नहीं होता।
The body of that mind is the sky, and its form of light is the sun yonder. As far as the mind extends, so far extends the sky and so far that sun. These two united, and from them breath was born; that is Indra, and he is without a rival — for a rival comes only from a second. He who knows this has no rival.
अथैतस्य प्राणस्यापः शरीरम् । ज्योतीरूपमसौ चन्द्रः । तद्यावानेव प्राणस्तावत्य आपस्तावानसौ चन्द्रः । त एते सर्व एव समाः सर्वेऽनन्ताः । स यो हैतानन्तवत उपास्तेऽन्तवन्तं स लोकं जयति । अथ यो हैताननन्तानुपास्तेऽनन्तं स लोकं जयति ॥ १३ ॥
athaitasya prāṇasyāpaḥ śarīram, jyotīrūpamasau candraḥ, tadyāvāneva prāṇastāvatya āpastāvānasau candraḥ, ta ete sarva eva samāḥ sarve'nantāḥ, sa yo haitānantavata upāste'ntavantaṃ sa lokaṃ jayati, atha yo haitānanantānupāste'nantaṃ sa lokaṃ jayati || 13 ||
Athaitasya praanasyaapah shariiram, jyotiiruupamasau chandrah, tadyaavaaneva praanastaavatya aapastaavaanasau chandrah, ta ete sarva eva samaah sarve'nantaah, sa yo haitaanantavata upaaste'ntavantam sa lokam jayati, atha yo haitaananantaanupaaste'nantam sa lokam jayati || 13 ||
उस प्राण का शरीर जल है और उसका ज्योति-रूप वह चन्द्रमा; प्राण जितना है, जल उतना ही है और वह चन्द्रमा भी उतना ही। ये सब समान हैं, सब अनन्त हैं। जो इन्हें अन्तवान् मानकर उपासना करता है, वह अन्तवान् लोक जीतता है; और जो इन्हें अनन्त मानकर उपासना करता है, वह अनन्त लोक जीतता है।
The body of that breath is the waters, and its form of light is the moon yonder. As far as breath extends, so far extend the waters and so far that moon. These are all equal, all endless. He who venerates them as having an end wins a world that has an end; but he who venerates them as endless wins an endless world.
स एष संवत्सरः प्रजापतिष्षोडशकलः । तस्य रात्रय एव पञ्चदश कला । ध्रुवैवास्य षोडशी कला । स रात्रिभिरेवा च पूर्यतेऽप च क्षीयते । सोऽमावास्यां रात्रिमेतया षोडश्या कलया सर्वमिदं प्राणभृदनुप्रविश्य ततः प्रातर्जायते । तस्मादेतां रात्रिं प्राणभृतः प्राणं न विच्छिन्द्यादपि कृकलासस्यैतस्या एव देवताया अपचित्यै ॥ १४ ॥
sa eṣa saṃvatsaraḥ prajāpatiṣṣoḍaśakalaḥ, tasya rātraya eva pañcadaśa kalā, dhruvaivāsya ṣoḍaśī kalā, sa rātribhirevā ca pūryate'pa ca kṣīyate, so'māvāsyāṃ rātrimetayā ṣoḍaśyā kalayā sarvamidaṃ prāṇabhṛdanupraviśya tataḥ prātarjāyate, tasmādetāṃ rātriṃ prāṇabhṛtaḥ prāṇaṃ na vicchindyādapi kṛkalāsasyaitasyā eva devatāyā apacityai || 14 ||
Sa esha samvatsarah prajaapatishshodashakalah, tasya raatraya eva panchadasha kalaa, dhruvaivaasya shodashii kalaa, sa raatribhirevaa cha puuryate'pa cha kshiiyate, so'maavaasyaam raatrimetayaa shodashyaa kalayaa sarvamidam praanabhridanupravishya tatah praatarjaayate, tasmaadetaam raatrim praanabhritah praanam na vichchhindyaadapi krikalaasasyaitasyaa eva devataayaa apachityai || 14 ||
यह प्रजापति संवत्सर है, सोलह कलाओं वाला; रात्रियाँ उसकी पन्द्रह कलाएँ हैं और सोलहवीं कला ध्रुव है। रात्रियों से ही वह भरता और घटता है। अमावस्या की रात को वह इसी सोलहवीं कला से सब प्राणधारियों में प्रवेश करके प्रातः फिर जन्म लेता है। इसीलिए उस रात किसी प्राणधारी का प्राण न लिया जाए — छिपकली तक का नहीं — इस देवता के सम्मान में।
This Prajāpati is the year, having sixteen parts. The nights are his fifteen parts, and his sixteenth part is fixed. By the nights alone he waxes and wanes. On the new-moon night he enters with this sixteenth part into everything that breathes, and from that he is born again in the morning. Therefore on that night one should not take the life of any breathing thing, not even a lizard, in honour of this deity.
यो वै स संवत्सरः प्रजापतिः षोडशकलोऽयमेव स योऽयमेवंवित्पुरुषः । तस्य वित्तमेव पञ्चदश कलाः । आत्मैवास्य षोडशी कला । स वित्तेनैवा च पूर्यतेऽप च क्षीयते । तदेतन्नभ्यं यदयमात्मा । प्रधिर्वित्तम् । तस्माद्यद्यपि सर्वज्यानिं जीयत आत्मना चेज्जीवति प्रधिनागादित्येवाहुः ॥ १५ ॥
yo vai sa saṃvatsaraḥ prajāpatiḥ ṣoḍaśakalo'yameva sa yo'yamevaṃvitpuruṣaḥ, tasya vittameva pañcadaśa kalāḥ, ātmaivāsya ṣoḍaśī kalā, sa vittenaivā ca pūryate'pa ca kṣīyate, tadetannabhyaṃ yadayamātmā, pradhirvittam, tasmādyadyapi sarvajyāniṃ jīyata ātmanā cejjīvati pradhināgādityevāhuḥ || 15 ||
Yo vai sa samvatsarah prajaapatih shodashakalo'yameva sa yo'yamevamvitpurushah, tasya vittameva panchadasha kalaah, aatmaivaasya shodashii kalaa, sa vittenaivaa cha puuryate'pa cha kshiiyate, tadetannabhyam yadayamaatmaa, pradhirvittam, tasmaadyadyapi sarvajyaanim jiiyata aatmanaa chejjiivati pradhinaagaadityevaahuh || 15 ||
जो वह सोलह कलाओं वाला संवत्सर प्रजापति है, वही यह ज्ञानी पुरुष है: उसका धन ही पन्द्रह कलाएँ हैं और आत्मा सोलहवीं कला। धन से ही वह भरता और घटता है। आत्मा नाभि है और धन उसका नेमि-भाग; इसीलिए यदि कोई सारी सम्पत्ति भी खो दे पर आत्मा से जीवित रहे, तो कहते हैं कि वह केवल नेमि-भाग में हानि पाया है।
And that Prajāpati, the year of sixteen parts, is this very person who knows: his wealth is his fifteen parts and his self is his sixteenth part. By wealth alone he waxes and wanes. The self is the hub and wealth the felly; and so, even if a man loses everything but lives on in himself, people say that he has lost only the felly.
अथ त्रयो वाव लोका मनुष्यलोकः पितृलोको देवलोक इति । सोऽयं मनुष्यलोकः पुत्रेणैव जय्यो नान्येन कर्मणा । कर्मणा पितृलोकः । विद्यया देवलोकः । देवलोको वै लोकानां श्रेष्ठः । तस्माद्विद्यां प्रशंसन्ति ॥ १६ ॥
atha trayo vāva lokā manuṣyalokaḥ pitṛloko devaloka iti, so'yaṃ manuṣyalokaḥ putreṇaiva jayyo nānyena karmaṇā, karmaṇā pitṛlokaḥ, vidyayā devalokaḥ, devaloko vai lokānāṃ śreṣṭhaḥ, tasmādvidyāṃ praśaṃsanti || 16 ||
Atha trayo vaava lokaa manushyalokah pitriloko devaloka iti, so'yam manushyalokah putrenaiva jayyo naanyena karmanaa, karmanaa pitrilokah, vidyayaa devalokah, devaloko vai lokaanaam shreshthah, tasmaadvidyaam prashamsanti || 16 ||
तीन ही लोक हैं: मनुष्यलोक, पितृलोक और देवलोक। मनुष्यलोक पुत्र से ही जीता जाता है, किसी अन्य कर्म से नहीं; पितृलोक कर्म से और देवलोक विद्या से। देवलोक ही लोकों में श्रेष्ठ है; इसीलिए विद्या की प्रशंसा की जाती है।
There are just three worlds: the world of human beings, the world of the fathers and the world of the gods. The world of human beings is won by a son alone and by no other act; the world of the fathers by rites, and the world of the gods by knowledge. The world of the gods is the best of the worlds; and that is why people praise knowledge.
अथातः सम्प्रत्तिः । यदा प्रैष्यन्मन्यतेऽथ पुत्रमाह त्वं ब्रह्म त्वं यज्ञस्त्वं लोक इति । स पुत्रः प्रत्याहाहं ब्रह्माहं यज्ञोऽहं लोक इति । यद्वै किञ्चानूक्तं तस्य सर्वस्य ब्रह्मेत्येकता । ये वै के च यज्ञास्तेषां सर्वेषां यज्ञ इत्येकता । ये वै के च लोकास्तेषां सर्वेषां लोक इत्येकता । एतावद्वा इदं सर्वम् । एतन्मा सर्वं सन्नयमितो भुनजदिति । तस्मात्पुत्रमनुशिष्टं लोक्यमाहुः । तस्मादेनमनुशासति । स यदैवंविदस्माल्लोकात्प्रैत्यथैभिरेव प्राणैः सह पुत्रमाविशति । स यद्यनेन किञ्चिदक्ष्णया कृतं भवति तस्मादेनं सर्वस्मात्पुत्रो मुञ्चति तस्मात्पुत्रो नाम । स पुत्रेणैवास्मिल्लोके प्रतितिष्ठति । अथैनमेते देवाः प्राणा अमृता आविशन्ति ॥ १७ ॥
athātaḥ samprattiḥ, yadā praiṣyanmanyate'tha putramāha tvaṃ brahma tvaṃ yajñastvaṃ loka iti, sa putraḥ pratyāhāhaṃ brahmāhaṃ yajño'haṃ loka iti, yadvai kiñcānūktaṃ tasya sarvasya brahmetyekatā, ye vai ke ca yajñāsteṣāṃ sarveṣāṃ yajña ityekatā, ye vai ke ca lokāsteṣāṃ sarveṣāṃ loka ityekatā, etāvadvā idaṃ sarvam, etanmā sarvaṃ sannayamito bhunajaditi, tasmātputramanuśiṣṭaṃ lokyamāhuḥ, tasmādenamanuśāsati, sa yadaivaṃvidasmāllokātpraityathaibhireva prāṇaiḥ saha putramāviśati, sa yadyanena kiñcidakṣṇayā kṛtaṃ bhavati tasmādenaṃ sarvasmātputro muñcati tasmātputro nāma, sa putreṇaivāsmilloke pratitiṣṭhati, athainamete devāḥ prāṇā amṛtā āviśanti || 17 ||
Athaatah samprattih, yadaa praishyanmanyate'tha putramaaha tvam brahma tvam yajnastvam loka iti, sa putrah pratyaahaaham brahmaaham yajno'ham loka iti, yadvai kinchaanuuktam tasya sarvasya brahmetyekataa, ye vai ke cha yajnaasteshaam sarveshaam yajna ityekataa, ye vai ke cha lokaasteshaam sarveshaam loka ityekataa, etaavadvaa idam sarvam, etanmaa sarvam sannayamito bhunajaditi, tasmaatputramanushishtam lokyamaahuh, tasmaadenamanushaasati, sa yadaivamvidasmaallokaatpraityathaibhireva praanaih saha putramaavishati, sa yadyanena kinchidakshnayaa kritam bhavati tasmaadenam sarvasmaatputro munchati tasmaatputro naama, sa putrenaivaasmilloke pratitishthati, athainamete devaah praanaa amritaa aavishanti || 17 ||
अब सम्प्रत्ति (सौंपना)। जब मनुष्य जाने को समझता है, तब वह पुत्र से कहता है, 'तू ब्रह्म है, तू यज्ञ है, तू लोक है।' पुत्र उत्तर देता है, 'मैं ब्रह्म हूँ, मैं यज्ञ हूँ, मैं लोक हूँ।' जो कुछ पढ़ा गया है उस सबकी एकता 'ब्रह्म' में है; जो कोई यज्ञ हैं उन सबकी एकता 'यज्ञ' में; जो कोई लोक हैं उन सबकी एकता 'लोक' में। यह सब इतना ही है। 'यह सब होकर यह मुझे इस लोक से आगे ले चले' — इसीलिए शिक्षित पुत्र को 'लोक्य' कहते हैं और इसीलिए उसे शिक्षा देते हैं। जब ऐसा जानने वाला इस लोक से जाता है, तब वह इन्हीं प्राणों के साथ पुत्र में प्रवेश करता है। यदि उससे कुछ अनुचित हुआ हो, तो पुत्र उसे उस सबसे मुक्त करता है — इसीलिए उसका नाम 'पुत्र' है। पुत्र से ही वह इस लोक में प्रतिष्ठित होता है; और तब ये अमर दैव प्राण उसमें प्रवेश करते हैं।
Now the handing over. When a man thinks he is about to depart, he says to his son, 'You are brahman, you are the sacrifice, you are the world.' The son answers, 'I am brahman, I am the sacrifice, I am the world.' Whatever has been learnt, its unity is brahman; whatever sacrifices there are, their unity is the sacrifice; whatever worlds there are, their unity is the world. All this is just so much. 'Being all this, may he carry me on from this world' — that is why a son who has been taught is called 'world-winning', and that is why they teach him. When one who knows this departs from this world, he enters into his son together with these vital functions. If anything has been done amiss by him, the son frees him from it all — and that is why he is called putra, a son. Through his son he stands firm in this world; and then these immortal divine breaths enter into him.
पृथिव्यै चैनमग्नेश्च दैवी वागाविशति । सा वै दैवी वाग्यया यद्यदेव वदति तत्तद्भवति ॥ १८ ॥
pṛthivyai cainamagneśca daivī vāgāviśati, sā vai daivī vāgyayā yadyadeva vadati tattadbhavati || 18 ||
Prithivyai chainamagneshcha daivii vaagaavishati, saa vai daivii vaagyayaa yadyadeva vadati tattadbhavati || 18 ||
पृथ्वी और अग्नि से दैवी वाणी उसमें प्रवेश करती है; वही दैवी वाणी है जिससे वह जो-जो कहता है वही हो जाता है।
From the earth and from fire the divine speech enters into him; and that is the divine speech by which whatever he says comes to be.
दिवश्चैनमादित्याच्च दैवं मन आविशति । तद्वै दैवं मनो येनानन्द्येव भवत्यथो न शोचति ॥ १९ ॥
divaścainamādityācca daivaṃ mana āviśati, tadvai daivaṃ mano yenānandyeva bhavatyatho na śocati || 19 ||
Divashchainamaadityaachcha daivam mana aavishati, tadvai daivam mano yenaanandyeva bhavatyatho na shochati || 19 ||
द्युलोक और आदित्य से दैव मन उसमें प्रवेश करता है; वही दैव मन है जिससे वह आनन्दित ही रहता है और शोक नहीं करता।
From the sky and from the sun the divine mind enters into him; and that is the divine mind by which he becomes full of joy and does not grieve.
अद्भ्यश्चैनं चन्द्रमसश्च दैवः प्राण आविशति । स वै दैवः प्राणो यः संचरंश्चासंचरंश्च न व्यथतेऽथो न रिष्यति । स एष एवंवित्सर्वेषां भूतानामात्मा भवति । यथैषा देवतैवं सः । यथैतां देवतां सर्वाणि भूतान्यवन्त्येवं हैवंविदं सर्वाणि भूतान्यवन्ति । यदु किञ्चेमाः प्रजाः शोचन्त्यमैवासां तद्भवति । पुण्यमेवामुं गच्छति । न ह वै देवान् पापं गच्छति ॥ २० ॥
adbhyaścainaṃ candramasaśca daivaḥ prāṇa āviśati, sa vai daivaḥ prāṇo yaḥ saṃcaraṃścāsaṃcaraṃśca na vyathate'tho na riṣyati, sa eṣa evaṃvitsarveṣāṃ bhūtānāmātmā bhavati, yathaiṣā devataivaṃ saḥ, yathaitāṃ devatāṃ sarvāṇi bhūtānyavantyevaṃ haivaṃvidaṃ sarvāṇi bhūtānyavanti, yadu kiñcemāḥ prajāḥ śocantyamaivāsāṃ tadbhavati, puṇyamevāmuṃ gacchati, na ha vai devān pāpaṃ gacchati || 20 ||
Adbhyashchainam chandramasashcha daivah praana aavishati, sa vai daivah praano yah samcharamshchaasamcharamshcha na vyathate'tho na rishyati, sa esha evamvitsarveshaam bhuutaanaamaatmaa bhavati, yathaishaa devataivam sah, yathaitaam devataam sarvaani bhuutaanyavantyevam haivamvidam sarvaani bhuutaanyavanti, yadu kinchemaah prajaah shochantyamaivaasaam tadbhavati, punyamevaamum gachchhati, na ha vai devaan paapam gachchhati || 20 ||
जल और चन्द्रमा से दैव प्राण उसमें प्रवेश करता है; वही दैव प्राण है जो चलता हुआ भी और न चलता हुआ भी न व्यथित होता है, न नष्ट। ऐसा जानने वाला सब प्राणियों का आत्मा हो जाता है; जैसी वह देवता है वैसा ही वह हो जाता है। जैसे सब प्राणी उस देवता की रक्षा करते हैं, वैसे ही सब प्राणी ऐसे ज्ञानी की रक्षा करते हैं। ये प्रजाएँ जो कुछ शोक करती हैं वह उन्हीं का रह जाता है; उसके पास तो पुण्य ही जाता है — देवताओं के पास पाप नहीं जाता।
From the waters and from the moon the divine breath enters into him; and that is the divine breath which, whether it moves or does not move, is neither troubled nor harmed. One who knows this becomes the self of all beings; as that deity is, so is he. As all beings protect that deity, so do all beings protect one who knows this. Whatever sorrow these creatures have remains with them; only what is good goes to him — for evil does not go to the gods.
अथातो व्रतमीमांसा । प्रजापतिर्ह कर्माणि ससृजे । तानि सृष्टान्यन्योऽन्येनास्पर्धन्त । वदिष्याम्येवाहमिति वाग्दध्रे । द्रक्ष्याम्यहमिति चक्षुः । श्रोष्याम्यहमिति श्रोत्रम् । एवमन्यानि कर्माणि यथाकर्मम् । तानि मृत्युः श्रमो भूत्वोपयेमे । तान्याप्नोत् । तान्याप्त्वा मृत्युरवारुन्ध । तस्माच्छ्राम्यत्येव वाक् । श्राम्यति चक्षुः । श्राम्यति श्रोत्रम् । अथेममेव नाप्नोत्योऽयं मध्यमः प्राणः । तानि ज्ञातुं दध्रिरे । अयं वै नः श्रेष्ठो यः संचरंश्चासंचरंश्च न व्यथतेऽथो न रिष्यति । हन्तास्यैव सर्वे रूपं भवामेति । त एतस्यैव सर्वे रूपमभवन् । तस्मादेत एतेनाख्यायन्ते प्राणा इति । तेन ह वाव तत्कुलमाचक्षते यस्मिन् कुले भवति य एवं वेद । य उ हैवंविदा स्पर्धतेऽनुशुष्यति । अनुशुष्य हैवान्ततो म्रियत इत्यध्यात्मम् ॥ २१ ॥
athāto vratamīmāṃsā, prajāpatirha karmāṇi sasṛje, tāni sṛṣṭānyanyo'nyenāspardhanta, vadiṣyāmyevāhamiti vāgdadhre, drakṣyāmyahamiti cakṣuḥ, śroṣyāmyahamiti śrotram, evamanyāni karmāṇi yathākarmam, tāni mṛtyuḥ śramo bhūtvopayeme, tānyāpnot, tānyāptvā mṛtyuravārundha, tasmācchrāmyatyeva vāk, śrāmyati cakṣuḥ, śrāmyati śrotram, athemameva nāpnotyo'yaṃ madhyamaḥ prāṇaḥ, tāni jñātuṃ dadhrire, ayaṃ vai naḥ śreṣṭho yaḥ saṃcaraṃścāsaṃcaraṃśca na vyathate'tho na riṣyati, hantāsyaiva sarve rūpaṃ bhavāmeti, ta etasyaiva sarve rūpamabhavan, tasmādeta etenākhyāyante prāṇā iti, tena ha vāva tatkulamācakṣate yasmin kule bhavati ya evaṃ veda, ya u haivaṃvidā spardhate'nuśuṣyati, anuśuṣya haivāntato mriyata ityadhyātmam || 21 ||
Athaato vratamiimaamsaa, prajaapatirha karmaani sasrije, taani srishtaanyanyo'nyenaaspardhanta, vadishyaamyevaahamiti vaagdadhre, drakshyaamyahamiti chakshuh, shroshyaamyahamiti shrotram, evamanyaani karmaani yathaakarmam, taani mrityuh shramo bhuutvopayeme, taanyaapnot, taanyaaptvaa mrityuravaarundha, tasmaachchhraamyatyeva vaak, shraamyati chakshuh, shraamyati shrotram, athemameva naapnotyo'yam madhyamah praanah, taani jnaatum dadhrire, ayam vai nah shreshtho yah samcharamshchaasamcharamshcha na vyathate'tho na rishyati, hantaasyaiva sarve ruupam bhavaameti, ta etasyaiva sarve ruupamabhavan, tasmaadeta etenaakhyaayante praanaa iti, tena ha vaava tatkulamaachakshate yasmin kule bhavati ya evam veda, ya u haivamvidaa spardhate'nushushyati, anushushya haivaantato mriyata ityadhyaatmam || 21 ||
अब व्रत का विचार। प्रजापति ने कर्मों (इन्द्रियों) को उत्पन्न किया; उत्पन्न होकर वे परस्पर स्पर्धा करने लगीं। वाणी ने ठाना, 'मैं ही बोलूँगी'; चक्षु ने, 'मैं ही देखूँगा'; श्रोत्र ने, 'मैं ही सुनूँगा'; इसी प्रकार अन्य इन्द्रियों ने अपने-अपने कर्म के अनुसार। मृत्यु ने श्रम का रूप धरकर उन्हें पकड़ लिया और अपने वश में कर लिया; इसीलिए वाणी थक जाती है, चक्षु थक जाता है, श्रोत्र थक जाता है। किन्तु इस मध्यवर्ती प्राण को वह नहीं पकड़ सका। तब उन्होंने इसे जानना चाहा: 'यही हममें श्रेष्ठ है, जो चलता हुआ भी और न चलता हुआ भी न व्यथित होता है, न नष्ट; आओ, हम सब इसी का रूप हो जाएँ।' और वे सब इसी के रूप हो गए; इसीलिए इन्हें इसी के नाम से 'प्राण' कहते हैं। जिस कुल में ऐसा जानने वाला होता है, उस कुल को उसी के नाम से पुकारते हैं। जो ऐसे ज्ञानी से स्पर्धा करता है वह सूख जाता है, और सूखकर अन्त में मर जाता है — यह अध्यात्म है।
Now the inquiry into the observance. Prajāpati brought forth the functions; and once brought forth they contended with one another. Speech resolved, 'I shall speak'; the eye, 'I shall see'; the ear, 'I shall hear'; and so the others, each according to its work. Death took the form of weariness, seized them and took them into his power; that is why speech grows weary, the eye grows weary, the ear grows weary. But this breath in the middle he could not seize. Then they sought to know it: 'This is the best of us, which, whether it moves or does not move, is neither troubled nor harmed; come, let us all become forms of it.' And they all became forms of it; that is why they are called by its name, the breaths. In whatever family there is one who knows this, that family is called after him. And whoever contends with one who knows this withers away, and withering dies at last — so much with reference to the body.
अथाधिदेवतं ज्वलिष्याम्येवाहमित्यग्निर्दध्रे । तप्स्याम्यहमित्यादित्यः । भास्याम्यहमिति चन्द्रमाः । एवमन्या देवता यथादेवतम् । स यथैषां प्राणानां मध्यमः प्राण एवमेतासां देवतानां वायुः । म्लोचन्ति ह्यन्या देवता न वायुः । सैषानस्तमिता देवता यद्वायुः ॥ २२ ॥
athādhidevataṃ jvaliṣyāmyevāhamityagnirdadhre, tapsyāmyahamityādityaḥ, bhāsyāmyahamiti candramāḥ, evamanyā devatā yathādevatam, sa yathaiṣāṃ prāṇānāṃ madhyamaḥ prāṇa evametāsāṃ devatānāṃ vāyuḥ, mlocanti hyanyā devatā na vāyuḥ, saiṣānastamitā devatā yadvāyuḥ || 22 ||
Athaadhidevatam jvalishyaamyevaahamityagnirdadhre, tapsyaamyahamityaadityah, bhaasyaamyahamiti chandramaah, evamanyaa devataa yathaadevatam, sa yathaishaam praanaanaam madhyamah praana evametaasaam devataanaam vaayuh, mlochanti hyanyaa devataa na vaayuh, saishaanastamitaa devataa yadvaayuh || 22 ||
अब अधिदैवत। अग्नि ने ठाना, 'मैं ही जलूँगा'; आदित्य ने, 'मैं ही तपूँगा'; चन्द्रमा ने, 'मैं ही चमकूँगा'; इसी प्रकार अन्य देवताओं ने अपने-अपने स्वभाव के अनुसार। जैसे प्राणों में मध्यवर्ती प्राण है, वैसे ही इन देवताओं में वायु है; क्योंकि अन्य देवता अस्त होते हैं, वायु नहीं। वायु ही वह देवता है जो कभी अस्त नहीं होता।
Now with reference to the deities. Fire resolved, 'I shall blaze'; the sun, 'I shall burn'; the moon, 'I shall shine'; and so the other deities, each according to its nature. As the breath in the middle is among the breaths, so is the wind among these deities; for the other deities set, but the wind does not. The wind is that deity which never sets.
अथैष श्लोको भवति यतश्चोदेति सूर्योऽस्तं यत्र च गच्छतीति । प्राणाद्वा एष उदेति प्राणेऽस्तमेति । तं देवाश्चक्रिरे धर्मं स एवाद्य स उ श्व इति । यद्वा एतेऽमुर्ह्यध्रियन्त तदेवाप्यद्य कुर्वन्ति । तस्मादेकमेव व्रतं चरेत्प्राण्याच्चैवापान्याच्च । नेन्मा पाप्मा मृत्युराप्नवदिति । यद्यु चरेत्समापिपयिषेत्तेनो एतस्यै देवतायै सायुज्यं सलोकतां जयति ॥ २३ ॥
athaiṣa śloko bhavati yataścodeti sūryo'staṃ yatra ca gacchatīti, prāṇādvā eṣa udeti prāṇe'stameti, taṃ devāścakrire dharmaṃ sa evādya sa u śva iti, yadvā ete'murhyadhriyanta tadevāpyadya kurvanti, tasmādekameva vrataṃ caretprāṇyāccaivāpānyācca, nenmā pāpmā mṛtyurāpnavaditi, yadyu caretsamāpipayiṣetteno etasyai devatāyai sāyujyaṃ salokatāṃ jayati || 23 ||
Athaisha shloko bhavati yatashchodeti suuryo'stam yatra cha gachchhatiiti, praanaadvaa esha udeti praane'stameti, tam devaashchakrire dharmam sa evaadya sa u shva iti, yadvaa ete'murhyadhriyanta tadevaapyadya kurvanti, tasmaadekameva vratam charetpraanyaachchaivaapaanyaachcha, nenmaa paapmaa mrityuraapnavaditi, yadyu charetsamaapipayishetteno etasyai devataayai saayujyam salokataam jayati || 23 ||
इस विषय में यह श्लोक है: 'जहाँ से सूर्य उदय होता है और जहाँ वह अस्त होता है' — वह प्राण से ही उदय होता है और प्राण में ही अस्त होता है। देवताओं ने इसी को धर्म बनाया; वही आज है और वही कल। जो उन्होंने तब ठाना था वही आज भी करते हैं। इसलिए एक ही व्रत का पालन करे: साँस ले और छोड़े, इस भाव से कि 'पाप-रूप मृत्यु मुझ तक न पहुँचे।' और जो इसका पालन करे, वह इसे पूरा करना चाहे; इसी से वह इस देवता के सायुज्य और सालोक्य को जीत लेता है।
On this there is this verse: 'From where the sun rises and where it goes to set' — it rises from breath and sets in breath. The gods made this their law, and it holds today and tomorrow. What they resolved upon then, they do even now. Therefore let one follow only this one observance: let him breathe out and breathe in, with the thought, 'Let not evil, let not death, reach me.' And if he follows it, let him seek to carry it through; for by it he wins union with this deity and the same world as it.
↑ All sectionsषष्ठं ब्राह्मणम् · Brāhmaṇa 1.6 — Name, Form and Action
त्रयं वा इदं नाम रूपं कर्म । तेषां नाम्नां वागित्येतदेषामुक्थम् । अतो हि सर्वाणि नामान्युत्तिष्ठन्ति । एतदेषां साम । एतद्धि सर्वैर्नामभिः समम् । एतदेषां ब्रह्म । एतद्धि सर्वाणि नामानि बिभर्ति ॥ १ ॥
trayaṃ vā idaṃ nāma rūpaṃ karma, teṣāṃ nāmnāṃ vāgityetadeṣāmuktham, ato hi sarvāṇi nāmānyuttiṣṭhanti, etadeṣāṃ sāma, etaddhi sarvairnāmabhiḥ samam, etadeṣāṃ brahma, etaddhi sarvāṇi nāmāni bibharti || 1 ||
Trayam vaa idam naama ruupam karma, teshaam naamnaam vaagityetadeshaamuktham, ato hi sarvaani naamaanyuttishthanti, etadeshaam saama, etaddhi sarvairnaamabhih samam, etadeshaam brahma, etaddhi sarvaani naamaani bibharti || 1 ||
यह सब तीन ही है: नाम, रूप और कर्म। नामों में वाणी ही उनका उक्थ है, क्योंकि उसी से सब नाम उठते हैं; वही उनका साम है, क्योंकि वह सब नामों के साथ समान है; और वही उनका ब्रह्म है, क्योंकि वही सब नामों को धारण करती है।
All this is just three: name, form and work. Of names, speech is their uktha, for from it all names arise; it is their sāman, for it is the same as all names; and it is their brahman, for it bears all names.
अथ रूपाणां चक्षुरित्येतदेषामुक्थम् । अतो हि सर्वाणि रूपाण्युत्तिष्ठन्ति । एतदेषां साम । एतद्धि सर्वै रूपैः समम् । एतदेषां ब्रह्म । एतद्धि सर्वाणि रूपाणि बिभर्ति ॥ २ ॥
atha rūpāṇāṃ cakṣurityetadeṣāmuktham, ato hi sarvāṇi rūpāṇyuttiṣṭhanti, etadeṣāṃ sāma, etaddhi sarvai rūpaiḥ samam, etadeṣāṃ brahma, etaddhi sarvāṇi rūpāṇi bibharti || 2 ||
Atha ruupaanaam chakshurityetadeshaamuktham, ato hi sarvaani ruupaanyuttishthanti, etadeshaam saama, etaddhi sarvai ruupaih samam, etadeshaam brahma, etaddhi sarvaani ruupaani bibharti || 2 ||
रूपों में चक्षु ही उनका उक्थ है, क्योंकि उसी से सब रूप उठते हैं; वही उनका साम है, क्योंकि वह सब रूपों के साथ समान है; और वही उनका ब्रह्म है, क्योंकि वही सब रूपों को धारण करता है।
Of forms, the eye is their uktha, for from it all forms arise; it is their sāman, for it is the same as all forms; and it is their brahman, for it bears all forms.
अथ कर्मणामात्मेत्येतदेषामुक्थम् । अतो हि सर्वाणि कर्माण्युत्तिष्ठन्ति । एतदेषां साम । एतद्धि सर्वैः कर्मभिः समम् । एतदेषां ब्रह्म । एतद्धि सर्वाणि कर्माणि बिभर्ति । तदेतत्त्रयं सदेकमयमात्मा । आत्मो एकः सन्नेतत्त्रयम् । तदेतदमृतं सत्येन छन्नम् । प्राणो वा अमृतम् । नामरूपे सत्यम् । ताभ्यामयं प्राणश्छन्नः ॥ ३ ॥
atha karmaṇāmātmetyetadeṣāmuktham, ato hi sarvāṇi karmāṇyuttiṣṭhanti, etadeṣāṃ sāma, etaddhi sarvaiḥ karmabhiḥ samam, etadeṣāṃ brahma, etaddhi sarvāṇi karmāṇi bibharti, tadetattrayaṃ sadekamayamātmā, ātmo ekaḥ sannetattrayam, tadetadamṛtaṃ satyena channam, prāṇo vā amṛtam, nāmarūpe satyam, tābhyāmayaṃ prāṇaśchannaḥ || 3 ||
Atha karmanaamaatmetyetadeshaamuktham, ato hi sarvaani karmaanyuttishthanti, etadeshaam saama, etaddhi sarvaih karmabhih samam, etadeshaam brahma, etaddhi sarvaani karmaani bibharti, tadetattrayam sadekamayamaatmaa, aatmo ekah sannetattrayam, tadetadamritam satyena chhannam, praano vaa amritam, naamaruupe satyam, taabhyaamayam praanashchhannah || 3 ||
कर्मों में आत्मा (शरीर) ही उनका उक्थ है, क्योंकि उसी से सब कर्म उठते हैं; वही उनका साम है, क्योंकि वह सब कर्मों के साथ समान है; और वही उनका ब्रह्म है, क्योंकि वही सब कर्मों को धारण करता है। ये तीनों होते हुए भी एक ही हैं — यही आत्मा; और आत्मा एक होते हुए भी यही तीन है। यह अमृत सत्य से ढका हुआ है: प्राण ही अमृत है, नाम और रूप ही सत्य; इन्हीं दोनों से यह प्राण ढका हुआ है।
Of works, the body-self is their uktha, for from it all works arise; it is their sāman, for it is the same as all works; and it is their brahman, for it bears all works. These three, though three, are one — this very self; and the self, though one, is these three. This immortal is covered over by the real: breath is the immortal, name and form are the real, and by these two this breath is covered.