Maa Saraswati
श्रीसरस्वत्यष्टकम्
Sarasvatyaṣṭakam
From the Padma Purāṇa — a dialogue (Śatānīka–Śaunaka, recalling Yudhiṣṭhira and Bhīṣma) on Sarasvatī’s boon of divine knowledge to Bṛhaspati
An eight-verse Purāṇic dialogue in which Sarasvatī, pleased by Bṛhaspati’s praise, grants stainless divine knowledge — promising to dwell for ever in the throat of one who recites this aṣṭaka at the three sandhyās.
॥ ॐ ॥
Śatānīka uvāca महामते महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद । अक्षीणकर्मबन्धस्तु पुरुषो द्विजसत्तम ॥ १॥
mahāmate mahāprājña sarva-śāstra-viśārada | akṣīṇa-karma-bandhas tu puruṣo dvija-sattama ||1||
mahamate mahapragya sarva-shastra-visharada | akshina-karma-bandhas tu purusho dvija-sattama ||1||
(शतानीक ने पूछा —) हे महामति, महाप्राज्ञ, समस्त शास्त्रों के विशारद द्विजश्रेष्ठ! जिस पुरुष के कर्म-बन्धन अभी क्षीण नहीं हुए हैं —
(Śatānīka asked:) O wise, deeply learned one, master of all the śāstras, best of the twice-born! For the man whose bonds of karma are not yet worn away —
मरणे यज्जपेज्जाप्यं यं च भावमनुस्मरन् । परं पदमवाप्नोति तन्मे ब्रूहि महामुने ॥ २॥
maraṇe yaj japej jāpyaṃ yaṃ ca bhāvam anusmaran | paraṃ padam avāpnoti tan me brūhi mahāmune ||2||
marane yaj japej japyam yam cha bhavam anusmaran | param padam avapnoti tan me bruhi mahamune ||2||
— वह मरण के समय कौन-सा जप जपे, और किस भाव का निरन्तर स्मरण करता हुआ परम पद को प्राप्त करे — हे महामुने! वह मुझे बताइए।
— what japa should he repeat at the hour of death, and remembering what should he attain the supreme abode — tell me that, O great sage.
Śaunaka uvāca इदमेव महाराज पृष्टवांस्ते पितामहः । भीष्मं धर्मविदां श्रेष्ठं धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ॥ ३॥
idam eva mahārāja pṛṣṭavāṃs te pitāmahaḥ | bhīṣmaṃ dharma-vidāṃ śreṣṭhaṃ dharma-putro yudhiṣṭhiraḥ ||3||
idam eva maharaja prishtavams te pitamahah | bhishmam dharma-vidam shreshtham dharma-putro yudhishthirah ||3||
(शौनक ने कहा —) हे महाराज! यही प्रश्न आपके पितामह, धर्मपुत्र युधिष्ठिर ने धर्मवेत्ताओं में श्रेष्ठ भीष्म से पूछा था।
(Śaunaka said:) O great king, this very question your ancestor Yudhiṣṭhira, son of Dharma, asked of Bhīṣma, best among the knowers of dharma.
Yudhiṣṭhira uvāca पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद । बृहस्पतिस्तुता देवी वागीशाय महात्मने । आत्मानं दर्शयामास सूर्यकोटिसमप्रभम् ॥ ४॥
pitāmaha mahāprājña sarva-śāstra-viśārada | bṛhaspati-stutā devī vāgīśāya mahātmane | ātmānaṃ darśayām āsa sūrya-koṭi-sama-prabham ||4||
pitamaha mahapragya sarva-shastra-visharada | brihaspati-stuta devi vagishaya mahatmane | atmanam darshayam asa surya-koti-sama-prabham ||4||
(युधिष्ठिर ने कहा —) हे पितामह, महाप्राज्ञ, सर्वशास्त्रविशारद! (तब भीष्म ने बताया कि) बृहस्पति द्वारा स्तुति की गयी देवी सरस्वती ने उन महात्मा वागीश के समक्ष करोड़ों सूर्यों-सी प्रभावाला अपना स्वरूप प्रकट किया।
(Yudhiṣṭhira said:) O grandsire, deeply wise, master of all the śāstras! — (and Bhīṣma told how) the Goddess, praised by Bṛhaspati, revealed to that great lord of speech her own form, blazing like ten million suns.
सरस्वत्युवाच । वरं वृणीष्व भद्रं ते यत्ते मनसि वर्तते । बृहस्पतिरुवाच । यदि मे वरदा देवि दिव्यज्ञानं प्रयच्छ मे ॥ ५॥
sarasvaty uvāca | varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te yat te manasi vartate | bṛhaspatir uvāca | yadi me varadā devi divya-jñānaṃ prayaccha me ||5||
sarasvaty uvacha | varam vrinishva bhadram te yat te manasi vartate | brihaspatir uvacha | yadi me varada devi divya-gyanam prayachchha me ||5||
सरस्वती ने कहा — “वर माँगो, तुम्हारा कल्याण हो — जो तुम्हारे मन में हो।” बृहस्पति ने कहा — “हे देवि! यदि आप मुझे वर देनेवाली हैं, तो मुझे दिव्य ज्ञान प्रदान कीजिए।”
Sarasvatī said: “Choose a boon — blessings upon you — whatever lies in your heart.” Bṛhaspati said: “If you would grant me a boon, O Goddess, bestow on me divine knowledge.”
Devy uvāca हन्त ते निर्मलं ज्ञानं कुमतिध्वंसकारकम् । स्तोत्रेणानेन ये भक्त्या मां स्तुवन्ति मनीषिणः ॥ ६॥
hanta te nirmalaṃ jñānaṃ kumati-dhvaṃsa-kārakam | stotreṇānena ye bhaktyā māṃ stuvanti manīṣiṇaḥ ||6||
hanta te nirmalam gyanam kumati-dhvamsa-karakam | stotrenanena ye bhaktya mam stuvanti manishinah ||6||
देवी ने कहा — “लो, मैं तुम्हें कुबुद्धि का नाश करनेवाला निर्मल ज्ञान देती हूँ; और जो मनीषी इस स्तोत्र से भक्तिपूर्वक मेरी स्तुति करते हैं —”
The Goddess said: “Behold, I grant you stainless knowledge, destroyer of wrong understanding; and the wise who praise me with devotion through this hymn —”
लभते परमं ज्ञानं यत्सुरैरपि दुर्लभम् । प्राप्नोति पुरुषो नित्यं महामायाप्रसादतः ॥ ७॥
labhate paramaṃ jñānaṃ yat surair api durlabham | prāpnoti puruṣo nityaṃ mahāmāyā-prasādataḥ ||7||
labhate paramam gyanam yat surair api durlabham | prapnoti purusho nityam mahamaya-prasadatah ||7||
— वह पुरुष उस परम ज्ञान को पा लेता है जो देवताओं के लिए भी दुर्लभ है; महामाया के प्रसाद से उसे यह नित्य प्राप्त होता है।
— such a man gains that supreme knowledge which even the gods find hard to win; by the grace of Mahāmāyā he obtains it for ever.
Sarasvaty uvāca त्रिसन्ध्यं प्रयतो नित्यं पठेदष्टकमुत्तमम् । तस्य कण्ठे सदा वासं करिष्यामि न संशयः ॥ ८॥
trisandhyaṃ prayato nityaṃ paṭhed aṣṭakam uttamam | tasya kaṇṭhe sadā vāsaṃ kariṣyāmi na saṃśayaḥ ||8||
trisandhyam prayato nityam pathed ashtakam uttamam | tasya kanthe sada vasam karishyami na samshayah ||8||
(सरस्वती ने कहा —) “जो संयमपूर्वक नित्य तीनों संध्याओं में इस उत्तम अष्टक का पाठ करेगा, उसके कण्ठ में मैं सदा वास करूँगी — इसमें संशय नहीं।”
(Sarasvatī said:) “Whoever, disciplined, recites this excellent octet daily at the three junctions of the day — in his throat I shall dwell for ever; of this there is no doubt.”
Colophon ॥ इति श्रीपद्मपुराणे दिव्यज्ञानप्रदायकं सरस्वत्यष्टकस्तोत्रं सम्पूर्णम् ॥
iti śrī-padma-purāṇe divya-jñāna-pradāyakaṃ sarasvaty-aṣṭaka-stotraṃ sampūrṇam ||
iti shri-padma-purane divya-gyana-pradayakam sarasvaty-ashtaka-stotram sampurnam ||
इस प्रकार श्रीपद्मपुराण में दिव्य ज्ञान प्रदान करनेवाला सरस्वत्यष्टक स्तोत्र सम्पूर्ण हुआ।
Thus the Sarasvatyaṣṭaka-stotram, bestower of divine knowledge, from the Śrī Padma Purāṇa, is complete.