Verse meanings · श्लोकार्थप्रत्येक श्लोक के नीचे दिया गया हिन्दी और अंग्रेज़ी अर्थ AdiVeda का अपना सम्पादकीय अनुवाद है, जो ऊपर दिए गए संस्कृत पाठ से सीधे इस संस्करण के लिए किया गया है। यह पाठ को समझने में सहायता के लिए है — यह किसी प्रकाशित अनुवाद का उद्धरण या कोई पारम्परिक भाष्य नहीं है। जहाँ विभिन्न परम्पराएँ किसी अंश को अलग ढंग से पढ़ती हैं, वहाँ संक्षेप में यह बताया गया है।
The Hindi and English meaning under each verse is AdiVeda's own editorial translation, made directly from the Sanskrit printed here for this edition. It is meant to help you follow the text — it is not quoted from any published translation and it is not a traditional commentary. Where traditions read a passage differently, the meaning says so briefly.
परभक्तिस्वरूपम् · What supreme devotion is (1–24)
अथातो भक्तिं व्याख्यास्यामः ॥ १ ॥
athāto bhaktiṃ vyākhyāsyāmaḥ || 1 ||
Athaato bhaktim vyaakhyaasyaamah
अब यहाँ से हम भक्ति की व्याख्या करेंगे।
Now, therefore, we shall expound devotion.
सा त्वस्मिन् परमप्रेमरूपा ॥ २ ॥
sā tvasmin paramapremarūpā || 2 ||
Saa tvasmin paramapremaruupaa
वह भक्ति उस (भगवान्) के प्रति परम प्रेम-रूप है।
That devotion is of the nature of supreme love for Him.
अमृतस्वरूपा च ॥ ३ ॥
amṛtasvarūpā ca || 3 ||
Amritasvaruupaa cha
और वह अमृत-स्वरूप है।
And it is of the nature of immortality.
यल्लब्ध्वा पुमान्सिद्धो भवत्यमृतो भवति तृप्तो भवति ॥ ४ ॥
yallabdhvā pumānsiddho bhavatyamṛto bhavati tṛpto bhavati || 4 ||
Yallabdhvaa pumaansiddho bhavatyamrito bhavati tripto bhavati
जिसे पाकर मनुष्य सिद्ध हो जाता है, अमर हो जाता है, तृप्त हो जाता है।
Gaining which a person becomes perfect, becomes immortal, becomes content.
यत्प्राप्य न किञ्चिद्वाञ्छति न शोचति न द्वेष्टि न रमते नोत्साही भवति ॥ ५ ॥
yatprāpya na kiñcidvāñchati na śocati na dveṣṭi na ramate notsāhī bhavati || 5 ||
Yatpraapya na kinchidvaanchhati na shochati na dveshti na ramate notsaahii bhavati
जिसे प्राप्त करके वह कुछ भी नहीं चाहता, न शोक करता है, न द्वेष करता है, न (विषयों में) रमता है, न किसी उद्योग में लगता है।
Having attained which he desires nothing, grieves for nothing, hates nothing, delights in nothing, and is eager for nothing.
यज्ज्ञात्वा मत्तो भवति स्तब्धो भवत्यात्मारामो भवति ॥ ६ ॥
yajjñātvā matto bhavati stabdho bhavatyātmārāmo bhavati || 6 ||
Yajjnaatvaa matto bhavati stabdho bhavatyaatmaaraamo bhavati
जिसे जानकर वह मतवाला हो जाता है, स्तब्ध हो जाता है, अपने आत्मा में ही रमने वाला हो जाता है।
Knowing which he becomes intoxicated, becomes still, and comes to delight in the Self alone.
सा न कामयमाना निरोधरूपत्वात् ॥ ७ ॥
sā na kāmayamānā nirodharūpatvāt || 7 ||
Saa na kaamayamaanaa nirodharuupatvaat
वह (भक्ति) कामना-रूप नहीं है, क्योंकि वह निरोध-रूप है।
It is not of the nature of desire, because it is of the nature of renunciation.
निरोधस्तु लोकवेदव्यापारन्यासः ॥ ८ ॥
nirodhastu lokavedavyāpāranyāsaḥ || 8 ||
Nirodhastu lokavedavyaapaaranyaasah
निरोध का अर्थ है — लौकिक और वैदिक व्यापारों का (फल-बुद्धि से) न्यास।
That renunciation means the giving over of all worldly and ritual activity.
तस्मिन्ननन्यता तद्विरोधिषूदासीनता च ॥ ९ ॥
tasminnananyatā tadvirodhiṣūdāsīnatā ca || 9 ||
Tasminnananyataa tadvirodhishuudaasiinataa cha
उसी (भगवान्) में अनन्यता, और उसके विरोधी विषयों में उदासीनता।
Undivided devotion to Him, and indifference to whatever is opposed to Him.
अन्याश्रयाणां त्यागोऽनन्यता ॥ १० ॥
anyāśrayāṇāṃ tyāgo'nanyatā || 10 ||
Anyaashrayaanaam tyaago'nanyataa
अन्य आश्रयों का त्याग ही अनन्यता है।
Giving up all other refuges is undivided devotion.
लोकवेदेषु तदनुकूलाचरणं तद्विरोधिषूदासीनता च ॥ ११ ॥
lokavedeṣu tadanukūlācaraṇaṃ tadvirodhiṣūdāsīnatā ca || 11 ||
Lokavedeshu tadanukuulaacharanam tadvirodhishuudaasiinataa cha
लोक और वेद के कर्मों में उसके अनुकूल आचरण करना, और उसके विरोधी में उदासीन रहना — यही (उदासीनता) है।
Acting in worldly and scriptural matters in accordance with Him, and remaining indifferent to what opposes Him — this is that indifference.
भवतु निश्चयदार्ढ्यादूर्ध्वं शास्त्ररक्षणम् ॥ १२ ॥
bhavatu niścayadārḍhyādūrdhvaṃ śāstrarakṣaṇam || 12 ||
Bhavatu nishchayadaardhyaaduurdhvam shaastrarakshanam
निश्चय दृढ़ हो जाने के बाद भी शास्त्र की रक्षा (उसके विधानों का पालन) होती रहे।
Even after firm conviction has been gained, let the scriptural rule still be preserved.
अन्यथा पातित्यशङ्कया ॥ १३ ॥
anyathā pātityaśaṅkayā || 13 ||
Anyathaa paatityashankayaa
अन्यथा गिर जाने की आशंका रहती है।
Otherwise there is the risk of falling away.
लोकोऽपि तावदेव भोजनादिव्यापारस्त्वाशरीरधारणावधि ॥ १४ ॥
loko'pi tāvadeva bhojanādivyāpārastvāśarīradhāraṇāvadhi || 14 ||
Loko'pi taavadeva bhojanaadivyaapaarastvaashariiradhaaranaavadhi
लौकिक कर्म भी उतने ही किए जाएँ; भोजन आदि व्यापार तो शरीर के धारण तक चलते ही रहेंगे।
Worldly activity too should be kept just so far; eating and the like go on as long as the body is held together.
तल्लक्षणानि वाच्यन्ते नानामतभेदात् ॥ १५ ॥
tallakṣaṇāni vācyante nānāmatabhedāt || 15 ||
Tallakshanaani vaachyante naanaamatabhedaat
अब उस (भक्ति) के लक्षण कहे जाते हैं, क्योंकि उनके विषय में भिन्न-भिन्न मत हैं।
Now its marks are told, since there are different opinions about them.
पूजादिष्वनुराग इति पाराशर्यः ॥ १६ ॥
pūjādiṣvanurāga iti pārāśaryaḥ || 16 ||
Puujaadishvanuraaga iti paaraasharyah
पूजा आदि में अनुराग — ऐसा पराशर-पुत्र (व्यास) कहते हैं।
Love for worship and the like — so says the son of Parāśara (Vyāsa).
कथादिष्विति गर्गः ॥ १७ ॥
kathādiṣviti gargaḥ || 17 ||
Kathaadishviti gargah
कथा आदि में (अनुराग) — ऐसा गर्ग कहते हैं।
Love for his stories and the like — so says Garga.
आत्मरत्यविरोधेनेति शाण्डिल्यः ॥ १८ ॥
ātmaratyavirodheneti śāṇḍilyaḥ || 18 ||
Aatmaratyavirodheneti shaandilyah
आत्म-रति के विरोध के बिना (जो अनुराग हो, वही भक्ति है) — ऐसा शाण्डिल्य कहते हैं।
That which does not conflict with delight in the Self — so says Śāṇḍilya.
नारदस्तु तदर्पिताखिलाचारता तद्विस्मरणे परमव्याकुलतेति ॥ १९ ॥
nāradastu tadarpitākhilācāratā tadvismaraṇe paramavyākulateti || 19 ||
Naaradastu tadarpitaakhilaachaarataa tadvismarane paramavyaakulateti
नारद तो कहते हैं कि सारे आचरण उसी को अर्पित कर देना, और उसके विस्मरण में परम व्याकुलता होना — यही भक्ति है।
But Nārada says: devotion is offering all one's acts to Him, and utter distress at forgetting Him.
अस्त्येवमेवम् ॥ २० ॥
astyevamevam || 20 ||
Astyevamevam
ऐसा ही है, ऐसा ही है।
It is so; it is just so.
यथा व्रजगोपिकानाम् ॥ २१ ॥
yathā vrajagopikānām || 21 ||
Yathaa vrajagopikaanaam
जैसे व्रज की गोपियों की (भक्ति थी)।
As in the case of the cowherd women of Vraja.
तत्रापि न माहात्म्यज्ञानविस्मृत्यपवादः ॥ २२ ॥
tatrāpi na māhātmyajñānavismṛtyapavādaḥ || 22 ||
Tatraapi na maahaatmyajnaanavismrityapavaadah
वहाँ भी (उनकी भक्ति पर) यह दोष नहीं लगाया जा सकता कि वे उनकी महिमा को भूल गई थीं।
Even there they cannot be charged with having forgotten his greatness.
तद्विहीनं जाराणामिव ॥ २३ ॥
tadvihīnaṃ jārāṇāmiva || 23 ||
Tadvihiinam jaaraanaamiva
उस (महिमा-ज्ञान) से रहित प्रेम तो जारों के प्रेम जैसा हो जाएगा।
Love without that knowledge would be like the love of adulterers.
नास्त्येव तस्मिंस्तत्सुखसुखित्वम् ॥ २४ ॥
nāstyeva tasmiṃstatsukhasukhitvam || 24 ||
Naastyeva tasmimstatsukhasukhitvam
उसमें (जार-प्रेम में) 'प्रियतम के सुख में ही अपना सुख' — यह भाव नहीं होता।
In such love there is no happiness that consists in the beloved's happiness.
↑ All sectionsभक्तेः श्रैष्ठ्यम् · Devotion is greater than works, knowledge and yoga (25–33)
सा तु कर्मज्ञानयोगेभ्योऽप्यधिकतरा ॥ २५ ॥
sā tu karmajñānayogebhyo'pyadhikatarā || 25 ||
Saa tu karmajnaanayogebhyo'pyadhikataraa
वह (भक्ति) कर्म, ज्ञान और योग से भी अधिक बड़ी है।
Devotion is greater even than works, knowledge and yoga.
फलरूपत्वात् ॥ २६ ॥
phalarūpatvāt || 26 ||
Phalaruupatvaat
क्योंकि वह स्वयं फल-रूप है।
Because it is itself the fruit.
ईश्वरस्याप्यभिमानद्वेषित्वाद्दैन्यप्रियत्वाच्च ॥ २७ ॥
īśvarasyāpyabhimānadveṣitvāddainyapriyatvācca || 27 ||
Iishvarasyaapyabhimaanadveshitvaaddainyapriyatvaachcha
और इसलिए भी कि ईश्वर अभिमान से द्वेष करते हैं और दीनता से प्रेम।
And because the Lord dislikes pride and loves humility.
तस्या ज्ञानमेव साधनमित्येके ॥ २८ ॥
tasyā jñānameva sādhanamityeke || 28 ||
Tasyaa jnaanameva saadhanamityeke
कुछ लोग कहते हैं कि उस भक्ति का साधन ज्ञान ही है।
Some say that knowledge alone is the means to it.
अन्योऽन्याश्रयत्वमित्यन्ये ॥ २९ ॥
anyo'nyāśrayatvamityanye || 29 ||
Anyo'nyaashrayatvamityanye
दूसरे कहते हैं कि दोनों एक-दूसरे के आश्रित हैं।
Others say that the two depend on each other.
स्वयं फलरूपतेति ब्रह्मकुमारः ॥ ३० ॥
svayaṃ phalarūpateti brahmakumāraḥ || 30 ||
Svayam phalaruupateti brahmakumaarah
ब्रह्मकुमार (नारद) कहते हैं कि वह स्वयं ही फल-रूप है।
The son of Brahmā says that it is itself the fruit.
राजगृहभोजनादिषु तथैव दृष्टत्वात् ॥ ३१ ॥
rājagṛhabhojanādiṣu tathaiva dṛṣṭatvāt || 31 ||
Raajagrihabhojanaadishu tathaiva drishtatvaat
जैसे राजा के घर, भोजन आदि के दृष्टान्तों में देखा जाता है।
As is seen in the examples of the king's palace, of food and the like.
न तेन राजपरितोषः, क्षुधाशान्तिर्वा ॥ ३२ ॥
na tena rājaparitoṣaḥ, kṣudhāśāntirvā || 32 ||
Na tena raajaparitoshah, kshudhaashaantirvaa
उस (राजा के घर को जानने) से न राजा प्रसन्न होता है, न (भोजन को जानने से) भूख मिटती है।
Merely knowing about the palace does not please the king, nor does knowing about food still hunger.
तस्मात्सैव ग्राह्या मुमुक्षुभिः ॥ ३३ ॥
tasmātsaiva grāhyā mumukṣubhiḥ || 33 ||
Tasmaatsaiva graahyaa mumukshubhih
इसलिए मोक्ष चाहने वालों को वही (भक्ति) ग्रहण करनी चाहिए।
Therefore those who seek liberation should take up devotion alone.
↑ All sectionsभक्तिसाधनानि · The means of devotion (34–50)
तस्याः साधनानि गायन्त्याचार्याः ॥ ३४ ॥
tasyāḥ sādhanāni gāyantyācāryāḥ || 34 ||
Tasyaah saadhanaani gaayantyaachaaryaah
अब आचार्य उसके साधनों का वर्णन करते हैं।
The teachers sing of the means to it.
तत्तु विषयत्यागात्सङ्गत्यागाच्च ॥ ३५ ॥
tattu viṣayatyāgātsaṅgatyāgācca || 35 ||
Tattu vishayatyaagaatsangatyaagaachcha
वह (भक्ति) विषयों के त्याग से और संग के त्याग से (प्राप्त होती है)।
It comes by giving up sense-objects and by giving up attachment.
अव्यावृत्तभजनात् ॥ ३६ ॥
avyāvṛttabhajanāt || 36 ||
Avyaavrittabhajanaat
निरन्तर भजन से।
By unbroken worship.
लोकेऽपि भगवद्गुणश्रवणकीर्तनात् ॥ ३७ ॥
loke'pi bhagavadguṇaśravaṇakīrtanāt || 37 ||
Loke'pi bhagavadgunashravanakiirtanaat
संसार में रहते हुए भी भगवान् के गुणों के श्रवण और कीर्तन से।
Even while living in the world, by hearing and singing the Lord's qualities.
मुख्यतस्तु महत्कृपयैव भगवत्कृपालेशाद्वा ॥ ३८ ॥
mukhyatastu mahatkṛpayaiva bhagavatkṛpāleśādvā || 38 ||
Mukhyatastu mahatkripayaiva bhagavatkripaaleshaadvaa
पर मुख्यतः तो महापुरुषों की कृपा से ही, अथवा भगवान् की कृपा के लेश से।
But chiefly by the grace of the great, or by a particle of the Lord's grace.
महत्सङ्गस्तु दुर्लभोऽगम्योऽमोघश्च ॥ ३९ ॥
mahatsaṅgastu durlabho'gamyo'moghaśca || 39 ||
Mahatsangastu durlabho'gamyo'moghashcha
महापुरुषों का संग दुर्लभ है, अगम्य है, और कभी निष्फल नहीं होता।
The company of the great is hard to get, hard to fathom, and never fruitless.
लभ्यतेऽपि तत्कृपयैव ॥ ४० ॥
labhyate'pi tatkṛpayaiva || 40 ||
Labhyate'pi tatkripayaiva
वह भी उसी (भगवान्) की कृपा से ही मिलता है।
Even that is gained only by His grace.
तस्मिंस्तज्जने भेदाभावात् ॥ ४१ ॥
tasmiṃstajjane bhedābhāvāt || 41 ||
Tasmimstajjane bhedaabhaavaat
क्योंकि उसमें और उसके भक्तों में कोई भेद नहीं है।
For between Him and His people there is no difference.
तदेव साध्यतां तदेव साध्यताम् ॥ ४२ ॥
tadeva sādhyatāṃ tadeva sādhyatām || 42 ||
Tadeva saadhyataam tadeva saadhyataam
उसी को साधो, उसी को साधो।
Strive for that alone; strive for that alone.
दुःसङ्गः सर्वथैव त्याज्यः ॥ ४३ ॥
duḥsaṅgaḥ sarvathaiva tyājyaḥ || 43 ||
Duhsangah sarvathaiva tyaajyah
दुष्ट संग सब प्रकार से त्याज्य है।
Bad company is to be avoided in every way.
कामक्रोधमोहस्मृतिभ्रंशबुद्धिनाशसर्वनाशकारणत्वात् ॥ ४४ ॥
kāmakrodhamohasmṛtibhraṃśabuddhināśasarvanāśakāraṇatvāt || 44 ||
Kaamakrodhamohasmritibhramshabuddhinaashasarvanaashakaaranatvaat
क्योंकि वह काम, क्रोध, मोह, स्मृति-भ्रंश, बुद्धि-नाश और अन्ततः सर्वनाश का कारण है।
Because it is the cause of desire, anger, delusion, loss of memory, loss of understanding, and ruin altogether.
तरङ्गायिता अपीमे सङ्गात्समुद्रायन्ति ॥ ४५ ॥
taraṅgāyitā apīme saṅgātsamudrāyanti || 45 ||
Tarangaayitaa apiime sangaatsamudraayanti
ये (विकार) पहले तरंगों जैसे होते हैं, पर संग से समुद्र बन जाते हैं।
These at first are like ripples, but through company they become an ocean.
कस्तरति कस्तरति मायां यः सङ्गं त्यजति यो महानुभावं सेवते निर्ममो भवति ॥ ४६ ॥
kastarati kastarati māyāṃ yaḥ saṅgaṃ tyajati yo mahānubhāvaṃ sevate nirmamo bhavati || 46 ||
Kastarati kastarati maayaam yah sangam tyajati yo mahaanubhaavam sevate nirmamo bhavati
कौन माया को तरता है? कौन तरता है? — जो संग को छोड़ देता है, जो महानुभाव की सेवा करता है, जो ममता-रहित हो जाता है;
Who crosses māyā? Who crosses it? — He who gives up attachment, who serves the great-souled, who becomes free of 'mine';
यो विविक्तस्थानं सेवते, यो लोकबन्धमुन्मूलयति निस्त्रैगुण्यो भवति, यो योगक्षेमं त्यजति ॥ ४७ ॥
yo viviktasthānaṃ sevate, yo lokabandhamunmūlayati nistraiguṇyo bhavati, yo yogakṣemaṃ tyajati || 47 ||
Yo viviktasthaanam sevate, yo lokabandhamunmuulayati nistraigunyo bhavati, yo yogakshemam tyajati
जो एकान्त स्थान का सेवन करता है, जो लोक के बन्धन को जड़ से उखाड़ देता है, जो तीनों गुणों से परे हो जाता है, जो योग-क्षेम (पाने और बचाने) की चिन्ता छोड़ देता है;
who resorts to a solitary place, who uproots his bondage to the world, who goes beyond the three guṇas, who gives up anxiety for gain and safety;
यः कर्मफलं त्यजति, कर्माणि संन्यस्यति ततो निर्द्वन्द्वो भवति ॥ ४८ ॥
yaḥ karmaphalaṃ tyajati, karmāṇi saṃnyasyati tato nirdvandvo bhavati || 48 ||
Yah karmaphalam tyajati, karmaani samnyasyati tato nirdvandvo bhavati
जो कर्मों का फल छोड़ देता है, कर्मों का संन्यास करता है और इस प्रकार द्वन्द्वों से परे हो जाता है;
who gives up the fruit of actions, renounces actions, and so goes beyond the pairs of opposites;
यो वेदानपि सन्न्यस्यति, केवलमविच्छिन्नानुरागं लभते ॥ ४९ ॥
yo vedānapi sannyasyati, kevalamavicchinnānurāgaṃ labhate || 49 ||
Yo vedaanapi sannyasyati, kevalamavichchhinnaanuraagam labhate
जो वेदों को भी छोड़ देता है और केवल अविच्छिन्न अनुराग प्राप्त करता है —
who gives up even the Vedas and gains only an unbroken love —
स तरति स तरति स लोकांस्तारयति ॥ ५० ॥
sa tarati sa tarati sa lokāṃstārayati || 50 ||
Sa tarati sa tarati sa lokaamstaarayati
वही तरता है, वही तरता है, और वही लोगों को तार देता है।
he crosses over, he crosses over, and he carries the worlds across.
↑ All sectionsप्रेमस्वरूपम् · The nature of love, and how to live in it (51–66)
अनिर्वचनीयं प्रेमस्वरूपम् ॥ ५१ ॥
anirvacanīyaṃ premasvarūpam || 51 ||
Anirvachaniiyam premasvaruupam
प्रेम का स्वरूप अनिर्वचनीय है।
The nature of love cannot be put into words.
मूकास्वादनवत् ॥ ५२ ॥
mūkāsvādanavat || 52 ||
Muukaasvaadanavat
जैसे गूँगे का स्वाद।
Like the taste known to one who cannot speak.
प्रकाशयते क्वापि पात्रे ॥ ५३ ॥
prakāśayate kvāpi pātre || 53 ||
Prakaashayate kvaapi paatre
वह कहीं-कहीं, किसी पात्र में प्रकट हो जाता है।
It shows itself here and there, in a fit vessel.
गुणरहितं कामनारहितं प्रतिक्षणवर्धमानमविच्छिन्नं सूक्ष्मतरमनुभवरूपम् ॥ ५४ ॥
guṇarahitaṃ kāmanārahitaṃ pratikṣaṇavardhamānamavicchinnaṃ sūkṣmataramanubhavarūpam || 54 ||
Gunarahitam kaamanaarahitam pratikshanavardhamaanamavichchhinnam suukshmataramanubhavaruupam
वह गुणों से रहित, कामना से रहित, प्रतिक्षण बढ़ने वाला, अविच्छिन्न, अत्यन्त सूक्ष्म और अनुभव-रूप है।
It is free of qualities, free of desire, increasing every moment, unbroken, subtler than the subtle, and of the nature of experience.
तत्प्राप्य तदेवावलोकयति, तदेव शृणोति, तदेव भाषयति, तदेव चिन्तयति ॥ ५५ ॥
tatprāpya tadevāvalokayati, tadeva śṛṇoti, tadeva bhāṣayati, tadeva cintayati || 55 ||
Tatpraapya tadevaavalokayati, tadeva shrinoti, tadeva bhaashayati, tadeva chintayati
उसे पाकर (भक्त) उसी को देखता है, उसी को सुनता है, उसी की बात करता है, उसी का चिन्तन करता है।
Having attained it, he sees that alone, hears that alone, speaks of that alone, thinks of that alone.
गौणी त्रिधा गुणभेदादार्तादिभेदाद्वा ॥ ५६ ॥
gauṇī tridhā guṇabhedādārtādibhedādvā || 56 ||
Gaunii tridhaa gunabhedaadaartaadibhedaadvaa
गौणी भक्ति तीन प्रकार की है — गुणों के भेद से, अथवा आर्त आदि (अधिकारी) के भेद से।
Secondary devotion is of three kinds, by the difference of the guṇas, or by the difference between the distressed and the rest.
उत्तरस्मादुत्तरस्मात्पूर्वपूर्वा श्रेयाय भवति ॥ ५७ ॥
uttarasmāduttarasmātpūrvapūrvā śreyāya bhavati || 57 ||
Uttarasmaaduttarasmaatpuurvapuurvaa shreyaaya bhavati
इनमें उत्तरोत्तर की अपेक्षा पूर्व-पूर्व (सात्त्विक आदि) अधिक कल्याणकारी है।
Of these, each earlier kind is better for one's welfare than the one after it.
अन्यस्मात्सौलभ्यं भक्तौ ॥ ५८ ॥
anyasmātsaulabhyaṃ bhaktau || 58 ||
Anyasmaatsaulabhyam bhaktau
भक्ति अन्य साधनों से अधिक सुलभ है।
Devotion is easier than any other means.
प्रमाणान्तरस्यानपेक्षत्वात्स्वयं प्रमाणत्वात् ॥ ५९ ॥
pramāṇāntarasyānapekṣatvātsvayaṃ pramāṇatvāt || 59 ||
Pramaanaantarasyaanapekshatvaatsvayam pramaanatvaat
क्योंकि उसे किसी दूसरे प्रमाण की अपेक्षा नहीं; वह स्वयं ही प्रमाण है।
Because it needs no other proof; it is its own proof.
शान्तिरूपात्परमानन्दरूपाच्च ॥ ६० ॥
śāntirūpātparamānandarūpācca || 60 ||
Shaantiruupaatparamaanandaruupaachcha
और क्योंकि वह शान्ति-रूप तथा परम आनन्द-रूप है।
And because it is of the nature of peace and of supreme bliss.
लोकहानौ चिन्ता न कार्या निवेदितात्मलोकवेदत्वात् ॥ ६१ ॥
lokahānau cintā na kāryā niveditātmalokavedatvāt || 61 ||
Lokahaanau chintaa na kaaryaa niveditaatmalokavedatvaat
लौकिक हानि की चिन्ता नहीं करनी चाहिए, क्योंकि लोक और वेद दोनों उसी को समर्पित कर दिए गए हैं।
One should not worry about worldly loss, for both world and scripture have been made over to Him.
न तत्सिद्धौ लोकव्यवहारो हेयः किन्तु फलत्यागस्तत्साधनं च कार्यमेव ॥ ६२ ॥
na tatsiddhau lokavyavahāro heyaḥ kintu phalatyāgastatsādhanaṃ ca kāryameva || 62 ||
Na tatsiddhau lokavyavahaaro heyah kintu phalatyaagastatsaadhanam cha kaaryameva
उसकी सिद्धि हो जाने पर भी लोक-व्यवहार छोड़ना नहीं चाहिए; हाँ, फल का त्याग और उसके साधन का अनुष्ठान अवश्य करना चाहिए।
Even when it is attained, worldly dealings are not to be abandoned; but the fruit is to be given up, and the means to it practised.
स्त्रीधननास्तिकवैरिचरित्रं न श्रवणीयम् ॥ ६३ ॥
strīdhananāstikavairicaritraṃ na śravaṇīyam || 63 ||
Striidhananaastikavairicharitram na shravaniiyam
स्त्री, धन, नास्तिक और शत्रु के चरित्र (चर्चा) नहीं सुनने चाहिए।
Talk about women, wealth, unbelievers and enemies should not be listened to.
अभिमानदम्भादिकं त्याज्यम् ॥ ६४ ॥
abhimānadambhādikaṃ tyājyam || 64 ||
Abhimaanadambhaadikam tyaajyam
अभिमान, दम्भ आदि त्याग देने चाहिए।
Pride, hypocrisy and the like are to be given up.
तदर्पिताखिलाचारः सन्कामक्रोधाभिमानादि तस्मिन्नेव करणीयम् ॥ ६५ ॥
tadarpitākhilācāraḥ sankāmakrodhābhimānādi tasminneva karaṇīyam || 65 ||
Tadarpitaakhilaachaarah sankaamakrodhaabhimaanaadi tasminneva karaniiyam
सारे आचरण उसी को अर्पित करके, काम, क्रोध, अभिमान आदि भी उसी के प्रति किए जाएँ।
Having made over all one's acts to Him, let even desire, anger and pride be directed to Him alone.
त्रिरूपभङ्गपूर्वकं नित्यदास्यनित्यकान्ताभजनात्मकं प्रेम कार्यं प्रेमैव कार्यम् ॥ ६६ ॥
trirūpabhaṅgapūrvakaṃ nityadāsyanityakāntābhajanātmakaṃ prema kāryaṃ premaiva kāryam || 66 ||
Triruupabhangapuurvakam nityadaasyanityakaantaabhajanaatmakam prema kaaryam premaiva kaaryam
तीनों रूपों (स्वामी-सेवक आदि भेद) को तोड़कर नित्य-दास्य और नित्य-कान्ता-भाव वाला प्रेम ही करना चाहिए, प्रेम ही करना चाहिए।
Breaking through the three forms, one should practise love alone — love whose nature is eternal service and eternal devotion as a beloved; love alone should be practised.
↑ All sectionsभक्तमहिमा · The greatness of devotees, and the conclusion (67–84)
भक्ता एकान्तिनो मुख्याः ॥ ६७ ॥
bhaktā ekāntino mukhyāḥ || 67 ||
Bhaktaa ekaantino mukhyaah
अनन्य भाव वाले भक्त ही मुख्य हैं।
Devotees of single-minded love are the foremost.
कण्ठावरोधरोमाञ्चाश्रुभिः परस्परं लपमानाः पावयन्ति कुलानि पृथिवीं च ॥ ६८ ॥
kaṇṭhāvarodharomāñcāśrubhiḥ parasparaṃ lapamānāḥ pāvayanti kulāni pṛthivīṃ ca || 68 ||
Kanthaavarodharomaanchaashrubhih parasparam lapamaanaah paavayanti kulaani prithiviim cha
गद्गद कण्ठ, रोमांच और आँसुओं के साथ आपस में बातें करते हुए वे अपने कुलों को और पृथ्वी को पवित्र कर देते हैं।
With choked voice, thrilling body and tears, speaking with one another, they purify their families and the earth.
तीर्थीकुर्वन्ति तीर्थानि सुकर्मीकुर्वन्ति कर्माणि सच्छास्त्रीकुर्वन्ति शास्त्राणि ॥ ६९ ॥
tīrthīkurvanti tīrthāni sukarmīkurvanti karmāṇi sacchāstrīkurvanti śāstrāṇi || 69 ||
Tiirthiikurvanti tiirthaani sukarmiikurvanti karmaani sachchhaastriikurvanti shaastraani
वे तीर्थों को तीर्थ बनाते हैं, कर्मों को सत्कर्म, और शास्त्रों को सत्-शास्त्र।
They make places of pilgrimage holy, actions good, and scriptures true scripture.
तन्मयाः ॥ ७० ॥
tanmayāḥ || 70 ||
Tanmayaah
क्योंकि वे तन्मय (उसी में डूबे हुए) हैं।
For they are wholly absorbed in Him.
मोदन्ते पितरो नृत्यन्ति देवताः सनाथाश्चेयं भूर्भवति ॥ ७१ ॥
modante pitaro nṛtyanti devatāḥ sanāthāśceyaṃ bhūrbhavati || 71 ||
Modante pitaro nrityanti devataah sanaathaashcheyam bhuurbhavati
उनसे पितर आनन्दित होते हैं, देवता नाचते हैं, और यह पृथ्वी सनाथ हो जाती है।
Because of them the ancestors rejoice, the gods dance, and this earth has a protector.
नास्ति तेषु जातिविद्यारूपकुलधनक्रियादिभेदः ॥ ७२ ॥
nāsti teṣu jātividyārūpakuladhanakriyādibhedaḥ || 72 ||
Naasti teshu jaatividyaaruupakuladhanakriyaadibhedah
उनमें जाति, विद्या, रूप, कुल, धन और कर्म आदि का भेद नहीं रहता।
Among them there is no distinction of birth, learning, appearance, family, wealth or occupation.
यतस्तदीयाः ॥ ७३ ॥
yatastadīyāḥ || 73 ||
Yatastadiiyaah
क्योंकि वे सब उसी के हैं।
Because they are all His.
वादो नावलम्ब्यः ॥ ७४ ॥
vādo nāvalambyaḥ || 74 ||
Vaado naavalambyah
वाद-विवाद का सहारा नहीं लेना चाहिए।
One should not take to disputation.
बाहुल्यावकाशत्वादनियतत्वाच्च ॥ ७५ ॥
bāhulyāvakāśatvādaniyatatvācca || 75 ||
Baahulyaavakaashatvaadaniyatatvaachcha
क्योंकि उसमें विस्तार की गुंजाइश बहुत है और निश्चय कुछ नहीं होता।
Because there is endless room in it, and it settles nothing.
भक्तिशास्त्राणि मननीयानि तद्बोधककर्माणि करणीयानि ॥ ७६ ॥
bhaktiśāstrāṇi mananīyāni tadbodhakakarmāṇi karaṇīyāni || 76 ||
Bhaktishaastraani mananiiyaani tadbodhakakarmaani karaniiyaani
भक्ति-शास्त्रों का मनन करना चाहिए और उनके बताए कर्म करने चाहिए।
The books of devotion should be pondered, and the acts they teach should be done.
सुखदुःखेच्छालाभादित्यक्ते काले प्रतीक्षमाणे क्षणार्धमपि व्यर्थं न नेयम् ॥ ७७ ॥
sukhaduḥkhecchālābhādityakte kāle pratīkṣamāṇe kṣaṇārdhamapi vyarthaṃ na neyam || 77 ||
Sukhaduhkhechchhaalaabhaadityakte kaale pratiikshamaane kshanaardhamapi vyartham na neyam
सुख-दुःख, इच्छा और लाभ को छोड़कर, समय की प्रतीक्षा करते हुए आधा क्षण भी व्यर्थ न बिताया जाए।
Setting aside pleasure and pain, desire and gain, and awaiting one's time, not even half a moment should be wasted.
अहिंसासत्यशौचदयास्तिक्यादि चारित्र्याणि परिपालनीयानि ॥ ७८ ॥
ahiṃsāsatyaśaucadayāstikyādi cāritryāṇi paripālanīyāni || 78 ||
Ahimsaasatyashauchadayaastikyaadi chaaritryaani paripaalaniiyaani
अहिंसा, सत्य, शौच, दया, आस्तिकता आदि सदाचारों का पालन करना चाहिए।
Non-injury, truth, purity, compassion, faith in God and the other virtues are to be maintained.
सर्वदा सर्वभावेन निश्चिन्तैर्भगवानेव भजनीयः ॥ ७९ ॥
sarvadā sarvabhāvena niścintairbhagavāneva bhajanīyaḥ || 79 ||
Sarvadaa sarvabhaavena nishchintairbhagavaaneva bhajaniiyah
सदा, सब भावों से, निश्चिन्त होकर केवल भगवान् का ही भजन करना चाहिए।
Always, with one's whole being, free of anxiety, the Lord alone should be worshipped.
स कीर्त्यमानः शीघ्रमेवाविर्भवत्यनुभावयति भक्तान् ॥ ८० ॥
sa kīrtyamānaḥ śīghramevāvirbhavatyanubhāvayati bhaktān || 80 ||
Sa kiirtyamaanah shiighramevaavirbhavatyanubhaavayati bhaktaan
कीर्तन किए जाने पर वे शीघ्र ही प्रकट हो जाते हैं और भक्तों को अपना अनुभव करा देते हैं।
When He is sung of, He quickly appears and gives His devotees the experience of Himself.
त्रिसत्यस्य भक्तिरेव गरीयसी भक्तिरेव गरीयसी ॥ ८१ ॥
trisatyasya bhaktireva garīyasī bhaktireva garīyasī || 81 ||
Trisatyasya bhaktireva gariiyasii bhaktireva gariiyasii
तीनों कालों में सत्य (उस भगवान्) की भक्ति ही सबसे बड़ी है, भक्ति ही सबसे बड़ी है।
For Him who is true in all three times, devotion is the greatest; devotion alone is the greatest.
गुणमाहात्म्यासक्तिरूपासक्तिपूजासक्तिस्मरणासक्तिदास्यासक्तिसख्यासक्तिवात्सल्यासक्तिकान्तासक्त्यात्मनिवेदनासक्तितन्मयासक्तिपरमविरहासक्तिरूपैकधाप्येकादशधा भवति ॥ ८२ ॥
guṇamāhātmyāsaktirūpāsaktipūjāsaktismaraṇāsaktidāsyāsaktisakhyāsaktivātsalyāsaktikāntāsaktyātmanivedanāsaktitanmayāsaktiparamavirahāsaktirūpaikadhāpyekādaśadhā bhavati || 82 ||
Gunamaahaatmyaasaktiruupaasaktipuujaasaktismaranaasaktidaasyaasaktisakhyaasaktivaatsalyaasaktikaantaasaktyaatmanivedanaasaktitanmayaasaktiparamavirahaasaktiruupaikadhaapyekaadashadhaa bhavati
भक्ति एक ही होते हुए भी ग्यारह प्रकार की हो जाती है — गुण-माहात्म्य में आसक्ति, रूप में, पूजा में, स्मरण में, दास्य में, सख्य में, वात्सल्य में, कान्ता-भाव में, आत्म-निवेदन में, तन्मयता में, और परम विरह में आसक्ति।
Though one, devotion becomes elevenfold: attachment to His greatness and qualities, to His beauty, to His worship, to remembering Him, to serving Him, to friendship with Him, to parental feeling, to the feeling of a wife, to self-surrender, to absorption in Him, and to the pain of utmost separation from Him.
इत्येवं वदन्ति जनजल्पनिर्भया एकमताः कुमारव्यासशुकशाण्डिल्यगर्गविष्णुकौण्डिन्यशेषोद्धवारुणिबलिहनुमद्विभीषणादयो भक्त्याचार्याः ॥ ८३ ॥
ityevaṃ vadanti janajalpanirbhayā ekamatāḥ kumāravyāsaśukaśāṇḍilyagargaviṣṇukauṇḍinyaśeṣoddhavāruṇibalihanumadvibhīṣaṇādayo bhaktyācāryāḥ || 83 ||
Ityevam vadanti janajalpanirbhayaa ekamataah kumaaravyaasashukashaandilyagargavishnukaundinyasheshoddhavaarunibalihanumadvibhiishanaadayo bhaktyaachaaryaah
लोगों की बातों से निर्भय, एकमत होकर कुमार (सनत्कुमार), व्यास, शुक, शाण्डिल्य, गर्ग, विष्णु, कौण्डिन्य, शेष, उद्धव, आरुणि, बलि, हनुमान्, विभीषण आदि भक्ति के आचार्य यही कहते हैं।
So say, fearless of people's talk and of one mind, Kumāra, Vyāsa, Śuka, Śāṇḍilya, Garga, Viṣṇu, Kauṇḍinya, Śeṣa, Uddhava, Āruṇi, Bali, Hanumān, Vibhīṣaṇa and the other teachers of devotion.
य इदं नारदप्रोक्तं शिवानुशासनं विश्वसिति श्रद्धत्ते स भक्तिमान्भवति स प्रेष्ठं लभते स प्रेष्ठं लभते इति ॥ ८४ ॥
ya idaṃ nāradaproktaṃ śivānuśāsanaṃ viśvasiti śraddhatte sa bhaktimānbhavati sa preṣṭhaṃ labhate sa preṣṭhaṃ labhate iti || 84 ||
Ya idam naaradaproktam shivaanushaasanam vishvasiti shraddhatte sa bhaktimaanbhavati sa preshtham labhate sa preshtham labhate iti
जो नारद के कहे हुए इस शिव (मंगलमय) अनुशासन पर विश्वास करता है और श्रद्धा रखता है, वह भक्तिमान् होता है, वह प्रियतम को प्राप्त करता है, वह प्रियतम को प्राप्त करता है।
Whoever believes and has faith in this auspicious teaching spoken by Nārada becomes full of devotion, and he attains the Best Beloved, he attains the Best Beloved.