←Backवापस

कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत्

Kaushitaki Upanishad

ऋग्वेद · कौषीतकि ब्राह्मण-आरण्यक — चार अध्याय, ५१ खण्ड · Ṛgveda, from the Kauṣītaki Brāhmaṇa-Āraṇyaka — four chapters, 51 passages

Continue exploring · आगे पढ़ें

The Kauṣītaki Upaniṣad, also called the Kauṣītaki Brāhmaṇa Upaniṣad, belongs to the Ṛgveda and is one of the older prose Upaniṣads. It has four chapters. The first is the teaching Citra Gārgyāyaṇi gives to Āruṇi: what happens to those who depart from this world, the question the moon asks them, and the journey of the knower through the world of Brahmā — its lake and river, its tree and city, its throne and couch — ending in the exchange in which Brahmā asks 'Who are you?' and the answer 'What you are, that am I'. The second chapter takes up the teaching that breath is Brahman, with a series of short rites and worships: the offering for winning something greatly desired, the rite for becoming dear to someone, the inner fire-offering in which speech is offered in breath and breath in speech, the worships of the rising, midday and setting sun, the rites at new and full moon, blessings for a wife and a son, the 'encircling death' of the gods and of the senses, and the ceremony in which a dying father hands over each of his powers to his son. The third is the famous dialogue in which Indra teaches Pratardana that he is breath, the self of understanding; that breath and understanding are one; and that the elements of being and the elements of understanding rest on each other like the rim and spokes of a wheel. The fourth is the conversation of the learned Gārgya Bālāki with king Ajātaśatru, who caps each of Bālāki's worships and then leads him to a sleeping man to show where the person goes in deep sleep, and who the maker of all these persons is. Each passage is given with Roman transliteration (IAST), a simple pronunciation guide, and Hindi and English meanings.

कौषीतकि उपनिषद् — जिसे कौषीतकिब्राह्मणोपनिषद् भी कहते हैं — ऋग्वेद से सम्बद्ध और प्राचीन गद्य उपनिषदों में से एक है। इसमें चार अध्याय हैं। पहला अध्याय चित्र गार्ग्यायणि का आरुणि को दिया गया उपदेश है: इस लोक से जाने वालों की गति, चन्द्रमा का प्रश्न, और ज्ञानी की ब्रह्मलोक-यात्रा — वहाँ का सरोवर और नदी, वृक्ष और नगर, सिंहासन और पर्यंक — तथा अन्त में ब्रह्मा का प्रश्न 'तुम कौन हो?' और उत्तर 'जो तुम हो वही मैं हूँ।' दूसरा अध्याय 'प्राण ही ब्रह्म है' इस उपदेश को लेकर अनेक छोटे-छोटे विधान और उपासनाएँ देता है: अभीष्ट धन पाने की आहुति, प्रिय बनने का दैव-स्मर, वह आन्तरिक अग्निहोत्र जिसमें वाणी की आहुति प्राण में और प्राण की वाणी में दी जाती है, उदय-मध्याह्न-अस्त के सूर्य की उपासना, अमावास्या और पूर्णिमा के विधान, पत्नी और पुत्र के लिए आशीर्वाद, देवताओं तथा इन्द्रियों का 'परिमर', और वह संस्कार जिसमें मरणासन्न पिता अपनी सब शक्तियाँ पुत्र को सौंप देता है। तीसरा अध्याय वह प्रसिद्ध संवाद है जिसमें इन्द्र प्रतर्दन को बताते हैं कि वे प्राण हैं, प्रज्ञा-स्वरूप आत्मा हैं; कि प्राण और प्रज्ञा एक ही हैं; और भूत-मात्राएँ तथा प्रज्ञा-मात्राएँ रथ की नेमि और अरों की तरह एक-दूसरे पर टिकी हैं। चौथा अध्याय विद्वान् गार्ग्य बालाकि और राजा अजातशत्रु का संवाद है, जिसमें अजातशत्रु बालाकि की हर उपासना से आगे की बात कहते हैं और फिर उसे एक सोए हुए पुरुष के पास ले जाकर दिखाते हैं कि गहरी नींद में पुरुष कहाँ जाता है और इन सब पुरुषों का कर्ता कौन है। प्रत्येक खण्ड IAST लिप्यन्तरण, सरल उच्चारण तथा हिन्दी और अंग्रेज़ी अर्थ के साथ दिया गया है।

Textual source · पाठ-स्रोत

This is the complete Kauṣītaki Upaniṣad, 51 passages in four chapters. The text is given without accents. The Sanskrit follows the transcription of the Upaniṣad on Sanskrit Wikisource. It has been checked passage by passage against two further witnesses: the text of the Upaniṣad as printed in the collection of 120 Upaniṣads (Īśādi-viṃśottara-śatopaniṣadaḥ) transcribed on Sanskrit Wikisource from a scanned printed edition, and the electronic text of the Sanskrit Documents collection (encoded by A. Hattangadi); neither is reproduced here. The three agree closely. 10 readings were corrected where the two comparison texts agree against the base — for example मुहूर्ता येष्टिहा for मुहूर्तॊऽन्वेष्टिहा (1.3), a dittography removed at 3.4, and प्रजातिम् for प्रज्ञाम् (3.6). The printed edition divides chapters 2 and 3 into fewer, longer sections; the section numbering used here is the one shared by the other two texts and familiar from the standard editions, in which the four chapters have 7, 15, 9 and 20 sections. The English and Hindi introductions above are original writing by AdiVeda; they give context and summary, not a translation of the Sanskrit and not a traditional commentary.

Verse meanings · श्लोकार्थ

प्रत्येक श्लोक के नीचे दिया गया हिन्दी और अंग्रेज़ी अर्थ AdiVeda का अपना सम्पादकीय अनुवाद है, जो ऊपर दिए गए संस्कृत पाठ से सीधे इस संस्करण के लिए किया गया है। यह पाठ को समझने में सहायता के लिए है — यह किसी प्रकाशित अनुवाद का उद्धरण या कोई पारम्परिक भाष्य नहीं है। जहाँ विभिन्न परम्पराएँ किसी अंश को अलग ढंग से पढ़ती हैं, वहाँ संक्षेप में यह बताया गया है।

The Hindi and English meaning under each verse is AdiVeda's own editorial translation, made directly from the Sanskrit printed here for this edition. It is meant to help you follow the text — it is not quoted from any published translation and it is not a traditional commentary. Where traditions read a passage differently, the meaning says so briefly.

प्रथमोऽध्यायः · Adhyāya 1 — The path after death and the world of Brahmā

चित्रो ह वै गार्ग्यायणिर्यक्षमाण आरुणिं वव्रे स ह पुत्रं श्वेतकेतुं प्रजिघाय याजयेति । तं हासीनं पप्रच्छ गौतमस्य पुत्रास्ते संवृतं लोके यस्मिन्माधास्यस्यन्यमुताहो बद्ध्वा तस्य लोके धास्यसीति । स होवाच नाहमेतद्वेद हन्ताचार्यं पृच्छानीति । स ह पितरमासाद्य पप्रच्छेतीति मा प्राक्षीत्कथं प्रतिब्रवाणीति । स होवाचाहमप्येतन्न वेद सदस्येव वयं स्वाध्यायमधीत्य हरामहे यन्नः परे ददत्येह्युभौ गमिष्याव इति । स ह समित्पाणिश्चित्रं गार्ग्यायणिं प्रतिचक्रम उपायानीति तं होवाच ब्रह्मार्होसि गौतम यो मामुपागा एहि त्वा ज्ञपयिष्यामीति ॥ १ ॥

citro ha vai gārgyāyaṇiryakṣamāṇa āruṇiṃ vavre sa ha putraṃ śvetaketuṃ prajighāya yājayeti, taṃ hāsīnaṃ papraccha gautamasya putrāste saṃvṛtaṃ loke yasminmādhāsyasyanyamutāho baddhvā tasya loke dhāsyasīti, sa hovāca nāhametadveda hantācāryaṃ pṛcchānīti, sa ha pitaramāsādya papracchetīti mā prākṣītkathaṃ pratibravāṇīti, sa hovācāhamapyetanna veda sadasyeva vayaṃ svādhyāyamadhītya harāmahe yannaḥ pare dadatyehyubhau gamiṣyāva iti, sa ha samitpāṇiścitraṃ gārgyāyaṇiṃ praticakrama upāyānīti taṃ hovāca brahmārhosi gautama yo māmupāgā ehi tvā jñapayiṣyāmīti || 1 ||

Chitro ha vai gaargyaayaniryakshamaana aarunim vavre sa ha putram shvetaketum prajighaaya yaajayeti, tam haasiinam paprachchha gautamasya putraaste samvritam loke yasminmaadhaasyasyanyamutaaho baddhvaa tasya loke dhaasyasiiti, sa hovaacha naahametadveda hantaachaaryam prichchhaaniiti, sa ha pitaramaasaadya paprachchhetiiti maa praakshiitkatham pratibravaaniiti, sa hovaachaahamapyetanna veda sadasyeva vayam svaadhyaayamadhiitya haraamahe yannah pare dadatyehyubhau gamishyaava iti, sa ha samitpaanishchitram gaargyaayanim pratichakrama upaayaaniiti tam hovaacha brahmaarhosi gautama yo maamupaagaa ehi tvaa jnapayishyaamiiti

चित्र गार्ग्यायणि यज्ञ करना चाहते थे और उन्होंने आरुणि (उद्दालक) को ऋत्विज् चुना। आरुणि ने अपने पुत्र श्वेतकेतु को यज्ञ कराने भेजा। बैठे हुए श्वेतकेतु से चित्र ने पूछा — 'हे गौतम-पुत्र! क्या संसार में कोई ऐसा गुप्त स्थान है जहाँ तुम मुझे पहुँचाओगे, या कोई दूसरा मार्ग है जिससे बाँधकर तुम मुझे उसके लोक में पहुँचाओगे?' श्वेतकेतु ने कहा — 'यह मैं नहीं जानता; आचार्य से पूछ आऊँ।' पिता के पास जाकर उसने कहा — 'उन्होंने मुझसे यह पूछा; क्या उत्तर दूँ?' पिता ने कहा — 'यह तो मैं भी नहीं जानता। हम तो यज्ञ-सभा में बैठकर स्वाध्याय करके वही पाते हैं जो दूसरे हमें देते हैं। आओ, हम दोनों चलें।' समिधा हाथ में लेकर वे चित्र गार्ग्यायणि के पास गए और बोले — 'मैं शिष्य होकर आया हूँ।' चित्र ने कहा — 'हे गौतम, तुम ब्रह्म के योग्य हो, क्योंकि तुम अभिमान छोड़कर मेरे पास आए; आओ, मैं तुम्हें समझाऊँगा।'

Citra Gārgyāyaṇi, about to perform a sacrifice, chose Āruṇi (Uddālaka) as his priest; Āruṇi sent his son Śvetaketu to conduct it. As he sat there Citra asked him, 'Son of Gautama, is there a hidden place in the world in which you will put me, or another way by which you will put me in its world?' Śvetaketu said, 'I do not know this; let me ask my teacher.' He went to his father and said, 'He asked me this; what shall I answer?' His father said, 'I do not know it either. We sit in the sacrificial hall, recite what we have learnt, and take what others give us. Come, let us both go.' Carrying fuel in his hand, Āruṇi came to Citra Gārgyāyaṇi and said, 'Let me come to you as a pupil.' Citra said, 'Gautama, you are worthy of the knowledge of Brahman, for you have come to me without pride. Come, I will make it clear to you.'

स होवाच ये वै के चास्माल्लोकात्प्रयन्ति चन्द्रमसमेव ते सर्वे गच्छन्ति । तेषां प्राणैः पूर्वपक्ष आप्यायते । अथापरपक्षे न प्रजनयति । एतद्वै स्वर्गस्य लोकस्य द्वारं यश्चन्द्रमास्तं यत्प्रत्याह तमतिसृजतेऽथ य एनं प्रत्याहतमिह वृष्टिर्भूत्वा वर्षति स इह कीटो वा पतङ्गो वा शकुनिर्वा शार्दूलो वा सिंहो वा मत्स्यो वा परश्वा वा पुरुषो वान्यो वैतेषु स्थानेषु प्रत्याजायते यथाकर्म यथाविद्यम् । तमागतं पृच्छति कोऽसीति तं प्रतिब्रूयाद्विचक्षणादृतवो रेत आभृतं पञ्चदशात्प्रसूतात्पित्र्यावतस्तन्मा पुंसि कर्तर्येरयध्वं पुंसा कर्त्रा मातरि मा निषिक्तः स जायमान उपजायमानो द्वादश त्रयोदश उपमासो द्वादशत्रयोदशेन पित्रा सन्तद्विदेहं तन्म ऋतवो मर्त्यव आरभध्वम् । तेन सत्येन तपसर्तुरस्म्यार्तवोऽस्मि कोऽसि त्वमस्मीति तमतिसृजते ॥ २ ॥

sa hovāca ye vai ke cāsmāllokātprayanti candramasameva te sarve gacchanti, teṣāṃ prāṇaiḥ pūrvapakṣa āpyāyate, athāparapakṣe na prajanayati, etadvai svargasya lokasya dvāraṃ yaścandramāstaṃ yatpratyāha tamatisṛjate'tha ya enaṃ pratyāhatamiha vṛṣṭirbhūtvā varṣati sa iha kīṭo vā pataṅgo vā śakunirvā śārdūlo vā siṃho vā matsyo vā paraśvā vā puruṣo vānyo vaiteṣu sthāneṣu pratyājāyate yathākarma yathāvidyam, tamāgataṃ pṛcchati ko'sīti taṃ pratibrūyādvicakṣaṇādṛtavo reta ābhṛtaṃ pañcadaśātprasūtātpitryāvatastanmā puṃsi kartaryerayadhvaṃ puṃsā kartrā mātari mā niṣiktaḥ sa jāyamāna upajāyamāno dvādaśa trayodaśa upamāso dvādaśatrayodaśena pitrā santadvidehaṃ tanma ṛtavo martyava ārabhadhvam, tena satyena tapasarturasmyārtavo'smi ko'si tvamasmīti tamatisṛjate || 2 ||

Sa hovaacha ye vai ke chaasmaallokaatprayanti chandramasameva te sarve gachchhanti, teshaam praanaih puurvapaksha aapyaayate, athaaparapakshe na prajanayati, etadvai svargasya lokasya dvaaram yashchandramaastam yatpratyaaha tamatisrijate'tha ya enam pratyaahatamiha vrishtirbhuutvaa varshati sa iha kiito vaa patango vaa shakunirvaa shaarduulo vaa simho vaa matsyo vaa parashvaa vaa purusho vaanyo vaiteshu sthaaneshu pratyaajaayate yathaakarma yathaavidyam, tamaagatam prichchhati ko'siiti tam pratibruuyaadvichakshanaadritavo reta aabhritam panchadashaatprasuutaatpitryaavatastanmaa pumsi kartaryerayadhvam pumsaa kartraa maatari maa nishiktah sa jaayamaana upajaayamaano dvaadasha trayodasha upamaaso dvaadashatrayodashena pitraa santadvideham tanma ritavo martyava aarabhadhvam, tena satyena tapasarturasmyaartavo'smi ko'si tvamasmiiti tamatisrijate

चित्र ने कहा — जो भी इस लोक से जाते हैं, वे सब चन्द्रमा को ही जाते हैं। उनके प्राणों से शुक्लपक्ष में चन्द्रमा बढ़ता है, और कृष्णपक्ष में वह उन्हें (फिर) जन्म के लिए भेजता है। चन्द्रमा ही स्वर्गलोक का द्वार है। जो उसके प्रश्न का उत्तर दे देता है, उसे वह आगे जाने देता है; और जो उत्तर नहीं देता, वह वर्षा बनकर यहाँ बरस जाता है और अपने कर्म तथा ज्ञान के अनुसार कीट, पतंग, पक्षी, बाघ, सिंह, मछली, सूअर, मनुष्य या कोई अन्य — इन स्थानों में फिर जन्म लेता है। आए हुए से चन्द्रमा पूछता है, 'तुम कौन हो?' उसे यह उत्तर देना चाहिए — 'हे ऋतुओ! विचक्षण (चन्द्रमा) से वीर्य लाया गया, पिता से आए पन्द्रह भागों वाले (पक्ष) से जन्मा; तुम मुझे पुरुष-रूपी कर्ता में भेजो; पुरुष-रूपी कर्ता ने माता में सींचा; इस प्रकार जन्म लेता हुआ, फिर जन्म लेता हुआ, मैं बारहवें-तेरहवें मास में, बारह-तेरह मास वाले पिता से युक्त होकर जन्मा; मैं इसे जानता हूँ। हे ऋतुओ! मुझे अमरता की ओर ले चलो। इस सत्य से, इस तप से, मैं ऋतु हूँ, मैं ऋतु का पुत्र हूँ। तुम कौन हो? मैं तुम ही हूँ।' — तब वह उसे आगे जाने देता है।

Citra said: All who depart from this world go to the moon. In the bright fortnight the moon waxes on their breaths; in the dark fortnight it sends them on to birth. The moon is the door of the heavenly world. Whoever answers its question, it lets pass; whoever does not answer it becomes rain and rains down here, and is born again according to his deeds and his knowledge, as a worm, a moth, a bird, a tiger, a lion, a fish, a boar or a man, or in some other of these conditions. The moon asks the one who has come, 'Who are you?' He should answer: 'From the far-seeing one, O seasons, the seed was gathered, from the father's fifteenfold fortnight I was brought forth; send me into a man as the maker, and by that man as maker I was poured into a mother. So I was born, born again, in the twelfth or thirteenth month, joined with a father of twelve or thirteen months; I know this. O seasons, carry me on to immortality. By that truth, by that austerity, I am the season, I am the child of the seasons. Who are you? I am you.' Then the moon lets him pass on.

स एतं देवयानं पन्थानमासाद्याग्निलोकमागच्छति स वायुलोकं स वरुणलोकं स आदित्यलोकं स इन्द्रलोकं स प्रजापतिलोकं स ब्रह्मलोकं तस्य ह वा एतस्य ब्रह्मलोकस्यारोहृदो मुहूर्ता येष्टिहा विरजा नदील्यो वृक्षः सालज्यं संस्थानमपराजितमायतनमिन्द्रप्रजापती द्वारगोपौ । विभुप्रमितं विचक्षणाऽऽसन्द्यमितौजाः पर्यङ्कः प्रिया च मानसी प्रतिरूपा च चाक्षुषी पुष्पाण्यावयतौ वै च जगान्यम्बाश्चाम्बावयवीश्चाप्सरसः । अम्बया नद्यस्तमित्थंविदागच्छति तं ब्रह्मा हाभिधावत मम यशसा विजरां वा अयं नदीं प्रापन्न वा अयं जरयिष्यतीति ॥ ३ ॥

sa etaṃ devayānaṃ panthānamāsādyāgnilokamāgacchati sa vāyulokaṃ sa varuṇalokaṃ sa ādityalokaṃ sa indralokaṃ sa prajāpatilokaṃ sa brahmalokaṃ tasya ha vā etasya brahmalokasyārohṛdo muhūrtā yeṣṭihā virajā nadīlyo vṛkṣaḥ sālajyaṃ saṃsthānamaparājitamāyatanamindraprajāpatī dvāragopau, vibhupramitaṃ vicakṣaṇā''sandyamitaujāḥ paryaṅkaḥ priyā ca mānasī pratirūpā ca cākṣuṣī puṣpāṇyāvayatau vai ca jagānyambāścāmbāvayavīścāpsarasaḥ, ambayā nadyastamitthaṃvidāgacchati taṃ brahmā hābhidhāvata mama yaśasā vijarāṃ vā ayaṃ nadīṃ prāpanna vā ayaṃ jarayiṣyatīti || 3 ||

Sa etam devayaanam panthaanamaasaadyaagnilokamaagachchhati sa vaayulokam sa varunalokam sa aadityalokam sa indralokam sa prajaapatilokam sa brahmalokam tasya ha vaa etasya brahmalokasyaarohrido muhuurtaa yeshtihaa virajaa nadiilyo vrikshah saalajyam samsthaanamaparaajitamaayatanamindraprajaapatii dvaaragopau, vibhupramitam vichakshanaa''sandyamitaujaah paryankah priyaa cha maanasii pratiruupaa cha chaakshushii pushpaanyaavayatau vai cha jagaanyambaashchaambaavayaviishchaapsarasah, ambayaa nadyastamitthamvidaagachchhati tam brahmaa haabhidhaavata mama yashasaa vijaraam vaa ayam nadiim praapanna vaa ayam jarayishyatiiti

वह उस देवयान मार्ग पर चलकर अग्निलोक में आता है, फिर वायुलोक, वरुणलोक, आदित्यलोक, इन्द्रलोक, प्रजापतिलोक और अन्त में ब्रह्मलोक में। उस ब्रह्मलोक में आर नामक सरोवर है, 'येष्टिहा' नामक क्षण हैं, विरजा (अजर) नदी है, इल्य नामक वृक्ष है, सालज्य नगर है, अपराजित भवन है, और द्वार पर इन्द्र तथा प्रजापति द्वारपाल हैं। वहाँ विभु नामक सभा-मण्डप है, विचक्षणा नामक सिंहासन, अमितौजा नामक पर्यंक, प्रिया नाम की मानसी और प्रतिरूपा नाम की चाक्षुषी, और फूल लिए अप्सराएँ तथा नदियाँ हैं। जो इस प्रकार जानता है वही वहाँ पहुँचता है। उसे देखकर ब्रह्मा (अपने परिचरों से) कहते हैं — 'दौड़ो! मेरे यश से यह विरजा नदी को प्राप्त हुआ है; अब यह वृद्ध नहीं होगा।'

Travelling by that path of the gods he comes to the world of fire, then of wind, of Varuṇa, of the sun, of Indra, of Prajāpati, and at last to the world of Brahmā. In that world of Brahmā are the lake Āra, the moments called Yeṣṭiha, the ageless river Virajā, the tree Ilya, the city Sālajya, the palace Aparājita, with Indra and Prajāpati as its doorkeepers; the hall named Vibhu, the throne named Vicakṣaṇā, the couch named Amitaujas, Priyā who is of the mind and Pratirūpā who is of the eye, and celestial women with flowers, and rivers. Only one who knows in this way comes there. Seeing him, Brahmā says, 'Run to him! Through my glory he has reached the ageless river; he will not grow old.'

तं पञ्चशतान्यप्सरसां प्रतिधावन्ति शतं चूर्णहस्ताः शतं वासोहस्ताः शतं फलहस्ताः शतमाञ्जनहस्ताः शतं माल्याहस्ताः ब्रह्मालङ्कारेणालङ्कुर्वन्ति स ब्रह्मालङ्कारेणालङ्कृतो ब्रह्म विद्वान् ब्रह्मैवाभिप्रैति स आगच्छत्यारं हृदं तन्मनसात्येति तमित्वा सम्प्रतिविदो मज्जन्ति स आगच्छति मुहूर्तान्येष्टिहांस्तेऽस्मादपद्रवन्ति स आगच्छति विरजां नदीं तां मनसैवात्येति । तत्सुकृतदुष्कृते धूनुते । तस्य प्रिया ज्ञातयः सुकृतमुपयन्त्यप्रिया दुष्कृतं तद्यथा रथेन धावयन्रथचक्रे पर्यवेक्षत, एवमहोरात्रे पर्यवेक्षत एवं सुकृतदुष्कृते सर्वाणि च द्वन्द्वानि स एष विसुकृतो विदुष्कृतो ब्रह्म विद्वान्ब्रह्मैवाभिप्रैति ॥ ४ ॥

taṃ pañcaśatānyapsarasāṃ pratidhāvanti śataṃ cūrṇahastāḥ śataṃ vāsohastāḥ śataṃ phalahastāḥ śatamāñjanahastāḥ śataṃ mālyāhastāḥ brahmālaṅkāreṇālaṅkurvanti sa brahmālaṅkāreṇālaṅkṛto brahma vidvān brahmaivābhipraiti sa āgacchatyāraṃ hṛdaṃ tanmanasātyeti tamitvā samprativido majjanti sa āgacchati muhūrtānyeṣṭihāṃste'smādapadravanti sa āgacchati virajāṃ nadīṃ tāṃ manasaivātyeti, tatsukṛtaduṣkṛte dhūnute, tasya priyā jñātayaḥ sukṛtamupayantyapriyā duṣkṛtaṃ tadyathā rathena dhāvayanrathacakre paryavekṣata, evamahorātre paryavekṣata evaṃ sukṛtaduṣkṛte sarvāṇi ca dvandvāni sa eṣa visukṛto viduṣkṛto brahma vidvānbrahmaivābhipraiti || 4 ||

Tam panchashataanyapsarasaam pratidhaavanti shatam chuurnahastaah shatam vaasohastaah shatam phalahastaah shatamaanjanahastaah shatam maalyaahastaah brahmaalankaarenaalankurvanti sa brahmaalankaarenaalankrito brahma vidvaan brahmaivaabhipraiti sa aagachchhatyaaram hridam tanmanasaatyeti tamitvaa samprativido majjanti sa aagachchhati muhuurtaanyeshtihaamste'smaadapadravanti sa aagachchhati virajaam nadiim taam manasaivaatyeti, tatsukritadushkrite dhuunute, tasya priyaa jnaatayah sukritamupayantyapriyaa dushkritam tadyathaa rathena dhaavayanrathachakre paryavekshata, evamahoraatre paryavekshata evam sukritadushkrite sarvaani cha dvandvaani sa esha visukrito vidushkrito brahma vidvaanbrahmaivaabhipraiti

उसकी ओर पाँच सौ अप्सराएँ दौड़ती हैं — सौ हाथों में चूर्ण लिए, सौ वस्त्र लिए, सौ फल लिए, सौ अंजन लिए, सौ माला लिए; वे उसे ब्रह्मा के अलंकार से सजाती हैं। ब्रह्मालंकार से सजा हुआ वह ब्रह्मवेत्ता ब्रह्म की ओर ही जाता है। वह आर नामक सरोवर पर आता है और उसे मन से पार कर जाता है; जो केवल वर्तमान को जानते हैं, वे वहीं डूब जाते हैं। वह 'येष्टिहा' क्षणों पर आता है और वे उससे भाग जाते हैं। वह विरजा नदी पर आता है और उसे मन से ही पार कर जाता है; वहाँ वह अपने पुण्य और पाप को झाड़ देता है। उसके प्रिय सम्बन्धी उसके पुण्य को और अप्रिय उसके पाप को ले लेते हैं। जैसे रथ से दौड़ता हुआ मनुष्य रथ के दोनों पहियों को ऊपर से देखता है, वैसे ही वह दिन और रात को, पुण्य और पाप को, और सारे द्वन्द्वों को ऊपर से देखता है। इस प्रकार पुण्य-पाप से रहित वह ब्रह्मवेत्ता ब्रह्म की ओर ही जाता है।

Five hundred celestial women run towards him — a hundred with fragrant powders in their hands, a hundred with garments, a hundred with fruits, a hundred with ointments, a hundred with garlands; they adorn him with the adornment of Brahmā. Adorned with Brahmā's adornment, the knower of Brahman goes on to Brahman. He comes to the lake Āra and crosses it with his mind; those who know only the present sink in it. He comes to the moments called Yeṣṭiha and they flee from him. He comes to the river Virajā and crosses it with his mind alone, and there he shakes off his good and evil deeds. His dear relatives take up his good deeds and those not dear his evil deeds. As a man driving a chariot looks down on the two wheels, so he looks down on day and night, on good and evil deeds, and on all pairs of opposites. Free of good and evil, the knower of Brahman goes on to Brahman.

स आगच्छतील्यं वृक्षं तं ब्रह्मगन्धः प्रविशति, स आगच्छति सालज्यं संस्थानं तं ब्रह्मरसः प्रविशति, आगच्छत्यपराजितमायतनं तं ब्रह्मतेजः प्रविशति स आगच्छति । इन्द्रप्रजापती द्वारगोपौ तावस्मादपद्रवतः स आगच्छति विभुप्रमितं तं ब्रह्मयशः प्रविशति स आगच्छति विचक्षणामासन्दीं बृहद्रथन्तरे सामनी पूर्वौ पादौ श्यैत नौधसे चापरौ वैरूपवैराजे अनूच्येते शाक्वररैवते तिरश्ची सा प्रज्ञा प्रज्ञया हि विपश्यति स आगच्छ्त्यमितौजसं पर्यङ्कं स प्राणस्तस्य भूतं च भविष्यच्च पूर्वौ पादौ श्रीश्चेरा चापरौ बृहद्रथन्तरे अनूच्ये भद्रयज्ञायज्ञीये शीर्षण्यमृचश्च सामानि च प्राचीनातानानि यजूंषि तिरश्चीनानि सोमांशव उपस्तरणमुद्गीथ उपश्रीः श्रीरुपबर्हणं तस्मिन्ब्रह्मास्ते तमित्थंवित्पादेनैवाग्र आरोहति । तं ब्रह्माह कोऽसीति तं प्रतिब्रूयात् ॥ ५ ॥

sa āgacchatīlyaṃ vṛkṣaṃ taṃ brahmagandhaḥ praviśati, sa āgacchati sālajyaṃ saṃsthānaṃ taṃ brahmarasaḥ praviśati, āgacchatyaparājitamāyatanaṃ taṃ brahmatejaḥ praviśati sa āgacchati, indraprajāpatī dvāragopau tāvasmādapadravataḥ sa āgacchati vibhupramitaṃ taṃ brahmayaśaḥ praviśati sa āgacchati vicakṣaṇāmāsandīṃ bṛhadrathantare sāmanī pūrvau pādau śyaita naudhase cāparau vairūpavairāje anūcyete śākvararaivate tiraścī sā prajñā prajñayā hi vipaśyati sa āgacchtyamitaujasaṃ paryaṅkaṃ sa prāṇastasya bhūtaṃ ca bhaviṣyacca pūrvau pādau śrīścerā cāparau bṛhadrathantare anūcye bhadrayajñāyajñīye śīrṣaṇyamṛcaśca sāmāni ca prācīnātānāni yajūṃṣi tiraścīnāni somāṃśava upastaraṇamudgītha upaśrīḥ śrīrupabarhaṇaṃ tasminbrahmāste tamitthaṃvitpādenaivāgra ārohati, taṃ brahmāha ko'sīti taṃ pratibrūyāt || 5 ||

Sa aagachchhatiilyam vriksham tam brahmagandhah pravishati, sa aagachchhati saalajyam samsthaanam tam brahmarasah pravishati, aagachchhatyaparaajitamaayatanam tam brahmatejah pravishati sa aagachchhati, indraprajaapatii dvaaragopau taavasmaadapadravatah sa aagachchhati vibhupramitam tam brahmayashah pravishati sa aagachchhati vichakshanaamaasandiim brihadrathantare saamanii puurvau paadau shyaita naudhase chaaparau vairuupavairaaje anuuchyete shaakvararaivate tirashchii saa prajnaa prajnayaa hi vipashyati sa aagachchhtyamitaujasam paryankam sa praanastasya bhuutam cha bhavishyachcha puurvau paadau shriishcheraa chaaparau brihadrathantare anuuchye bhadrayajnaayajniiye shiirshanyamrichashcha saamaani cha praachiinaataanaani yajuumshi tirashchiinaani somaamshava upastaranamudgiitha upashriih shriirupabarhanam tasminbrahmaaste tamitthamvitpaadenaivaagra aarohati, tam brahmaaha ko'siiti tam pratibruuyaat

वह इल्य वृक्ष के पास आता है और ब्रह्म की सुगन्ध उसमें प्रवेश करती है; वह सालज्य नगर में आता है और ब्रह्म का रस उसमें प्रवेश करता है; वह अपराजित भवन में आता है और ब्रह्म का तेज उसमें प्रवेश करता है; द्वारपाल इन्द्र और प्रजापति उससे भाग जाते हैं। वह विभु मण्डप में आता है और ब्रह्म का यश उसमें प्रवेश करता है। वह विचक्षणा सिंहासन पर आता है — बृहत् और रथन्तर साम उसके अगले दो पाए हैं, श्यैत और नौधस पिछले दो, वैरूप और वैराज लम्बाई के डंडे, शाक्वर और रैवत आड़े; वह आसन प्रज्ञा है, क्योंकि प्रज्ञा से ही मनुष्य देखता है। वह अमितौजा पर्यंक पर आता है — वह प्राण है; भूत और भविष्य उसके अगले दो पाए, श्री और इरा पिछले दो, बृहत् और रथन्तर लम्बाई में, भद्र और यज्ञायज्ञीय साम सिरहाने, ऋचाएँ और सामवेद पूर्व की ओर बिछे, यजुर्वेद आड़े, सोम की लताएँ बिछौना, उद्गीथ तकिया और श्री सिरहाना। उस पर ब्रह्मा बैठे हैं। जो इस प्रकार जानता है, वह पहले पैर रखकर उस पर चढ़ता है। ब्रह्मा उससे पूछते हैं — 'तुम कौन हो?' उसे यह उत्तर देना चाहिए —

He comes to the tree Ilya, and the fragrance of Brahman enters him; he comes to the city Sālajya, and the savour of Brahman enters him; he comes to the palace Aparājita, and the radiance of Brahman enters him, and the doorkeepers Indra and Prajāpati flee from him. He comes to the hall Vibhu, and the glory of Brahman enters him. He comes to the throne Vicakṣaṇā — the Bṛhat and Rathantara chants are its two front feet, the Śyaita and Naudhasa its two hind feet, the Vairūpa and Vairāja its lengthwise supports, the Śākvara and Raivata its crosspieces; that throne is understanding, for by understanding one discerns. He comes to the couch Amitaujas, which is breath; past and future are its two front feet, prosperity and nourishment its hind feet, the Bṛhat and Rathantara its lengthwise supports, the Bhadra and Yajñāyajñīya chants its head-pieces, the verses and chants its lengthwise weave, the sacrificial formulas its crosswise weave, soma-shoots its coverlet, the Udgītha its bolster and prosperity its pillow. On it sits Brahmā. He who knows thus mounts it first with his foot. Brahmā asks him, 'Who are you?' And he should answer:

ऋतुरस्म्यार्तवोऽस्म्याकाशाद्योनेः सम्भूतो भार्या एतत्संवत्सरस्य तेजोभूतस्य भूतस्यात्मभूतस्य त्वमात्मासि यस्त्वमसि सोहमस्मीति तमाह कोऽहमस्मीति सत्यमिति ब्रूयात्किं तद्यत्सत्यमिति यदन्यद्देवेभ्यश्च प्राणेभ्यश्च तत्सदथ यद्देवाच्च प्राणाश्च तत्त्यं तदेतया वाचाभिव्याह्रियते सत्यमित्येतावदिदं सर्वमिदं सर्वमसि । इत्येवैनं तदाह । तदेतदृक्श्लोकेनाभ्युक्तं ॥ ६ ॥

ṛturasmyārtavo'smyākāśādyoneḥ sambhūto bhāryā etatsaṃvatsarasya tejobhūtasya bhūtasyātmabhūtasya tvamātmāsi yastvamasi sohamasmīti tamāha ko'hamasmīti satyamiti brūyātkiṃ tadyatsatyamiti yadanyaddevebhyaśca prāṇebhyaśca tatsadatha yaddevācca prāṇāśca tattyaṃ tadetayā vācābhivyāhriyate satyamityetāvadidaṃ sarvamidaṃ sarvamasi, ityevainaṃ tadāha, tadetadṛkślokenābhyuktaṃ || 6 ||

Riturasmyaartavo'smyaakaashaadyoneh sambhuuto bhaaryaa etatsamvatsarasya tejobhuutasya bhuutasyaatmabhuutasya tvamaatmaasi yastvamasi sohamasmiiti tamaaha ko'hamasmiiti satyamiti bruuyaatkim tadyatsatyamiti yadanyaddevebhyashcha praanebhyashcha tatsadatha yaddevaachcha praanaashcha tattyam tadetayaa vaachaabhivyaahriyate satyamityetaavadidam sarvamidam sarvamasi, ityevainam tadaaha, tadetadrikshlokenaabhyuktam

'मैं ऋतु हूँ, मैं ऋतु से उत्पन्न हूँ, आकाश-रूपी योनि से उत्पन्न हूँ, पत्नी में (रखा) संवत्सर का तेज हूँ; जो प्रत्येक भूत का आत्मा है वह तुम हो, और जो तुम हो वही मैं हूँ।' तब ब्रह्मा पूछते हैं — 'मैं कौन हूँ?' उसे कहना चाहिए — 'सत्य।' 'सत्य क्या है?' — 'जो देवताओं और प्राणों से भिन्न है वह सत् है, और जो देवता और प्राण हैं वह त्यम् है; इन दोनों को मिलाकर यही वाणी कहती है — सत्यम्। यही सब कुछ है; यह सब तुम ही हो।' — ऐसा ही वह उनसे कहता है। यही बात एक ऋचा में भी कही गई है —

'I am the season, I am born of the seasons, sprung from the womb of space, the radiance of the year placed in a wife. You are the self of every being, and what you are, that am I.' Then Brahmā asks him, 'Who am I?' He should say, 'The real.' 'What is the real?' — 'What is other than the gods and the breaths is sat; what the gods and the breaths are is tyam; the two together are spoken by this one word, satyam, the real. This is all there is: all this you are.' So he answers Brahmā. And this is also said in a verse:

यजूदरः सामशिरा असावृङ्मूर्तिरव्ययः । स ब्रह्मेति हि विज्ञेय ऋषिर्ब्रह्ममयो महानिति । तमाह केन मे पौंस्रानि नामान्याप्नोतीति प्राणेनेति ब्रूयात् । केन स्त्रीनामानीति वाचेति केन नपुंसकनामानीति मनसेति केन गन्धानिति घ्राणेनेति ब्रूयात् । केन रूपाणीति चक्षुषेति केन शब्दानिति श्रोत्रेणेति केनान्नरसानिति जिह्वयेति केन कर्माणीति हस्ताभ्यामिति केन सुखदुःखे इति शरीरेणेति केनानन्दं रतिं प्रजापतिमित्युपस्थेनेति । केनेत्या इति पादाभ्यामिति केन धियो विज्ञातव्यं कामानिति प्रज्ञयेति ब्रूयात्तमह । आपो वै खलु मे ह्यसावयं ते लोक इति सा या ब्रह्मणॊ जितिर्या व्यष्टिस्तां जितिं जयति तां व्यष्टिं व्यश्नुते य एवं वेद य एवं वेद ॥ ७ ॥

yajūdaraḥ sāmaśirā asāvṛṅmūrtiravyayaḥ, sa brahmeti hi vijñeya ṛṣirbrahmamayo mahāniti, tamāha kena me pauṃsrāni nāmānyāpnotīti prāṇeneti brūyāt, kena strīnāmānīti vāceti kena napuṃsakanāmānīti manaseti kena gandhāniti ghrāṇeneti brūyāt, kena rūpāṇīti cakṣuṣeti kena śabdāniti śrotreṇeti kenānnarasāniti jihvayeti kena karmāṇīti hastābhyāmiti kena sukhaduḥkhe iti śarīreṇeti kenānandaṃ ratiṃ prajāpatimityupastheneti, kenetyā iti pādābhyāmiti kena dhiyo vijñātavyaṃ kāmāniti prajñayeti brūyāttamaha, āpo vai khalu me hyasāvayaṃ te loka iti sā yā brahmaṇò jitiryā vyaṣṭistāṃ jitiṃ jayati tāṃ vyaṣṭiṃ vyaśnute ya evaṃ veda ya evaṃ veda || 7 ||

Yajuudarah saamashiraa asaavrinmuurtiravyayah, sa brahmeti hi vijneya rishirbrahmamayo mahaaniti, tamaaha kena me paumsraani naamaanyaapnotiiti praaneneti bruuyaat, kena striinaamaaniiti vaacheti kena napumsakanaamaaniiti manaseti kena gandhaaniti ghraaneneti bruuyaat, kena ruupaaniiti chakshusheti kena shabdaaniti shrotreneti kenaannarasaaniti jihvayeti kena karmaaniiti hastaabhyaamiti kena sukhaduhkhe iti shariireneti kenaanandam ratim prajaapatimityupastheneti, kenetyaa iti paadaabhyaamiti kena dhiyo vijnaatavyam kaamaaniti prajnayeti bruuyaattamaha, aapo vai khalu me hyasaavayam te loka iti saa yaa brahmanò jitiryaa vyashtistaam jitim jayati taam vyashtim vyashnute ya evam veda ya evam veda

'यजुर्वेद उसका उदर है, सामवेद उसका सिर, ऋग्वेद उसका रूप; वह अविनाशी है। वह ब्रह्म है — ऐसा जानना चाहिए; वह ब्रह्ममय महान् ऋषि है।' तब ब्रह्मा पूछते हैं — 'तुम मेरे पुरुष-नामों को किससे प्राप्त करते हो?' — 'प्राण से।' 'स्त्री-नामों को?' — 'वाणी से।' 'नपुंसक-नामों को?' — 'मन से।' 'गन्धों को?' — 'घ्राण से।' 'रूपों को?' — 'चक्षु से।' 'शब्दों को?' — 'श्रोत्र से।' 'अन्न के रसों को?' — 'जिह्वा से।' 'कर्मों को?' — 'दोनों हाथों से।' 'सुख-दुःख को?' — 'शरीर से।' 'आनन्द, रति और सन्तान को?' — 'उपस्थ से।' 'गति को?' — 'दोनों पैरों से।' 'विचारों, जानने योग्य वस्तुओं और कामनाओं को?' — 'प्रज्ञा से।' तब ब्रह्मा उससे कहते हैं — 'जल ही मेरा लोक है, और वह तुम्हारा है।' ब्रह्म की जो जीत है, जो प्राप्ति है, उसे वह जीत लेता है, उसे वह प्राप्त कर लेता है — जो ऐसा जानता है, जो ऐसा जानता है।

'The Yajurveda is his belly, the Sāmaveda his head, the Ṛgveda his form; he is imperishable. He is to be known as Brahman, the great seer made of Brahman.' Then Brahmā asks, 'By what do you obtain my masculine names?' — 'By breath.' 'The feminine names?' — 'By speech.' 'The neuter names?' — 'By mind.' 'Scents?' — 'By smell.' 'Forms?' — 'By the eye.' 'Sounds?' — 'By the ear.' 'The flavours of food?' — 'By the tongue.' 'Actions?' — 'By the two hands.' 'Pleasure and pain?' — 'By the body.' 'Delight, love and offspring?' — 'By the organ of generation.' 'Motion?' — 'By the two feet.' 'Thoughts, what is to be known, and desires?' — 'By understanding.' Then Brahmā says to him, 'The waters are indeed my world, and they are yours.' Whatever conquest is Brahman's, whatever attainment, that conquest he conquers and that attainment he attains — he who knows this, he who knows this.

द्वितीयोऽध्यायः · Adhyāya 2 — Breath as Brahman: worships, rites and the father-and-son handing over

प्राणो ब्रह्मेति ह स्माह कौषीतकिस्तस्य ह वा एतस्य प्राणस्य ब्रह्मणो मनो दूतं वाक्परिवेष्ट्री चक्षुर्गात्रं श्रोत्रं संश्रावयितृ तस्मै वा एतस्मै प्राणाय ब्रह्मण एताः सर्वा देवता अयाचमानाय बलिं हरन्ति तथो एवास्मै सर्वाणि भूतान्ययाचमानायैव बलिं हरन्ति य एवं वेद तस्योपनिषन्न याचेदिति । तद्यथा ग्रामं भिक्षित्वाऽलब्ध्वोपविशेन्नाहमतो दत्तमश्नीयामिति । य एवैनं पुरस्तात्प्रत्याचक्षीरंस्त एवैनमुपमन्त्रयन्ते ददाम त इत्येष धर्मोऽयाचतो भवति । अन्यतस्त्वेवैनमुपमन्त्रयन्ते ददाम त इति ॥ १ ॥

prāṇo brahmeti ha smāha kauṣītakistasya ha vā etasya prāṇasya brahmaṇo mano dūtaṃ vākpariveṣṭrī cakṣurgātraṃ śrotraṃ saṃśrāvayitṛ tasmai vā etasmai prāṇāya brahmaṇa etāḥ sarvā devatā ayācamānāya baliṃ haranti tatho evāsmai sarvāṇi bhūtānyayācamānāyaiva baliṃ haranti ya evaṃ veda tasyopaniṣanna yācediti, tadyathā grāmaṃ bhikṣitvā'labdhvopaviśennāhamato dattamaśnīyāmiti, ya evainaṃ purastātpratyācakṣīraṃsta evainamupamantrayante dadāma ta ityeṣa dharmo'yācato bhavati, anyatastvevainamupamantrayante dadāma ta iti || 1 ||

Praano brahmeti ha smaaha kaushiitakistasya ha vaa etasya praanasya brahmano mano duutam vaakpariveshtrii chakshurgaatram shrotram samshraavayitri tasmai vaa etasmai praanaaya brahmana etaah sarvaa devataa ayaachamaanaaya balim haranti tatho evaasmai sarvaani bhuutaanyayaachamaanaayaiva balim haranti ya evam veda tasyopanishanna yaachediti, tadyathaa graamam bhikshitvaa'labdhvopavishennaahamato dattamashniiyaamiti, ya evainam purastaatpratyaachakshiiramsta evainamupamantrayante dadaama ta ityesha dharmo'yaachato bhavati, anyatastvevainamupamantrayante dadaama ta iti

'प्राण ही ब्रह्म है' — ऐसा कौषीतकि कहा करते थे। इस प्राण-रूपी ब्रह्म का मन दूत है, वाणी परिचारिका, चक्षु रक्षक और श्रोत्र समाचार लाने वाला। जो इसे इस प्रकार जानता है, उस प्राण-रूपी ब्रह्म को ये सब देवता बिना माँगे ही बलि देते हैं; उसी तरह सब भूत भी बिना माँगे ही उसे भेंट देते हैं। इसका रहस्य यही है कि वह माँगे नहीं। जैसे कोई गाँव में भिक्षा माँगकर, कुछ न मिलने पर बैठ जाए और कहे — 'अब मैं इनका दिया नहीं खाऊँगा', तो जिन्होंने पहले मना किया था, वे ही उसे बुलाकर कहते हैं — 'हम तुम्हें देंगे।' न माँगने वाले का यही धर्म है; और दूसरे भी आकर कहते हैं — 'हम तुम्हें देंगे।'

'Breath is Brahman' — so Kauṣītaki used to say. Of this breath, which is Brahman, mind is the messenger, speech the housekeeper, the eye the guard and the ear the bringer of news. To him who knows this, all the gods bring offerings unasked, and so too all beings bring him offerings unasked. The secret teaching of it is: do not ask. It is as when a man who has begged through a village and received nothing sits down and says, 'I will not eat what these people give,' and those who first refused him call him and say, 'We will give to you.' Such is the way of one who does not ask; and others also invite him, saying, 'We will give to you.'

प्राणो ब्रह्मेति ह स्माह पैङ्ग्यस्तस्य ह वा एतस्य प्राणस्य ब्रह्मणो वाक्परस्ताच्चक्षुरारुन्धे चक्षुः परस्ताच्छ्रोत्रमारुन्धे श्रोत्रं परस्तान्मन आरुन्धे मनः परस्तात्प्राण आरुन्धे तस्मै वा एतस्मै वा प्राणाय ब्रह्मण एताः सर्वा देवता अयाचमानाय बलिं हरन्ति तथो एवास्मै सर्वाणि भूतान्ययाचमानायैव बलिं हरन्ति य एवं वेद तस्योपनिषन्न याचेदिति तद्यथा ग्रामं भिक्षित्वाऽलब्ध्वोपविशेन्नाहमतो दत्तमश्नीयामिति य एवैनं पुरस्तात्प्रत्याचक्षीरंस्त एवैनमुपमन्त्रयन्ते ददाम त इत्येष धर्मो याचितो भवत्यन्यतस्त्वेवैनमुपमन्त्रयन्ते ददाम त इति ॥ २ ॥

prāṇo brahmeti ha smāha paiṅgyastasya ha vā etasya prāṇasya brahmaṇo vākparastāccakṣurārundhe cakṣuḥ parastācchrotramārundhe śrotraṃ parastānmana ārundhe manaḥ parastātprāṇa ārundhe tasmai vā etasmai vā prāṇāya brahmaṇa etāḥ sarvā devatā ayācamānāya baliṃ haranti tatho evāsmai sarvāṇi bhūtānyayācamānāyaiva baliṃ haranti ya evaṃ veda tasyopaniṣanna yācediti tadyathā grāmaṃ bhikṣitvā'labdhvopaviśennāhamato dattamaśnīyāmiti ya evainaṃ purastātpratyācakṣīraṃsta evainamupamantrayante dadāma ta ityeṣa dharmo yācito bhavatyanyatastvevainamupamantrayante dadāma ta iti || 2 ||

Praano brahmeti ha smaaha paingyastasya ha vaa etasya praanasya brahmano vaakparastaachchakshuraarundhe chakshuh parastaachchhrotramaarundhe shrotram parastaanmana aarundhe manah parastaatpraana aarundhe tasmai vaa etasmai vaa praanaaya brahmana etaah sarvaa devataa ayaachamaanaaya balim haranti tatho evaasmai sarvaani bhuutaanyayaachamaanaayaiva balim haranti ya evam veda tasyopanishanna yaachediti tadyathaa graamam bhikshitvaa'labdhvopavishennaahamato dattamashniiyaamiti ya evainam purastaatpratyaachakshiiramsta evainamupamantrayante dadaama ta ityesha dharmo yaachito bhavatyanyatastvevainamupamantrayante dadaama ta iti

'प्राण ही ब्रह्म है' — ऐसा पैङ्ग्य कहा करते थे। इस प्राण-रूपी ब्रह्म में वाणी को पीछे से चक्षु घेरे रहता है, चक्षु को श्रोत्र, श्रोत्र को मन, और मन को प्राण। इस प्राण-रूपी ब्रह्म को ये सब देवता बिना माँगे ही बलि देते हैं; उसी तरह सब भूत भी बिना माँगे ही उसे भेंट देते हैं। इसका रहस्य यही है कि वह माँगे नहीं। जैसे कोई गाँव में भिक्षा माँगकर, कुछ न पाकर बैठ जाए और कहे — 'अब मैं इनका दिया नहीं खाऊँगा', तो जिन्होंने पहले मना किया था वे ही उसे बुलाकर कहते हैं — 'हम तुम्हें देंगे।' न माँगने वाले का यही धर्म है; और दूसरे भी आकर कहते हैं — 'हम तुम्हें देंगे।'

'Breath is Brahman' — so Paiṅgya used to say. Of this breath which is Brahman, speech is enclosed behind by the eye, the eye by the ear, the ear by the mind, and the mind by breath. To him who knows this, all the gods bring offerings unasked, and so too all beings. The secret teaching of it is: do not ask. It is as when a man who has begged through a village and received nothing sits down and says, 'I will not eat what these people give,' and those who first refused him call him and say, 'We will give to you.' Such is the way of one who does not ask; and others also invite him, saying, 'We will give to you.'

अथात एकधनावरोधनं यदेकधनमभिध्यायात्पौर्णमास्यां वाऽमावास्यायां वा शुद्धपक्षे वा पुण्ये नक्षत्रेऽग्निमुपसमाधाय परिसमुह्य परिस्तीर्य पर्युक्ष्योपूर्वदक्षिणं जान्वाच्य स्रुवेण वा चमसेन वा कंसेन वैता आज्याहुतीर्जुहोति वाङ्नामदेवतावरोधिनी सा मेऽमुष्मादिदमवरुन्धां तस्यै स्वाहा । प्राणॊ नाम देवताऽवरॊधिनी सा मेमुष्मादिदमवरुन्धां तस्यै स्वाहा । चक्षुर्नाम देवतावरोधिनी सा मेऽमुष्मादिदमवरुन्धां तस्यै स्वाहा । श्रोत्रं नाम देवतावरोधिनी सा मेऽमुष्मादिदमवरुन्धां तस्यै स्वाहा । मनो नाम देवतावरोधिनी सा मेऽमुष्मादिदमवरुन्धां तस्यै स्वाह। प्रज्ञा नाम देवतावरोधिनी सा मेऽमुष्मादिदमवरुन्धां तस्यै स्वाहेत्यथ धूमगन्धं प्रजिघ्रायाज्यलेपेनाङ्गान्यनुविमृज्य वाचंयमोऽभिप्रवृज्यार्थं ब्रवीत दूतं वा प्रहिणुयाल्लभते हैव ॥ ३ ॥

athāta ekadhanāvarodhanaṃ yadekadhanamabhidhyāyātpaurṇamāsyāṃ vā'māvāsyāyāṃ vā śuddhapakṣe vā puṇye nakṣatre'gnimupasamādhāya parisamuhya paristīrya paryukṣyopūrvadakṣiṇaṃ jānvācya sruveṇa vā camasena vā kaṃsena vaitā ājyāhutīrjuhoti vāṅnāmadevatāvarodhinī sā me'muṣmādidamavarundhāṃ tasyai svāhā, prāṇò nāma devatā'varòdhinī sā memuṣmādidamavarundhāṃ tasyai svāhā, cakṣurnāma devatāvarodhinī sā me'muṣmādidamavarundhāṃ tasyai svāhā, śrotraṃ nāma devatāvarodhinī sā me'muṣmādidamavarundhāṃ tasyai svāhā, mano nāma devatāvarodhinī sā me'muṣmādidamavarundhāṃ tasyai svāha, prajñā nāma devatāvarodhinī sā me'muṣmādidamavarundhāṃ tasyai svāhetyatha dhūmagandhaṃ prajighrāyājyalepenāṅgānyanuvimṛjya vācaṃyamo'bhipravṛjyārthaṃ bravīta dūtaṃ vā prahiṇuyāllabhate haiva || 3 ||

Athaata ekadhanaavarodhanam yadekadhanamabhidhyaayaatpaurnamaasyaam vaa'maavaasyaayaam vaa shuddhapakshe vaa punye nakshatre'gnimupasamaadhaaya parisamuhya paristiirya paryukshyopuurvadakshinam jaanvaachya sruvena vaa chamasena vaa kamsena vaitaa aajyaahutiirjuhoti vaannaamadevataavarodhinii saa me'mushmaadidamavarundhaam tasyai svaahaa, praanò naama devataa'varòdhinii saa memushmaadidamavarundhaam tasyai svaahaa, chakshurnaama devataavarodhinii saa me'mushmaadidamavarundhaam tasyai svaahaa, shrotram naama devataavarodhinii saa me'mushmaadidamavarundhaam tasyai svaahaa, mano naama devataavarodhinii saa me'mushmaadidamavarundhaam tasyai svaaha, prajnaa naama devataavarodhinii saa me'mushmaadidamavarundhaam tasyai svaahetyatha dhuumagandham prajighraayaajyalepenaangaanyanuvimrijya vaachamyamo'bhipravrijyaartham braviita duutam vaa prahinuyaallabhate haiva

अब सर्वोत्तम धन को पाने का उपाय। जब कोई किसी एक बड़े धन की इच्छा करे, तो पूर्णिमा या अमावास्या को, अथवा शुक्लपक्ष के किसी शुभ नक्षत्र में, अग्नि जलाकर, चारों ओर सफ़ाई करके, कुश बिछाकर, जल छिड़ककर, दाहिना घुटना मोड़कर, स्रुव या चमस या कंस से ये घी की आहुतियाँ दे — 'वाणी नाम की देवता प्राप्त कराने वाली है; वह मेरे लिए अमुक से यह प्राप्त कराए; उसे स्वाहा। प्राण नाम की देवता … उसे स्वाहा। चक्षु … श्रोत्र … मन … प्रज्ञा नाम की देवता प्राप्त कराने वाली है; वह मेरे लिए अमुक से यह प्राप्त कराए; उसे स्वाहा।' फिर धुएँ की गन्ध सूँघकर, घी के लेप से अंगों को पोंछकर, मौन रहकर वहाँ जाए और अपना प्रयोजन कहे, अथवा दूत भेजे — उसे वह अवश्य मिलता है।

Now the winning of some one great possession. When a man desires some particular wealth, then on a full-moon or new-moon day, or in the bright fortnight under a favourable constellation, he should lay the fire, sweep around it, strew the grass, sprinkle water, bend his right knee and offer these oblations of melted butter with a ladle, a cup or a bowl: 'The deity named Speech is the winner; may she win this for me from so-and-so — to her, svāhā. The deity named Breath is the winner … The deity named Eye … the Ear … the Mind … The deity named Understanding is the winner; may she win this for me from so-and-so — to her, svāhā.' Then, having smelt the fragrance of the smoke and rubbed his limbs with the smear of the butter, he should go in silence, state his errand, or send a messenger — and he obtains it.

अथातो दैवस्मरो यस्य प्रियो बुभूषेद्यस्यै वा एषां वै तेषामेवैकस्मिन्पर्वण्यग्निमुपसमाधायैतयैवावृतैता आज्याहुतीर्जुहोति वाचं मयि जुहॊम्यसौ स्वाहा । चक्षुस्ते मयि जुहोम्यसौ स्वाहा । श्रॊत्रं ते मयि जुहॊम्यसौ स्वाहा । मनस्ते मयि जुहॊम्यसौ स्वाहा । प्रज्ञां ते मयि जुहोम्यसौ स्वाहेत्यथ धूमगन्धं प्रजिघ्रायाज्यलेपेनाङ्गान्यनुविमृज्य वाचंयमोऽभिप्रवृज्य संस्पर्शं जिगमिषेदपि वाताद्वा सम्भाषमाणस्तिष्ठेत्प्रियो हैव भवति स्मरन्ति हैवास्य ॥ ४ ॥

athāto daivasmaro yasya priyo bubhūṣedyasyai vā eṣāṃ vai teṣāmevaikasminparvaṇyagnimupasamādhāyaitayaivāvṛtaitā ājyāhutīrjuhoti vācaṃ mayi juhòmyasau svāhā, cakṣuste mayi juhomyasau svāhā, śròtraṃ te mayi juhòmyasau svāhā, manaste mayi juhòmyasau svāhā, prajñāṃ te mayi juhomyasau svāhetyatha dhūmagandhaṃ prajighrāyājyalepenāṅgānyanuvimṛjya vācaṃyamo'bhipravṛjya saṃsparśaṃ jigamiṣedapi vātādvā sambhāṣamāṇastiṣṭhetpriyo haiva bhavati smaranti haivāsya || 4 ||

Athaato daivasmaro yasya priyo bubhuushedyasyai vaa eshaam vai teshaamevaikasminparvanyagnimupasamaadhaayaitayaivaavritaitaa aajyaahutiirjuhoti vaacham mayi juhòmyasau svaahaa, chakshuste mayi juhomyasau svaahaa, shròtram te mayi juhòmyasau svaahaa, manaste mayi juhòmyasau svaahaa, prajnaam te mayi juhomyasau svaahetyatha dhuumagandham prajighraayaajyalepenaangaanyanuvimrijya vaachamyamo'bhipravrijya samsparsham jigamishedapi vaataadvaa sambhaashamaanastishthetpriyo haiva bhavati smaranti haivaasya

अब 'दैव स्मर' (देवताओं द्वारा प्रिय बनाने का उपाय) — जो किसी स्त्री या पुरुष का प्रिय होना चाहे, वह उसी विधि से किसी पर्व के दिन अग्नि जलाकर ये आहुतियाँ दे — 'तेरी वाणी मैं अपने में हवन करता हूँ, हे अमुक, स्वाहा। तेरा चक्षु मैं अपने में हवन करता हूँ, हे अमुक, स्वाहा। तेरा श्रोत्र … तेरा मन … तेरी प्रज्ञा मैं अपने में हवन करता हूँ, हे अमुक, स्वाहा।' फिर धुएँ की गन्ध सूँघकर, घी के लेप से अंगों को पोंछकर, मौन रहकर उसके पास जाए और स्पर्श करना चाहे, अथवा हवा की ओर खड़ा होकर बातें करे — वह उसका प्रिय हो ही जाता है, और वे लोग उसे याद करते हैं।

Now the divine way of being remembered, for one who wishes to be dear to a woman or a man: in the same manner, on a day of the moon's change, he should lay the fire and offer these oblations — 'Your speech I offer in myself, so-and-so, svāhā. Your eye I offer in myself, so-and-so, svāhā. Your ear … your mind … your understanding I offer in myself, so-and-so, svāhā.' Then, having smelt the fragrance of the smoke and rubbed his limbs with the smear of the butter, he should go in silence and seek to touch that person, or stand to windward and speak — and he becomes dear to them, and they remember him.

अथातः सायमन्नं प्रातर्दनमान्तरमग्निहोत्रमिति चाचक्षते यावद्वै पुरुषो भाषते न तावत्प्राणितुं शक्नोति प्राणं तदा वाचि जुहोति । यावद्वै पुरुषः प्राणिति न तावद्भाषितुं शक्नोति वाचं तदा प्राणे जुहोति । एतेऽनन्तेऽमृताहुतिर्जाग्रच्च स्वपंश्च सन्ततमव्यवच्छिन्नं जुहोत्यथ या अन्या आहुतयोऽन्तवत्यस्ताः कर्ममय्यो हि भवन्त्येतद्ध वै पूर्वे विद्वांसोऽग्निहोत्रं न जुहवांचक्रुः ॥ ५ ॥

athātaḥ sāyamannaṃ prātardanamāntaramagnihotramiti cācakṣate yāvadvai puruṣo bhāṣate na tāvatprāṇituṃ śaknoti prāṇaṃ tadā vāci juhoti, yāvadvai puruṣaḥ prāṇiti na tāvadbhāṣituṃ śaknoti vācaṃ tadā prāṇe juhoti, ete'nante'mṛtāhutirjāgracca svapaṃśca santatamavyavacchinnaṃ juhotyatha yā anyā āhutayo'ntavatyastāḥ karmamayyo hi bhavantyetaddha vai pūrve vidvāṃso'gnihotraṃ na juhavāṃcakruḥ || 5 ||

Athaatah saayamannam praatardanamaantaramagnihotramiti chaachakshate yaavadvai purusho bhaashate na taavatpraanitum shaknoti praanam tadaa vaachi juhoti, yaavadvai purushah praaniti na taavadbhaashitum shaknoti vaacham tadaa praane juhoti, ete'nante'mritaahutirjaagrachcha svapamshcha santatamavyavachchhinnam juhotyatha yaa anyaa aahutayo'ntavatyastaah karmamayyo hi bhavantyetaddha vai puurve vidvaamso'gnihotram na juhavaamchakruh

अब भीतरी अग्निहोत्र, जिसे 'प्रातर्दन' भी कहते हैं। जब तक मनुष्य बोलता है, तब तक वह साँस नहीं ले सकता — तब वह प्राण की आहुति वाणी में देता है; और जब तक साँस लेता है, तब तक बोल नहीं सकता — तब वह वाणी की आहुति प्राण में देता है। ये दो अनन्त, अमृत आहुतियाँ हैं, जिन्हें वह जागते और सोते — निरन्तर, बिना रुके — देता रहता है। शेष जो आहुतियाँ हैं, वे सीमित हैं, क्योंकि वे कर्ममय हैं। इसी को जानकर पूर्वकाल के ज्ञानी (बाहरी) अग्निहोत्र नहीं करते थे।

Now the inner fire-offering, which is also called Pratardana's. As long as a person speaks he cannot breathe — then he offers breath in speech; as long as he breathes he cannot speak — then he offers speech in breath. These are the two endless, deathless oblations, which he offers without a break, waking and sleeping. All other oblations have an end, for they are made of ritual acts. Knowing this, the wise of old did not perform the outer fire-offering.

उक्थं ब्रह्मेति ह स्माह शुष्कभृङ्गरस्तदृगित्युपासीत सर्वाणि हास्मै भूतानि श्रैष्ठ्यायाभ्यर्च्यन्ते तद्यजुरित्युपासीत सर्वाणि हास्मै भूतानि श्रैष्ठ्याय युज्यन्ते तत्सामेत्युपासीत सर्वाणि हास्मै भूतानि श्रैष्ठ्याय सन्नमन्ते तच्छ्रीरित्युपासीत तद्यश इत्युपासीत तत्तेज इत्युपासीत तद्यथैतच्छास्त्राणां श्रीमत्तमं यशस्वितमं तेजस्वितमं भवति । तथैवैवं विद्वान्सर्वेषां भूतानां श्रीमत्तमो यशस्वितमस्तेजस्वितमो भवति । तमेतमैष्टकं कर्ममयमात्मानमध्वर्युः संस्करोति तस्मिन्यजुर्मयं प्रवयति यजुर्मयम् ऋङ्मयं होता ऋङ्मये साममयमुद्गाता स एष सर्वस्यै त्रयीविद्याया आत्मैष उ एवास्यात्मा एतदात्मा भवति य एवं वेद ॥ ६ ॥

ukthaṃ brahmeti ha smāha śuṣkabhṛṅgarastadṛgityupāsīta sarvāṇi hāsmai bhūtāni śraiṣṭhyāyābhyarcyante tadyajurityupāsīta sarvāṇi hāsmai bhūtāni śraiṣṭhyāya yujyante tatsāmetyupāsīta sarvāṇi hāsmai bhūtāni śraiṣṭhyāya sannamante tacchrīrityupāsīta tadyaśa ityupāsīta tatteja ityupāsīta tadyathaitacchāstrāṇāṃ śrīmattamaṃ yaśasvitamaṃ tejasvitamaṃ bhavati, tathaivaivaṃ vidvānsarveṣāṃ bhūtānāṃ śrīmattamo yaśasvitamastejasvitamo bhavati, tametamaiṣṭakaṃ karmamayamātmānamadhvaryuḥ saṃskaroti tasminyajurmayaṃ pravayati yajurmayam ṛṅmayaṃ hotā ṛṅmaye sāmamayamudgātā sa eṣa sarvasyai trayīvidyāyā ātmaiṣa u evāsyātmā etadātmā bhavati ya evaṃ veda || 6 ||

Uktham brahmeti ha smaaha shushkabhringarastadrigityupaasiita sarvaani haasmai bhuutaani shraishthyaayaabhyarchyante tadyajurityupaasiita sarvaani haasmai bhuutaani shraishthyaaya yujyante tatsaametyupaasiita sarvaani haasmai bhuutaani shraishthyaaya sannamante tachchhriirityupaasiita tadyasha ityupaasiita tatteja ityupaasiita tadyathaitachchhaastraanaam shriimattamam yashasvitamam tejasvitamam bhavati, tathaivaivam vidvaansarveshaam bhuutaanaam shriimattamo yashasvitamastejasvitamo bhavati, tametamaishtakam karmamayamaatmaanamadhvaryuh samskaroti tasminyajurmayam pravayati yajurmayam rinmayam hotaa rinmaye saamamayamudgaataa sa esha sarvasyai trayiividyaayaa aatmaisha u evaasyaatmaa etadaatmaa bhavati ya evam veda

'उक्थ ही ब्रह्म है' — ऐसा शुष्कभृङ्गार कहा करते थे। उसकी ऋग्वेद के रूप में उपासना करे — तब सब भूत उसकी श्रेष्ठता के लिए उसकी पूजा करते हैं; यजुर्वेद के रूप में उपासना करे — सब भूत उसकी श्रेष्ठता के लिए उससे जुड़ते हैं; सामवेद के रूप में उपासना करे — सब भूत उसकी श्रेष्ठता के लिए उसके आगे झुकते हैं; उसकी श्री, यश और तेज के रूप में उपासना करे। जैसे यह (उक्थ) सब शास्त्रों में सबसे अधिक श्रीमान्, यशस्वी और तेजस्वी है, वैसे ही जो ऐसा जानता है वह सब भूतों में सबसे अधिक श्रीमान्, यशस्वी और तेजस्वी होता है। अध्वर्यु इस यज्ञमय, इष्टकामय आत्मा को बनाता है; उसमें वह यजुर्मय बुनता है, यजुर्मय में होता ऋङ्मय, और ऋङ्मय में उद्गाता साममय। यही समस्त त्रयी विद्या का आत्मा है, और यही उसका (उपासक का) आत्मा है — जो ऐसा जानता है वह इसी का आत्मा हो जाता है।

'The uktha is Brahman' — so Śuṣkabhṛṅgāra used to say. One should worship it as the Ṛgveda, and then all beings honour him for his pre-eminence; one should worship it as the Yajurveda, and all beings are joined to him for his pre-eminence; one should worship it as the Sāmaveda, and all beings bow to him for his pre-eminence; one should worship it as prosperity, as glory, as radiance. As the uktha is of all recitations the most prosperous, glorious and radiant, so one who knows this becomes of all beings the most prosperous, glorious and radiant. The Adhvaryu priest fashions this self made of ritual and of bricks; in it he weaves what is of the Yajurveda; in that the Hotṛ weaves what is of the Ṛgveda, and in that the Udgātṛ weaves what is of the Sāmaveda. This is the self of the whole threefold knowledge, and this is his own self — he who knows this becomes the self of it.

अथातः सर्वजितः कौषीतकेस्त्रीण्युपासनानि भवन्ति यज्ञोपवीतं कृत्वाप आचम्य त्रिरुदपात्रं प्रसिच्योद्यन्तमादित्यमुपतिष्ठेत वर्गोऽसि पाप्मानं मे वृङ्धीत्येतयैवावृता मध्ये सन्तमुद्वर्गोऽसि पाप्मानं मे वृङ्धीत्येतयैवावृताऽस्तं यन्तं संवर्गोऽसि पाप्मानं मे संवृङ्धीति । यदहोरात्राभ्यां पापं करोति सं तद्वृङ्क्ते ॥ ७ ॥

athātaḥ sarvajitaḥ kauṣītakestrīṇyupāsanāni bhavanti yajñopavītaṃ kṛtvāpa ācamya trirudapātraṃ prasicyodyantamādityamupatiṣṭheta vargo'si pāpmānaṃ me vṛṅdhītyetayaivāvṛtā madhye santamudvargo'si pāpmānaṃ me vṛṅdhītyetayaivāvṛtā'staṃ yantaṃ saṃvargo'si pāpmānaṃ me saṃvṛṅdhīti, yadahorātrābhyāṃ pāpaṃ karoti saṃ tadvṛṅkte || 7 ||

Athaatah sarvajitah kaushiitakestriinyupaasanaani bhavanti yajnopaviitam kritvaapa aachamya trirudapaatram prasichyodyantamaadityamupatishtheta vargo'si paapmaanam me vrindhiityetayaivaavritaa madhye santamudvargo'si paapmaanam me vrindhiityetayaivaavritaa'stam yantam samvargo'si paapmaanam me samvrindhiiti, yadahoraatraabhyaam paapam karoti sam tadvrinkte

अब 'सर्वजित् कौषीतकि' की तीन उपासनाएँ। यज्ञोपवीत धारण कर, आचमन करके, तीन बार जल-पात्र से जल गिराकर उदय होते सूर्य की उपासना करे — 'तू दूर करने वाला है; मेरे पाप को दूर कर।' उसी विधि से मध्याह्न के सूर्य की — 'तू ऊपर उठाकर दूर करने वाला है; मेरे पाप को दूर कर।' और अस्त होते सूर्य की — 'तू पूरी तरह दूर करने वाला है; मेरे पाप को पूरी तरह दूर कर।' इस प्रकार वह दिन और रात में किए गए पाप को पूरी तरह दूर कर देता है।

Now the three worships of Sarvajit Kauṣītaki. Wearing the sacred thread, sipping water and thrice pouring water from a vessel, he worships the rising sun: 'You are the remover; remove my evil.' In the same way the sun at midday: 'You are the upward remover; remove my evil.' And the setting sun: 'You are the complete remover; remove my evil completely.' In this way he wholly removes whatever evil he does by day and by night.

अथ मासि मास्यमावास्यायां पश्चाच्चन्द्रमसं दृश्यमानमुपतिष्ठेतैतयैवावृता हरिततृणाभ्यां वाक्प्रत्यस्यति यत्ते सुसीमं हृदयमधि चन्द्रमसि श्रितं तेनामृतत्वस्येशानं माहं पौत्रमघं रुदमिति न हास्मात्पूर्वाः प्रजाः प्रयन्तीति नु जातपुत्रस्याथाजातपुत्रस्याप्यायस्व समेतु ते सन्ते पयांसि समुयन्तु वाजा यमादित्या अंशुमाप्याययन्तीत्येतास्तिस्र ऋचो जपित्वा मास्माकं प्राणेन प्रजया पशुभिराप्याययिष्ठा यॊऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मस्तस्य प्राणेन प्रजया पशुभिराप्यायस्वेति दैवीमावृतमावर्त आदित्यस्यावृतमन्वावर्तयति दक्षिणं बाहुमन्वावर्तते ॥ ८ ॥

atha māsi māsyamāvāsyāyāṃ paścāccandramasaṃ dṛśyamānamupatiṣṭhetaitayaivāvṛtā haritatṛṇābhyāṃ vākpratyasyati yatte susīmaṃ hṛdayamadhi candramasi śritaṃ tenāmṛtatvasyeśānaṃ māhaṃ pautramaghaṃ rudamiti na hāsmātpūrvāḥ prajāḥ prayantīti nu jātaputrasyāthājātaputrasyāpyāyasva sametu te sante payāṃsi samuyantu vājā yamādityā aṃśumāpyāyayantītyetāstisra ṛco japitvā māsmākaṃ prāṇena prajayā paśubhirāpyāyayiṣṭhā yò'smāndveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣmastasya prāṇena prajayā paśubhirāpyāyasveti daivīmāvṛtamāvarta ādityasyāvṛtamanvāvartayati dakṣiṇaṃ bāhumanvāvartate || 8 ||

Atha maasi maasyamaavaasyaayaam pashchaachchandramasam drishyamaanamupatishthetaitayaivaavritaa haritatrinaabhyaam vaakpratyasyati yatte susiimam hridayamadhi chandramasi shritam tenaamritatvasyeshaanam maaham pautramagham rudamiti na haasmaatpuurvaah prajaah prayantiiti nu jaataputrasyaathaajaataputrasyaapyaayasva sametu te sante payaamsi samuyantu vaajaa yamaadityaa amshumaapyaayayantiityetaastisra richo japitvaa maasmaakam praanena prajayaa pashubhiraapyaayayishthaa yò'smaandveshti yam cha vayam dvishmastasya praanena prajayaa pashubhiraapyaayasveti daiviimaavritamaavarta aadityasyaavritamanvaavartayati dakshinam baahumanvaavartate

फिर प्रत्येक मास में, अमावास्या को पश्चिम की ओर दिखाई देते चन्द्रमा की उसी विधि से उपासना करे, और दो हरी तृण-पत्तियों से वाणी का अर्घ्य दे — 'हे चन्द्रमा में स्थित सुन्दर हृदय वाले! तुम्हीं अमरता के स्वामी हो; मुझे पुत्र-शोक न देना।' जिसके पुत्र जन्मे हैं वह ऐसा कहे, क्योंकि उससे पहले उसकी सन्तानें नहीं जातीं। और जिसके पुत्र नहीं हैं वह कहे — 'बढ़ो, तुम्हारे पास (तेज) आए, तुम्हारे दूध और बल इकट्ठे हों, जिस अंशु को आदित्य बढ़ाते हैं।' — इन तीन ऋचाओं का जप करके कहे — 'हमारे प्राण, सन्तान और पशुओं से मत बढ़ो; जो हमसे द्वेष करता है और जिससे हम द्वेष करते हैं, उसके प्राण, सन्तान और पशुओं से बढ़ो।' इस प्रकार सूर्य की गति के अनुसार दाहिनी ओर घूम जाता है।

Then each month, at the new moon, he should worship in the same way the moon as it appears in the west, and offer speech with two blades of green grass: 'You whose fair heart rests in the moon, you are lord of immortality; may I not weep for the loss of a son.' So says one who has sons, for his children do not depart before him. One who has no son says: 'Wax full; may vigour come to you; may your milk and strength gather — the shoot which the Ādityas make to swell.' Having murmured these three verses, he says: 'Do not wax by our breath, our children and our cattle; wax by the breath, children and cattle of him who hates us and of him whom we hate.' Then he turns round by the right, following the course of the sun.

अथ पौर्णमास्यां पुरस्ताच्चन्द्रमसं दृश्यमानमुपतिष्ठेतैतयैवावृता सोमो राजासि विचक्षणः पञ्चमुखोऽसि प्रजापतिर्ब्राह्मणस्त एकं मुखं तेन मुखेन राज्ञोऽत्सि तेन मुखेन मामन्नादं कुरु राजा त एकं मुखं तेन मुखेन विशोत्सि तेनैव मुखेन मामन्नादं कुरु श्येनस्त एकं मुखं तेन मुखेन पक्षिणोऽत्सि तेन मुखेन मामन्नादं कुरु अग्निष्ट एकं मुखं तेन मुखेनेमं लोकमत्सि तेन मुखेन मामन्नादं कुरु त्वयि पञ्चमं मुखं तेन मुखेन सर्वाणि भूतान्यत्सि तेन मुखेन मामन्नादं कुरु मास्माकं प्राणेन प्रजया पशुभिरवक्षेष्ठा योऽस्माद्वेष्टि यं च वयं द्विष्मस्तस्य प्राणेन प्रजया पशुभिरवक्षीयस्वेति दैवीमावृतमावर्त आदित्यस्यावृतमन्वावर्तन्त इति दक्षिणं बाहुमन्वावर्तते ॥ ९ ॥

atha paurṇamāsyāṃ purastāccandramasaṃ dṛśyamānamupatiṣṭhetaitayaivāvṛtā somo rājāsi vicakṣaṇaḥ pañcamukho'si prajāpatirbrāhmaṇasta ekaṃ mukhaṃ tena mukhena rājño'tsi tena mukhena māmannādaṃ kuru rājā ta ekaṃ mukhaṃ tena mukhena viśotsi tenaiva mukhena māmannādaṃ kuru śyenasta ekaṃ mukhaṃ tena mukhena pakṣiṇo'tsi tena mukhena māmannādaṃ kuru agniṣṭa ekaṃ mukhaṃ tena mukhenemaṃ lokamatsi tena mukhena māmannādaṃ kuru tvayi pañcamaṃ mukhaṃ tena mukhena sarvāṇi bhūtānyatsi tena mukhena māmannādaṃ kuru māsmākaṃ prāṇena prajayā paśubhiravakṣeṣṭhā yo'smādveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣmastasya prāṇena prajayā paśubhiravakṣīyasveti daivīmāvṛtamāvarta ādityasyāvṛtamanvāvartanta iti dakṣiṇaṃ bāhumanvāvartate || 9 ||

Atha paurnamaasyaam purastaachchandramasam drishyamaanamupatishthetaitayaivaavritaa somo raajaasi vichakshanah panchamukho'si prajaapatirbraahmanasta ekam mukham tena mukhena raajno'tsi tena mukhena maamannaadam kuru raajaa ta ekam mukham tena mukhena vishotsi tenaiva mukhena maamannaadam kuru shyenasta ekam mukham tena mukhena pakshino'tsi tena mukhena maamannaadam kuru agnishta ekam mukham tena mukhenemam lokamatsi tena mukhena maamannaadam kuru tvayi panchamam mukham tena mukhena sarvaani bhuutaanyatsi tena mukhena maamannaadam kuru maasmaakam praanena prajayaa pashubhiravaksheshthaa yo'smaadveshti yam cha vayam dvishmastasya praanena prajayaa pashubhiravakshiiyasveti daiviimaavritamaavarta aadityasyaavritamanvaavartanta iti dakshinam baahumanvaavartate

फिर पूर्णिमा को पूर्व की ओर दिखाई देते चन्द्रमा की उसी विधि से उपासना करे — 'तू सोम राजा है, विचक्षण है, पाँच मुख वाला प्रजापति है। ब्राह्मण तेरा एक मुख है, उससे तू राजाओं को खाता है; उसी मुख से मुझे अन्न खाने वाला बना। राजा तेरा एक मुख है, उससे तू प्रजा को खाता है; उसी मुख से मुझे अन्न खाने वाला बना। श्येन तेरा एक मुख है, उससे तू पक्षियों को खाता है; उसी मुख से मुझे अन्न खाने वाला बना। अग्नि तेरा एक मुख है, उससे तू इस लोक को खाता है; उसी मुख से मुझे अन्न खाने वाला बना। तुझमें पाँचवाँ मुख है, उससे तू सब भूतों को खाता है; उसी मुख से मुझे अन्न खाने वाला बना। हमारे प्राण, सन्तान और पशुओं से मत क्षीण हो; जो हमसे द्वेष करता है और जिससे हम द्वेष करते हैं, उसके प्राण, सन्तान और पशुओं से क्षीण हो।' इस प्रकार सूर्य की गति के अनुसार दाहिनी ओर घूम जाता है।

Then at the full moon he should worship in the same way the moon as it appears in the east: 'You are king Soma, the far-seeing, the five-mouthed Prajāpati. The Brahmin is one of your mouths; with it you eat kings — with that mouth make me an eater of food. The king is one of your mouths; with it you eat the people — with that mouth make me an eater of food. The falcon is one of your mouths; with it you eat the birds — with that mouth make me an eater of food. Fire is one of your mouths; with it you eat this world — with that mouth make me an eater of food. In you is a fifth mouth; with it you eat all beings — with that mouth make me an eater of food. Do not wane through our breath, our children and our cattle; wane through the breath, children and cattle of him who hates us and of him whom we hate.' Then he turns round by the right, following the course of the sun.

अथ संवेशञ्जायायै हृदयमभिमृशेद्यत्ते सुसीमे हृदये हितमन्तः प्रजापतौ मन्येऽहं मां तद्विद्वांसं तेन माहं पौत्रमघं रुदमिति न हास्मत्पूर्वाः प्रजाः प्रैतीति ॥ १० ॥

atha saṃveśañjāyāyai hṛdayamabhimṛśedyatte susīme hṛdaye hitamantaḥ prajāpatau manye'haṃ māṃ tadvidvāṃsaṃ tena māhaṃ pautramaghaṃ rudamiti na hāsmatpūrvāḥ prajāḥ praitīti || 10 ||

Atha samveshanjaayaayai hridayamabhimrishedyatte susiime hridaye hitamantah prajaapatau manye'ham maam tadvidvaamsam tena maaham pautramagham rudamiti na haasmatpuurvaah prajaah praitiiti

फिर सोने के समय पत्नी के हृदय को छूकर कहे — 'हे सुन्दर हृदय वाली! जो तुम्हारे हृदय में प्रजापति के भीतर रखा है, उसे जानने वाला मैं अपने को मानता हूँ; उससे मुझे पुत्र-शोक न हो।' — तब उससे पहले उसकी सन्तानें नहीं जातीं।

Then at the time of lying down he should touch his wife's heart and say: 'You of the fair heart, what is set within your heart in Prajāpati — I count myself as knowing it; may I therefore not weep for the loss of a son.' Then his children do not depart before him.

अथ प्रोष्यान्पुत्रस्य मूर्धानमभिमृशेत् । अङ्गादङ्गात्सम्भवसि हृदयादधिजायसे । आत्मा त्वं पुत्र माविथ स जीव शरदः शतमसाविति नामास्य गृह्णाति । अश्मा भव परशुर्भव हिरण्यमस्तृतं भव । तेजो वै पुत्रनामासि स जीव शरदः शतमसाविति नामास्य गृह्णाति। येन प्रजापतिः प्रजाः पर्यगृह्णादरिष्ट्यै तेन त्वा परिगृह्णाम्यसाविति नामास्य गृह्णात्यथास्य दक्षिणे कर्णे जपत्यस्मै प्रयन्धि मघवन्नृजीषिन्नितीन्द्र श्रेष्ठानि द्रविणानि धेहीति सव्ये मा च्छित्था मा व्यथिष्ठाः शतं शरद आयुषो जीव पुत्र । ते नाम्ना मूर्धानमभिजिघ्राम्यसाविति त्रिर्मूर्धानमवजिघ्रेद्गवां त्वा हिङ्कारेणाभिहिङ्करोमीति त्रिर्मूर्धानमभिहिङ्कुर्यात् ॥ ११ ॥

atha proṣyānputrasya mūrdhānamabhimṛśet, aṅgādaṅgātsambhavasi hṛdayādadhijāyase, ātmā tvaṃ putra māvitha sa jīva śaradaḥ śatamasāviti nāmāsya gṛhṇāti, aśmā bhava paraśurbhava hiraṇyamastṛtaṃ bhava, tejo vai putranāmāsi sa jīva śaradaḥ śatamasāviti nāmāsya gṛhṇāti, yena prajāpatiḥ prajāḥ paryagṛhṇādariṣṭyai tena tvā parigṛhṇāmyasāviti nāmāsya gṛhṇātyathāsya dakṣiṇe karṇe japatyasmai prayandhi maghavannṛjīṣinnitīndra śreṣṭhāni draviṇāni dhehīti savye mā cchitthā mā vyathiṣṭhāḥ śataṃ śarada āyuṣo jīva putra, te nāmnā mūrdhānamabhijighrāmyasāviti trirmūrdhānamavajighredgavāṃ tvā hiṅkāreṇābhihiṅkaromīti trirmūrdhānamabhihiṅkuryāt || 11 ||

Atha proshyaanputrasya muurdhaanamabhimrishet, angaadangaatsambhavasi hridayaadadhijaayase, aatmaa tvam putra maavitha sa jiiva sharadah shatamasaaviti naamaasya grihnaati, ashmaa bhava parashurbhava hiranyamastritam bhava, tejo vai putranaamaasi sa jiiva sharadah shatamasaaviti naamaasya grihnaati, yena prajaapatih prajaah paryagrihnaadarishtyai tena tvaa parigrihnaamyasaaviti naamaasya grihnaatyathaasya dakshine karne japatyasmai prayandhi maghavannrijiishinnitiindra shreshthaani dravinaani dhehiiti savye maa chchhitthaa maa vyathishthaah shatam sharada aayusho jiiva putra, te naamnaa muurdhaanamabhijighraamyasaaviti trirmuurdhaanamavajighredgavaam tvaa hinkaarenaabhihinkaromiiti trirmuurdhaanamabhihinkuryaat

फिर प्रवास से लौटकर पुत्र के सिर को छुए — 'तू मेरे अंग-अंग से उत्पन्न है, हृदय से जन्मा है; तू मेरा आत्मा है, हे पुत्र; तू सौ शरद जीवे, हे अमुक!' — यह कहकर उसका नाम लेता है। 'तू पत्थर हो, कुल्हाड़ी हो, अखण्ड सोना हो; तू तेज है, हे पुत्र-नाम वाले; तू सौ शरद जीवे, हे अमुक!' — यह कहकर उसका नाम लेता है। 'जिससे प्रजापति ने प्रजाओं को अरिष्ट से बचाने के लिए ग्रहण किया, उसी से मैं तुझे ग्रहण करता हूँ, हे अमुक!' — यह कहकर उसका नाम लेता है। फिर दाहिने कान में जपता है — 'हे मघवन् इन्द्र! इसे श्रेष्ठ धन दे'; बाएँ कान में — 'तू न टूटे, न दुखी हो; सौ शरद आयु जीवे, हे पुत्र; तेरे नाम से मैं तेरा सिर सूँघता हूँ, हे अमुक!' — तीन बार सिर सूँघे; 'गौओं के हिंकार से मैं तुझे हिंकार करता हूँ' — तीन बार सिर पर हिंकार करे।

Then, returning from a journey, he should touch his son's head: 'From every limb of mine you are born, from the heart you have sprung; you are my very self, my son; live a hundred autumns, so-and-so' — and he speaks his name. 'Be a stone, be an axe, be unbroken gold; you are radiance, you whose name is Son; live a hundred autumns, so-and-so' — and he speaks his name. 'With that by which Prajāpati took hold of his creatures, to keep them from harm, I take hold of you, so-and-so' — and he speaks his name. Then in the right ear he murmurs, 'Grant him, bountiful Indra, the best of riches'; in the left, 'Do not be cut off, do not suffer; live a hundred autumns of life, my son. By your name I smell your head, so-and-so' — and he smells his head three times; 'With the lowing of cattle I low over you' — and he makes that sound over his head three times.

अथातो दैवः परिमर एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यदग्निर्ज्वलत्यथैतन्म्रियते यन्न ज्वलति तस्यादित्यमेव तेजो गच्छति वायुं प्राण एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यथादित्यो दृश्यतेऽथैतन्म्रियते यन्न दृश्यते तस्य चन्द्रमसमेव तेजो गचछति वायुं प्राण एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यच्चन्द्रमा दृश्यते । अथैतन्म्रियते यन्न दृश्यते तस्य विद्युतमेव तेजो गच्छति वायुं प्राण एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यद्विद्युद्विद्योततेऽथैतन्म्रियते यन्न विद्योतते तस्य वायुमेव तेजो गच्छति वायुं प्राणः । ता वा एताः सर्वा देवता वायुमेव प्रविश्य वायौ मृता न मृच्छन्ते तस्मादेव उ पुनरुदीरत इत्यधिदैवतमथाध्यात्मम् ॥ १२ ॥

athāto daivaḥ parimara etadvai brahma dīpyate yadagnirjvalatyathaitanmriyate yanna jvalati tasyādityameva tejo gacchati vāyuṃ prāṇa etadvai brahma dīpyate yathādityo dṛśyate'thaitanmriyate yanna dṛśyate tasya candramasameva tejo gacachati vāyuṃ prāṇa etadvai brahma dīpyate yaccandramā dṛśyate, athaitanmriyate yanna dṛśyate tasya vidyutameva tejo gacchati vāyuṃ prāṇa etadvai brahma dīpyate yadvidyudvidyotate'thaitanmriyate yanna vidyotate tasya vāyumeva tejo gacchati vāyuṃ prāṇaḥ, tā vā etāḥ sarvā devatā vāyumeva praviśya vāyau mṛtā na mṛcchante tasmādeva u punarudīrata ityadhidaivatamathādhyātmam || 12 ||

Athaato daivah parimara etadvai brahma diipyate yadagnirjvalatyathaitanmriyate yanna jvalati tasyaadityameva tejo gachchhati vaayum praana etadvai brahma diipyate yathaadityo drishyate'thaitanmriyate yanna drishyate tasya chandramasameva tejo gachachhati vaayum praana etadvai brahma diipyate yachchandramaa drishyate, athaitanmriyate yanna drishyate tasya vidyutameva tejo gachchhati vaayum praana etadvai brahma diipyate yadvidyudvidyotate'thaitanmriyate yanna vidyotate tasya vaayumeva tejo gachchhati vaayum praanah, taa vaa etaah sarvaa devataa vaayumeva pravishya vaayau mritaa na mrichchhante tasmaadeva u punarudiirata ityadhidaivatamathaadhyaatmam

अब देवताओं का परिमर (चारों ओर मरना)। जब अग्नि जलती है तब यह ब्रह्म चमकता है; और जब नहीं जलती तब यह मर जाता है — तब उसका तेज सूर्य में और प्राण वायु में चला जाता है। जब सूर्य दिखाई देता है तब यह ब्रह्म चमकता है; जब नहीं दिखता तब यह मर जाता है — तब उसका तेज चन्द्रमा में और प्राण वायु में चला जाता है। जब चन्द्रमा दिखाई देता है तब यह ब्रह्म चमकता है; जब नहीं दिखता तब यह मर जाता है — तब उसका तेज विद्युत् में और प्राण वायु में चला जाता है। जब विद्युत् चमकती है तब यह ब्रह्म चमकता है; जब नहीं चमकती तब यह मर जाता है — तब उसका तेज वायु में और प्राण वायु में चला जाता है। ये सब देवता वायु में ही प्रवेश करके, वायु में मरकर भी नष्ट नहीं होते; इसीलिए वे फिर उठ खड़े होते हैं। यह अधिदैवत (देवताओं की दृष्टि से) हुआ; अब अध्यात्म (अपने भीतर की दृष्टि से)।

Now the encircling death of the gods. When the fire burns, this Brahman shines; when it does not burn, it dies — then its radiance goes to the sun and its breath to the wind. When the sun is seen, this Brahman shines; when it is not seen, it dies — then its radiance goes to the moon and its breath to the wind. When the moon is seen, this Brahman shines; when it is not seen, it dies — then its radiance goes to the lightning and its breath to the wind. When the lightning flashes, this Brahman shines; when it does not flash, it dies — then its radiance goes to the wind and its breath to the wind. All these gods, having entered the wind and died in the wind, do not perish; and so they rise again. That is with respect to the gods; now with respect to the self.

एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यद्वाचा वदत्यथैतन्म्रियते यन्न वदति तस्य चक्षुरेव तेजो गच्छति प्राणं प्राण एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यच्चक्षुषा पश्यत्यथैतन्म्रियते यन्न पश्यति तस्य श्रोत्रमेव तेजो गच्छति प्राणं प्राण एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यच्छ्रोत्रेण शृणोत्यथैतन्म्रियते यन्न शृणोति तस्य मन एव तेजो गच्छति प्राणं प्राण एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यन्मनसा ध्यायत्यथैतन्म्रियते यन्न ध्यायति तस्य प्राणमेव तेजो गच्छति प्राणं प्राणस्तावा एताः सर्वा देवताः प्राणमेव प्रविश्य प्राणे मृता न मृच्छन्ते तस्मा देव उ पुनरुदीरते तद्यदिह वा एवं विद्वांस उभौ पर्वतावभिप्रवर्तेयातां तुस्तूर्षमाणो दक्षिणश्चोत्तरश्च न हैवैनं स्तृण्वीयाताम् । अथ य एनं द्विषन्ति यांश्च स्वयं द्वेष्टि त एनं सर्वे परिम्रियन्ते ॥ १३ ॥

etadvai brahma dīpyate yadvācā vadatyathaitanmriyate yanna vadati tasya cakṣureva tejo gacchati prāṇaṃ prāṇa etadvai brahma dīpyate yaccakṣuṣā paśyatyathaitanmriyate yanna paśyati tasya śrotrameva tejo gacchati prāṇaṃ prāṇa etadvai brahma dīpyate yacchrotreṇa śṛṇotyathaitanmriyate yanna śṛṇoti tasya mana eva tejo gacchati prāṇaṃ prāṇa etadvai brahma dīpyate yanmanasā dhyāyatyathaitanmriyate yanna dhyāyati tasya prāṇameva tejo gacchati prāṇaṃ prāṇastāvā etāḥ sarvā devatāḥ prāṇameva praviśya prāṇe mṛtā na mṛcchante tasmā deva u punarudīrate tadyadiha vā evaṃ vidvāṃsa ubhau parvatāvabhipravarteyātāṃ tustūrṣamāṇo dakṣiṇaścottaraśca na haivainaṃ stṛṇvīyātām, atha ya enaṃ dviṣanti yāṃśca svayaṃ dveṣṭi ta enaṃ sarve parimriyante || 13 ||

Etadvai brahma diipyate yadvaachaa vadatyathaitanmriyate yanna vadati tasya chakshureva tejo gachchhati praanam praana etadvai brahma diipyate yachchakshushaa pashyatyathaitanmriyate yanna pashyati tasya shrotrameva tejo gachchhati praanam praana etadvai brahma diipyate yachchhrotrena shrinotyathaitanmriyate yanna shrinoti tasya mana eva tejo gachchhati praanam praana etadvai brahma diipyate yanmanasaa dhyaayatyathaitanmriyate yanna dhyaayati tasya praanameva tejo gachchhati praanam praanastaavaa etaah sarvaa devataah praanameva pravishya praane mritaa na mrichchhante tasmaa deva u punarudiirate tadyadiha vaa evam vidvaamsa ubhau parvataavabhipravarteyaataam tustuurshamaano dakshinashchottarashcha na haivainam strinviiyaataam, atha ya enam dvishanti yaamshcha svayam dveshti ta enam sarve parimriyante

जब मनुष्य वाणी से बोलता है तब यह ब्रह्म चमकता है; जब नहीं बोलता तब यह मर जाता है — तब उसका तेज चक्षु में और प्राण प्राण में चला जाता है। जब वह आँख से देखता है तब यह ब्रह्म चमकता है; जब नहीं देखता तब यह मर जाता है — तब उसका तेज श्रोत्र में और प्राण प्राण में चला जाता है। जब वह कान से सुनता है तब यह ब्रह्म चमकता है; जब नहीं सुनता तब यह मर जाता है — तब उसका तेज मन में और प्राण प्राण में चला जाता है। जब वह मन से सोचता है तब यह ब्रह्म चमकता है; जब नहीं सोचता तब यह मर जाता है — तब उसका तेज प्राण में और प्राण प्राण में चला जाता है। ये सब देवता प्राण में ही प्रवेश करके, प्राण में मरकर भी नष्ट नहीं होते; इसीलिए वे फिर उठ खड़े होते हैं। ऐसा जानने वाले पर यदि दक्षिण और उत्तर के दोनों पर्वत भी गिरना चाहें, तो वे उसे कुचल नहीं सकते। और जो उससे द्वेष करते हैं तथा जिनसे वह द्वेष करता है, वे सब उसके चारों ओर मर जाते हैं।

When a person speaks with speech, this Brahman shines; when he does not speak, it dies — then its radiance goes to the eye and its breath to breath. When he sees with the eye, this Brahman shines; when he does not see, it dies — then its radiance goes to the ear and its breath to breath. When he hears with the ear, this Brahman shines; when he does not hear, it dies — then its radiance goes to the mind and its breath to breath. When he thinks with the mind, this Brahman shines; when he does not think, it dies — then its radiance goes to breath and its breath to breath. All these gods, having entered breath and died in breath, do not perish; and so they rise again. If the two mountains, the southern and the northern, were to roll upon one who knows this, meaning to crush him, they would not crush him. But those who hate him and those whom he hates all die around him.

अथातो निःश्रेयसादानं सर्वा ह वै देवता अहं श्रेयसे विवदमानाः । अस्माच्छरीरादुच्चक्रमुस्तद्दारुभूतं शिष्येथैतद्वाक्प्रविवेश तद्वाचा वदच्छिष्य एव । अथैतच्चक्षुः प्रविवेश तद्वाचा वदच्चक्षुषा पश्यच्छिष्य एवाथैनच्छ्रोत्रं प्रविवेश तद्वाचा वदच्चक्षुषा पश्यच्छ्रोत्रेण शृण्वच्छिष्य एवाथैनन्मनः प्रविवेश तद्वाचा वदच्चक्षुषा पश्यच्छ्रोत्रेण शृण्वन्मनसा ध्यायच्छिष्य एवाथैतत्प्राणः प्रविवेश तत्तत एव समुत्तस्थौ ते देवाः प्राणे निःश्रेयसं विचिन्त्य प्राणमेव प्रज्ञात्मानमभिसम्भूय सहैतैः सर्वैरस्माल्लोकादुच्चक्रमुः । ते वायु-प्रतिष्ठाकाशात्मानः स्वर्ययुस्तथॊ एवैवं विद्वान्सर्वेषां भूतानां प्राणमेव प्रज्ञात्मानमभिसम्भूय सहैतैः सर्वैरस्माच्छरीरादुत्क्रामति स वायुप्रतिष्ठाकाशात्मा न स्वरेति तद्भवति यत्रैतद्देवास्तत्प्राप्य तदमृतो भवतियदमृता देवाः ॥ १४ ॥

athāto niḥśreyasādānaṃ sarvā ha vai devatā ahaṃ śreyase vivadamānāḥ, asmāccharīrāduccakramustaddārubhūtaṃ śiṣyethaitadvākpraviveśa tadvācā vadacchiṣya eva, athaitaccakṣuḥ praviveśa tadvācā vadaccakṣuṣā paśyacchiṣya evāthainacchrotraṃ praviveśa tadvācā vadaccakṣuṣā paśyacchrotreṇa śṛṇvacchiṣya evāthainanmanaḥ praviveśa tadvācā vadaccakṣuṣā paśyacchrotreṇa śṛṇvanmanasā dhyāyacchiṣya evāthaitatprāṇaḥ praviveśa tattata eva samuttasthau te devāḥ prāṇe niḥśreyasaṃ vicintya prāṇameva prajñātmānamabhisambhūya sahaitaiḥ sarvairasmāllokāduccakramuḥ, te vāyu-pratiṣṭhākāśātmānaḥ svaryayustathò evaivaṃ vidvānsarveṣāṃ bhūtānāṃ prāṇameva prajñātmānamabhisambhūya sahaitaiḥ sarvairasmāccharīrādutkrāmati sa vāyupratiṣṭhākāśātmā na svareti tadbhavati yatraitaddevāstatprāpya tadamṛto bhavatiyadamṛtā devāḥ || 14 ||

Athaato nihshreyasaadaanam sarvaa ha vai devataa aham shreyase vivadamaanaah, asmaachchhariiraaduchchakramustaddaarubhuutam shishyethaitadvaakpravivesha tadvaachaa vadachchhishya eva, athaitachchakshuh pravivesha tadvaachaa vadachchakshushaa pashyachchhishya evaathainachchhrotram pravivesha tadvaachaa vadachchakshushaa pashyachchhrotrena shrinvachchhishya evaathainanmanah pravivesha tadvaachaa vadachchakshushaa pashyachchhrotrena shrinvanmanasaa dhyaayachchhishya evaathaitatpraanah pravivesha tattata eva samuttasthau te devaah praane nihshreyasam vichintya praanameva prajnaatmaanamabhisambhuuya sahaitaih sarvairasmaallokaaduchchakramuh, te vaayu-pratishthaakaashaatmaanah svaryayustathò evaivam vidvaansarveshaam bhuutaanaam praanameva prajnaatmaanamabhisambhuuya sahaitaih sarvairasmaachchhariiraadutkraamati sa vaayupratishthaakaashaatmaa na svareti tadbhavati yatraitaddevaastatpraapya tadamrito bhavatiyadamritaa devaah

अब 'निःश्रेयसादान' — सर्वोच्च स्थान का ग्रहण। सब देवता 'मैं श्रेष्ठ हूँ' — इस विवाद में पड़कर इस शरीर से निकल गए; तब वह काठ की तरह पड़ा रह गया। फिर वाणी उसमें घुसी — वह वाणी से बोलने लगा, पर पड़ा ही रहा। फिर चक्षु घुसा — वह बोलता और देखता रहा, पर पड़ा ही रहा। फिर श्रोत्र घुसा — वह बोलता, देखता और सुनता रहा, पर पड़ा ही रहा। फिर मन घुसा — वह बोलता, देखता, सुनता और सोचता रहा, पर पड़ा ही रहा। फिर प्राण घुसा — और वह तुरन्त उठ खड़ा हुआ। तब उन देवताओं ने जान लिया कि सर्वोच्च प्राण ही है; और प्राण-रूपी प्रज्ञात्मा में समा कर, इन सबके साथ, वे इस लोक से निकल गए। वायु में प्रतिष्ठित और आकाश-स्वरूप होकर वे स्वर्ग को गए। इसी प्रकार जो ऐसा जानता है, वह सब भूतों के प्राण-रूपी प्रज्ञात्मा में समाकर, इन सबके साथ इस शरीर से निकलता है; वायु में प्रतिष्ठित और आकाश-स्वरूप होकर वह वहीं पहुँचता है जहाँ वे देवता हैं, और वहाँ पहुँचकर अमर हो जाता है — जैसे देवता अमर हैं।

Now the winning of the highest good. All the gods, quarrelling over which of them was best, went out of this body, and it lay like a log. Then speech entered it, and it spoke with speech, but still lay there. Then the eye entered, and it spoke and saw, but still lay there. Then the ear entered, and it spoke, saw and heard, but still lay there. Then the mind entered, and it spoke, saw, heard and thought, but still lay there. Then breath entered — and at once it stood up. Then the gods knew that breath is the best; and merging into breath, the self of understanding, they went out of this world together with all these. Resting in the wind and having space for their self, they went to heaven. In the same way, one who knows this merges into breath, the self of understanding of all beings, and goes out of this body with all these; resting in the wind and having space for his self, he reaches where those gods are, and reaching it becomes immortal, as the gods are immortal.

अथातः पितापुत्रीयं सम्प्रदानमिति चाचक्षते । पिता पुत्रं प्रेष्यन्नाह्वयति नवैस्तृणैरगारं संस्तीर्याग्निमुपसमाधायोदकुम्भं सपात्रमुपनिधायाहतेन वाससा सम्प्रच्छन्नः स्वयं श्येत एत्य पुत्र उपरिषटादभिनिपद्यते, इन्द्रियैरस्येन्द्रियाणि संस्पृश्यापि वास्याभिमुखत एवासीताथास्मै संप्रयच्छति वाचं मे त्वयि दधानीति पिता वाचं ते मयि दध इति पुत्रः प्राणं मे त्वयि दधानीति पिता प्राणं ते मयि दध इति पुत्रः । चक्षुर्मे त्वयि दधानीति पिता चक्षुस्ते मयि दध इति पुत्रः । श्रोत्रं मे त्वयि दधानीति पिता श्रोत्रं ते मयि दध इति पुत्रः । मनो मे त्वयि दधानीति पिता मनस्ते मयि दध इति पुत्रः । अन्नरसान्मे त्वयि दधानीति पितान्नरसांस्ते मयि दध इति पुत्रः । कर्माणि मे त्वयि दधानीति पिता कर्माणि ते मयि दध इति पुत्रः । सुखदुःखे मे त्वयि दधानीति पिता सुखदुःखे ते मयि दध इति पुत्रः । आनन्दं रतिं प्रजातिं मे त्वयि दधानीति पिता आनन्दं रतिं प्रजातिं ते मयि दध इति पुत्रः । इत्या मे त्वयि दधानीति पिता इत्या ते मयि दध इति पुत्रः । धियो विज्ञातव्यं कामान्मे त्वयि दधानीति पिता धियो विज्ञातव्यं कामांस्ते मयि दध इति पुत्रः । अथ दक्षिणावुत्प्राङुपनिष्क्रामति तं पितानुमन्त्रयते यशो ब्रह्मवर्चसमन्नाद्यं कीर्तिस्त्वा जुषतामित्यथेतरः सव्यमंसमन्ववेक्षते पाणिनान्तर्धाय वसनान्तेन वा प्रच्छाद्य स्वर्गांल्लोकान्कामानवाप्नुहीति स यद्यगदः स्यात्पुत्रस्यैश्वर्ये पिता वसेत्परि वा व्रजेद्यद्यु वै प्रेयाद्यदेवैनं समापयति तथा समापयितव्यो भवति तथा समापयितव्यो भवति ॥ १५ ॥

athātaḥ pitāputrīyaṃ sampradānamiti cācakṣate, pitā putraṃ preṣyannāhvayati navaistṛṇairagāraṃ saṃstīryāgnimupasamādhāyodakumbhaṃ sapātramupanidhāyāhatena vāsasā sampracchannaḥ svayaṃ śyeta etya putra upariṣaṭādabhinipadyate, indriyairasyendriyāṇi saṃspṛśyāpi vāsyābhimukhata evāsītāthāsmai saṃprayacchati vācaṃ me tvayi dadhānīti pitā vācaṃ te mayi dadha iti putraḥ prāṇaṃ me tvayi dadhānīti pitā prāṇaṃ te mayi dadha iti putraḥ, cakṣurme tvayi dadhānīti pitā cakṣuste mayi dadha iti putraḥ, śrotraṃ me tvayi dadhānīti pitā śrotraṃ te mayi dadha iti putraḥ, mano me tvayi dadhānīti pitā manaste mayi dadha iti putraḥ, annarasānme tvayi dadhānīti pitānnarasāṃste mayi dadha iti putraḥ, karmāṇi me tvayi dadhānīti pitā karmāṇi te mayi dadha iti putraḥ, sukhaduḥkhe me tvayi dadhānīti pitā sukhaduḥkhe te mayi dadha iti putraḥ, ānandaṃ ratiṃ prajātiṃ me tvayi dadhānīti pitā ānandaṃ ratiṃ prajātiṃ te mayi dadha iti putraḥ, ityā me tvayi dadhānīti pitā ityā te mayi dadha iti putraḥ, dhiyo vijñātavyaṃ kāmānme tvayi dadhānīti pitā dhiyo vijñātavyaṃ kāmāṃste mayi dadha iti putraḥ, atha dakṣiṇāvutprāṅupaniṣkrāmati taṃ pitānumantrayate yaśo brahmavarcasamannādyaṃ kīrtistvā juṣatāmityathetaraḥ savyamaṃsamanvavekṣate pāṇināntardhāya vasanāntena vā pracchādya svargāṃllokānkāmānavāpnuhīti sa yadyagadaḥ syātputrasyaiśvarye pitā vasetpari vā vrajedyadyu vai preyādyadevainaṃ samāpayati tathā samāpayitavyo bhavati tathā samāpayitavyo bhavati || 15 ||

Athaatah pitaaputriiyam sampradaanamiti chaachakshate, pitaa putram preshyannaahvayati navaistrinairagaaram samstiiryaagnimupasamaadhaayodakumbham sapaatramupanidhaayaahatena vaasasaa samprachchhannah svayam shyeta etya putra uparishataadabhinipadyate, indriyairasyendriyaani samsprishyaapi vaasyaabhimukhata evaasiitaathaasmai samprayachchhati vaacham me tvayi dadhaaniiti pitaa vaacham te mayi dadha iti putrah praanam me tvayi dadhaaniiti pitaa praanam te mayi dadha iti putrah, chakshurme tvayi dadhaaniiti pitaa chakshuste mayi dadha iti putrah, shrotram me tvayi dadhaaniiti pitaa shrotram te mayi dadha iti putrah, mano me tvayi dadhaaniiti pitaa manaste mayi dadha iti putrah, annarasaanme tvayi dadhaaniiti pitaannarasaamste mayi dadha iti putrah, karmaani me tvayi dadhaaniiti pitaa karmaani te mayi dadha iti putrah, sukhaduhkhe me tvayi dadhaaniiti pitaa sukhaduhkhe te mayi dadha iti putrah, aanandam ratim prajaatim me tvayi dadhaaniiti pitaa aanandam ratim prajaatim te mayi dadha iti putrah, ityaa me tvayi dadhaaniiti pitaa ityaa te mayi dadha iti putrah, dhiyo vijnaatavyam kaamaanme tvayi dadhaaniiti pitaa dhiyo vijnaatavyam kaamaamste mayi dadha iti putrah, atha dakshinaavutpraanupanishkraamati tam pitaanumantrayate yasho brahmavarchasamannaadyam kiirtistvaa jushataamityathetarah savyamamsamanvavekshate paaninaantardhaaya vasanaantena vaa prachchhaadya svargaamllokaankaamaanavaapnuhiiti sa yadyagadah syaatputrasyaishvarye pitaa vasetpari vaa vrajedyadyu vai preyaadyadevainam samaapayati tathaa samaapayitavyo bhavati tathaa samaapayitavyo bhavati

अब पिता-पुत्र का सम्प्रदान, जिसे 'पितापुत्रीय' कहते हैं। मरणासन्न पिता पुत्र को बुलाता है। घर में नई घास बिछाकर, अग्नि जलाकर, जल का घड़ा पात्र सहित रखकर, नए वस्त्र से ढँका हुआ पिता लेटता है; पुत्र आकर ऊपर से झुकता है और अपनी इन्द्रियों को पिता की इन्द्रियों से छुआता है, अथवा पिता के सामने बैठ जाता है। तब पिता उसे सौंपता है — 'मैं अपनी वाणी तुझमें रखता हूँ' — पिता; 'तुम्हारी वाणी मैं अपने में लेता हूँ' — पुत्र। 'मैं अपना प्राण तुझमें रखता हूँ' — 'तुम्हारा प्राण मैं अपने में लेता हूँ।' इसी प्रकार चक्षु, श्रोत्र, मन, अन्न के रस, कर्म, सुख-दुःख, आनन्द-रति-सन्तान, गति, और 'विचार, जानने योग्य और कामनाएँ' — सब सौंपे जाते हैं। फिर पुत्र दक्षिण से निकलकर पूर्व की ओर जाता है; पिता उसके पीछे कहता है — 'यश, ब्रह्मतेज और अन्न तुझमें रहें, कीर्ति तुझे सेवे।' पुत्र बाएँ कन्धे के ऊपर से देखता है और हाथ या वस्त्र के छोर से मुँह ढँककर कहता है — 'तुम स्वर्ग के लोक और कामनाएँ प्राप्त करो।' यदि पिता स्वस्थ हो जाए तो वह पुत्र के अधिकार में रहे या संन्यास ले ले; और यदि वह चला जाए, तो उसका संस्कार वैसे ही करना चाहिए जैसे करना चाहिए।

Now the handing over from father to son, which is called the father-and-son rite. A father about to die calls his son. Having strewn the house with fresh grass, laid the fire, and set out a pot of water with a vessel, the father lies covered in a new garment. The son comes and bends over him, touching his own organs to his father's, or he may sit facing him. Then the father hands over to him: 'My speech I place in you' — the father; 'Your speech I take into myself' — the son. 'My breath I place in you' — 'Your breath I take into myself.' So too the eye, the ear, the mind, the flavours of food, actions, pleasure and pain, delight and love and offspring, movement, and 'thoughts, what is to be known, and desires' — all are handed over. Then the son goes out to the east, keeping the father on his right; the father calls after him, 'May glory, the lustre of sacred knowledge and food abide in you; may fame attend you.' The son looks back over his left shoulder and, covering his face with his hand or the edge of his garment, says, 'May you obtain the heavenly worlds and your desires.' If the father recovers, he should live under his son's authority or become a wandering ascetic; and if he departs, let him be given the last rites as he should be given them.

तृतीयोऽध्यायः · Adhyāya 3 — Indra teaches Pratardana: breath, understanding and the self

प्रतर्दनो ह दैवोदासिरिन्द्रस्य प्रियं धामोपजगाम । युद्धेन च पौरुषेण च तं हेन्द्र उवाच । प्रतर्दन वरं ते ददानीति स होवाच प्रतर्दनः । त्वमेव मे वृणीष्व यं त्वं मनुष्याय हिततमं मन्यस इति तं हेन्द्र उवाच । न वै वरोऽवरस्मै वृणीते त्वमेव वृणीष्वेत्येवमरो वै किल म इति होवाच प्रतर्दनोऽथो खल्विन्द्रः सत्यादेव नेयाय । सत्यं हीन्द्रः स होवाच । मामेव विजानीह्येतदेवाहं मनुष्याय हिततमं मन्ये । यन्मां विजानीयात् । त्रिशीर्षाणं त्वाष्ट्रमहनमवाङ्मुखान्यतीन्सालावृकेभ्यः प्रायच्छं बह्वीः सन्धा अतिक्रम्य दिवि प्रह्लादीयानतृणमहमन्तरिक्षे पौलोमान्पृथिव्यां कालखाञ्जान् । तस्य मे तत्र न लोम च मामीयते । स यो मां विजानीयान्नास्य केन च कर्मणा लोको मीयते । न मातृवधेन न पितृवधेन न स्तेयेन न भ्रूणहत्यया नास्य पापं च न चकृषो मुखान्नीलं वेत्तीति ॥ १ ॥

pratardano ha daivodāsirindrasya priyaṃ dhāmopajagāma, yuddhena ca pauruṣeṇa ca taṃ hendra uvāca, pratardana varaṃ te dadānīti sa hovāca pratardanaḥ, tvameva me vṛṇīṣva yaṃ tvaṃ manuṣyāya hitatamaṃ manyasa iti taṃ hendra uvāca, na vai varo'varasmai vṛṇīte tvameva vṛṇīṣvetyevamaro vai kila ma iti hovāca pratardano'tho khalvindraḥ satyādeva neyāya, satyaṃ hīndraḥ sa hovāca, māmeva vijānīhyetadevāhaṃ manuṣyāya hitatamaṃ manye, yanmāṃ vijānīyāt, triśīrṣāṇaṃ tvāṣṭramahanamavāṅmukhānyatīnsālāvṛkebhyaḥ prāyacchaṃ bahvīḥ sandhā atikramya divi prahlādīyānatṛṇamahamantarikṣe paulomānpṛthivyāṃ kālakhāñjān, tasya me tatra na loma ca māmīyate, sa yo māṃ vijānīyānnāsya kena ca karmaṇā loko mīyate, na mātṛvadhena na pitṛvadhena na steyena na bhrūṇahatyayā nāsya pāpaṃ ca na cakṛṣo mukhānnīlaṃ vettīti || 1 ||

Pratardano ha daivodaasirindrasya priyam dhaamopajagaama, yuddhena cha paurushena cha tam hendra uvaacha, pratardana varam te dadaaniiti sa hovaacha pratardanah, tvameva me vriniishva yam tvam manushyaaya hitatamam manyasa iti tam hendra uvaacha, na vai varo'varasmai vriniite tvameva vriniishvetyevamaro vai kila ma iti hovaacha pratardano'tho khalvindrah satyaadeva neyaaya, satyam hiindrah sa hovaacha, maameva vijaaniihyetadevaaham manushyaaya hitatamam manye, yanmaam vijaaniiyaat, trishiirshaanam tvaashtramahanamavaanmukhaanyatiinsaalaavrikebhyah praayachchham bahviih sandhaa atikramya divi prahlaadiiyaanatrinamahamantarikshe paulomaanprithivyaam kaalakhaanjaan, tasya me tatra na loma cha maamiiyate, sa yo maam vijaaniiyaannaasya kena cha karmanaa loko miiyate, na maatrivadhena na pitrivadhena na steyena na bhruunahatyayaa naasya paapam cha na chakrisho mukhaanniilam vettiiti

दिवोदास के पुत्र प्रतर्दन युद्ध और पराक्रम के बल पर इन्द्र के प्रिय धाम पहुँचे। इन्द्र ने कहा — 'प्रतर्दन, मैं तुम्हें वर देता हूँ।' प्रतर्दन ने कहा — 'आप ही मेरे लिए वह चुन लीजिए जिसे आप मनुष्य के लिए सबसे हितकर मानते हैं।' इन्द्र ने कहा — 'बड़ा छोटे के लिए वर नहीं चुनता; तुम्हीं चुनो।' प्रतर्दन बोले — 'तब तो वर मेरे लिए वर ही नहीं रहा।' पर इन्द्र सत्य से विचलित नहीं हुए, क्योंकि इन्द्र सत्य ही हैं। उन्होंने कहा — 'मुझे ही जानो; यही मैं मनुष्य के लिए सबसे हितकर मानता हूँ कि वह मुझे जाने। मैंने त्वष्टा के तीन सिर वाले पुत्र को मारा, अवाङ्मुख (नीचे मुख किये हुए) यतियों को भेड़ियों के आगे डाल दिया, अनेक सन्धियाँ तोड़कर आकाश में प्रह्लाद के वंशजों को, अन्तरिक्ष में पौलोमों को और पृथ्वी पर कालखञ्जों को मारा; फिर भी मेरा एक रोआँ तक नष्ट नहीं हुआ। जो मुझे जान ले, उसका लोक किसी कर्म से नष्ट नहीं होता — न माता के वध से, न पिता के वध से, न चोरी से, न भ्रूणहत्या से; कोई पाप करने पर भी उसके मुख की कान्ति नहीं जाती।'

Pratardana, son of Divodāsa, came by fighting and valour to Indra's beloved abode. Indra said, 'Pratardana, I grant you a boon.' Pratardana said, 'Choose for me yourself what you think most beneficial for a man.' Indra said, 'A superior does not choose for an inferior; choose yourself.' 'Then the boon is no boon for me,' said Pratardana. But Indra did not swerve from truth, for Indra is truth. He said: 'Know me alone. This is what I hold most beneficial for a man, that he should know me. I killed the three-headed son of Tvaṣṭṛ; I threw the ascetics with faces turned downward to the wolves; breaking many compacts, I killed the sons of Prahlāda in heaven, the Paulomas in the middle region and the Kālakañjas on earth — and not one hair of mine was harmed by it. Whoever knows me, his world is not harmed by any deed, not by killing his mother, not by killing his father, not by theft, not by the killing of an unborn child; whatever wrong he does, the colour does not leave his face.'

स होवाच प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा तं मामायुरमृतमित्युपास्व | आयुः प्राणः प्राणो वा आयुः प्राण एवाचामृतम् । यावद्ध्यस्मिञ्छरीरे प्राणो वसति तावदायुः । प्राणेन ह्येवामुष्मिंल्लोकेऽमृतत्वमाप्नोति । प्रज्ञया सत्यसङ्कल्पं स यो ममायुरमृतमित्युपास्ते सर्वमायुरस्मिंल्लोक एति । आप्नोत्यमृतत्वमक्षितिं स्वर्गे लोके । तद्धैक आहुरेकभूयं वै प्राणा गच्छन्तीति । न हि कश्चन शक्नुयात्सकृद्वाचा नाम प्रज्ञापयितुं चक्षुषा रूपं श्रोत्रेण शब्दं मनसा ध्यानमित्येकभूयं वै प्राणाः । एकैकमेतानि सर्वाण्येव प्रज्ञापयन्ति । वाचं वदन्ती सर्वे प्राणा अनुवदन्ति । चक्षुः पश्यत्सर्वे प्राणा अनुपश्यन्ति श्रोत्रं शृण्वत्सर्वे प्राणा अनुशृण्वन्ति मनो ध्यायत्सर्वे प्राणा अनुध्यायन्ति प्राणं प्राणन्तं सर्वे प्राणा अनुप्राणन्तीति । एवमुहैवैतदिति हेन्द्र उवाच । अस्तीत्येव प्राणानां निःश्रेयसादानमिति ॥ २ ॥

sa hovāca prāṇo'smi prajñātmā taṃ māmāyuramṛtamityupāsva, āyuḥ prāṇaḥ prāṇo vā āyuḥ prāṇa evācāmṛtam, yāvaddhyasmiñcharīre prāṇo vasati tāvadāyuḥ, prāṇena hyevāmuṣmiṃlloke'mṛtatvamāpnoti, prajñayā satyasaṅkalpaṃ sa yo mamāyuramṛtamityupāste sarvamāyurasmiṃlloka eti, āpnotyamṛtatvamakṣitiṃ svarge loke, taddhaika āhurekabhūyaṃ vai prāṇā gacchantīti, na hi kaścana śaknuyātsakṛdvācā nāma prajñāpayituṃ cakṣuṣā rūpaṃ śrotreṇa śabdaṃ manasā dhyānamityekabhūyaṃ vai prāṇāḥ, ekaikametāni sarvāṇyeva prajñāpayanti, vācaṃ vadantī sarve prāṇā anuvadanti, cakṣuḥ paśyatsarve prāṇā anupaśyanti śrotraṃ śṛṇvatsarve prāṇā anuśṛṇvanti mano dhyāyatsarve prāṇā anudhyāyanti prāṇaṃ prāṇantaṃ sarve prāṇā anuprāṇantīti, evamuhaivaitaditi hendra uvāca, astītyeva prāṇānāṃ niḥśreyasādānamiti || 2 ||

Sa hovaacha praano'smi prajnaatmaa tam maamaayuramritamityupaasva, aayuh praanah praano vaa aayuh praana evaachaamritam, yaavaddhyasminchhariire praano vasati taavadaayuh, praanena hyevaamushmimlloke'mritatvamaapnoti, prajnayaa satyasankalpam sa yo mamaayuramritamityupaaste sarvamaayurasmimlloka eti, aapnotyamritatvamakshitim svarge loke, taddhaika aahurekabhuuyam vai praanaa gachchhantiiti, na hi kashchana shaknuyaatsakridvaachaa naama prajnaapayitum chakshushaa ruupam shrotrena shabdam manasaa dhyaanamityekabhuuyam vai praanaah, ekaikametaani sarvaanyeva prajnaapayanti, vaacham vadantii sarve praanaa anuvadanti, chakshuh pashyatsarve praanaa anupashyanti shrotram shrinvatsarve praanaa anushrinvanti mano dhyaayatsarve praanaa anudhyaayanti praanam praanantam sarve praanaa anupraanantiiti, evamuhaivaitaditi hendra uvaacha, astiityeva praanaanaam nihshreyasaadaanamiti

उन्होंने कहा — 'मैं प्राण हूँ, प्रज्ञा-स्वरूप आत्मा हूँ; मुझे आयु और अमृत मानकर उपासना करो। आयु प्राण है और प्राण ही आयु है; प्राण ही अमृत है। जब तक इस शरीर में प्राण रहता है, तब तक आयु है; प्राण से ही मनुष्य उस लोक में अमरता पाता है, और प्रज्ञा से सत्य-संकल्पता। जो मुझे आयु और अमृत मानकर उपासना करता है, वह इस लोक में पूरी आयु पाता है और स्वर्गलोक में अक्षय अमरता। कुछ लोग कहते हैं कि प्राण एक हो जाते हैं — क्योंकि कोई एक ही साथ वाणी से नाम, चक्षु से रूप, श्रोत्र से शब्द और मन से ध्यान नहीं जता सकता। प्राण एक होकर ही ये सब एक-एक करके जताते हैं। जब वाणी बोलती है, तब सब प्राण उसके पीछे बोलते हैं; जब चक्षु देखता है, सब प्राण पीछे देखते हैं; जब श्रोत्र सुनता है, सब पीछे सुनते हैं; जब मन ध्यान करता है, सब पीछे ध्यान करते हैं; जब प्राण साँस लेता है, सब प्राण पीछे साँस लेते हैं।' इन्द्र ने कहा — 'ऐसा ही है; प्राणों में सर्वोच्च स्थान का ग्रहण है।'

He said: 'I am breath, the self of understanding; worship me as life and immortality. Life is breath and breath is life; breath alone is immortality. As long as breath dwells in this body, so long is there life; by breath one attains immortality in that world, and by understanding true resolve. Whoever worships me as life and immortality attains a full life in this world and unfailing immortality in the heavenly world. Some say that the breaths become one — for no one can at the same moment make known a name by speech, a form by the eye, a sound by the ear and a thought by the mind. Becoming one, the breaths make all these known one by one. When speech speaks, all the breaths speak after it; when the eye sees, they all see after it; when the ear hears, they all hear after it; when the mind thinks, they all think after it; when breath breathes, they all breathe after it.' 'So it is,' said Indra; 'there is a winning of the highest good among the breaths.'

जीवति वागपेतो मूकान्हि पश्यामो जीवति चक्षुरपेतोऽन्धान्हि पश्यामो जीवति श्रोत्रापेतो बधिरान्हि पश्यामो जीवति मनोपेतो बालान्हि पश्यामो जीवति बाहुच्छिन्नो जीवत्यूरुच्छिन्न इति । एवं हि पश्याम इति । अथ खलु प्राण एव प्रज्ञात्मेदं शरीरं परिगृह्योतथापयति । तस्मादेतदेवोऽथमुपासीत । यो वै प्राणः सा प्रज्ञा या वा प्रज्ञा स प्राणः । सह ह्येतावस्मिञ्छरीरे वसतः सहोत्क्रामतस्तस्यैषैव दृष्टिः । एतद्विज्ञानम् । यत्रैतत्पुरुषः सुप्तः स्वप्नं न कञ्चन पश्यत्यथास्मिन्प्राण एवैकधा भवति । तदैनं वाक्सर्वैर्नामभिः सहाप्येति चक्षुः सर्वै रूपैः सहाप्येति श्रोत्रं सर्वैः शब्दैः सहाप्येति मनः सर्वैर्ध्यातैः सहाप्येति । स यदा प्रतिबुध्यते यथाग्नेर्ज्वलतो सर्वा दिशॊ विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन्नेवमेवैतस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाः । तस्यैषैव सिद्धिरेतद्विज्ञानम् । यत्रैतत्पुरुष आर्तो मरिष्यन्नाबल्यं न्येत्य मोहं नैति तदाहुः । उदक्रमीच्चित्तम् । न शृणोति न पश्यति वाचा वदति न ध्यायत्यथास्मिन्प्राण एवैकधा भवति तदैनं वाक्सर्वैर्नामभिः सहाप्येति चक्षुः सर्वै रूपैः सहाप्येति श्रोत्रं सर्वैः शब्दैः सहाप्येति मनः सर्वैर्ध्यातैः सहाप्येति स यदा प्रतिबुध्यते यथाग्नेर्ज्वलतो विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन्नेवमेवैतस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाः ॥ ३ ॥

jīvati vāgapeto mūkānhi paśyāmo jīvati cakṣurapeto'ndhānhi paśyāmo jīvati śrotrāpeto badhirānhi paśyāmo jīvati manopeto bālānhi paśyāmo jīvati bāhucchinno jīvatyūrucchinna iti, evaṃ hi paśyāma iti, atha khalu prāṇa eva prajñātmedaṃ śarīraṃ parigṛhyotathāpayati, tasmādetadevo'thamupāsīta, yo vai prāṇaḥ sā prajñā yā vā prajñā sa prāṇaḥ, saha hyetāvasmiñcharīre vasataḥ sahotkrāmatastasyaiṣaiva dṛṣṭiḥ, etadvijñānam, yatraitatpuruṣaḥ suptaḥ svapnaṃ na kañcana paśyatyathāsminprāṇa evaikadhā bhavati, tadainaṃ vāksarvairnāmabhiḥ sahāpyeti cakṣuḥ sarvai rūpaiḥ sahāpyeti śrotraṃ sarvaiḥ śabdaiḥ sahāpyeti manaḥ sarvairdhyātaiḥ sahāpyeti, sa yadā pratibudhyate yathāgnerjvalato sarvā diśò visphuliṅgā vipratiṣṭherannevamevaitasmādātmanaḥ prāṇā yathāyatanaṃ vipratiṣṭhante prāṇebhyo devā devebhyo lokāḥ, tasyaiṣaiva siddhiretadvijñānam, yatraitatpuruṣa ārto mariṣyannābalyaṃ nyetya mohaṃ naiti tadāhuḥ, udakramīccittam, na śṛṇoti na paśyati vācā vadati na dhyāyatyathāsminprāṇa evaikadhā bhavati tadainaṃ vāksarvairnāmabhiḥ sahāpyeti cakṣuḥ sarvai rūpaiḥ sahāpyeti śrotraṃ sarvaiḥ śabdaiḥ sahāpyeti manaḥ sarvairdhyātaiḥ sahāpyeti sa yadā pratibudhyate yathāgnerjvalato visphuliṅgā vipratiṣṭherannevamevaitasmādātmanaḥ prāṇā yathāyatanaṃ vipratiṣṭhante prāṇebhyo devā devebhyo lokāḥ || 3 ||

Jiivati vaagapeto muukaanhi pashyaamo jiivati chakshurapeto'ndhaanhi pashyaamo jiivati shrotraapeto badhiraanhi pashyaamo jiivati manopeto baalaanhi pashyaamo jiivati baahuchchhinno jiivatyuuruchchhinna iti, evam hi pashyaama iti, atha khalu praana eva prajnaatmedam shariiram parigrihyotathaapayati, tasmaadetadevo'thamupaasiita, yo vai praanah saa prajnaa yaa vaa prajnaa sa praanah, saha hyetaavasminchhariire vasatah sahotkraamatastasyaishaiva drishtih, etadvijnaanam, yatraitatpurushah suptah svapnam na kanchana pashyatyathaasminpraana evaikadhaa bhavati, tadainam vaaksarvairnaamabhih sahaapyeti chakshuh sarvai ruupaih sahaapyeti shrotram sarvaih shabdaih sahaapyeti manah sarvairdhyaataih sahaapyeti, sa yadaa pratibudhyate yathaagnerjvalato sarvaa dishò visphulingaa vipratishtherannevamevaitasmaadaatmanah praanaa yathaayatanam vipratishthante praanebhyo devaa devebhyo lokaah, tasyaishaiva siddhiretadvijnaanam, yatraitatpurusha aarto marishyannaabalyam nyetya moham naiti tadaahuh, udakramiichchittam, na shrinoti na pashyati vaachaa vadati na dhyaayatyathaasminpraana evaikadhaa bhavati tadainam vaaksarvairnaamabhih sahaapyeti chakshuh sarvai ruupaih sahaapyeti shrotram sarvaih shabdaih sahaapyeti manah sarvairdhyaataih sahaapyeti sa yadaa pratibudhyate yathaagnerjvalato visphulingaa vipratishtherannevamevaitasmaadaatmanah praanaa yathaayatanam vipratishthante praanebhyo devaa devebhyo lokaah

वाणी के बिना भी मनुष्य जीता है — गूँगों को हम देखते हैं; चक्षु के बिना भी जीता है — अन्धों को हम देखते हैं; श्रोत्र के बिना भी जीता है — बहरों को हम देखते हैं; मन के बिना भी जीता है — बालकों को हम देखते हैं; बाँह कट जाने पर भी जीता है, जाँघ कट जाने पर भी जीता है — ऐसा हम देखते हैं। पर प्राण ही प्रज्ञात्मा है जो इस शरीर को पकड़कर उठाता है; इसलिए इसी की उपासना करनी चाहिए। जो प्राण है वही प्रज्ञा है, और जो प्रज्ञा है वही प्राण है; ये दोनों इस शरीर में साथ रहते हैं और साथ ही निकलते हैं। इसका प्रमाण और विज्ञान यह है: जब मनुष्य सोया हुआ कोई स्वप्न नहीं देखता, तब वह प्राण में ही एक हो जाता है; तब वाणी सब नामों के साथ, चक्षु सब रूपों के साथ, श्रोत्र सब शब्दों के साथ और मन सब ध्यानों के साथ उसी में समा जाता है। और जब वह जागता है, तब जैसे जलती हुई अग्नि से चिनगारियाँ सब दिशाओं में फैल जाती हैं, वैसे ही इस आत्मा से प्राण अपने-अपने स्थानों में फैल जाते हैं, प्राणों से देवता और देवताओं से लोक। इसी प्रकार जब मनुष्य रोगी होकर मरने को होता है और निर्बलता में मूर्च्छित हो जाता है, तब कहते हैं — 'चित्त चला गया; वह न सुनता है, न देखता है, न वाणी से बोलता है, न सोचता है' — तब वह प्राण में ही एक हो जाता है, और सब इन्द्रियाँ अपने विषयों के साथ उसी में समा जाती हैं; और जब वह जागता है, तब जलती हुई अग्नि से चिनगारियों की भाँति इस आत्मा से प्राण अपने-अपने स्थानों में फैल जाते हैं, प्राणों से देवता और देवताओं से लोक।

A man lives without speech — we see the dumb; he lives without the eye — we see the blind; without the ear — we see the deaf; without the mind — we see children; he lives with an arm cut off, with a thigh cut off — so we see. But it is breath, the self of understanding, that takes hold of this body and raises it up; therefore this is what one should worship. What breath is, that is understanding; what understanding is, that is breath. The two dwell together in this body and go out together. Here is the proof of it, here is the knowledge of it: when a person asleep sees no dream at all, he becomes one in breath; then speech together with all names enters into it, the eye with all forms, the ear with all sounds, the mind with all thoughts. And when he wakes, as sparks fly out in all directions from a blazing fire, so from this self the breaths go out to their several stations, from the breaths the gods, and from the gods the worlds. In the same way, when a man is ill and about to die and sinks into weakness and loses consciousness, people say, 'His thought has departed; he does not hear, he does not see, he does not speak, he does not think' — then he becomes one in breath, and all the senses with their objects enter into it; and when he wakes, as sparks from a blazing fire, the breaths go out from this self to their several stations, from the breaths the gods, and from the gods the worlds.

स यदास्माच्छरीरादुत्क्रामति सहैवैतैः सर्वैरुत्क्रामति वागस्मात्सर्वाणि नामान्यभिविसृजते । वाचा सर्वाणि नामान्याप्नोति प्राणोऽस्मात्सर्वान्गन्धानभिविसृजते प्राणेन सर्वान्गन्धानाप्नोति चक्षुरस्मात्सर्वाणि रूपाण्यभिविसृजते चक्षुषा सर्वाणि रूपाण्याप्नोति श्रोत्रमस्मात्सर्वाञ्च्छब्दानभिविसृजते श्रोत्रेण सर्वाञ्च्छब्दानाप्नोति मनोऽस्मात्सर्वाणि ध्यातान्यभिविसृजते मनसा सर्वाणि ध्यातान्याप्नोति सैषा प्राणे सर्वाप्तिः । यो वै प्राणः सा प्रज्ञा या वा प्रज्ञा स प्राणः स ह ह्येतावस्मिञ्च्छरीरे वसतः सहोत्क्रामतः । अथ खलु यथाऽस्यै प्रज्ञायै सर्वाणि भूतान्येकं भवन्ति तद्व्याख्यास्यामः ॥ ४ ॥

sa yadāsmāccharīrādutkrāmati sahaivaitaiḥ sarvairutkrāmati vāgasmātsarvāṇi nāmānyabhivisṛjate, vācā sarvāṇi nāmānyāpnoti prāṇo'smātsarvāngandhānabhivisṛjate prāṇena sarvāngandhānāpnoti cakṣurasmātsarvāṇi rūpāṇyabhivisṛjate cakṣuṣā sarvāṇi rūpāṇyāpnoti śrotramasmātsarvāñcchabdānabhivisṛjate śrotreṇa sarvāñcchabdānāpnoti mano'smātsarvāṇi dhyātānyabhivisṛjate manasā sarvāṇi dhyātānyāpnoti saiṣā prāṇe sarvāptiḥ, yo vai prāṇaḥ sā prajñā yā vā prajñā sa prāṇaḥ sa ha hyetāvasmiñccharīre vasataḥ sahotkrāmataḥ, atha khalu yathā'syai prajñāyai sarvāṇi bhūtānyekaṃ bhavanti tadvyākhyāsyāmaḥ || 4 ||

Sa yadaasmaachchhariiraadutkraamati sahaivaitaih sarvairutkraamati vaagasmaatsarvaani naamaanyabhivisrijate, vaachaa sarvaani naamaanyaapnoti praano'smaatsarvaangandhaanabhivisrijate praanena sarvaangandhaanaapnoti chakshurasmaatsarvaani ruupaanyabhivisrijate chakshushaa sarvaani ruupaanyaapnoti shrotramasmaatsarvaanchchhabdaanabhivisrijate shrotrena sarvaanchchhabdaanaapnoti mano'smaatsarvaani dhyaataanyabhivisrijate manasaa sarvaani dhyaataanyaapnoti saishaa praane sarvaaptih, yo vai praanah saa prajnaa yaa vaa prajnaa sa praanah sa ha hyetaavasminchchhariire vasatah sahotkraamatah, atha khalu yathaa'syai prajnaayai sarvaani bhuutaanyekam bhavanti tadvyaakhyaasyaamah

जब वह इस शरीर से निकलता है, तब इन सबके साथ ही निकलता है। वाणी उसमें सब नामों को छोड़ देती है, और वाणी से वह सब नामों को प्राप्त करता है; प्राण सब गन्धों को छोड़ देता है और प्राण से वह सब गन्ध पाता है; चक्षु सब रूपों को छोड़ता है और चक्षु से वह सब रूप पाता है; श्रोत्र सब शब्दों को छोड़ता है और श्रोत्र से वह सब शब्द पाता है; मन सब ध्यानों को छोड़ता है और मन से वह सब ध्यान पाता है। यह सब प्राण में ही प्राप्ति है। जो प्राण है वही प्रज्ञा है, और जो प्रज्ञा है वही प्राण है; ये दोनों इस शरीर में साथ रहते हैं और साथ ही निकलते हैं। अब हम बताते हैं कि किस प्रकार इस प्रज्ञा के लिए सब भूत एक हो जाते हैं।

When he goes out of this body, he goes out together with all these. Speech releases all names into him, and by speech he obtains all names; breath releases all scents, and by breath he obtains all scents; the eye releases all forms, and by the eye he obtains all forms; the ear releases all sounds, and by the ear he obtains all sounds; the mind releases all thoughts, and by the mind he obtains all thoughts. This is the winning of all in breath. What breath is, that is understanding; what understanding is, that is breath. The two dwell together in this body and go out together. Now we shall explain how, for this understanding, all beings become one.

वागेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्यै नाम परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा । घ्राणमेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्य गन्धः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा चक्षुरेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्य रूपं परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा श्रोत्रमेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्य शब्दः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा जिह्वैवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्यान्नरसः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा हस्तावेवास्या एकमङ्गमुदूढं तयोः कर्म परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा शरीरमेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्य सुखदुःखे परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा उपस्थ एवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्यानन्दो रतिः प्रजातिः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा पादावेवास्या एकमङ्गमुदूढं तयोरित्या परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा प्रज्ञैवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्यै धियो विज्ञातव्यं कामाः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा ॥ ५ ॥

vāgevāsyā ekamaṅgamudūḍhaṃ tasyai nāma parastātprativihitā bhūtamātrā, ghrāṇamevāsyā ekamaṅgamudūḍhaṃ tasya gandhaḥ parastātprativihitā bhūtamātrā cakṣurevāsyā ekamaṅgamudūḍhaṃ tasya rūpaṃ parastātprativihitā bhūtamātrā śrotramevāsyā ekamaṅgamudūḍhaṃ tasya śabdaḥ parastātprativihitā bhūtamātrā jihvaivāsyā ekamaṅgamudūḍhaṃ tasyānnarasaḥ parastātprativihitā bhūtamātrā hastāvevāsyā ekamaṅgamudūḍhaṃ tayoḥ karma parastātprativihitā bhūtamātrā śarīramevāsyā ekamaṅgamudūḍhaṃ tasya sukhaduḥkhe parastātprativihitā bhūtamātrā upastha evāsyā ekamaṅgamudūḍhaṃ tasyānando ratiḥ prajātiḥ parastātprativihitā bhūtamātrā pādāvevāsyā ekamaṅgamudūḍhaṃ tayorityā parastātprativihitā bhūtamātrā prajñaivāsyā ekamaṅgamudūḍhaṃ tasyai dhiyo vijñātavyaṃ kāmāḥ parastātprativihitā bhūtamātrā || 5 ||

Vaagevaasyaa ekamangamuduudham tasyai naama parastaatprativihitaa bhuutamaatraa, ghraanamevaasyaa ekamangamuduudham tasya gandhah parastaatprativihitaa bhuutamaatraa chakshurevaasyaa ekamangamuduudham tasya ruupam parastaatprativihitaa bhuutamaatraa shrotramevaasyaa ekamangamuduudham tasya shabdah parastaatprativihitaa bhuutamaatraa jihvaivaasyaa ekamangamuduudham tasyaannarasah parastaatprativihitaa bhuutamaatraa hastaavevaasyaa ekamangamuduudham tayoh karma parastaatprativihitaa bhuutamaatraa shariiramevaasyaa ekamangamuduudham tasya sukhaduhkhe parastaatprativihitaa bhuutamaatraa upastha evaasyaa ekamangamuduudham tasyaanando ratih prajaatih parastaatprativihitaa bhuutamaatraa paadaavevaasyaa ekamangamuduudham tayorityaa parastaatprativihitaa bhuutamaatraa prajnaivaasyaa ekamangamuduudham tasyai dhiyo vijnaatavyam kaamaah parastaatprativihitaa bhuutamaatraa

वाणी उसका एक अंग है, जिससे बाहर नाम भूत-मात्रा के रूप में ठहरा है। घ्राण उसका एक अंग है, जिससे बाहर गन्ध ठहरा है। चक्षु उसका एक अंग है, जिससे बाहर रूप ठहरा है। श्रोत्र उसका एक अंग है, जिससे बाहर शब्द ठहरा है। जिह्वा उसका एक अंग है, जिससे बाहर अन्न का रस ठहरा है। दोनों हाथ उसका एक अंग हैं, जिनसे बाहर कर्म ठहरा है। शरीर उसका एक अंग है, जिससे बाहर सुख-दुःख ठहरे हैं। उपस्थ उसका एक अंग है, जिससे बाहर आनन्द, रति और सन्तान ठहरे हैं। दोनों पैर उसका एक अंग हैं, जिनसे बाहर गति ठहरी है। प्रज्ञा ही उसका एक अंग है, जिससे बाहर विचार, जानने योग्य वस्तुएँ और कामनाएँ ठहरी हैं।

Speech is one limb drawn out of it, and name is the element of being set opposite to it. Smell is one limb drawn out of it, and scent is set opposite. The eye is one limb, and form is set opposite. The ear is one limb, and sound is set opposite. The tongue is one limb, and the flavour of food is set opposite. The two hands are one limb, and action is set opposite. The body is one limb, and pleasure and pain are set opposite. The organ of generation is one limb, and delight, love and offspring are set opposite. The two feet are one limb, and movement is set opposite. Understanding itself is one limb, and thoughts, what is to be known and desires are set opposite to it.

प्रज्ञया वाचं समारुह्य वाचा सर्वाणि सामान्याप्नोति । प्रज्ञया प्राणं समारुह्य प्राणेन सर्वान्गन्धानाप्नोति प्रज्ञया चक्षुः समारुह्य चक्षुषा सर्वाणि रूपाण्याप्नोति प्रज्ञया श्रोत्रं समारुह्य श्रोत्रेण सर्वाञ्च्छब्दानाप्नोति प्रज्ञया जिह्वां समारुह्य जिह्वया सर्वानन्नरसानाप्नोति प्रज्ञया हस्तौ समारुह्य हस्ताभ्यां सर्वाणि कर्माण्याप्नोति प्रज्ञया शरीरं समारुह्य शरीरेण सुखदुःखे आप्नोति प्रज्ञयोपस्थं समारुह्योपस्थेनानन्दं रतिं प्रजातिमाप्नोति प्रज्ञया पादौ समारुह्य पादाभ्यां सर्वा इत्या आप्नोति प्रज्ञयैव धियं समारुह्य प्रज्ञयैव धियो विज्ञातव्यं कामानाप्नोति ॥ ६ ॥

prajñayā vācaṃ samāruhya vācā sarvāṇi sāmānyāpnoti, prajñayā prāṇaṃ samāruhya prāṇena sarvāngandhānāpnoti prajñayā cakṣuḥ samāruhya cakṣuṣā sarvāṇi rūpāṇyāpnoti prajñayā śrotraṃ samāruhya śrotreṇa sarvāñcchabdānāpnoti prajñayā jihvāṃ samāruhya jihvayā sarvānannarasānāpnoti prajñayā hastau samāruhya hastābhyāṃ sarvāṇi karmāṇyāpnoti prajñayā śarīraṃ samāruhya śarīreṇa sukhaduḥkhe āpnoti prajñayopasthaṃ samāruhyopasthenānandaṃ ratiṃ prajātimāpnoti prajñayā pādau samāruhya pādābhyāṃ sarvā ityā āpnoti prajñayaiva dhiyaṃ samāruhya prajñayaiva dhiyo vijñātavyaṃ kāmānāpnoti || 6 ||

Prajnayaa vaacham samaaruhya vaachaa sarvaani saamaanyaapnoti, prajnayaa praanam samaaruhya praanena sarvaangandhaanaapnoti prajnayaa chakshuh samaaruhya chakshushaa sarvaani ruupaanyaapnoti prajnayaa shrotram samaaruhya shrotrena sarvaanchchhabdaanaapnoti prajnayaa jihvaam samaaruhya jihvayaa sarvaanannarasaanaapnoti prajnayaa hastau samaaruhya hastaabhyaam sarvaani karmaanyaapnoti prajnayaa shariiram samaaruhya shariirena sukhaduhkhe aapnoti prajnayopastham samaaruhyopasthenaanandam ratim prajaatimaapnoti prajnayaa paadau samaaruhya paadaabhyaam sarvaa ityaa aapnoti prajnayaiva dhiyam samaaruhya prajnayaiva dhiyo vijnaatavyam kaamaanaapnoti

प्रज्ञा से वाणी पर चढ़कर वह वाणी से सब नाम प्राप्त करता है। प्रज्ञा से प्राण पर चढ़कर प्राण से सब गन्ध प्राप्त करता है। प्रज्ञा से चक्षु पर चढ़कर चक्षु से सब रूप प्राप्त करता है। प्रज्ञा से श्रोत्र पर चढ़कर श्रोत्र से सब शब्द प्राप्त करता है। प्रज्ञा से जिह्वा पर चढ़कर जिह्वा से अन्न के सब रस प्राप्त करता है। प्रज्ञा से दोनों हाथों पर चढ़कर हाथों से सब कर्म प्राप्त करता है। प्रज्ञा से शरीर पर चढ़कर शरीर से सुख-दुःख प्राप्त करता है। प्रज्ञा से उपस्थ पर चढ़कर उपस्थ से आनन्द, रति और सन्तान प्राप्त करता है। प्रज्ञा से दोनों पैरों पर चढ़कर पैरों से सब गतियाँ प्राप्त करता है। और प्रज्ञा से ही बुद्धि पर चढ़कर प्रज्ञा से ही विचार, जानने योग्य वस्तुएँ और कामनाएँ प्राप्त करता है।

Mounting speech by understanding, one obtains all names by speech. Mounting breath by understanding, one obtains all scents by breath. Mounting the eye by understanding, one obtains all forms. Mounting the ear, one obtains all sounds. Mounting the tongue, one obtains all flavours of food. Mounting the two hands, one obtains all actions. Mounting the body, one obtains pleasure and pain. Mounting the organ of generation, one obtains delight, love and offspring. Mounting the two feet, one obtains all movements. And mounting thought itself by understanding, one obtains by understanding thoughts, what is to be known, and desires.

न हि प्रज्ञापेता वाङ्नाम किञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतन्नाम प्राज्ञासिषमिति । न हि प्रज्ञापेतः प्राणो गन्धं कञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतं गन्धं प्राज्ञासिषमिति । न हि प्रज्ञापेतं चक्षू रूपं किञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतद्रूपं प्राज्ञासिषमिति न प्रज्ञापेतं श्रोत्रं शब्दं कञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतं शब्दं प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेता जिह्वान्नरसं कञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतमन्नरसं प्राज्ञासिषमिति न प्रज्ञापेतौ हस्तौ कर्म किञ्चन प्रज्ञपयेतामन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतत्कर्म प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेतं शरीरं सुखदुःखं किञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतत्सुखदुःखं प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेत उपस्थ आनन्दं रतिं प्रजातिं काञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतमानन्दं न रतिं प्रजातिं प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेतौ पादावित्यां काञ्चन प्रज्ञापयेतामन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतामित्यां प्राज्ञसिषमिति न हि प्रज्ञापेता धीः काचन सिद्ध्येन्न प्रज्ञातव्यं प्रज्ञायेत् ॥ ७ ॥

na hi prajñāpetā vāṅnāma kiñcana prajñapayedanyatra me mano'bhūdityāha, nāhametannāma prājñāsiṣamiti, na hi prajñāpetaḥ prāṇo gandhaṃ kañcana prajñapayedanyatra me mano'bhūdityāha nāhametaṃ gandhaṃ prājñāsiṣamiti, na hi prajñāpetaṃ cakṣū rūpaṃ kiñcana prajñapayedanyatra me mano'bhūdityāha, nāhametadrūpaṃ prājñāsiṣamiti na prajñāpetaṃ śrotraṃ śabdaṃ kañcana prajñapayedanyatra me mano'bhūdityāha, nāhametaṃ śabdaṃ prājñāsiṣamiti na hi prajñāpetā jihvānnarasaṃ kañcana prajñapayedanyatra me mano'bhūdityāha, nāhametamannarasaṃ prājñāsiṣamiti na prajñāpetau hastau karma kiñcana prajñapayetāmanyatra me mano'bhūdityāha nāhametatkarma prājñāsiṣamiti na hi prajñāpetaṃ śarīraṃ sukhaduḥkhaṃ kiñcana prajñapayedanyatra me mano'bhūdityāha nāhametatsukhaduḥkhaṃ prājñāsiṣamiti na hi prajñāpeta upastha ānandaṃ ratiṃ prajātiṃ kāñcana prajñapayedanyatra me mano'bhūdityāha, nāhametamānandaṃ na ratiṃ prajātiṃ prājñāsiṣamiti na hi prajñāpetau pādāvityāṃ kāñcana prajñāpayetāmanyatra me mano'bhūdityāha, nāhametāmityāṃ prājñasiṣamiti na hi prajñāpetā dhīḥ kācana siddhyenna prajñātavyaṃ prajñāyet || 7 ||

Na hi prajnaapetaa vaannaama kinchana prajnapayedanyatra me mano'bhuudityaaha, naahametannaama praajnaasishamiti, na hi prajnaapetah praano gandham kanchana prajnapayedanyatra me mano'bhuudityaaha naahametam gandham praajnaasishamiti, na hi prajnaapetam chakshuu ruupam kinchana prajnapayedanyatra me mano'bhuudityaaha, naahametadruupam praajnaasishamiti na prajnaapetam shrotram shabdam kanchana prajnapayedanyatra me mano'bhuudityaaha, naahametam shabdam praajnaasishamiti na hi prajnaapetaa jihvaannarasam kanchana prajnapayedanyatra me mano'bhuudityaaha, naahametamannarasam praajnaasishamiti na prajnaapetau hastau karma kinchana prajnapayetaamanyatra me mano'bhuudityaaha naahametatkarma praajnaasishamiti na hi prajnaapetam shariiram sukhaduhkham kinchana prajnapayedanyatra me mano'bhuudityaaha naahametatsukhaduhkham praajnaasishamiti na hi prajnaapeta upastha aanandam ratim prajaatim kaanchana prajnapayedanyatra me mano'bhuudityaaha, naahametamaanandam na ratim prajaatim praajnaasishamiti na hi prajnaapetau paadaavityaam kaanchana prajnaapayetaamanyatra me mano'bhuudityaaha, naahametaamityaam praajnasishamiti na hi prajnaapetaa dhiih kaachana siddhyenna prajnaatavyam prajnaayet

प्रज्ञा के बिना वाणी किसी नाम को नहीं जता सकती; तब मनुष्य कहता है, 'मेरा मन कहीं और था, इसलिए मैंने वह नाम नहीं जाना।' प्रज्ञा के बिना प्राण किसी गन्ध को नहीं जता सकता — 'मेरा मन कहीं और था, मैंने वह गन्ध नहीं जानी।' प्रज्ञा के बिना चक्षु किसी रूप को नहीं जता सकता, श्रोत्र किसी शब्द को नहीं, जिह्वा किसी रस को नहीं, दोनों हाथ किसी कर्म को नहीं, शरीर किसी सुख-दुःख को नहीं, उपस्थ आनन्द-रति-सन्तान को नहीं, दोनों पैर किसी गति को नहीं — हर बार वही उत्तर: 'मेरा मन कहीं और था।' प्रज्ञा के बिना कोई विचार सिद्ध नहीं होता, और जानने योग्य कुछ भी नहीं जाना जाता।

Without understanding, speech cannot make any name known; then one says, 'My mind was elsewhere; I did not know that name.' Without understanding, breath cannot make any scent known — 'My mind was elsewhere; I did not know that scent.' Without understanding the eye cannot make any form known, the ear any sound, the tongue any flavour, the two hands any action, the body any pleasure or pain, the organ of generation any delight or love or offspring, the two feet any movement — and each time the same answer: 'My mind was elsewhere.' Without understanding no thought is accomplished, and nothing that should be known is known.

न वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यान्न गन्धं विजिज्ञासीत घ्रातारं विद्यान्न रूपं विजिज्ञासीत रूपविद्यं विद्यान्न शब्दं विजिज्ञासीत श्रोतारं विद्यान्नान्नरसं विजिज्ञासीतान्नरसविज्ञातारं विद्यान्न कर्म विजिज्ञासीत कर्तारं विद्यान्न सुखदुःखे विजिज्ञासीत सुखदुःखयोर्विज्ञातारं विद्यान्नानन्दं न रतिं न प्रजातिं विजिज्ञासीतानन्दस्य रतेः प्रजातेर्विज्ञातारं विद्यान्नेत्यां विजिज्ञासीतैतारं विद्यात् । न मनो विजिज्ञासीत मन्तारं विद्यात् । ता वा एता दशैव भूतमात्रा अधिप्रज्ञं दश प्रज्ञामात्रा अधिभूतं यद्धि भूतमात्रा न स्युर्न प्रज्ञामात्राः स्युर्यद्वा प्रज्ञामात्रा न स्युर्न भूतमात्राः स्युः ॥ ८ ॥

na vācaṃ vijijñāsīta vaktāraṃ vidyānna gandhaṃ vijijñāsīta ghrātāraṃ vidyānna rūpaṃ vijijñāsīta rūpavidyaṃ vidyānna śabdaṃ vijijñāsīta śrotāraṃ vidyānnānnarasaṃ vijijñāsītānnarasavijñātāraṃ vidyānna karma vijijñāsīta kartāraṃ vidyānna sukhaduḥkhe vijijñāsīta sukhaduḥkhayorvijñātāraṃ vidyānnānandaṃ na ratiṃ na prajātiṃ vijijñāsītānandasya rateḥ prajātervijñātāraṃ vidyānnetyāṃ vijijñāsītaitāraṃ vidyāt, na mano vijijñāsīta mantāraṃ vidyāt, tā vā etā daśaiva bhūtamātrā adhiprajñaṃ daśa prajñāmātrā adhibhūtaṃ yaddhi bhūtamātrā na syurna prajñāmātrāḥ syuryadvā prajñāmātrā na syurna bhūtamātrāḥ syuḥ || 8 ||

Na vaacham vijijnaasiita vaktaaram vidyaanna gandham vijijnaasiita ghraataaram vidyaanna ruupam vijijnaasiita ruupavidyam vidyaanna shabdam vijijnaasiita shrotaaram vidyaannaannarasam vijijnaasiitaannarasavijnaataaram vidyaanna karma vijijnaasiita kartaaram vidyaanna sukhaduhkhe vijijnaasiita sukhaduhkhayorvijnaataaram vidyaannaanandam na ratim na prajaatim vijijnaasiitaanandasya rateh prajaatervijnaataaram vidyaannetyaam vijijnaasiitaitaaram vidyaat, na mano vijijnaasiita mantaaram vidyaat, taa vaa etaa dashaiva bhuutamaatraa adhiprajnam dasha prajnaamaatraa adhibhuutam yaddhi bhuutamaatraa na syurna prajnaamaatraah syuryadvaa prajnaamaatraa na syurna bhuutamaatraah syuh

वाणी को जानने की इच्छा न करे, बोलने वाले को जाने; गन्ध को नहीं, सूँघने वाले को जाने; रूप को नहीं, रूप के जानने वाले को जाने; शब्द को नहीं, सुनने वाले को जाने; अन्न के रस को नहीं, रस के जानने वाले को जाने; कर्म को नहीं, कर्ता को जाने; सुख-दुःख को नहीं, सुख-दुःख के जानने वाले को जाने; आनन्द, रति और सन्तान को नहीं, उनके जानने वाले को जाने; गति को नहीं, चलने वाले को जाने; मन को नहीं, मनन करने वाले को जाने। ये दस भूत-मात्राएँ प्रज्ञा के आश्रित हैं और दस प्रज्ञा-मात्राएँ भूतों के आश्रित; क्योंकि यदि भूत-मात्राएँ न हों तो प्रज्ञा-मात्राएँ न होंगी, और यदि प्रज्ञा-मात्राएँ न हों तो भूत-मात्राएँ न होंगी।

One should not seek to know speech, but should know the speaker; not the scent, but the one who smells; not form, but the one who knows form; not sound, but the hearer; not the flavour of food, but the one who knows it; not action, but the doer; not pleasure and pain, but the one who knows them; not delight and love and offspring, but the one who knows them; not movement, but the one who moves; not the mind, but the thinker. These ten elements of being rest on understanding, and the ten elements of understanding rest on beings; for if the elements of being were not, the elements of understanding would not be, and if the elements of understanding were not, the elements of being would not be.

न ह्यन्यतरतो रूपं किञ्चन सिद्ध्येन्नो एतन्नाना तद्यथा रथस्यारेषु नेमिरर्पिता नाभावरा अर्पिता एवमेवैता भूतमात्राः प्रज्ञामात्रास्वर्पिताः प्रज्ञामात्राः प्राणेऽर्पिताः स एष प्राण एव प्रज्ञात्मानन्दोऽजरोऽमृतः । न साधुना कर्मणा भूयान्नो एवासाधुना कनीयान् । एष ह्येवैनं साधुकर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्यो उन्निनीषत एष उ एवैनमसाधु कर्म कारयति तं यमधो निनीषते । एष लोकपाल एष लोकाधिपतिरेष सर्वेश्वरः स म आत्मेति विद्यात्स म आत्मेति विद्यात् ॥ ९ ॥

na hyanyatarato rūpaṃ kiñcana siddhyenno etannānā tadyathā rathasyāreṣu nemirarpitā nābhāvarā arpitā evamevaitā bhūtamātrāḥ prajñāmātrāsvarpitāḥ prajñāmātrāḥ prāṇe'rpitāḥ sa eṣa prāṇa eva prajñātmānando'jaro'mṛtaḥ, na sādhunā karmaṇā bhūyānno evāsādhunā kanīyān, eṣa hyevainaṃ sādhukarma kārayati taṃ yamebhyo lokebhyo unninīṣata eṣa u evainamasādhu karma kārayati taṃ yamadho ninīṣate, eṣa lokapāla eṣa lokādhipatireṣa sarveśvaraḥ sa ma ātmeti vidyātsa ma ātmeti vidyāt || 9 ||

Na hyanyatarato ruupam kinchana siddhyenno etannaanaa tadyathaa rathasyaareshu nemirarpitaa naabhaavaraa arpitaa evamevaitaa bhuutamaatraah prajnaamaatraasvarpitaah prajnaamaatraah praane'rpitaah sa esha praana eva prajnaatmaanando'jaro'mritah, na saadhunaa karmanaa bhuuyaanno evaasaadhunaa kaniiyaan, esha hyevainam saadhukarma kaarayati tam yamebhyo lokebhyo unniniishata esha u evainamasaadhu karma kaarayati tam yamadho niniishate, esha lokapaala esha lokaadhipatiresha sarveshvarah sa ma aatmeti vidyaatsa ma aatmeti vidyaat

दोनों में से किसी एक से कोई रूप सिद्ध नहीं होता; फिर भी ये दो अलग नहीं हैं। जैसे रथ के अरों में नेमि (पहिये का घेरा) लगी है और नाभि में अरे, वैसे ही ये भूत-मात्राएँ प्रज्ञा-मात्राओं में लगी हैं और प्रज्ञा-मात्राएँ प्राण में। यही प्राण प्रज्ञात्मा है — आनन्द-स्वरूप, अजर और अमृत। वह न शुभ कर्म से बढ़ता है, न अशुभ कर्म से घटता है। वही उससे शुभ कर्म कराता है जिसे वह इन लोकों से ऊपर ले जाना चाहता है, और वही उससे अशुभ कर्म कराता है जिसे वह नीचे ले जाना चाहता है। वही लोकपाल है, वही लोकाधिपति है, वही सबका ईश्वर है। 'वही मेरा आत्मा है' — ऐसा जाने; 'वही मेरा आत्मा है' — ऐसा जाने।

From either one alone no form comes about; yet these two are not separate. As the rim of a chariot wheel is fixed on the spokes and the spokes on the hub, so these elements of being are fixed on the elements of understanding and the elements of understanding on breath. This breath is the self of understanding — bliss, ageless, immortal. It does not grow greater by good deeds nor less by bad. It is this that makes a man do good deeds when it would lead him up from these worlds, and it is this that makes him do bad deeds when it would lead him down. It is the guardian of the worlds, the ruler of the worlds, the lord of all. 'That is my self' — let one know; 'that is my self' — let one know.

चतुर्थोऽध्यायः · Adhyāya 4 — Gārgya Bālāki and Ajātaśatru: the maker of all these persons

अथ गार्ग्यो ह वै बालाकिरनूचानः संस्पृष्ट आस सोऽयमुशिनरेषु संवसन्मत्स्येषु कुरुपञ्चालेषु काशीविदेहेष्विति सहाजातशत्रुं काश्यमेत्योवाच । ब्रह्म ते ब्रवाणीति तं होवाच अजातशत्रुः । सहस्रं दद्मस्त इत्येतस्यां वाचि जनको जनक इति वा उ जना धावन्तीति ॥ १ ॥

atha gārgyo ha vai bālākiranūcānaḥ saṃspṛṣṭa āsa so'yamuśinareṣu saṃvasanmatsyeṣu kurupañcāleṣu kāśīvideheṣviti sahājātaśatruṃ kāśyametyovāca, brahma te bravāṇīti taṃ hovāca ajātaśatruḥ, sahasraṃ dadmasta ityetasyāṃ vāci janako janaka iti vā u janā dhāvantīti || 1 ||

Atha gaargyo ha vai baalaakiranuuchaanah samsprishta aasa so'yamushinareshu samvasanmatsyeshu kurupanchaaleshu kaashiivideheshviti sahaajaatashatrum kaashyametyovaacha, brahma te bravaaniiti tam hovaacha ajaatashatruh, sahasram dadmasta ityetasyaam vaachi janako janaka iti vaa u janaa dhaavantiiti

गार्ग्य बालाकि विद्वान् और वाक्पटु थे। वे उशीनर, मत्स्य, कुरु-पञ्चाल और काशी-विदेह देशों में रहे। वे काशी के राजा अजातशत्रु के पास जाकर बोले — 'मैं तुम्हें ब्रह्म बताता हूँ।' अजातशत्रु ने कहा — 'इस वचन पर हम तुम्हें हज़ार (गौएँ) देते हैं; लोग तो जनक-जनक कहकर ही दौड़ते हैं।'

Gārgya Bālāki was learned and fluent of speech. He had lived among the Uśīnaras, the Matsyas, the Kuru-Pañcālas and the Kāśi-Videhas. He came to Ajātaśatru, king of Kāśī, and said, 'Let me tell you about Brahman.' Ajātaśatru said, 'For such a word we give you a thousand cows; people run about crying only 'Janaka, Janaka!''

स होवाच बालाकिर्य एवैष आदित्ये पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठाः । बृहत्पाण्डरवासा अतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्तेऽतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धा भवति ॥ २ ॥

sa hovāca bālākirya evaiṣa āditye puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasminsamavādayiṣṭhāḥ, bṛhatpāṇḍaravāsā atiṣṭhāḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ mūrdheti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste'tiṣṭhāḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ mūrdhā bhavati || 2 ||

Sa hovaacha baalaakirya evaisha aaditye purushastamevaahamupaasa iti tam hovaachaajaatashatrurmaa maitasminsamavaadayishthaah, brihatpaandaravaasaa atishthaah sarveshaam bhuutaanaam muurdheti vaa ahametamupaasa iti sa yo haitamevamupaaste'tishthaah sarveshaam bhuutaanaam muurdhaa bhavati

बालाकि ने कहा — 'जो पुरुष सूर्य में है, उसी की मैं उपासना करता हूँ।' अजातशत्रु ने कहा — 'इस विषय में मुझसे बात मत करो। मैं तो उसकी उपासना महान्, श्वेत वस्त्र वाले, सब भूतों के सिर और सबसे ऊपर रहने वाले के रूप में करता हूँ। जो इसे ऐसा जानकर उपासना करता है, वह सबसे ऊपर रहने वाला और सब भूतों का सिर हो जाता है।'

Bālāki said, 'The person who is in the sun — him I worship.' Ajātaśatru said, 'Do not talk to me about him. I worship him as the great one clad in white, as the pre-eminent, the head of all beings. Whoever worships him so becomes pre-eminent and the head of all beings.'

स होवाच बालाकिर्य एवैष चन्द्रमसि पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठाः सोमो राजान्नस्यात्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो मेवमुपास्तेऽन्नस्यात्मा भवति ॥ ३ ॥

sa hovāca bālākirya evaiṣa candramasi puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasminsamavādayiṣṭhāḥ somo rājānnasyātmeti vā ahametamupāsa iti sa yo mevamupāste'nnasyātmā bhavati || 3 ||

Sa hovaacha baalaakirya evaisha chandramasi purushastamevaahamupaasa iti tam hovaachaajaatashatrurmaa maitasminsamavaadayishthaah somo raajaannasyaatmeti vaa ahametamupaasa iti sa yo mevamupaaste'nnasyaatmaa bhavati

बालाकि ने कहा — 'जो पुरुष चन्द्रमा में है, उसी की मैं उपासना करता हूँ।' अजातशत्रु ने कहा — 'इस विषय में मुझसे बात मत करो। मैं तो उसकी उपासना सोम राजा, अन्न के आत्मा के रूप में करता हूँ। जो इसे ऐसा जानकर उपासना करता है, वह अन्न का आत्मा हो जाता है।'

Bālāki said, 'The person who is in the moon — him I worship.' Ajātaśatru said, 'Do not talk to me about him. I worship him as king Soma, the self of food. Whoever worships him so becomes the self of food.'

स होवाच बालाकिर्य एवैष विद्युति पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठास्तेजस आत्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते तेजस आत्मा भवति ॥ ४ ॥

sa hovāca bālākirya evaiṣa vidyuti puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasminsamavādayiṣṭhāstejasa ātmeti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste tejasa ātmā bhavati || 4 ||

Sa hovaacha baalaakirya evaisha vidyuti purushastamevaahamupaasa iti tam hovaachaajaatashatrurmaa maitasminsamavaadayishthaastejasa aatmeti vaa ahametamupaasa iti sa yo haitamevamupaaste tejasa aatmaa bhavati

बालाकि ने कहा — 'जो पुरुष विद्युत् में है, उसी की मैं उपासना करता हूँ।' अजातशत्रु ने कहा — 'इस विषय में मुझसे बात मत करो। मैं तो उसकी उपासना तेज के आत्मा के रूप में करता हूँ। जो इसे ऐसा जानकर उपासना करता है, वह तेज का आत्मा हो जाता है।'

Bālāki said, 'The person who is in the lightning — him I worship.' Ajātaśatru said, 'Do not talk to me about him. I worship him as the self of radiance. Whoever worships him so becomes the self of radiance.'

स होवाच बालाकिर्य एवैष स्तनयित्नौ पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठाः शब्दस्यात्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते शब्दस्यात्मा भवति ॥ ५ ॥

sa hovāca bālākirya evaiṣa stanayitnau puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasminsamavādayiṣṭhāḥ śabdasyātmeti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste śabdasyātmā bhavati || 5 ||

Sa hovaacha baalaakirya evaisha stanayitnau purushastamevaahamupaasa iti tam hovaachaajaatashatrurmaa maitasminsamavaadayishthaah shabdasyaatmeti vaa ahametamupaasa iti sa yo haitamevamupaaste shabdasyaatmaa bhavati

बालाकि ने कहा — 'जो पुरुष मेघ-गर्जन में है, उसी की मैं उपासना करता हूँ।' अजातशत्रु ने कहा — 'इस विषय में मुझसे बात मत करो। मैं तो उसकी उपासना शब्द के आत्मा के रूप में करता हूँ। जो इसे ऐसा जानकर उपासना करता है, वह शब्द का आत्मा हो जाता है।'

Bālāki said, 'The person who is in the thunder — him I worship.' Ajātaśatru said, 'Do not talk to me about him. I worship him as the self of sound. Whoever worships him so becomes the self of sound.'

स होवाच बालाकिर्य एवैष आकाशे पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठाः पूर्णमप्रवर्ति ब्रह्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते पूर्यते प्रजया पशुभिर्नो एव स्वयं नास्य प्रजा पुरा कालात्प्रवर्तते ॥ ६ ॥

sa hovāca bālākirya evaiṣa ākāśe puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasminsamavādayiṣṭhāḥ pūrṇamapravarti brahmeti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste pūryate prajayā paśubhirno eva svayaṃ nāsya prajā purā kālātpravartate || 6 ||

Sa hovaacha baalaakirya evaisha aakaashe purushastamevaahamupaasa iti tam hovaachaajaatashatrurmaa maitasminsamavaadayishthaah puurnamapravarti brahmeti vaa ahametamupaasa iti sa yo haitamevamupaaste puuryate prajayaa pashubhirno eva svayam naasya prajaa puraa kaalaatpravartate

बालाकि ने कहा — 'जो पुरुष आकाश में है, उसी की मैं उपासना करता हूँ।' अजातशत्रु ने कहा — 'इस विषय में मुझसे बात मत करो। मैं तो उसकी उपासना पूर्ण, निश्चल ब्रह्म के रूप में करता हूँ। जो इसे ऐसा जानकर उपासना करता है, वह सन्तान और पशुओं से भर जाता है; न वह स्वयं और न उसकी सन्तान समय से पहले इस लोक से जाती है।'

Bālāki said, 'The person who is in space — him I worship.' Ajātaśatru said, 'Do not talk to me about him. I worship him as the full, unmoving Brahman. Whoever worships him so is filled with offspring and cattle; neither he nor his children pass away before their time.'

स होवाच बालाकिर्य एवैष वायौ पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठा इन्द्रो वैकुण्ठोऽपराजिता सेनेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते । जिष्णुर्ह वापराजिष्णुरन्यतस्त्यजायी भवति ॥ ७ ॥

sa hovāca bālākirya evaiṣa vāyau puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasminsamavādayiṣṭhā indro vaikuṇṭho'parājitā seneti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste, jiṣṇurha vāparājiṣṇuranyatastyajāyī bhavati || 7 ||

Sa hovaacha baalaakirya evaisha vaayau purushastamevaahamupaasa iti tam hovaachaajaatashatrurmaa maitasminsamavaadayishthaa indro vaikuntho'paraajitaa seneti vaa ahametamupaasa iti sa yo haitamevamupaaste, jishnurha vaaparaajishnuranyatastyajaayii bhavati

बालाकि ने कहा — 'जो पुरुष वायु में है, उसी की मैं उपासना करता हूँ।' अजातशत्रु ने कहा — 'इस विषय में मुझसे बात मत करो। मैं तो उसकी उपासना इन्द्र वैकुण्ठ और अपराजित सेना के रूप में करता हूँ। जो इसे ऐसा जानकर उपासना करता है, वह विजयी, अपराजित और शत्रुओं को जीतने वाला होता है।'

Bālāki said, 'The person who is in the wind — him I worship.' Ajātaśatru said, 'Do not talk to me about him. I worship him as Indra Vaikuṇṭha, as the unconquered army. Whoever worships him so becomes victorious, unconquered, a conqueror of his adversaries.'

स होवाच बालाकिर्य एवैषोऽग्नौ पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठा विषासहिरिति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते विषासहिर्वान्वेष भवति ॥ ८ ॥

sa hovāca bālākirya evaiṣo'gnau puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasminsamavādayiṣṭhā viṣāsahiriti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste viṣāsahirvānveṣa bhavati || 8 ||

Sa hovaacha baalaakirya evaisho'gnau purushastamevaahamupaasa iti tam hovaachaajaatashatrurmaa maitasminsamavaadayishthaa vishaasahiriti vaa ahametamupaasa iti sa yo haitamevamupaaste vishaasahirvaanvesha bhavati

बालाकि ने कहा — 'जो पुरुष अग्नि में है, उसी की मैं उपासना करता हूँ।' अजातशत्रु ने कहा — 'इस विषय में मुझसे बात मत करो। मैं तो उसकी उपासना सब कुछ सह लेने वाले के रूप में करता हूँ। जो इसे ऐसा जानकर उपासना करता है, वह सहनशील और सबको परास्त करने वाला होता है।'

Bālāki said, 'The person who is in fire — him I worship.' Ajātaśatru said, 'Do not talk to me about him. I worship him as the all-overcoming. Whoever worships him so becomes one who overcomes all.'

स होवाच बालाकिर्य एवैषोऽप्सु पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठा नाम्न्यस्यात्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते नाम्न्यस्यात्मा भवतीत्यधिदैवतमथाध्यात्मम् ॥ ९ ॥

sa hovāca bālākirya evaiṣo'psu puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasminsamavādayiṣṭhā nāmnyasyātmeti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste nāmnyasyātmā bhavatītyadhidaivatamathādhyātmam || 9 ||

Sa hovaacha baalaakirya evaisho'psu purushastamevaahamupaasa iti tam hovaachaajaatashatrurmaa maitasminsamavaadayishthaa naamnyasyaatmeti vaa ahametamupaasa iti sa yo haitamevamupaaste naamnyasyaatmaa bhavatiityadhidaivatamathaadhyaatmam

बालाकि ने कहा — 'जो पुरुष जल में है, उसी की मैं उपासना करता हूँ।' अजातशत्रु ने कहा — 'इस विषय में मुझसे बात मत करो। मैं तो उसकी उपासना नाम के आत्मा के रूप में करता हूँ। जो इसे ऐसा जानकर उपासना करता है, वह नाम का आत्मा हो जाता है।' — यह अधिदैवत (देवताओं की दृष्टि से) हुआ; अब अध्यात्म (अपने भीतर की दृष्टि से)।

Bālāki said, 'The person who is in the waters — him I worship.' Ajātaśatru said, 'Do not talk to me about him. I worship him as the self of the name. Whoever worships him so becomes the self of the name.' That is with respect to the gods; now with respect to the self.

स होवाच बालाकिर्य एवैष आदर्शे पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठाः प्रतिरूप इति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते प्रतिरूपो हैवास्य प्रजायामाजायते नाप्रतिरूपः ॥ १० ॥

sa hovāca bālākirya evaiṣa ādarśe puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasminsamavādayiṣṭhāḥ pratirūpa iti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste pratirūpo haivāsya prajāyāmājāyate nāpratirūpaḥ || 10 ||

Sa hovaacha baalaakirya evaisha aadarshe purushastamevaahamupaasa iti tam hovaachaajaatashatrurmaa maitasminsamavaadayishthaah pratiruupa iti vaa ahametamupaasa iti sa yo haitamevamupaaste pratiruupo haivaasya prajaayaamaajaayate naapratiruupah

बालाकि ने कहा — 'जो पुरुष दर्पण में है, उसी की मैं उपासना करता हूँ।' अजातशत्रु ने कहा — 'इस विषय में मुझसे बात मत करो। मैं तो उसकी उपासना प्रतिरूप (प्रतिबिम्ब) के रूप में करता हूँ। जो इसे ऐसा जानकर उपासना करता है, उसकी सन्तान उसी के प्रतिरूप उत्पन्न होती है, विरूप नहीं।'

Bālāki said, 'The person who is in a mirror — him I worship.' Ajātaśatru said, 'Do not talk to me about him. I worship him as the likeness. Whoever worships him so has children born in his own likeness, not unlike him.'

स होवाच बालाकिर्य एवैष प्रतिश्रुत्कायां पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठा द्वितीयोऽनपग इति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते विन्दते द्वितीयाद्द्वितीयवान्भवति ॥ ११ ॥

sa hovāca bālākirya evaiṣa pratiśrutkāyāṃ puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasminsamavādayiṣṭhā dvitīyo'napaga iti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste vindate dvitīyāddvitīyavānbhavati || 11 ||

Sa hovaacha baalaakirya evaisha pratishrutkaayaam purushastamevaahamupaasa iti tam hovaachaajaatashatrurmaa maitasminsamavaadayishthaa dvitiiyo'napaga iti vaa ahametamupaasa iti sa yo haitamevamupaaste vindate dvitiiyaaddvitiiyavaanbhavati

बालाकि ने कहा — 'जो पुरुष प्रतिध्वनि में है, उसी की मैं उपासना करता हूँ।' अजातशत्रु ने कहा — 'इस विषय में मुझसे बात मत करो। मैं तो उसकी उपासना दूसरे, कभी साथ न छोड़ने वाले के रूप में करता हूँ। जो इसे ऐसा जानकर उपासना करता है, उसे दूसरा (साथी) मिलता है और वह साथी वाला हो जाता है।'

Bālāki said, 'The person who is in the echo — him I worship.' Ajātaśatru said, 'Do not talk to me about him. I worship him as the second who never departs. Whoever worships him so finds a second and becomes one who has a companion.'

स होवाच बालाकिर्य एवैष शब्दः पुरुषमन्वेति तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठा असुरिति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते नो एव स्वयं नास्य प्रजा पुरा कालात्संमोहमेति ॥ १२ ॥

sa hovāca bālākirya evaiṣa śabdaḥ puruṣamanveti tamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasminsamavādayiṣṭhā asuriti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste no eva svayaṃ nāsya prajā purā kālātsaṃmohameti || 12 ||

Sa hovaacha baalaakirya evaisha shabdah purushamanveti tamevaahamupaasa iti tam hovaachaajaatashatrurmaa maitasminsamavaadayishthaa asuriti vaa ahametamupaasa iti sa yo haitamevamupaaste no eva svayam naasya prajaa puraa kaalaatsammohameti

बालाकि ने कहा — 'जो शब्द पुरुष के पीछे चलता है, उसी की मैं उपासना करता हूँ।' अजातशत्रु ने कहा — 'इस विषय में मुझसे बात मत करो। मैं तो उसकी उपासना प्राण (जीवन) के रूप में करता हूँ। जो इसे ऐसा जानकर उपासना करता है, न वह स्वयं और न उसकी सन्तान समय से पहले मूर्च्छा (विनाश) को प्राप्त होती है।'

Bālāki said, 'The sound that follows a person — that I worship.' Ajātaśatru said, 'Do not talk to me about it. I worship it as life. Whoever worships it so does not himself, nor do his children, fall into swoon before their time.'

स होवाच बालाकिर्य एवैष च्छायापुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठा मृत्युरिति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते नो एव स्वयं नास्य प्रजा पुरा कालात्प्रमीयते ॥ १३ ॥

sa hovāca bālākirya evaiṣa cchāyāpuruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasminsamavādayiṣṭhā mṛtyuriti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste no eva svayaṃ nāsya prajā purā kālātpramīyate || 13 ||

Sa hovaacha baalaakirya evaisha chchhaayaapurushastamevaahamupaasa iti tam hovaachaajaatashatrurmaa maitasminsamavaadayishthaa mrityuriti vaa ahametamupaasa iti sa yo haitamevamupaaste no eva svayam naasya prajaa puraa kaalaatpramiiyate

बालाकि ने कहा — 'जो पुरुष छाया में है, उसी की मैं उपासना करता हूँ।' अजातशत्रु ने कहा — 'इस विषय में मुझसे बात मत करो। मैं तो उसकी उपासना मृत्यु के रूप में करता हूँ। जो इसे ऐसा जानकर उपासना करता है, न वह स्वयं और न उसकी सन्तान समय से पहले मरती है।'

Bālāki said, 'The person who is in the shadow — him I worship.' Ajātaśatru said, 'Do not talk to me about him. I worship him as death. Whoever worships him so does not himself, nor do his children, die before their time.'

स होवाच बालाकिर्य एवैष शारीरः पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठाः प्रजापतिरिति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते प्रजायते प्रजया पशुभिः ॥ १४ ॥

sa hovāca bālākirya evaiṣa śārīraḥ puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasminsamavādayiṣṭhāḥ prajāpatiriti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste prajāyate prajayā paśubhiḥ || 14 ||

Sa hovaacha baalaakirya evaisha shaariirah purushastamevaahamupaasa iti tam hovaachaajaatashatrurmaa maitasminsamavaadayishthaah prajaapatiriti vaa ahametamupaasa iti sa yo haitamevamupaaste prajaayate prajayaa pashubhih

बालाकि ने कहा — 'जो पुरुष शरीर में है, उसी की मैं उपासना करता हूँ।' अजातशत्रु ने कहा — 'इस विषय में मुझसे बात मत करो। मैं तो उसकी उपासना प्रजापति के रूप में करता हूँ। जो इसे ऐसा जानकर उपासना करता है, वह सन्तान और पशुओं से समृद्ध होता है।'

Bālāki said, 'The person who is in the body — him I worship.' Ajātaśatru said, 'Do not talk to me about him. I worship him as Prajāpati. Whoever worships him so is blessed with offspring and cattle.'

स होवाच बालाकिर्य एवैष प्राज्ञ आत्मा येनैतत्पुरुषः सुप्तः स्वप्नमाचरति तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठा यमो राजेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते सर्वं हास्मा इदं श्रैष्ठ्याय गम्यते ॥ १५ ॥

sa hovāca bālākirya evaiṣa prājña ātmā yenaitatpuruṣaḥ suptaḥ svapnamācarati tamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasminsamavādayiṣṭhā yamo rājeti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste sarvaṃ hāsmā idaṃ śraiṣṭhyāya gamyate || 15 ||

Sa hovaacha baalaakirya evaisha praajna aatmaa yenaitatpurushah suptah svapnamaacharati tamevaahamupaasa iti tam hovaachaajaatashatrurmaa maitasminsamavaadayishthaa yamo raajeti vaa ahametamupaasa iti sa yo haitamevamupaaste sarvam haasmaa idam shraishthyaaya gamyate

बालाकि ने कहा — 'जो प्राज्ञ आत्मा है, जिससे यह पुरुष सोया हुआ स्वप्न देखता है, उसी की मैं उपासना करता हूँ।' अजातशत्रु ने कहा — 'इस विषय में मुझसे बात मत करो। मैं तो उसकी उपासना यम राजा के रूप में करता हूँ। जो इसे ऐसा जानकर उपासना करता है, उसकी श्रेष्ठता के लिए यह सब कुछ उसके पास आता है।'

Bālāki said, 'The self of understanding, by which a sleeping person moves about in dream — him I worship.' Ajātaśatru said, 'Do not talk to me about him. I worship him as king Yama. Whoever worships him so has everything here come to him for his pre-eminence.'

स होवाच बालाकिर्य एवैष दक्षिणेऽक्षन्पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठा नाम्न आत्माऽग्नेरात्मा ज्योतिष आत्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्त एतेषां सर्वेषामात्मा भवति ॥ १६ ॥

sa hovāca bālākirya evaiṣa dakṣiṇe'kṣanpuruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasminsamavādayiṣṭhā nāmna ātmā'gnerātmā jyotiṣa ātmeti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāsta eteṣāṃ sarveṣāmātmā bhavati || 16 ||

Sa hovaacha baalaakirya evaisha dakshine'kshanpurushastamevaahamupaasa iti tam hovaachaajaatashatrurmaa maitasminsamavaadayishthaa naamna aatmaa'gneraatmaa jyotisha aatmeti vaa ahametamupaasa iti sa yo haitamevamupaasta eteshaam sarveshaamaatmaa bhavati

बालाकि ने कहा — 'जो पुरुष दाहिनी आँख में है, उसी की मैं उपासना करता हूँ।' अजातशत्रु ने कहा — 'इस विषय में मुझसे बात मत करो। मैं तो उसकी उपासना नाम के आत्मा, अग्नि के आत्मा और ज्योति के आत्मा के रूप में करता हूँ। जो इसे ऐसा जानकर उपासना करता है, वह इन सबका आत्मा हो जाता है।'

Bālāki said, 'The person who is in the right eye — him I worship.' Ajātaśatru said, 'Do not talk to me about him. I worship him as the self of the name, the self of fire, the self of light. Whoever worships him so becomes the self of all these.'

स होवाच बालाकिर्य एवैष सव्येऽक्षन्पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठाः सत्यस्यात्मा विद्युत आत्मा तेजस आत्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्त एतेषां सर्वेषामात्मा भवतीति ॥ १७ ॥

sa hovāca bālākirya evaiṣa savye'kṣanpuruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasminsamavādayiṣṭhāḥ satyasyātmā vidyuta ātmā tejasa ātmeti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāsta eteṣāṃ sarveṣāmātmā bhavatīti || 17 ||

Sa hovaacha baalaakirya evaisha savye'kshanpurushastamevaahamupaasa iti tam hovaachaajaatashatrurmaa maitasminsamavaadayishthaah satyasyaatmaa vidyuta aatmaa tejasa aatmeti vaa ahametamupaasa iti sa yo haitamevamupaasta eteshaam sarveshaamaatmaa bhavatiiti

बालाकि ने कहा — 'जो पुरुष बाईं आँख में है, उसी की मैं उपासना करता हूँ।' अजातशत्रु ने कहा — 'इस विषय में मुझसे बात मत करो। मैं तो उसकी उपासना सत्य के आत्मा, विद्युत् के आत्मा और तेज के आत्मा के रूप में करता हूँ। जो इसे ऐसा जानकर उपासना करता है, वह इन सबका आत्मा हो जाता है।'

Bālāki said, 'The person who is in the left eye — him I worship.' Ajātaśatru said, 'Do not talk to me about him. I worship him as the self of truth, the self of lightning, the self of radiance. Whoever worships him so becomes the self of all these.'

तत उ ह बालाकिस्तूष्णीमास तं होवाचाजातशत्रुरेतावन्नु बालाका३इ इत्येतावद्धीति होवाच बालाकिस्तं होवाचाजातशत्रुर्मृषा वै किल मा समवादयिष्ठा ब्रह्म ते ब्रवाणीति । स होवाच यो वै बालाक एतेषां पुरुषाणां कर्ता यस्य वैतत्कर्म स वै वेदितव्य इति तत उ ह बालाकिः समित्पाणिः प्रतिचक्रामोपायानीति तं होवाचाजातशत्रुः प्रतिलोमरूपमेव स्याद्यत्क्षत्रियो ब्राह्मणमुपनयेत् । एहि व्येव त्वा ज्ञपयिष्यामीति तं ह पाणावभिपद्य प्रवव्राज तौ ह सुप्तं पुरुषमीयतुस्तं हाजातशत्रुरामन्त्रयांचक्रे । बृहत्पाण्डरवासः सोमराजन्निति । स उ ह तूष्णीमेव शिश्ये । तत उ हैनं यष्ट्याविचिक्षेप स तत एव समुत्तस्थौ तं होवाचाजातशत्रुः । क्वैष एतद्बालाके पुरुषोऽशयिष्ट क्वैतदभूत्कुत एतदागा३दिति । तत उ ह बालाकिर्न विजज्ञौ ॥ १८ ॥

tata u ha bālākistūṣṇīmāsa taṃ hovācājātaśatruretāvannu bālākā3i ityetāvaddhīti hovāca bālākistaṃ hovācājātaśatrurmṛṣā vai kila mā samavādayiṣṭhā brahma te bravāṇīti, sa hovāca yo vai bālāka eteṣāṃ puruṣāṇāṃ kartā yasya vaitatkarma sa vai veditavya iti tata u ha bālākiḥ samitpāṇiḥ praticakrāmopāyānīti taṃ hovācājātaśatruḥ pratilomarūpameva syādyatkṣatriyo brāhmaṇamupanayet, ehi vyeva tvā jñapayiṣyāmīti taṃ ha pāṇāvabhipadya pravavrāja tau ha suptaṃ puruṣamīyatustaṃ hājātaśatrurāmantrayāṃcakre, bṛhatpāṇḍaravāsaḥ somarājanniti, sa u ha tūṣṇīmeva śiśye, tata u hainaṃ yaṣṭyāvicikṣepa sa tata eva samuttasthau taṃ hovācājātaśatruḥ, kvaiṣa etadbālāke puruṣo'śayiṣṭa kvaitadabhūtkuta etadāgā3diti, tata u ha bālākirna vijajñau || 18 ||

Tata u ha baalaakistuushniimaasa tam hovaachaajaatashatruretaavannu baalaakaa3i ityetaavaddhiiti hovaacha baalaakistam hovaachaajaatashatrurmrishaa vai kila maa samavaadayishthaa brahma te bravaaniiti, sa hovaacha yo vai baalaaka eteshaam purushaanaam kartaa yasya vaitatkarma sa vai veditavya iti tata u ha baalaakih samitpaanih pratichakraamopaayaaniiti tam hovaachaajaatashatruh pratilomaruupameva syaadyatkshatriyo braahmanamupanayet, ehi vyeva tvaa jnapayishyaamiiti tam ha paanaavabhipadya pravavraaja tau ha suptam purushamiiyatustam haajaatashatruraamantrayaamchakre, brihatpaandaravaasah somaraajanniti, sa u ha tuushniimeva shishye, tata u hainam yashtyaavichikshepa sa tata eva samuttasthau tam hovaachaajaatashatruh, kvaisha etadbaalaake purusho'shayishta kvaitadabhuutkuta etadaagaa3diti, tata u ha baalaakirna vijajnau

तब बालाकि चुप हो गए। अजातशत्रु ने कहा — 'बालाकि, बस इतना ही?' 'इतना ही' — बालाकि ने कहा। अजातशत्रु ने कहा — 'तुमने व्यर्थ ही मुझसे कहा था कि मैं तुम्हें ब्रह्म बताता हूँ। हे बालाकि, जो इन पुरुषों का कर्ता है, और जिसका यह कर्म है — वही जानने योग्य है।' तब बालाकि समिधा हाथ में लेकर बोले — 'मैं शिष्य होकर आया हूँ।' अजातशत्रु ने कहा — 'यह तो उलटा ही होगा कि क्षत्रिय ब्राह्मण को शिष्य बनाए; फिर भी आओ, मैं तुम्हें समझाऊँगा।' उनका हाथ पकड़कर वे चल पड़े। दोनों एक सोए हुए पुरुष के पास आए। अजातशत्रु ने उसे पुकारा — 'हे महान्, श्वेत वस्त्र वाले, सोम राजा!' पर वह चुपचाप पड़ा रहा। तब उन्होंने उसे छड़ी से हिलाया और वह तुरन्त उठ बैठा। अजातशत्रु ने कहा — 'हे बालाकि, यह पुरुष कहाँ सोया था? कहाँ था? कहाँ से लौटा?' बालाकि यह नहीं जान सके।

Then Bālāki fell silent. Ajātaśatru said, 'Bālāki, is that all?' 'That is all,' said Bālāki. Ajātaśatru said, 'You spoke to me in vain when you said, 'Let me tell you about Brahman.' Bālāki, the maker of these persons, whose work this is — he is the one to be known.' Then Bālāki came with fuel in his hand and said, 'Let me come to you as a pupil.' Ajātaśatru said, 'It is against the order of things that a kṣatriya should take a brāhmaṇa as pupil; still, come, I will make it clear to you.' Taking him by the hand he went out. The two came to a sleeping man. Ajātaśatru called to him, 'Great one, clad in white, king Soma!' but he lay there silent. Then he stirred him with a stick and he rose at once. Ajātaśatru said, 'Bālāki, where did this person lie? Where was he? Whence has he come back?' Bālāki did not know.

तं होवाचाजातशत्रुर्यत्रैष एतद्बालाके पुरुषोऽशयिष्ट यत्रैतदभूद्यत एतदागाद्धिता नाम हृदयस्य नाड्यो हृदयात्पुरीततमभिप्रतन्वन्ति तद्यथा सहस्रधा केशो विपाटितस्तावदण्व्यः पिङ्गलस्याणिम्ना तिष्ठन्ति । शुक्लस्य कृष्णस्य पीतस्य लोहितस्येति तासु तदा भवति । यदा सुप्तः स्वप्नं न कञ्चन पश्यत्यथास्मिन्प्राण एवैकधा भवति तथैनं वाक्सर्वैर्नामभिः सहाप्येति चक्षुः सर्वै रूपैः सहाप्येति श्रोत्रं सर्वैः शब्दैः सहाप्येति मनः सर्वैर्ध्यातैः सहाप्येति स यदा प्रतिबुध्यते यथाग्नेर्ज्वलतो सर्वा दिशो विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन्नेवमेवैतस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकास्तद्यथा क्षुरः क्षुरध्यानेऽवहितः स्याद्विश्वंभरो वा विश्वंभरकुलाय एवमेवैष प्राज्ञ आत्मेदं शरीरमात्मानमनुप्रविष्ट आ लोमभ्य आ नखेभ्यः ॥ १९ ॥

taṃ hovācājātaśatruryatraiṣa etadbālāke puruṣo'śayiṣṭa yatraitadabhūdyata etadāgāddhitā nāma hṛdayasya nāḍyo hṛdayātpurītatamabhipratanvanti tadyathā sahasradhā keśo vipāṭitastāvadaṇvyaḥ piṅgalasyāṇimnā tiṣṭhanti, śuklasya kṛṣṇasya pītasya lohitasyeti tāsu tadā bhavati, yadā suptaḥ svapnaṃ na kañcana paśyatyathāsminprāṇa evaikadhā bhavati tathainaṃ vāksarvairnāmabhiḥ sahāpyeti cakṣuḥ sarvai rūpaiḥ sahāpyeti śrotraṃ sarvaiḥ śabdaiḥ sahāpyeti manaḥ sarvairdhyātaiḥ sahāpyeti sa yadā pratibudhyate yathāgnerjvalato sarvā diśo visphuliṅgā vipratiṣṭherannevamevaitasmādātmanaḥ prāṇā yathāyatanaṃ vipratiṣṭhante prāṇebhyo devā devebhyo lokāstadyathā kṣuraḥ kṣuradhyāne'vahitaḥ syādviśvaṃbharo vā viśvaṃbharakulāya evamevaiṣa prājña ātmedaṃ śarīramātmānamanupraviṣṭa ā lomabhya ā nakhebhyaḥ || 19 ||

Tam hovaachaajaatashatruryatraisha etadbaalaake purusho'shayishta yatraitadabhuudyata etadaagaaddhitaa naama hridayasya naadyo hridayaatpuriitatamabhipratanvanti tadyathaa sahasradhaa kesho vipaatitastaavadanvyah pingalasyaanimnaa tishthanti, shuklasya krishnasya piitasya lohitasyeti taasu tadaa bhavati, yadaa suptah svapnam na kanchana pashyatyathaasminpraana evaikadhaa bhavati tathainam vaaksarvairnaamabhih sahaapyeti chakshuh sarvai ruupaih sahaapyeti shrotram sarvaih shabdaih sahaapyeti manah sarvairdhyaataih sahaapyeti sa yadaa pratibudhyate yathaagnerjvalato sarvaa disho visphulingaa vipratishtherannevamevaitasmaadaatmanah praanaa yathaayatanam vipratishthante praanebhyo devaa devebhyo lokaastadyathaa kshurah kshuradhyaane'vahitah syaadvishvambharo vaa vishvambharakulaaya evamevaisha praajna aatmedam shariiramaatmaanamanupravishta aa lomabhya aa nakhebhyah

अजातशत्रु ने कहा — 'हे बालाकि, जहाँ यह पुरुष सोया था, जहाँ वह था और जहाँ से लौटा — वे हृदय की 'हिता' नामक नाड़ियाँ हैं, जो हृदय से पुरीतत् (हृदय को घेरने वाली झिल्ली) तक फैली हैं। वे बाल को हज़ार भागों में चीरने से जितनी पतली हो, उतनी सूक्ष्म हैं, और पिंगल, श्वेत, कृष्ण, पीत तथा लोहित रस से भरी हैं। जब सोया हुआ मनुष्य कोई स्वप्न नहीं देखता, तब वह उन्हीं में रहता है, और प्राण में ही एक हो जाता है; तब वाणी सब नामों के साथ, चक्षु सब रूपों के साथ, श्रोत्र सब शब्दों के साथ और मन सब ध्यानों के साथ उसी में समा जाता है। और जब वह जागता है, तब जैसे जलती अग्नि से चिनगारियाँ सब दिशाओं में फैलती हैं, वैसे ही इस आत्मा से प्राण अपने-अपने स्थानों में फैल जाते हैं, प्राणों से देवता और देवताओं से लोक। जैसे छुरा म्यान में छिपा रहता है, या आग अपने स्थान में, वैसे ही यह प्राज्ञ आत्मा इस शरीर में रोमों और नखों तक प्रवेश किए हुए है।'

Ajātaśatru said: 'Bālāki, where this person lay, where he was and whence he has come back — these are the channels of the heart called hitā, which spread from the heart to the pericardium. They are as fine as a hair split a thousand times, and they are filled with tawny, white, black, yellow and red essence. When a sleeping person sees no dream at all, he rests in them and becomes one in breath; then speech with all names enters into it, the eye with all forms, the ear with all sounds, the mind with all thoughts. And when he wakes, as sparks fly out in all directions from a blazing fire, so from this self the breaths go out to their several stations, from the breaths the gods, and from the gods the worlds. As a razor lies hidden in its case, or fire in its place, so this self of understanding has entered this body up to the very tips of the hair and nails.'

तमेतमात्मानमेतमात्मनोऽन्ववस्यति यथा श्रेष्ठिनं स्वास्तद्यथा श्रेष्ठैः स्वैर्भुङ्क्ते यथा वा श्रेष्ठिनं स्वा भुञ्जन्त्येवमेवैष प्राज्ञात्मैतैरात्मभिर्भुङ्क्ते । एवं वै तमात्मानमेत आत्मानो भुञ्जन्ति । स यावद्ध वा इन्द्र एतमात्मानं न विजज्ञे तावदेनमसुरा अभिबभूवुः । स यदा विजज्ञेऽथ हत्वासुरान्विजित्य सर्वेषां देवानां श्रैष्ठ्यं स्वाराज्यमाधिपत्यं परीयाय तथो एवैवं विद्वान्सर्वान्पाप्मनोऽपहत्य सर्वेषां भूतानां श्रैष्ठ्यं स्वाराज्यमाधिपत्यं पर्येति य एवं वेद य एवं वेद ॥ २० ॥

tametamātmānametamātmano'nvavasyati yathā śreṣṭhinaṃ svāstadyathā śreṣṭhaiḥ svairbhuṅkte yathā vā śreṣṭhinaṃ svā bhuñjantyevamevaiṣa prājñātmaitairātmabhirbhuṅkte, evaṃ vai tamātmānameta ātmāno bhuñjanti, sa yāvaddha vā indra etamātmānaṃ na vijajñe tāvadenamasurā abhibabhūvuḥ, sa yadā vijajñe'tha hatvāsurānvijitya sarveṣāṃ devānāṃ śraiṣṭhyaṃ svārājyamādhipatyaṃ parīyāya tatho evaivaṃ vidvānsarvānpāpmano'pahatya sarveṣāṃ bhūtānāṃ śraiṣṭhyaṃ svārājyamādhipatyaṃ paryeti ya evaṃ veda ya evaṃ veda || 20 ||

Tametamaatmaanametamaatmano'nvavasyati yathaa shreshthinam svaastadyathaa shreshthaih svairbhunkte yathaa vaa shreshthinam svaa bhunjantyevamevaisha praajnaatmaitairaatmabhirbhunkte, evam vai tamaatmaanameta aatmaano bhunjanti, sa yaavaddha vaa indra etamaatmaanam na vijajne taavadenamasuraa abhibabhuuvuh, sa yadaa vijajne'tha hatvaasuraanvijitya sarveshaam devaanaam shraishthyam svaaraajyamaadhipatyam pariiyaaya tatho evaivam vidvaansarvaanpaapmano'pahatya sarveshaam bhuutaanaam shraishthyam svaaraajyamaadhipatyam paryeti ya evam veda ya evam veda

ये इन्द्रियाँ उस आत्मा के पीछे रहती हैं, जैसे सेवक अपने स्वामी के पीछे। जैसे स्वामी अपने सेवकों से भोग करता है, और जैसे सेवक स्वामी का पोषण करते हैं, वैसे ही यह प्रज्ञात्मा इन आत्माओं (इन्द्रियों) से भोग करता है और ये इसका पोषण करती हैं। जब तक इन्द्र ने इस आत्मा को नहीं जाना, तब तक असुर उस पर हावी रहे; और जब उसने जान लिया, तब असुरों को मारकर, उन्हें जीतकर उसने सब देवताओं में श्रेष्ठता, स्वराज्य और आधिपत्य प्राप्त किया। इसी प्रकार जो ऐसा जानता है, वह सब पापों को दूर करके सब भूतों में श्रेष्ठता, स्वराज्य और आधिपत्य प्राप्त करता है — जो ऐसा जानता है, जो ऐसा जानता है।

These senses follow that self as servants follow their chief. As a chief enjoys with his own people, and as his own people serve their chief, so this self of understanding enjoys by means of these selves, and these selves serve it. As long as Indra did not know this self, so long the demons overcame him; but when he knew it, he slew the demons, conquered them, and won pre-eminence, independence and lordship over all the gods. In the same way, one who knows this strikes off all evils and wins pre-eminence, independence and lordship over all beings — he who knows this, he who knows this.

Text source & editorial review

Source of this text
ऋग्वेद · कौषीतकि ब्राह्मण-आरण्यक — चार अध्याय, ५१ खण्ड · Ṛgveda, from the Kauṣītaki Brāhmaṇa-Āraṇyaka — four chapters, 51 passages
Last reviewed
What was reviewed
On 13 October 2026 every verse of this text was re-checked: the Devanagari for script and encoding errors, the IAST line letter by letter against the Devanagari, and the pronunciation line and the Hindi and English meanings for completeness. The Hindi and English meanings of every verse were also read against the original, and the errors found were corrected. A few readings in this text are still awaiting verification against a printed source; until then they are shown unchanged.

How we source and check these texts

Frequently asked questions

What is the Kaushitaki Upanishad?

Kaushitaki Upanishad (कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत्) is an Upaniṣad. An Upaniṣad is one of the philosophical texts that close the Vedas (the Vedānta); its subject is the Self (ātman) and ultimate reality (Brahman).

Is the Kaushitaki Upanishad available in Hindi and English?

Yes. On Adiveda the Kaushitaki Upanishad is given verse by verse in Devanagari (the script used for Sanskrit and Hindi) with Roman (IAST) transliteration, simple phonetics, and Hindi and English meanings, so you can read, pronounce and understand every line.

What is the source of the Kaushitaki Upanishad?

The Kaushitaki Upanishad is drawn from ऋग्वेद · कौषीतकि ब्राह्मण-आरण्यक — चार अध्याय, ५१ खण्ड · Ṛgveda, from the Kauṣītaki Brāhmaṇa-Āraṇyaka — four chapters, 51 passages.

Can I read the Kaushitaki Upanishad online for free?

Yes - the Kaushitaki Upanishad is free to read online at Adiveda, formatted for mobile, for devotees in India and around the world.