Verse meanings · श्लोकार्थप्रत्येक श्लोक के नीचे दिया गया हिन्दी और अंग्रेज़ी अर्थ AdiVeda का अपना सम्पादकीय अनुवाद है, जो ऊपर दिए गए संस्कृत पाठ से सीधे इस संस्करण के लिए किया गया है। यह पाठ को समझने में सहायता के लिए है — यह किसी प्रकाशित अनुवाद का उद्धरण या कोई पारम्परिक भाष्य नहीं है। जहाँ विभिन्न परम्पराएँ किसी अंश को अलग ढंग से पढ़ती हैं, वहाँ संक्षेप में यह बताया गया है।
The Hindi and English meaning under each verse is AdiVeda's own editorial translation, made directly from the Sanskrit printed here for this edition. It is meant to help you follow the text — it is not quoted from any published translation and it is not a traditional commentary. Where traditions read a passage differently, the meaning says so briefly.
शान्तिपाठः · Invocation of Peace
वाङ् मे मनसि प्रतिष्ठिता मनो मे वाचि प्रतिष्ठितमाविरावीर्म एधि ।
वेदस्य म आणीस्थः श्रुतं मे मा प्रहासीरनेनाधीतेनाहोरात्रान् सन्दधाम्यृतं वदिष्यामि सत्यं वदिष्यामि ।
तन्मामवतु तद्वक्तारमवत्ववतु मामवतु वक्तारमवतु वक्तारम् ॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
vāṅ me manasi pratiṣṭhitā mano me vāci pratiṣṭhitamāvirāvīrma edhi,
vedasya ma āṇīsthaḥ śrutaṃ me mā prahāsīranenādhītenāhorātrān sandadhāmyṛtaṃ vadiṣyāmi satyaṃ vadiṣyāmi,
tanmāmavatu tadvaktāramavatvavatu māmavatu vaktāramavatu vaktāram.
oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ.
Vaan me manasi pratishthitaa mano me vaachi pratishthitamaaviraaviirma edhi, vedasya ma aaniisthah shrutam me maa prahaasiiranenaadhiitenaahoraatraan sandadhaamyritam vadishyaami satyam vadishyaami, tanmaamavatu tadvaktaaramavatvavatu maamavatu vaktaaramavatu vaktaaram. om shaantih shaantih shaantih.
मेरी वाणी मन में प्रतिष्ठित हो, और मेरा मन वाणी में। हे स्वयंप्रकाश (ब्रह्म), मेरे लिए प्रकट होओ। (हे वाणी और मन,) तुम दोनों मेरे लिए वेद को लाने वाले बनो। मेरा सुना हुआ मुझे न छोड़े; इस अध्ययन के द्वारा मैं दिन और रात को जोड़ दूँ (निरन्तर अध्ययन करूँ)। मैं ऋत बोलूँगा, सत्य बोलूँगा। वह (ब्रह्म) मेरी रक्षा करे, वह वक्ता (आचार्य) की रक्षा करे — मेरी रक्षा करे, वक्ता की रक्षा करे, वक्ता की रक्षा करे। ॐ शान्ति, शान्ति, शान्ति।
May my speech be rooted in my mind, and my mind in my speech. O self-luminous one, be revealed to me. Speech and mind, be the bearers of the Veda to me. May what I have heard not forsake me; through this study may I join day and night together. I will speak what is right; I will speak what is true. May it protect me; may it protect the teacher — protect me, protect the teacher, protect the teacher. Oṃ — peace, peace, peace.
प्रथमोऽध्यायः — प्रथमः खण्डः · Chapter 1, Part 1 — The Self Creates the Worlds
आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीन्नान्यत्किञ्चन मिषत् ।
स ईक्षत लोकान्नु सृजा इति ॥ १ ॥
ātmā vā idameka evāgra āsīnnānyatkiñcana miṣat,
sa īkṣata lokānnu sṛjā iti || 1 ||
Aatmaa vaa idameka evaagra aasiinnaanyatkinchana mishat, sa iikshata lokaannu srijaa iti || 1 ||
आरम्भ में यह (जगत्) एक आत्मा ही था; उसके अतिरिक्त कुछ भी पलक झपकाने वाला (सक्रिय) नहीं था। उसने विचार किया: "मैं लोकों की सृष्टि करूँ।"
In the beginning this was the Self alone, one only; nothing else blinked. He thought: “Let me create the worlds.”
स इमाँल्लोकानसृजत ।
अम्भो मरीचीर्मरमापोऽदोऽम्भः परेण दिवं द्यौः प्रतिष्ठाऽन्तरिक्षं मरीचयः ।
पृथिवी मरो या अधस्तात्त आपः ॥ २ ॥
sa imāṃllokānasṛjata,
ambho marīcīrmaramāpo'do'mbhaḥ pareṇa divaṃ dyauḥ pratiṣṭhā'ntarikṣaṃ marīcayaḥ,
pṛthivī maro yā adhastātta āpaḥ || 2 ||
Sa imaamllokaanasrijata, ambho mariichiirmaramaapo'do'mbhah parena divam dyauh pratishthaa'ntariksham mariichayah, prithivii maro yaa adhastaatta aapah || 2 ||
उसने इन लोकों की सृष्टि की — अम्भस्, मरीचि, मर और आप। अम्भस् द्युलोक के ऊपर है, द्युलोक उसका आधार है; अन्तरिक्ष मरीचि (प्रकाश-किरणों का लोक) है; पृथ्वी मर (मृत्यु-लोक) है; और जो नीचे हैं, वे आप (जल) हैं।
He created these worlds: the waters above, the rays of light, the mortal world, and the waters below. The waters are beyond the sky, and the sky is their support; the rays are the mid-region; the mortal world is the earth; and what lies beneath are the waters.
स ईक्षतेमे नु लोका लोकपालान्नु सृजा इति ।
सोऽद्भ्य एव पुरुषं समुद्धृत्यामूर्छयत् ॥ ३ ॥
sa īkṣateme nu lokā lokapālānnu sṛjā iti,
so'dbhya eva puruṣaṃ samuddhṛtyāmūrchayat || 3 ||
Sa iikshateme nu lokaa lokapaalaannu srijaa iti, so'dbhya eva purusham samuddhrityaamuurchhayat || 3 ||
उसने विचार किया: "ये लोक हैं; अब मैं लोकपालों (लोकों के रक्षकों) की सृष्टि करूँ।" उसने जल में से ही एक पुरुष (आकृति) निकालकर उसे आकार दिया।
He thought: “Here are the worlds. Let me now create guardians of the worlds.” From the waters themselves he drew out a person and gave it form.
तमभ्यतपत्तस्याभितप्तस्य मुखं निरभिद्यत यथाऽण्डं मुखाद्वाग्वाचोऽग्निर्नासिके निरभिद्येतां नासिकाभ्यां प्राणः ।
प्राणाद्वायुरक्षिणी निरभिद्येतामक्षिभ्यां चक्षुश्चक्षुष आदित्यः कर्णौ निरभिद्येतां कर्णाभ्यां श्रोत्रं श्रोत्राद्दिशस्त्वङ्निरभिद्यत त्वचो लोमानि लोमभ्य ओषधिवनस्पतयो हृदयं निरभिद्यत हृदयान्मनो मनसश्चन्द्रमा नाभिर्निरभिद्यत नाभ्या अपानोऽपानान्मृत्युः शिश्नं निरभिद्यत शिश्नाद्रेतो रेतस आपः ॥ ४ ॥
tamabhyatapattasyābhitaptasya mukhaṃ nirabhidyata yathā'ṇḍaṃ mukhādvāgvāco'gnirnāsike nirabhidyetāṃ nāsikābhyāṃ prāṇaḥ,
prāṇādvāyurakṣiṇī nirabhidyetāmakṣibhyāṃ cakṣuścakṣuṣa ādityaḥ karṇau nirabhidyetāṃ karṇābhyāṃ śrotraṃ śrotrāddiśastvaṅnirabhidyata tvaco lomāni lomabhya oṣadhivanaspatayo hṛdayaṃ nirabhidyata hṛdayānmano manasaścandramā nābhirnirabhidyata nābhyā apāno'pānānmṛtyuḥ śiśnaṃ nirabhidyata śiśnādreto retasa āpaḥ || 4 ||
Tamabhyatapattasyaabhitaptasya mukham nirabhidyata yathaa'ndam mukhaadvaagvaacho'gnirnaasike nirabhidyetaam naasikaabhyaam praanah, praanaadvaayurakshinii nirabhidyetaamakshibhyaam chakshushchakshusha aadityah karnau nirabhidyetaam karnaabhyaam shrotram shrotraaddishastvannirabhidyata tvacho lomaani lomabhya oshadhivanaspatayo hridayam nirabhidyata hridayaanmano manasashchandramaa naabhirnirabhidyata naabhyaa apaano'paanaanmrityuh shishnam nirabhidyata shishnaadreto retasa aapah || 4 ||
उसने उस पर तप किया। तपाए जाने पर उसका मुख अण्डे की तरह फूट पड़ा; मुख से वाणी और वाणी से अग्नि उत्पन्न हुए। नासिकाएँ फूटीं — उनसे प्राण, प्राण से वायु। आँखें फूटीं — उनसे दृष्टि, दृष्टि से सूर्य। कान फूटे — उनसे श्रवण, श्रवण से दिशाएँ। त्वचा फूटी — उससे रोम, रोमों से औषधियाँ और वनस्पतियाँ। हृदय फूटा — उससे मन, मन से चन्द्रमा। नाभि फूटी — उससे अपान, अपान से मृत्यु। जननेन्द्रिय फूटी — उससे वीर्य, वीर्य से जल।
He brooded over it, and as it was heated a mouth broke open like an egg: from the mouth came speech, and from speech, fire. Nostrils broke open: from them breath, and from breath, wind. Eyes broke open: from them sight, and from sight, the sun. Ears broke open: from them hearing, and from hearing, the quarters. Skin broke open: from it hair, and from hair, plants and trees. A heart broke open: from it mind, and from mind, the moon. A navel broke open: from it the down-breath, and from that, death. A generative organ broke open: from it seed, and from seed, the waters.
प्रथमोऽध्यायः — द्वितीयः खण्डः · Chapter 1, Part 2 — The Gods Enter the Person
ता एता देवताः सृष्टा अस्मिन्महत्यर्णवे प्रापतन् ।
तमशनापिपासाभ्यामन्ववार्जत् ।
ता एनमब्रुवन्नायतनं नः प्रजानीहि यस्मिन्प्रतिष्ठिता अन्नमदामेति ॥ १ ॥
tā etā devatāḥ sṛṣṭā asminmahatyarṇave prāpatan,
tamaśanāpipāsābhyāmanvavārjat,
tā enamabruvannāyatanaṃ naḥ prajānīhi yasminpratiṣṭhitā annamadāmeti || 1 ||
Taa etaa devataah srishtaa asminmahatyarnave praapatan, tamashanaapipaasaabhyaamanvavaarjat, taa enamabruvannaayatanam nah prajaaniihi yasminpratishthitaa annamadaameti || 1 ||
ये सृष्ट देवता इस महासागर (संसार) में आ गिरे। उसने उसे (पुरुष को) भूख और प्यास से युक्त कर दिया। देवताओं ने उससे कहा: "हमारे लिए कोई निवास-स्थान बताइए, जिसमें स्थित होकर हम अन्न खा सकें।"
These gods, once created, fell into this great ocean. He afflicted that person with hunger and thirst. The gods said to him: “Find us a dwelling in which we may settle and eat food.”
ताभ्यो गामानयत्ता अब्रुवन्न वै नोऽयमलमिति ।
ताभ्योऽश्वमानयत्ता अब्रुवन्न वै नोऽयमलमिति ॥ २ ॥
tābhyo gāmānayattā abruvanna vai no'yamalamiti,
tābhyo'śvamānayattā abruvanna vai no'yamalamiti || 2 ||
Taabhyo gaamaanayattaa abruvanna vai no'yamalamiti, taabhyo'shvamaanayattaa abruvanna vai no'yamalamiti || 2 ||
वह उनके लिए एक गाय लाया। उन्होंने कहा: "यह हमारे लिए पर्याप्त नहीं है।" वह उनके लिए एक घोड़ा लाया। उन्होंने कहा: "यह भी हमारे लिए पर्याप्त नहीं है।"
He brought them a cow. They said: “This is not enough for us.” He brought them a horse. They said: “This is not enough for us.”
ताभ्यः पुरुषमानयत्ता अब्रुवन् सुकृतं बतेति पुरुषो वाव सुकृतम् ।
ता अब्रवीद्यथायतनं प्रविशतेति ॥ ३ ॥
tābhyaḥ puruṣamānayattā abruvan sukṛtaṃ bateti puruṣo vāva sukṛtam,
tā abravīdyathāyatanaṃ praviśateti || 3 ||
Taabhyah purushamaanayattaa abruvan sukritam bateti purusho vaava sukritam, taa abraviidyathaayatanam pravishateti || 3 ||
वह उनके लिए एक मनुष्य लाया। उन्होंने कहा: "अहा, यह तो सुन्दर बना है!" — मनुष्य ही सचमुच सुन्दर रचना है। उसने उनसे कहा: "अपने-अपने स्थान में प्रवेश करो।"
He brought them a human being. They said: “Ah, this is well made!” A human being is indeed well made. He said to them: “Enter, each into your own place.”
अग्निर्वाग्भूत्वा मुखं प्राविशद्वायुः प्राणो भूत्वा नासिके प्राविशदादित्यश्चक्षुर्भूत्वाऽक्षिणी प्राविशद्दिशः श्रोत्रं भूत्वा कर्णौ प्राविशन्नोषधिवनस्पतयो लोमानि भूत्वा त्वचं प्राविशंश्चन्द्रमा मनो भूत्वा हृदयं प्राविशन्मृत्युरपानो भूत्वा नाभिं प्राविशदापो रेतो भूत्वा शिश्नं प्राविशन् ॥ ४ ॥
agnirvāgbhūtvā mukhaṃ prāviśadvāyuḥ prāṇo bhūtvā nāsike prāviśadādityaścakṣurbhūtvā'kṣiṇī prāviśaddiśaḥ śrotraṃ bhūtvā karṇau prāviśannoṣadhivanaspatayo lomāni bhūtvā tvacaṃ prāviśaṃścandramā mano bhūtvā hṛdayaṃ prāviśanmṛtyurapāno bhūtvā nābhiṃ prāviśadāpo reto bhūtvā śiśnaṃ prāviśan || 4 ||
Agnirvaagbhuutvaa mukham praavishadvaayuh praano bhuutvaa naasike praavishadaadityashchakshurbhuutvaa'kshinii praavishaddishah shrotram bhuutvaa karnau praavishannoshadhivanaspatayo lomaani bhuutvaa tvacham praavishamshchandramaa mano bhuutvaa hridayam praavishanmrityurapaano bhuutvaa naabhim praavishadaapo reto bhuutvaa shishnam praavishan || 4 ||
अग्नि वाणी बनकर मुख में प्रविष्ट हुआ; वायु प्राण बनकर नासिकाओं में; सूर्य दृष्टि बनकर आँखों में; दिशाएँ श्रवण बनकर कानों में; औषधियाँ और वनस्पतियाँ रोम बनकर त्वचा में; चन्द्रमा मन बनकर हृदय में; मृत्यु अपान बनकर नाभि में; और जल वीर्य बनकर जननेन्द्रिय में प्रविष्ट हुआ।
Fire became speech and entered the mouth; wind became breath and entered the nostrils; the sun became sight and entered the eyes; the quarters became hearing and entered the ears; plants and trees became hair and entered the skin; the moon became mind and entered the heart; death became the down-breath and entered the navel; the waters became seed and entered the generative organ.
तमशनायापिपासे अब्रूतामावाभ्यामभिप्रजानीहीति ते अब्रवीदेतास्वेव वां देवतास्वाभजाम्येतासु भागिन्यौ करोमीति ।
तस्माद्यस्यै कस्यै च देवतायै हविर्गृह्यते भागिन्यावेवास्यामशनायापिपासे भवतः ॥ ५ ॥
tamaśanāyāpipāse abrūtāmāvābhyāmabhiprajānīhīti te abravīdetāsveva vāṃ devatāsvābhajāmyetāsu bhāginyau karomīti,
tasmādyasyai kasyai ca devatāyai havirgṛhyate bhāginyāvevāsyāmaśanāyāpipāse bhavataḥ || 5 ||
Tamashanaayaapipaase abruutaamaavaabhyaamabhiprajaaniihiiti te abraviidetaasveva vaam devataasvaabhajaamyetaasu bhaaginyau karomiiti, tasmaadyasyai kasyai cha devataayai havirgrihyate bhaaginyaavevaasyaamashanaayaapipaase bhavatah || 5 ||
भूख और प्यास ने उससे कहा: "हमारे लिए भी (स्थान) बताइए।" उसने उनसे कहा: "मैं तुम्हें इन्हीं देवताओं में भाग देता हूँ, तुम्हें इन्हीं का भागीदार बनाता हूँ।" इसीलिए जिस किसी देवता के लिए हवि ली जाती है, भूख और प्यास उसमें भागीदार होती हैं।
Hunger and thirst said to him: “Find a place for us too.” He said to them: “I give you a share among these very gods; I make you partners in them.” That is why, to whichever god an offering is made, hunger and thirst have a share in it.
प्रथमोऽध्यायः — तृतीयः खण्डः · Chapter 1, Part 3 — Food, and the Self’s Entry
स ईक्षतेमे नु लोकाश्च लोकपालाश्चान्नमेभ्यः सृजा इति ॥ १ ॥
sa īkṣateme nu lokāśca lokapālāścānnamebhyaḥ sṛjā iti || 1 ||
Sa iikshateme nu lokaashcha lokapaalaashchaannamebhyah srijaa iti || 1 ||
उसने विचार किया: "ये लोक हैं और ये लोकपाल हैं; अब मैं इनके लिए अन्न की सृष्टि करूँ।"
He thought: “Here are the worlds and here are their guardians. Let me create food for them.”
सोऽपोऽभ्यतपत्ताभ्योऽभितप्ताभ्यो मूर्तिरजायत ।
या वै सा मूर्तिरजायतान्नं वै तत् ॥ २ ॥
so'po'bhyatapattābhyo'bhitaptābhyo mūrtirajāyata,
yā vai sā mūrtirajāyatānnaṃ vai tat || 2 ||
So'po'bhyatapattaabhyo'bhitaptaabhyo muurtirajaayata, yaa vai saa muurtirajaayataannam vai tat || 2 ||
उसने जल पर तप किया। तपाए गए जल से एक मूर्ति (ठोस रूप) उत्पन्न हुई; जो मूर्ति उत्पन्न हुई, वही अन्न है।
He brooded over the waters, and from the heated waters a solid form was born. The form that was born is food.
तदेनत्सृष्टं पराङत्यजिघांसत्तद्वाचाऽजिघृक्षत् तन्नाशक्नोद्वाचा ग्रहीतुम् ।
स यद्धैनद्वाचाऽग्रहैष्यदभिव्याहृत्य हैवान्नमत्रप्स्यत् ॥ ३ ॥
tadenatsṛṣṭaṃ parāṅatyajighāṃsattadvācā'jighṛkṣat tannāśaknodvācā grahītum,
sa yaddhainadvācā'grahaiṣyadabhivyāhṛtya haivānnamatrapsyat || 3 ||
Tadenatsrishtam paraanatyajighaamsattadvaachaa'jighrikshat tannaashaknodvaachaa grahiitum, sa yaddhainadvaachaa'grahaishyadabhivyaahritya haivaannamatrapsyat || 3 ||
यह सृष्ट अन्न भागने लगा। पुरुष ने उसे वाणी से पकड़ना चाहा, पर वाणी से पकड़ न सका। यदि वह उसे वाणी से पकड़ लेता, तो केवल उसका नाम लेकर ही तृप्त हो जाता।
Once created, the food tried to run away. He tried to seize it with speech, but could not grasp it with speech. Had he grasped it with speech, one would be satisfied merely by speaking of food.
तत्प्राणेनाजिघृक्षत् तन्नाशक्नोत्प्राणेन ग्रहीतुम् ।
स यद्धैनत्प्राणेनाग्रहैष्यदभिप्राण्य हैवान्नमत्रप्स्यत् ॥ ४ ॥
tatprāṇenājighṛkṣat tannāśaknotprāṇena grahītum,
sa yaddhainatprāṇenāgrahaiṣyadabhiprāṇya haivānnamatrapsyat || 4 ||
Tatpraanenaajighrikshat tannaashaknotpraanena grahiitum, sa yaddhainatpraanenaagrahaishyadabhipraanya haivaannamatrapsyat || 4 ||
उसने उसे प्राण (घ्राण) से पकड़ना चाहा, पर प्राण से पकड़ न सका। यदि वह उसे प्राण से पकड़ लेता, तो केवल सूँघकर ही तृप्त हो जाता।
He tried to seize it with breath, but could not grasp it with breath. Had he grasped it with breath, one would be satisfied merely by smelling food.
तच्चक्षुषाऽजिघृक्षत् तन्नाशक्नोच्चक्षुषा ग्रहीतुम् ।
स यद्धैनच्चक्षुषाऽग्रहैष्यद्दृष्ट्वा हैवान्नमत्रप्स्यत् ॥ ५ ॥
taccakṣuṣā'jighṛkṣat tannāśaknoccakṣuṣā grahītum,
sa yaddhainaccakṣuṣā'grahaiṣyaddṛṣṭvā haivānnamatrapsyat || 5 ||
Tachchakshushaa'jighrikshat tannaashaknochchakshushaa grahiitum, sa yaddhainachchakshushaa'grahaishyaddrishtvaa haivaannamatrapsyat || 5 ||
उसने उसे आँख से पकड़ना चाहा, पर आँख से पकड़ न सका। यदि वह उसे आँख से पकड़ लेता, तो केवल देखकर ही तृप्त हो जाता।
He tried to seize it with the eye, but could not grasp it with the eye. Had he grasped it with the eye, one would be satisfied merely by seeing food.
तच्छ्रोत्रेणाजिघृक्षत् तन्नाशक्नोच्छ्रोत्रेण ग्रहीतुम् ।
स यद्धैनच्छ्रोत्रेणाग्रहैष्यच्छ्रुत्वा हैवान्नमत्रप्स्यत् ॥ ६ ॥
tacchrotreṇājighṛkṣat tannāśaknocchrotreṇa grahītum,
sa yaddhainacchrotreṇāgrahaiṣyacchrutvā haivānnamatrapsyat || 6 ||
Tachchhrotrenaajighrikshat tannaashaknochchhrotrena grahiitum, sa yaddhainachchhrotrenaagrahaishyachchhrutvaa haivaannamatrapsyat || 6 ||
उसने उसे कान से पकड़ना चाहा, पर कान से पकड़ न सका। यदि वह उसे कान से पकड़ लेता, तो केवल सुनकर ही तृप्त हो जाता।
He tried to seize it with the ear, but could not grasp it with the ear. Had he grasped it with the ear, one would be satisfied merely by hearing of food.
तत्त्वचाऽजिघृक्षत् तन्नाशक्नोत्त्वचा ग्रहीतुम् ।
स यद्धैनत्त्वचाऽग्रहैष्यत् स्पृष्ट्वा हैवान्नमत्रप्स्यत् ॥ ७ ॥
tattvacā'jighṛkṣat tannāśaknottvacā grahītum,
sa yaddhainattvacā'grahaiṣyat spṛṣṭvā haivānnamatrapsyat || 7 ||
Tattvachaa'jighrikshat tannaashaknottvachaa grahiitum, sa yaddhainattvachaa'grahaishyat sprishtvaa haivaannamatrapsyat || 7 ||
उसने उसे त्वचा से पकड़ना चाहा, पर त्वचा से पकड़ न सका। यदि वह उसे त्वचा से पकड़ लेता, तो केवल छूकर ही तृप्त हो जाता।
He tried to seize it with the skin, but could not grasp it with the skin. Had he grasped it with the skin, one would be satisfied merely by touching food.
तन्मनसाऽजिघृक्षत् तन्नाशक्नोन्मनसा ग्रहीतुम् ।
स यद्धैनन्मनसाऽग्रहैष्यद्ध्यात्वा हैवान्नमत्रप्स्यत् ॥ ८ ॥
tanmanasā'jighṛkṣat tannāśaknonmanasā grahītum,
sa yaddhainanmanasā'grahaiṣyaddhyātvā haivānnamatrapsyat || 8 ||
Tanmanasaa'jighrikshat tannaashaknonmanasaa grahiitum, sa yaddhainanmanasaa'grahaishyaddhyaatvaa haivaannamatrapsyat || 8 ||
उसने उसे मन से पकड़ना चाहा, पर मन से पकड़ न सका। यदि वह उसे मन से पकड़ लेता, तो केवल उसका ध्यान करके ही तृप्त हो जाता।
He tried to seize it with the mind, but could not grasp it with the mind. Had he grasped it with the mind, one would be satisfied merely by thinking of food.
तच्छिश्नेनाजिघृक्षत् तन्नाशक्नोच्छिश्नेन ग्रहीतुम् ।
स यद्धैनच्छिश्नेनाग्रहैष्यद्विसृज्य हैवान्नमत्रप्स्यत् ॥ ९ ॥
tacchiśnenājighṛkṣat tannāśaknocchiśnena grahītum,
sa yaddhainacchiśnenāgrahaiṣyadvisṛjya haivānnamatrapsyat || 9 ||
Tachchhishnenaajighrikshat tannaashaknochchhishnena grahiitum, sa yaddhainachchhishnenaagrahaishyadvisrijya haivaannamatrapsyat || 9 ||
उसने उसे जननेन्द्रिय से पकड़ना चाहा, पर उससे पकड़ न सका। यदि वह उसे उससे पकड़ लेता, तो केवल उत्सर्जन करके ही तृप्त हो जाता।
He tried to seize it with the generative organ, but could not grasp it with that. Had he grasped it with that, one would be satisfied merely by emitting.
तदपानेनाजिघृक्षत् तदावयत् सैषोऽन्नस्य ग्रहो यद्वायुरन्नायुर्वा एष यद्वायुः ॥ १० ॥
tadapānenājighṛkṣat tadāvayat saiṣo'nnasya graho yadvāyurannāyurvā eṣa yadvāyuḥ || 10 ||
Tadapaanenaajighrikshat tadaavayat saisho'nnasya graho yadvaayurannaayurvaa esha yadvaayuh || 10 ||
उसने उसे अपान (निगलने वाली श्वास) से पकड़ना चाहा — और उसे पकड़ लिया। यही वायु (अपान) अन्न को ग्रहण करने वाला है; यही वायु अन्न पर जीने वाला (अन्नायु) है।
He tried to seize it with the down-breath that swallows — and he caught it. This breath is what takes hold of food; this breath is the one whose life is food.
स ईक्षत कथं न्विदं मदृते स्यादिति स ईक्षत कतरेण प्रपद्या इति ।
स ईक्षत यदि वाचाऽभिव्याहृतं यदि प्राणेनाभिप्राणितं यदि चक्षुषा दृष्टं यदि श्रोत्रेण श्रुतं यदि त्वचा स्पृष्टं यदि मनसा ध्यातं यद्यपानेनाभ्यपानितं यदि शिश्नेन विसृष्टमथ कोऽहमिति ॥ ११ ॥
sa īkṣata kathaṃ nvidaṃ madṛte syāditi sa īkṣata katareṇa prapadyā iti,
sa īkṣata yadi vācā'bhivyāhṛtaṃ yadi prāṇenābhiprāṇitaṃ yadi cakṣuṣā dṛṣṭaṃ yadi śrotreṇa śrutaṃ yadi tvacā spṛṣṭaṃ yadi manasā dhyātaṃ yadyapānenābhyapānitaṃ yadi śiśnena visṛṣṭamatha ko'hamiti || 11 ||
Sa iikshata katham nvidam madrite syaaditi sa iikshata katarena prapadyaa iti, sa iikshata yadi vaachaa'bhivyaahritam yadi praanenaabhipraanitam yadi chakshushaa drishtam yadi shrotrena shrutam yadi tvachaa sprishtam yadi manasaa dhyaatam yadyapaanenaabhyapaanitam yadi shishnena visrishtamatha ko'hamiti || 11 ||
उसने विचार किया: "यह (शरीर) मेरे बिना कैसे रहेगा?" फिर विचार किया: "मैं किस मार्ग से इसमें प्रवेश करूँ?" उसने सोचा: "यदि वाणी से बोलना, प्राण से साँस लेना, आँख से देखना, कान से सुनना, त्वचा से छूना, मन से ध्यान करना, अपान से निगलना और जननेन्द्रिय से उत्सर्जन — सब (अपने-आप) होता है, तो फिर मैं कौन हूँ?"
He thought: “How could this exist without me?” He thought: “By which way shall I enter it?” He thought: “If speech speaks, breath breathes, the eye sees, the ear hears, the skin touches, the mind thinks, the down-breath swallows and the organ emits — then who am I?”
स एतमेव सीमानं विदार्यैतया द्वारा प्रापद्यत ।
सैषा विदृतिर्नाम द्वास्तदेतन्नान्दनम् ।
तस्य त्रय आवसथास्त्रयः स्वप्ना अयमावसथोऽयमावसथोऽयमावसथ इति ॥ १२ ॥
sa etameva sīmānaṃ vidāryaitayā dvārā prāpadyata,
saiṣā vidṛtirnāma dvāstadetannāndanam,
tasya traya āvasathāstrayaḥ svapnā ayamāvasatho'yamāvasatho'yamāvasatha iti || 12 ||
Sa etameva siimaanam vidaaryaitayaa dvaaraa praapadyata, saishaa vidritirnaama dvaastadetannaandanam, tasya traya aavasathaastrayah svapnaa ayamaavasatho'yamaavasatho'yamaavasatha iti || 12 ||
उसने इसी सीमा (सिर के सबसे ऊपरी भाग, ब्रह्मरन्ध्र) को चीरकर उसी द्वार से प्रवेश किया। यह द्वार "विदृति" कहलाता है; यही आनन्द देने वाला (नान्दन) है। उसके तीन निवास-स्थान हैं और तीन स्वप्न (अवस्थाएँ) — यह निवास है, यह निवास है, यह निवास है।
He split open the crown of the head and entered by that door. That door is called the vidṛti, “the cleft”; it is the place of delight. He has three dwellings and three states of dream: this is a dwelling, this is a dwelling, this is a dwelling.
स जातो भूतान्यभिव्यैख्यत् किमिहान्यं वावदिषदिति ।
स एतमेव पुरुषं ब्रह्म ततममपश्यत् ।
इदमदर्शमिती३ ॥ १३ ॥
sa jāto bhūtānyabhivyaikhyat kimihānyaṃ vāvadiṣaditi,
sa etameva puruṣaṃ brahma tatamamapaśyat,
idamadarśamitī3 || 13 ||
Sa jaato bhuutaanyabhivyaikhyat kimihaanyam vaavadishaditi, sa etameva purusham brahma tatamamapashyat, idamadarshamitii3 || 13 ||
जन्म लेकर उसने सब प्राणियों को देखा (और सोचा): "यहाँ (मेरे अतिरिक्त) और कौन है जिसके विषय में बोलूँ?" तब उसने इसी पुरुष को सर्वव्यापक ब्रह्म के रूप में देखा: "मैंने इसे देख लिया!"
Once born, he looked around at all beings: “Who else is here that I should speak of?” Then he saw this very person as Brahman, all-pervading: “I have seen it!”
तस्मादिदन्द्रो नामेदन्द्रो ह वै नाम तमिदन्द्रं सन्तमिन्द्र इत्याचक्षते परोक्षेण ।
परोक्षप्रिया इव हि देवाः परोक्षप्रिया इव हि देवाः ॥ १४ ॥
tasmādidandro nāmedandro ha vai nāma tamidandraṃ santamindra ityācakṣate parokṣeṇa,
parokṣapriyā iva hi devāḥ parokṣapriyā iva hi devāḥ || 14 ||
Tasmaadidandro naamedandro ha vai naama tamidandram santamindra ityaachakshate parokshena, parokshapriyaa iva hi devaah parokshapriyaa iva hi devaah || 14 ||
इसलिए उसका नाम "इदन्द्र" (इसे देखने वाला) है — सचमुच उसका नाम इदन्द्र है। उसी इदन्द्र को परोक्ष रूप से "इन्द्र" कहते हैं; क्योंकि देवता परोक्ष (अप्रत्यक्ष) नामों को प्रिय मानते हैं — देवता परोक्ष नामों को प्रिय मानते हैं।
Therefore his name is Idandra, “the one who saw this” — Idandra is indeed his name. Him, being Idandra, they call Indra, indirectly; for the gods, it seems, love what is indirect — the gods love what is indirect.
द्वितीयोऽध्यायः · Chapter 2 — The Three Births
पुरुषे ह वा अयमादितो गर्भो भवति यदेतद्रेतः ।
तदेतत्सर्वेभ्योऽङ्गेभ्यस्तेजः सम्भूतमात्मन्येवात्मानं बिभर्ति तद्यदा स्त्रियां सिञ्चत्यथैनज्जनयति तदस्य प्रथमं जन्म ॥ १ ॥
puruṣe ha vā ayamādito garbho bhavati yadetadretaḥ,
tadetatsarvebhyo'ṅgebhyastejaḥ sambhūtamātmanyevātmānaṃ bibharti tadyadā striyāṃ siñcatyathainajjanayati tadasya prathamaṃ janma || 1 ||
Purushe ha vaa ayamaadito garbho bhavati yadetadretah, tadetatsarvebhyo'ngebhyastejah sambhuutamaatmanyevaatmaanam bibharti tadyadaa striyaam sinchatyathainajjanayati tadasya prathamam janma || 1 ||
यह (जीव) पहले पुरुष में वीर्य के रूप में गर्भ बनता है। यह वीर्य शरीर के सब अंगों से एकत्र हुआ तेज है; पुरुष स्वयं को ही अपने भीतर धारण करता है। जब वह इसे स्त्री में सिंचित करता है, तब इसे जन्म देता है — यह उसका पहला जन्म है।
In the man this one first becomes an embryo, as seed. This seed is the essence gathered from all his limbs; he carries himself within himself. When he pours it into a woman, he begets it — that is its first birth.
तत्स्त्रिया आत्मभूयं गच्छति यथा स्वमङ्गं तथा ।
तस्मादेनां न हिनस्ति ।
साऽस्यैतमात्मानमत्र गतं भावयति ॥ २ ॥
tatstriyā ātmabhūyaṃ gacchati yathā svamaṅgaṃ tathā,
tasmādenāṃ na hinasti,
sā'syaitamātmānamatra gataṃ bhāvayati || 2 ||
Tatstriyaa aatmabhuuyam gachchhati yathaa svamangam tathaa, tasmaadenaam na hinasti, saa'syaitamaatmaanamatra gatam bhaavayati || 2 ||
वह स्त्री के शरीर का अपना अंग-सा बन जाता है; इसलिए वह उसे कष्ट नहीं देता। वह (स्त्री) अपने भीतर आए हुए उसके इस आत्म-रूप का पोषण करती है।
It becomes one with the woman, as though a part of her own body; therefore it does not harm her. She nourishes this self of his that has come into her.
सा भावयित्री भावयितव्या भवति ।
तं स्त्री गर्भं बिभर्ति ।
सोऽग्र एव कुमारं जन्मनोऽग्रेऽधिभावयति ।
स यत्कुमारं जन्मनोऽग्रेऽधिभावयत्यात्मानमेव तद्भावयत्येषां लोकानां सन्तत्या ।
एवं सन्तता हीमे लोकास्तदस्य द्वितीयं जन्म ॥ ३ ॥
sā bhāvayitrī bhāvayitavyā bhavati,
taṃ strī garbhaṃ bibharti,
so'gra eva kumāraṃ janmano'gre'dhibhāvayati,
sa yatkumāraṃ janmano'gre'dhibhāvayatyātmānameva tadbhāvayatyeṣāṃ lokānāṃ santatyā,
evaṃ santatā hīme lokāstadasya dvitīyaṃ janma || 3 ||
Saa bhaavayitrii bhaavayitavyaa bhavati, tam strii garbham bibharti, so'gra eva kumaaram janmano'gre'dhibhaavayati, sa yatkumaaram janmano'gre'dhibhaavayatyaatmaanameva tadbhaavayatyeshaam lokaanaam santatyaa, evam santataa hiime lokaastadasya dvitiiyam janma || 3 ||
पोषण करने वाली वह (स्त्री) पोषण के योग्य है। स्त्री उसे गर्भ में धारण करती है। पिता जन्म से पहले और जन्म के बाद भी बालक का पोषण करता है; बालक का पोषण करते हुए वह स्वयं का ही पोषण करता है, इन लोकों की निरन्तरता के लिए — क्योंकि इसी प्रकार ये लोक निरन्तर चलते हैं। यह उसका दूसरा जन्म है।
She who nourishes should herself be cherished. The woman carries it as an embryo. He, the father, cherishes the child from the very beginning, before and after birth; in cherishing the child he cherishes himself, for the continuance of these worlds — for in this way the worlds go on. That is its second birth.
सोऽस्यायमात्मा पुण्येभ्यः कर्मभ्यः प्रतिधीयते ।
अथास्यायमितर आत्मा कृतकृत्यो वयोगतः प्रैति ।
स इतः प्रयन्नेव पुनर्जायते तदस्य तृतीयं जन्म ॥ ४ ॥
so'syāyamātmā puṇyebhyaḥ karmabhyaḥ pratidhīyate,
athāsyāyamitara ātmā kṛtakṛtyo vayogataḥ praiti,
sa itaḥ prayanneva punarjāyate tadasya tṛtīyaṃ janma || 4 ||
So'syaayamaatmaa punyebhyah karmabhyah pratidhiiyate, athaasyaayamitara aatmaa kritakrityo vayogatah praiti, sa itah prayanneva punarjaayate tadasya tritiiyam janma || 4 ||
उसका यह (पुत्र-रूप) आत्मा पुण्य कर्मों को करने के लिए (उसके स्थान पर) रखा जाता है। फिर उसका दूसरा आत्मा (पिता), अपना कर्तव्य पूरा करके, आयु पूर्ण होने पर चला जाता है। यहाँ से जाते ही वह फिर जन्म लेता है — यह उसका तीसरा जन्म है।
This self of his, the son, is put in his place to carry out good works. Then his other self, the father, having done what he had to do and reached the end of his years, departs; and departing from here, he is born again. That is his third birth.
तदुक्तमृषिणा गर्भे नु सन्नन्वेषामवेदमहं देवानां जनिमानि विश्वा शतं मा पुर आयसीररक्षन्नधः श्येनो जवसा निरदीयमिति ।
गर्भ एवैतच्छयानो वामदेव एवमुवाच ॥ ५ ॥
taduktamṛṣiṇā garbhe nu sannanveṣāmavedamahaṃ devānāṃ janimāni viśvā śataṃ mā pura āyasīrarakṣannadhaḥ śyeno javasā niradīyamiti,
garbha evaitacchayāno vāmadeva evamuvāca || 5 ||
Taduktamrishinaa garbhe nu sannanveshaamavedamaham devaanaam janimaani vishvaa shatam maa pura aayasiirarakshannadhah shyeno javasaa niradiiyamiti, garbha evaitachchhayaano vaamadeva evamuvaacha || 5 ||
ऋषि ने कहा है: "गर्भ में रहते हुए ही मैंने इन देवताओं के सब जन्मों को जान लिया। सौ लोहे के दुर्गों ने मुझे घेरकर रखा था, पर मैं श्येन (बाज़) की तरह वेग से बाहर निकल आया।" गर्भ में लेटे हुए ही वामदेव ने ऐसा कहा।
This was said by the seer: “While still in the womb I came to know all the births of these gods. A hundred iron fortresses held me, but like a hawk I burst out swiftly.” Lying in the womb, Vāmadeva spoke thus.
स एवं विद्वानस्माच्छरीरभेदादूर्ध्व उत्क्रम्यामुष्मिन् स्वर्गे लोके सर्वान् कामानाप्त्वाऽमृतः समभवत् समभवत् ॥ ६ ॥
sa evaṃ vidvānasmāccharīrabhedādūrdhva utkramyāmuṣmin svarge loke sarvān kāmānāptvā'mṛtaḥ samabhavat samabhavat || 6 ||
Sa evam vidvaanasmaachchhariirabhedaaduurdhva utkramyaamushmin svarge loke sarvaan kaamaanaaptvaa'mritah samabhavat samabhavat || 6 ||
ऐसा जानने वाला वह (वामदेव) इस शरीर के छूटने पर ऊपर उठकर उस स्वर्ग-लोक में सब कामनाओं को प्राप्त करके अमर हो गया — अमर हो गया।
Knowing this, he rose upward when the body fell away, and, having obtained all desires in that heavenly world, became immortal — became immortal.
तृतीयोऽध्यायः · Chapter 3 — Brahman Is Consciousness
कोऽयमात्मेति वयमुपास्महे कतरः स आत्मा ।
येन वा पश्यति येन वा शृणोति येन वा गन्धानाजिघ्रति येन वा वाचं व्याकरोति येन वा स्वादु चास्वादु च विजानाति ॥ १ ॥
ko'yamātmeti vayamupāsmahe kataraḥ sa ātmā,
yena vā paśyati yena vā śṛṇoti yena vā gandhānājighrati yena vā vācaṃ vyākaroti yena vā svādu cāsvādu ca vijānāti || 1 ||
Ko'yamaatmeti vayamupaasmahe katarah sa aatmaa, yena vaa pashyati yena vaa shrinoti yena vaa gandhaanaajighrati yena vaa vaacham vyaakaroti yena vaa svaadu chaasvaadu cha vijaanaati || 1 ||
(जिज्ञासु पूछते हैं:) "हम जिस आत्मा की उपासना करते हैं, वह कौन है? वह आत्मा कौन-सा है — जिससे मनुष्य देखता है, सुनता है, गन्ध सूँघता है, वाणी बोलता है, या स्वादु-अस्वादु को पहचानता है?"
“Who is this Self whom we worship? Which is the Self — that by which one sees, or hears, or smells scents, or utters speech, or tells the tasty from the tasteless?”
यदेतद्धृदयं मनश्चैतत् ।
सञ्ज्ञानमाज्ञानं विज्ञानं प्रज्ञानं मेधा दृष्टिर्धृतिर्मतिर्मनीषा जूतिः स्मृतिः सङ्कल्पः क्रतुरसुः कामो वश इति ।
सर्वाण्येवैतानि प्रज्ञानस्य नामधेयानि भवन्ति ॥ २ ॥
yadetaddhṛdayaṃ manaścaitat,
sañjñānamājñānaṃ vijñānaṃ prajñānaṃ medhā dṛṣṭirdhṛtirmatirmanīṣā jūtiḥ smṛtiḥ saṅkalpaḥ kraturasuḥ kāmo vaśa iti,
sarvāṇyevaitāni prajñānasya nāmadheyāni bhavanti || 2 ||
Yadetaddhridayam manashchaitat, sanjnaanamaajnaanam vijnaanam prajnaanam medhaa drishtirdhritirmatirmaniishaa juutih smritih sankalpah kraturasuh kaamo vasha iti, sarvaanyevaitaani prajnaanasya naamadheyaani bhavanti || 2 ||
जो यह हृदय है और यह मन है — संज्ञान, आज्ञान, विज्ञान, प्रज्ञान, मेधा, दृष्टि, धृति, मति, मनीषा, जूति (वेग), स्मृति, संकल्प, क्रतु (निश्चय), असु (प्राण), काम और वश — ये सब प्रज्ञान (चेतना) के ही नाम हैं।
That which is the heart and the mind — perception, command, understanding, intelligence, wisdom, insight, steadiness, thought, reflection, drive, memory, resolve, purpose, vitality, desire, will — all these are simply names of consciousness (prajñāna).
एष ब्रह्मैष इन्द्र एष प्रजापतिरेते सर्वे देवा इमानि च पञ्चमहाभूतानि पृथिवी वायुराकाश आपो ज्योतींषीत्येतानीमानि च क्षुद्रमिश्राणीव ।
बीजानीतराणि चेतराणि चाण्डजानि च जारुजानि च स्वेदजानि चोद्भिज्जानि चाश्वा गावः पुरुषा हस्तिनो यत्किञ्चेदं प्राणि जङ्गमं च पतत्रि च यच्च स्थावरं सर्वं तत्प्रज्ञानेत्रं प्रज्ञाने प्रतिष्ठितं प्रज्ञानेत्रो लोकः प्रज्ञा प्रतिष्ठा प्रज्ञानं ब्रह्म ॥ ३ ॥
eṣa brahmaiṣa indra eṣa prajāpatirete sarve devā imāni ca pañcamahābhūtāni pṛthivī vāyurākāśa āpo jyotīṃṣītyetānīmāni ca kṣudramiśrāṇīva,
bījānītarāṇi cetarāṇi cāṇḍajāni ca jārujāni ca svedajāni codbhijjāni cāśvā gāvaḥ puruṣā hastino yatkiñcedaṃ prāṇi jaṅgamaṃ ca patatri ca yacca sthāvaraṃ sarvaṃ tatprajñānetraṃ prajñāne pratiṣṭhitaṃ prajñānetro lokaḥ prajñā pratiṣṭhā prajñānaṃ brahma || 3 ||
Esha brahmaisha indra esha prajaapatirete sarve devaa imaani cha panchamahaabhuutaani prithivii vaayuraakaasha aapo jyotiimshiityetaaniimaani cha kshudramishraaniiva, biijaaniitaraani chetaraani chaandajaani cha jaarujaani cha svedajaani chodbhijjaani chaashvaa gaavah purushaa hastino yatkinchedam praani jangamam cha patatri cha yachcha sthaavaram sarvam tatprajnaanetram prajnaane pratishthitam prajnaanetro lokah prajnaa pratishthaa prajnaanam brahma || 3 ||
यही ब्रह्मा है, यही इन्द्र है, यही प्रजापति है, ये सब देवता हैं; ये पाँच महाभूत — पृथ्वी, वायु, आकाश, जल और तेज; ये छोटे-बड़े मिले-जुले प्राणी, एक और दूसरे बीज — अण्डज, जरायुज, स्वेदज और उद्भिज्ज; घोड़े, गायें, मनुष्य, हाथी; जो कुछ भी प्राणी है — चलने वाला, उड़ने वाला और जो स्थावर है — वह सब प्रज्ञान से संचालित है, प्रज्ञान में प्रतिष्ठित है। यह लोक प्रज्ञान से संचालित है; प्रज्ञान ही आधार है; प्रज्ञान ब्रह्म है।
This is Brahmā; this is Indra; this is Prajāpati; this is all the gods; these five great elements — earth, wind, space, water and light; these creatures small and mixed, the seeds of this kind and that — born from eggs, from wombs, from moisture and from sprouts; horses, cattle, people, elephants; whatever breathes — what walks, what flies, and what does not move — all this is guided by consciousness and grounded in consciousness. The world is guided by consciousness; consciousness is its foundation. Consciousness is Brahman.
स एतेन प्राज्ञेनाऽऽत्मनाऽस्माल्लोकादुत्क्रम्यामुष्मिन्स्वर्गे लोके सर्वान् कामानाप्त्वाऽमृतः समभवत् समभवत् ॥ ४ ॥
sa etena prājñenā''tmanā'smāllokādutkramyāmuṣminsvarge loke sarvān kāmānāptvā'mṛtaḥ samabhavat samabhavat || 4 ||
Sa etena praajnenaa''tmanaa'smaallokaadutkramyaamushminsvarge loke sarvaan kaamaanaaptvaa'mritah samabhavat samabhavat || 4 ||
वह (वामदेव) इसी प्रज्ञा-रूप आत्मा के द्वारा इस लोक से ऊपर उठकर उस स्वर्ग-लोक में सब कामनाओं को प्राप्त करके अमर हो गया — अमर हो गया।
By this conscious Self he rose upward from this world and, having obtained all desires in that heavenly world, became immortal — became immortal.