Verse meanings · श्लोकार्थप्रत्येक मन्त्र के नीचे दिया गया हिन्दी और अंग्रेज़ी अर्थ AdiVeda का अपना सम्पादकीय अनुवाद है, जो ऊपर दिए गए संस्कृत पाठ से सीधे इस संस्करण के लिए किया गया है। यह पाठ को समझने में सहायता के लिए है — यह किसी प्रकाशित अनुवाद का उद्धरण या कोई पारम्परिक भाष्य नहीं है।
The Hindi and English meaning under each passage is AdiVeda's own editorial translation, made directly from the Sanskrit printed here for this edition. It is meant to help you follow the text — it is not quoted from any published translation and it is not a traditional commentary.
प्रथमं ब्राह्मणम् · Brāhmaṇa 4.1 — Six Teachers' Definitions of Brahman
जनको ह वैदेह आसां चक्रे । अथ ह याज्ञवल्क्य आवव्राज । तं होवाच याज्ञवल्क्य किमर्थमचारीः पशूनिच्छनण्वन्तानीति । उभयमेव संराडिति होवाच ॥ १ ॥
janako ha vaideha āsāṃ cakre, atha ha yājñavalkya āvavrāja, taṃ hovāca yājñavalkya kimarthamacārīḥ paśūnicchanaṇvantānīti, ubhayameva saṃrāḍiti hovāca || 1 ||
Janako ha vaideha aasaam chakre, atha ha yaajnavalkya aavavraaja, tam hovaacha yaajnavalkya kimarthamachaariih pashuunichchhananvantaaniiti, ubhayameva samraaditi hovaacha || 1 ||
विदेहराज जनक आसन पर बैठे हुए थे। तभी याज्ञवल्क्य वहाँ आए। जनक ने उनसे कहा, 'याज्ञवल्क्य! आप किस प्रयोजन से आए हैं — पशुओं की इच्छा से, या सूक्ष्म प्रश्नों की?' 'दोनों ही से, सम्राट्,' उन्होंने कहा।
Janaka of Videha was seated in audience when Yājñavalkya came to him. Janaka said to him, 'Yājñavalkya, on what errand have you come — wanting cattle, or wanting subtle questions?' 'On both counts, your majesty,' he replied.
यत्ते कश्चिदब्रवीत्तच्छृणवामेति । अब्रवीन्मे जित्वा शैलिनिः वाग्वै ब्रह्मेति । यथा मातृमान् पितृमानाचार्यवान् ब्रूयात्तथा तच्छैलिनिरब्रवीद्वाग्वै ब्रह्मेति । अवदतो हि किं स्यादिति । अब्रवीत्तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठाम् । न मेऽब्रवीदिति । एकपाद्वा एतत्सम्राडिति । स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य । वागेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा प्रज्ञेत्येनदुपासीत । का प्रज्ञता याज्ञवल्क्य । वागेव सम्राडिति होवाच । वाचा वै सम्राड्बन्धुः प्रज्ञायते । ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरस इतिहासः पुराणं विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानानीष्टं हुतमाशितं पायितमयं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि वाचैव संराट्प्रज्ञायन्ते । वाग्वै सम्राट्परमं ब्रह्म । नैनं वाग्जहाति । सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति । देवो भूत्वा देवानप्येति । य एवं विद्वानेतदुपास्ते । हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः । स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥ २ ॥
yatte kaścidabravīttacchṛṇavāmeti, abravīnme jitvā śailiniḥ vāgvai brahmeti, yathā mātṛmān pitṛmānācāryavān brūyāttathā tacchailinirabravīdvāgvai brahmeti, avadato hi kiṃ syāditi, abravīttu te tasyāyatanaṃ pratiṣṭhām, na me'bravīditi, ekapādvā etatsamrāḍiti, sa vai no brūhi yājñavalkya, vāgevāyatanamākāśaḥ pratiṣṭhā prajñetyenadupāsīta, kā prajñatā yājñavalkya, vāgeva samrāḍiti hovāca, vācā vai samrāḍbandhuḥ prajñāyate, ṛgvedo yajurvedaḥ sāmavedo'tharvāṅgirasa itihāsaḥ purāṇaṃ vidyā upaniṣadaḥ ślokāḥ sūtrāṇyanuvyākhyānāni vyākhyānānīṣṭaṃ hutamāśitaṃ pāyitamayaṃ ca lokaḥ paraśca lokaḥ sarvāṇi ca bhūtāni vācaiva saṃrāṭprajñāyante, vāgvai samrāṭparamaṃ brahma, nainaṃ vāgjahāti, sarvāṇyenaṃ bhūtānyabhikṣaranti, devo bhūtvā devānapyeti, ya evaṃ vidvānetadupāste, hastyṛṣabhaṃ sahasraṃ dadāmīti hovāca janako vaidehaḥ, sa hovāca yājñavalkyaḥ pitā me'manyata nānanuśiṣya hareteti || 2 ||
Yatte kashchidabraviittachchhrinavaameti, abraviinme jitvaa shailinih vaagvai brahmeti, yathaa maatrimaan pitrimaanaachaaryavaan bruuyaattathaa tachchhailinirabraviidvaagvai brahmeti, avadato hi kim syaaditi, abraviittu te tasyaayatanam pratishthaam, na me'braviiditi, ekapaadvaa etatsamraaditi, sa vai no bruuhi yaajnavalkya, vaagevaayatanamaakaashah pratishthaa prajnetyenadupaasiita, kaa prajnataa yaajnavalkya, vaageva samraaditi hovaacha, vaachaa vai samraadbandhuh prajnaayate, rigvedo yajurvedah saamavedo'tharvaangirasa itihaasah puraanam vidyaa upanishadah shlokaah suutraanyanuvyaakhyaanaani vyaakhyaanaaniishtam hutamaashitam paayitamayam cha lokah parashcha lokah sarvaani cha bhuutaani vaachaiva samraatprajnaayante, vaagvai samraatparamam brahma, nainam vaagjahaati, sarvaanyenam bhuutaanyabhiksharanti, devo bhuutvaa devaanapyeti, ya evam vidvaanetadupaaste, hastyrishabham sahasram dadaamiiti hovaacha janako vaidehah, sa hovaacha yaajnavalkyah pitaa me'manyata naananushishya hareteti || 2 ||
'आपसे किसी ने जो कहा हो, वह हम सुनें।' 'मुझसे जित्वा शैलिनि ने कहा था — वाणी ही ब्रह्म है।' 'जिसे माता, पिता और आचार्य मिले हों, वह जैसा कहता, वैसा ही शैलिनि ने कहा कि वाणी ही ब्रह्म है; क्योंकि जो बोल न सके उसका क्या होगा? पर क्या उसने आपको उसका आयतन और प्रतिष्ठा भी बताई?' 'नहीं बताई।' 'तब तो, सम्राट्, यह एक ही पाद वाला ब्रह्म है।' 'तो आप ही हमें बताइए, याज्ञवल्क्य।' 'वाणी ही उसका आयतन है और आकाश प्रतिष्ठा; उसकी उपासना प्रज्ञा के रूप में करनी चाहिए।' 'याज्ञवल्क्य! उसकी प्रज्ञता क्या है?' 'वाणी ही, सम्राट्,' उन्होंने कहा। 'वाणी से ही, सम्राट्, बन्धु जाना जाता है; वाणी से ही ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, अथर्वाङ्गिरस, इतिहास, पुराण, विद्याएँ, उपनिषदें, श्लोक, सूत्र, अनुव्याख्यान और व्याख्यान, इष्ट और हुत, खाया और पिया हुआ, यह लोक और परलोक तथा सम्पूर्ण भूत जाने जाते हैं। वाणी ही, सम्राट्, परम ब्रह्म है। जो ऐसा जानकर इसकी उपासना करता है, उसे वाणी नहीं छोड़ती, सब भूत उसकी ओर दौड़े आते हैं, और देव होकर वह देवों को प्राप्त होता है।' 'मैं आपको हाथी जैसे वृषभ सहित सहस्र गौएँ देता हूँ,' विदेहराज जनक ने कहा। याज्ञवल्क्य ने कहा, 'मेरे पिता का मत था कि पूरी शिक्षा दिए बिना कुछ न लेना चाहिए।'
'Let us hear what someone has told you.' 'Jitvan Śailini told me that speech is brahman.' 'As a man who has had a mother, a father and a teacher would speak, so did Śailini speak in saying that speech is brahman; for what would a man have who could not speak? But did he tell you its abode and its foundation?' 'He did not.' 'Then this brahman of yours, your majesty, stands on only one foot.' 'Then tell us yourself, Yājñavalkya.' 'Speech itself is its abode and space its foundation; it should be venerated as intelligence.' 'What is its being intelligence, Yājñavalkya?' 'Speech itself, your majesty,' he said. 'For by speech, your majesty, a kinsman is made known; by speech are known the Ṛgveda, the Yajurveda, the Sāmaveda, the Atharvāṅgirasa, history and Purāṇa, the sciences, the Upaniṣads, verses, aphorisms, glosses and commentaries, what is offered and what is sacrificed, food and drink, this world and the next, and all beings. Speech, your majesty, is the highest brahman. Speech does not desert one who venerates it with this knowledge; all beings hasten to him; becoming a god, he goes to the gods.' 'I give you a thousand cows with a bull as large as an elephant,' said Janaka of Videha. Yājñavalkya said, 'My father held that one should not accept a gift without having taught fully.'
यदेव ते कश्चिदब्रवीत्तच्छृणवामेति । अब्रवीन्म उदङ्कः शौल्बायनः । प्राणो वै ब्रह्मेति । यथा मातृमान् पितृमानाचार्यवान् ब्रूयात्तथा तच्छौल्बायनोऽब्रवीत्प्राणो वै ब्रह्मेति । अप्राणतो हि किं स्यादिति । अब्रवीत्तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठाम् । न मेऽब्रवीदिति । एकपाद्वा एतत्सम्राडिति । स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य । प्राण एवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा । प्रियमित्येनदुपासीत । का प्रियता याज्ञवल्क्य । प्राण एव सम्राडिति होवाच । प्राणस्य वै सम्राट्कामायायाज्यं याजयति । अप्रतिगृह्यस्य प्रतिगृह्णाति । अपि तत्र वधाशङ्का भवति यां दिशमेति प्राणस्यैव सम्राट्कामाय । प्राणो वै सम्राट्परमं ब्रह्म । नैनं प्राणो जहाति । सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति । देवो भूत्वा देवानप्येति । य एवं विद्वानेतदुपास्ते । हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः । स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥ ३ ॥
yadeva te kaścidabravīttacchṛṇavāmeti, abravīnma udaṅkaḥ śaulbāyanaḥ, prāṇo vai brahmeti, yathā mātṛmān pitṛmānācāryavān brūyāttathā tacchaulbāyano'bravītprāṇo vai brahmeti, aprāṇato hi kiṃ syāditi, abravīttu te tasyāyatanaṃ pratiṣṭhām, na me'bravīditi, ekapādvā etatsamrāḍiti, sa vai no brūhi yājñavalkya, prāṇa evāyatanamākāśaḥ pratiṣṭhā, priyamityenadupāsīta, kā priyatā yājñavalkya, prāṇa eva samrāḍiti hovāca, prāṇasya vai samrāṭkāmāyāyājyaṃ yājayati, apratigṛhyasya pratigṛhṇāti, api tatra vadhāśaṅkā bhavati yāṃ diśameti prāṇasyaiva samrāṭkāmāya, prāṇo vai samrāṭparamaṃ brahma, nainaṃ prāṇo jahāti, sarvāṇyenaṃ bhūtānyabhikṣaranti, devo bhūtvā devānapyeti, ya evaṃ vidvānetadupāste, hastyṛṣabhaṃ sahasraṃ dadāmīti hovāca janako vaidehaḥ, sa hovāca yājñavalkyaḥ pitā me'manyata nānanuśiṣya hareteti || 3 ||
Yadeva te kashchidabraviittachchhrinavaameti, abraviinma udankah shaulbaayanah, praano vai brahmeti, yathaa maatrimaan pitrimaanaachaaryavaan bruuyaattathaa tachchhaulbaayano'braviitpraano vai brahmeti, apraanato hi kim syaaditi, abraviittu te tasyaayatanam pratishthaam, na me'braviiditi, ekapaadvaa etatsamraaditi, sa vai no bruuhi yaajnavalkya, praana evaayatanamaakaashah pratishthaa, priyamityenadupaasiita, kaa priyataa yaajnavalkya, praana eva samraaditi hovaacha, praanasya vai samraatkaamaayaayaajyam yaajayati, apratigrihyasya pratigrihnaati, api tatra vadhaashankaa bhavati yaam dishameti praanasyaiva samraatkaamaaya, praano vai samraatparamam brahma, nainam praano jahaati, sarvaanyenam bhuutaanyabhiksharanti, devo bhuutvaa devaanapyeti, ya evam vidvaanetadupaaste, hastyrishabham sahasram dadaamiiti hovaacha janako vaidehah, sa hovaacha yaajnavalkyah pitaa me'manyata naananushishya hareteti || 3 ||
'आपसे किसी ने जो कहा हो, वह हम सुनें।' 'मुझसे उदङ्क शौल्बायन ने कहा था — प्राण ही ब्रह्म है।' 'जिसे माता, पिता और आचार्य मिले हों, वह जैसा कहता, वैसा ही शौल्बायन ने कहा कि प्राण ही ब्रह्म है; क्योंकि जिसमें प्राण न हो उसका क्या होगा? पर क्या उसने आपको उसका आयतन और प्रतिष्ठा भी बताई?' 'नहीं बताई।' 'तब तो, सम्राट्, यह एक ही पाद वाला ब्रह्म है।' 'तो आप ही हमें बताइए, याज्ञवल्क्य।' 'प्राण ही उसका आयतन है और आकाश प्रतिष्ठा; उसकी उपासना प्रिय के रूप में करनी चाहिए।' 'याज्ञवल्क्य! उसकी प्रियता क्या है?' 'प्राण ही, सम्राट्,' उन्होंने कहा। 'प्राण की ही कामना से, सम्राट्, मनुष्य अयाज्य का यज्ञ करा देता है और अप्रतिग्राह्य का प्रतिग्रह कर लेता है; और जिस दिशा में जाता है वहाँ वध की आशङ्का भी उठा लेता है — यह सब प्राण की ही कामना से। प्राण ही, सम्राट्, परम ब्रह्म है। जो ऐसा जानकर इसकी उपासना करता है, उसे प्राण नहीं छोड़ता, सब भूत उसकी ओर दौड़े आते हैं, और देव होकर वह देवों को प्राप्त होता है।' 'मैं आपको हाथी जैसे वृषभ सहित सहस्र गौएँ देता हूँ,' विदेहराज जनक ने कहा। याज्ञवल्क्य ने कहा, 'मेरे पिता का मत था कि पूरी शिक्षा दिए बिना कुछ न लेना चाहिए।'
'Let us hear what someone has told you.' 'Udaṅka Śaulbāyana told me that breath is brahman.' 'As a man who has had a mother, a father and a teacher would speak, so did Śaulbāyana speak in saying that breath is brahman; for what would a man have who did not breathe? But did he tell you its abode and its foundation?' 'He did not.' 'Then this brahman of yours, your majesty, stands on only one foot.' 'Then tell us yourself, Yājñavalkya.' 'Breath itself is its abode and space its foundation; it should be venerated as what is dear.' 'What is its being dear, Yājñavalkya?' 'Breath itself, your majesty,' he said. 'For out of longing for breath, your majesty, a man will officiate for one for whom he ought not to officiate, and accept gifts from one from whom he ought not to accept; and in whatever direction he goes he will risk the fear of being killed — all out of longing for breath alone. Breath, your majesty, is the highest brahman. Breath does not desert one who venerates it with this knowledge; all beings hasten to him; becoming a god, he goes to the gods.' 'I give you a thousand cows with a bull as large as an elephant,' said Janaka of Videha. Yājñavalkya said, 'My father held that one should not accept a gift without having taught fully.'
यदेव ते कश्चिदब्रवीत्तच्छृणवामेति । अब्रवीन्मे बर्कुर्वार्ष्णः । चक्षुर्वै ब्रह्मेति । यथा मातृमान् पितृमानाचार्यवान् ब्रूयात्तथा तद्वार्ष्णोऽब्रवीच्चक्षुर्वै ब्रह्मेति । अपश्यतो हि किं स्यादिति । अब्रवीत्तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठाम् । न मेऽब्रवीदिति । एकपाद्वा एतत्सम्राडिति । स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य । चक्षुरेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा । सत्यमित्येतदुपासीत । का सत्यता याज्ञवल्क्य । चक्षुरेव सम्राडिति होवाच । चक्षुषा वै सम्राट्पश्यन्तमाहुरद्राक्षीरिति । स आहाद्राक्षमिति तत्सत्यं भवति । चक्षुर्वै सम्राट्परमं ब्रह्म । नैनं चक्षुर्जहाति । सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति । देवो भूत्वा देवानप्येति । य एवं विद्वानेतदुपास्ते । हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः । स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥ ४ ॥
yadeva te kaścidabravīttacchṛṇavāmeti, abravīnme barkurvārṣṇaḥ, cakṣurvai brahmeti, yathā mātṛmān pitṛmānācāryavān brūyāttathā tadvārṣṇo'bravīccakṣurvai brahmeti, apaśyato hi kiṃ syāditi, abravīttu te tasyāyatanaṃ pratiṣṭhām, na me'bravīditi, ekapādvā etatsamrāḍiti, sa vai no brūhi yājñavalkya, cakṣurevāyatanamākāśaḥ pratiṣṭhā, satyamityetadupāsīta, kā satyatā yājñavalkya, cakṣureva samrāḍiti hovāca, cakṣuṣā vai samrāṭpaśyantamāhuradrākṣīriti, sa āhādrākṣamiti tatsatyaṃ bhavati, cakṣurvai samrāṭparamaṃ brahma, nainaṃ cakṣurjahāti, sarvāṇyenaṃ bhūtānyabhikṣaranti, devo bhūtvā devānapyeti, ya evaṃ vidvānetadupāste, hastyṛṣabhaṃ sahasraṃ dadāmīti hovāca janako vaidehaḥ, sa hovāca yājñavalkyaḥ pitā me'manyata nānanuśiṣya hareteti || 4 ||
Yadeva te kashchidabraviittachchhrinavaameti, abraviinme barkurvaarshnah, chakshurvai brahmeti, yathaa maatrimaan pitrimaanaachaaryavaan bruuyaattathaa tadvaarshno'braviichchakshurvai brahmeti, apashyato hi kim syaaditi, abraviittu te tasyaayatanam pratishthaam, na me'braviiditi, ekapaadvaa etatsamraaditi, sa vai no bruuhi yaajnavalkya, chakshurevaayatanamaakaashah pratishthaa, satyamityetadupaasiita, kaa satyataa yaajnavalkya, chakshureva samraaditi hovaacha, chakshushaa vai samraatpashyantamaahuradraakshiiriti, sa aahaadraakshamiti tatsatyam bhavati, chakshurvai samraatparamam brahma, nainam chakshurjahaati, sarvaanyenam bhuutaanyabhiksharanti, devo bhuutvaa devaanapyeti, ya evam vidvaanetadupaaste, hastyrishabham sahasram dadaamiiti hovaacha janako vaidehah, sa hovaacha yaajnavalkyah pitaa me'manyata naananushishya hareteti || 4 ||
'आपसे किसी ने जो कहा हो, वह हम सुनें।' 'मुझसे बर्कु वार्ष्ण ने कहा था — चक्षु ही ब्रह्म है।' 'जिसे माता, पिता और आचार्य मिले हों, वह जैसा कहता, वैसा ही वार्ष्ण ने कहा कि चक्षु ही ब्रह्म है; क्योंकि जो देख न सके उसका क्या होगा? पर क्या उसने आपको उसका आयतन और प्रतिष्ठा भी बताई?' 'नहीं बताई।' 'तब तो, सम्राट्, यह एक ही पाद वाला ब्रह्म है।' 'तो आप ही हमें बताइए, याज्ञवल्क्य।' 'चक्षु ही उसका आयतन है और आकाश प्रतिष्ठा; उसकी उपासना सत्य के रूप में करनी चाहिए।' 'याज्ञवल्क्य! उसकी सत्यता क्या है?' 'चक्षु ही, सम्राट्,' उन्होंने कहा। 'जब कोई आँख से देखने वाले से पूछता है — क्या तुमने देखा? और वह कहता है — मैंने देखा, तब वह सत्य होता है। चक्षु ही, सम्राट्, परम ब्रह्म है। जो ऐसा जानकर इसकी उपासना करता है, उसे चक्षु नहीं छोड़ता, सब भूत उसकी ओर दौड़े आते हैं, और देव होकर वह देवों को प्राप्त होता है।' 'मैं आपको हाथी जैसे वृषभ सहित सहस्र गौएँ देता हूँ,' विदेहराज जनक ने कहा। याज्ञवल्क्य ने कहा, 'मेरे पिता का मत था कि पूरी शिक्षा दिए बिना कुछ न लेना चाहिए।'
'Let us hear what someone has told you.' 'Barku Vārṣṇa told me that the eye is brahman.' 'As a man who has had a mother, a father and a teacher would speak, so did Vārṣṇa speak in saying that the eye is brahman; for what would a man have who could not see? But did he tell you its abode and its foundation?' 'He did not.' 'Then this brahman of yours, your majesty, stands on only one foot.' 'Then tell us yourself, Yājñavalkya.' 'The eye itself is its abode and space its foundation; it should be venerated as truth.' 'What is its being truth, Yājñavalkya?' 'The eye itself, your majesty,' he said. 'For when they ask a man who has seen with his eye, Did you see? and he answers, I saw, that is the truth. The eye, your majesty, is the highest brahman. The eye does not desert one who venerates it with this knowledge; all beings hasten to him; becoming a god, he goes to the gods.' 'I give you a thousand cows with a bull as large as an elephant,' said Janaka of Videha. Yājñavalkya said, 'My father held that one should not accept a gift without having taught fully.'
यदेव ते कश्चिदब्रवीत्तच्छृणवामेति । अब्रवीन्मे गर्दभीविपीतो भारद्वाजः । श्रोत्रं वै ब्रह्मेति । यथा मातृमान् पितृमानाचार्यवान् ब्रूयात्तथा तद्भारद्वाजोऽब्रवीच्छ्रोत्रं वै ब्रह्मेति । अशृण्वतो हि किं स्यादिति । अब्रवीत्तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठाम् । न मेऽब्रवीदिति । एकपाद्वा एतत्सम्राडिति । स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य । श्रोत्रमेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठानन्तमित्येनदुपासीत । कानन्तता याज्ञवल्क्य । दिश एव सम्राडिति होवाच । तस्माद्वै सम्राडपि यां काञ्च दिशं गच्छति नैवास्या अन्तं गच्छति । अनन्ता हि दिशः । दिशो वै सम्राट्श्रोत्रम् । श्रोत्रं वै सम्राट्परमं ब्रह्म । नैनं श्रोत्रं जहाति । सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति । देवो भूत्वा देवानप्येति । य एवं विद्वानेतदुपास्ते । हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः । स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥ ५ ॥
yadeva te kaścidabravīttacchṛṇavāmeti, abravīnme gardabhīvipīto bhāradvājaḥ, śrotraṃ vai brahmeti, yathā mātṛmān pitṛmānācāryavān brūyāttathā tadbhāradvājo'bravīcchrotraṃ vai brahmeti, aśṛṇvato hi kiṃ syāditi, abravīttu te tasyāyatanaṃ pratiṣṭhām, na me'bravīditi, ekapādvā etatsamrāḍiti, sa vai no brūhi yājñavalkya, śrotramevāyatanamākāśaḥ pratiṣṭhānantamityenadupāsīta, kānantatā yājñavalkya, diśa eva samrāḍiti hovāca, tasmādvai samrāḍapi yāṃ kāñca diśaṃ gacchati naivāsyā antaṃ gacchati, anantā hi diśaḥ, diśo vai samrāṭśrotram, śrotraṃ vai samrāṭparamaṃ brahma, nainaṃ śrotraṃ jahāti, sarvāṇyenaṃ bhūtānyabhikṣaranti, devo bhūtvā devānapyeti, ya evaṃ vidvānetadupāste, hastyṛṣabhaṃ sahasraṃ dadāmīti hovāca janako vaidehaḥ, sa hovāca yājñavalkyaḥ pitā me'manyata nānanuśiṣya hareteti || 5 ||
Yadeva te kashchidabraviittachchhrinavaameti, abraviinme gardabhiivipiito bhaaradvaajah, shrotram vai brahmeti, yathaa maatrimaan pitrimaanaachaaryavaan bruuyaattathaa tadbhaaradvaajo'braviichchhrotram vai brahmeti, ashrinvato hi kim syaaditi, abraviittu te tasyaayatanam pratishthaam, na me'braviiditi, ekapaadvaa etatsamraaditi, sa vai no bruuhi yaajnavalkya, shrotramevaayatanamaakaashah pratishthaanantamityenadupaasiita, kaanantataa yaajnavalkya, disha eva samraaditi hovaacha, tasmaadvai samraadapi yaam kaancha disham gachchhati naivaasyaa antam gachchhati, anantaa hi dishah, disho vai samraatshrotram, shrotram vai samraatparamam brahma, nainam shrotram jahaati, sarvaanyenam bhuutaanyabhiksharanti, devo bhuutvaa devaanapyeti, ya evam vidvaanetadupaaste, hastyrishabham sahasram dadaamiiti hovaacha janako vaidehah, sa hovaacha yaajnavalkyah pitaa me'manyata naananushishya hareteti || 5 ||
'आपसे किसी ने जो कहा हो, वह हम सुनें।' 'मुझसे गर्दभीविपीत भारद्वाज ने कहा था — श्रोत्र ही ब्रह्म है।' 'जिसे माता, पिता और आचार्य मिले हों, वह जैसा कहता, वैसा ही भारद्वाज ने कहा कि श्रोत्र ही ब्रह्म है; क्योंकि जो सुन न सके उसका क्या होगा? पर क्या उसने आपको उसका आयतन और प्रतिष्ठा भी बताई?' 'नहीं बताई।' 'तब तो, सम्राट्, यह एक ही पाद वाला ब्रह्म है।' 'तो आप ही हमें बताइए, याज्ञवल्क्य।' 'श्रोत्र ही उसका आयतन है और आकाश प्रतिष्ठा; उसकी उपासना अनन्त के रूप में करनी चाहिए।' 'याज्ञवल्क्य! उसकी अनन्तता क्या है?' 'दिशाएँ ही, सम्राट्,' उन्होंने कहा। 'इसीलिए, सम्राट्, मनुष्य जिस किसी दिशा में जाए, उसका अन्त नहीं पाता; क्योंकि दिशाएँ अनन्त हैं। दिशाएँ ही, सम्राट्, श्रोत्र हैं। श्रोत्र ही, सम्राट्, परम ब्रह्म है। जो ऐसा जानकर इसकी उपासना करता है, उसे श्रोत्र नहीं छोड़ता, सब भूत उसकी ओर दौड़े आते हैं, और देव होकर वह देवों को प्राप्त होता है।' 'मैं आपको हाथी जैसे वृषभ सहित सहस्र गौएँ देता हूँ,' विदेहराज जनक ने कहा। याज्ञवल्क्य ने कहा, 'मेरे पिता का मत था कि पूरी शिक्षा दिए बिना कुछ न लेना चाहिए।'
'Let us hear what someone has told you.' 'Gardabhīvipīta Bhāradvāja told me that hearing is brahman.' 'As a man who has had a mother, a father and a teacher would speak, so did Bhāradvāja speak in saying that hearing is brahman; for what would a man have who could not hear? But did he tell you its abode and its foundation?' 'He did not.' 'Then this brahman of yours, your majesty, stands on only one foot.' 'Then tell us yourself, Yājñavalkya.' 'Hearing itself is its abode and space its foundation; it should be venerated as the endless.' 'What is its being endless, Yājñavalkya?' 'The quarters themselves, your majesty,' he said. 'Therefore, your majesty, whichever quarter a man goes to, he never reaches its end, for the quarters are endless. The quarters, your majesty, are hearing. Hearing, your majesty, is the highest brahman. Hearing does not desert one who venerates it with this knowledge; all beings hasten to him; becoming a god, he goes to the gods.' 'I give you a thousand cows with a bull as large as an elephant,' said Janaka of Videha. Yājñavalkya said, 'My father held that one should not accept a gift without having taught fully.'
यदेव ते कश्चिदब्रवीत्तच्छृणवामेति । अब्रवीन्मे सत्यकामो जाबालः मनो वै ब्रह्मेति । यथा मातृमान् पितृमानाचार्यवान् ब्रूयात्तथा तज्जाबालोऽब्रवीन्मनो वै ब्रह्मेति । अमनसो हि किं स्यादिति । अब्रवीत्तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठाम् । न मेऽब्रवीदिति । एकपाद्वा एतत्सम्राडिति । स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य । मन एवायतनमाकाशः प्रतिष्ठानन्द इत्येनदुपासीत । कानन्दता याज्ञवल्क्य । मन एव सम्राडिति होवाच मनसा वै सम्राट्स्त्रियमभिहार्यते तस्यां प्रतिरूपः पुत्रो जायते । स आनन्दः । मनो वै सम्राट्परमं ब्रह्म । नैनं मनो जहाति । सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति । देवो भूत्वा देवानप्येति । य एवं विद्वानेतदुपास्ते । हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः । स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥ ६ ॥
yadeva te kaścidabravīttacchṛṇavāmeti, abravīnme satyakāmo jābālaḥ mano vai brahmeti, yathā mātṛmān pitṛmānācāryavān brūyāttathā tajjābālo'bravīnmano vai brahmeti, amanaso hi kiṃ syāditi, abravīttu te tasyāyatanaṃ pratiṣṭhām, na me'bravīditi, ekapādvā etatsamrāḍiti, sa vai no brūhi yājñavalkya, mana evāyatanamākāśaḥ pratiṣṭhānanda ityenadupāsīta, kānandatā yājñavalkya, mana eva samrāḍiti hovāca manasā vai samrāṭstriyamabhihāryate tasyāṃ pratirūpaḥ putro jāyate, sa ānandaḥ, mano vai samrāṭparamaṃ brahma, nainaṃ mano jahāti, sarvāṇyenaṃ bhūtānyabhikṣaranti, devo bhūtvā devānapyeti, ya evaṃ vidvānetadupāste, hastyṛṣabhaṃ sahasraṃ dadāmīti hovāca janako vaidehaḥ, sa hovāca yājñavalkyaḥ pitā me'manyata nānanuśiṣya hareteti || 6 ||
Yadeva te kashchidabraviittachchhrinavaameti, abraviinme satyakaamo jaabaalah mano vai brahmeti, yathaa maatrimaan pitrimaanaachaaryavaan bruuyaattathaa tajjaabaalo'braviinmano vai brahmeti, amanaso hi kim syaaditi, abraviittu te tasyaayatanam pratishthaam, na me'braviiditi, ekapaadvaa etatsamraaditi, sa vai no bruuhi yaajnavalkya, mana evaayatanamaakaashah pratishthaananda ityenadupaasiita, kaanandataa yaajnavalkya, mana eva samraaditi hovaacha manasaa vai samraatstriyamabhihaaryate tasyaam pratiruupah putro jaayate, sa aanandah, mano vai samraatparamam brahma, nainam mano jahaati, sarvaanyenam bhuutaanyabhiksharanti, devo bhuutvaa devaanapyeti, ya evam vidvaanetadupaaste, hastyrishabham sahasram dadaamiiti hovaacha janako vaidehah, sa hovaacha yaajnavalkyah pitaa me'manyata naananushishya hareteti || 6 ||
'आपसे किसी ने जो कहा हो, वह हम सुनें।' 'मुझसे सत्यकाम जाबाल ने कहा था — मन ही ब्रह्म है।' 'जिसे माता, पिता और आचार्य मिले हों, वह जैसा कहता, वैसा ही जाबाल ने कहा कि मन ही ब्रह्म है; क्योंकि जिसमें मन न हो उसका क्या होगा? पर क्या उसने आपको उसका आयतन और प्रतिष्ठा भी बताई?' 'नहीं बताई।' 'तब तो, सम्राट्, यह एक ही पाद वाला ब्रह्म है।' 'तो आप ही हमें बताइए, याज्ञवल्क्य।' 'मन ही उसका आयतन है और आकाश प्रतिष्ठा; उसकी उपासना आनन्द के रूप में करनी चाहिए।' 'याज्ञवल्क्य! उसकी आनन्दता क्या है?' 'मन ही, सम्राट्,' उन्होंने कहा। 'मन से ही, सम्राट्, पुरुष स्त्री की कामना करता है, और उससे उसके सदृश पुत्र उत्पन्न होता है — वही आनन्द है। मन ही, सम्राट्, परम ब्रह्म है। जो ऐसा जानकर इसकी उपासना करता है, उसे मन नहीं छोड़ता, सब भूत उसकी ओर दौड़े आते हैं, और देव होकर वह देवों को प्राप्त होता है।' 'मैं आपको हाथी जैसे वृषभ सहित सहस्र गौएँ देता हूँ,' विदेहराज जनक ने कहा। याज्ञवल्क्य ने कहा, 'मेरे पिता का मत था कि पूरी शिक्षा दिए बिना कुछ न लेना चाहिए।'
'Let us hear what someone has told you.' 'Satyakāma Jābāla told me that the mind is brahman.' 'As a man who has had a mother, a father and a teacher would speak, so did Jābāla speak in saying that the mind is brahman; for what would a man have who had no mind? But did he tell you its abode and its foundation?' 'He did not.' 'Then this brahman of yours, your majesty, stands on only one foot.' 'Then tell us yourself, Yājñavalkya.' 'The mind itself is its abode and space its foundation; it should be venerated as bliss.' 'What is its being bliss, Yājñavalkya?' 'The mind itself, your majesty,' he said. 'For with the mind, your majesty, a man woos a woman, and a son in his likeness is born of her — that is bliss. The mind, your majesty, is the highest brahman. The mind does not desert one who venerates it with this knowledge; all beings hasten to him; becoming a god, he goes to the gods.' 'I give you a thousand cows with a bull as large as an elephant,' said Janaka of Videha. Yājñavalkya said, 'My father held that one should not accept a gift without having taught fully.'
यदेव ते कश्चिदब्रवीत्तच्छृणवामेति । अब्रवीन्मे विदग्धः शाकल्यः । हृदयं वै ब्रह्मेति । यथा मातृमान् पितृमानाचार्यवान् ब्रूयात्तथा तच्छाकल्योऽब्रवीद्धृदयं वै ब्रह्मेति । अहृदयस्य हि किं स्यादिति । अब्रवीत्तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठाम् । न मेऽब्रवीदिति । एकपाद्वा एतत्सम्राडिति । स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य । हृदयमेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा । स्थितिरित्येनदुपासीत । का स्थितिता याज्ञवल्क्य । हृदयमेव सम्राडिति होवाच । हृदयं वै सम्राट्सर्वेषां भूतानामायतनम् । हृदयं वै सम्राट्सर्वेषां भूतानां प्रतिष्ठा । हृदये ह्येव सम्राट्सर्वाणि भूतानि प्रतिष्ठितानि भवन्ति । हृदयं वै सम्राट्परमं ब्रह्म । नैनं हृदयं जहाति । सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति । देवो भूत्वा देवानप्येति । य एवं विद्वानेतदुपास्ते । हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः । स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥ ७ ॥
yadeva te kaścidabravīttacchṛṇavāmeti, abravīnme vidagdhaḥ śākalyaḥ, hṛdayaṃ vai brahmeti, yathā mātṛmān pitṛmānācāryavān brūyāttathā tacchākalyo'bravīddhṛdayaṃ vai brahmeti, ahṛdayasya hi kiṃ syāditi, abravīttu te tasyāyatanaṃ pratiṣṭhām, na me'bravīditi, ekapādvā etatsamrāḍiti, sa vai no brūhi yājñavalkya, hṛdayamevāyatanamākāśaḥ pratiṣṭhā, sthitirityenadupāsīta, kā sthititā yājñavalkya, hṛdayameva samrāḍiti hovāca, hṛdayaṃ vai samrāṭsarveṣāṃ bhūtānāmāyatanam, hṛdayaṃ vai samrāṭsarveṣāṃ bhūtānāṃ pratiṣṭhā, hṛdaye hyeva samrāṭsarvāṇi bhūtāni pratiṣṭhitāni bhavanti, hṛdayaṃ vai samrāṭparamaṃ brahma, nainaṃ hṛdayaṃ jahāti, sarvāṇyenaṃ bhūtānyabhikṣaranti, devo bhūtvā devānapyeti, ya evaṃ vidvānetadupāste, hastyṛṣabhaṃ sahasraṃ dadāmīti hovāca janako vaidehaḥ, sa hovāca yājñavalkyaḥ pitā me'manyata nānanuśiṣya hareteti || 7 ||
Yadeva te kashchidabraviittachchhrinavaameti, abraviinme vidagdhah shaakalyah, hridayam vai brahmeti, yathaa maatrimaan pitrimaanaachaaryavaan bruuyaattathaa tachchhaakalyo'braviiddhridayam vai brahmeti, ahridayasya hi kim syaaditi, abraviittu te tasyaayatanam pratishthaam, na me'braviiditi, ekapaadvaa etatsamraaditi, sa vai no bruuhi yaajnavalkya, hridayamevaayatanamaakaashah pratishthaa, sthitirityenadupaasiita, kaa sthititaa yaajnavalkya, hridayameva samraaditi hovaacha, hridayam vai samraatsarveshaam bhuutaanaamaayatanam, hridayam vai samraatsarveshaam bhuutaanaam pratishthaa, hridaye hyeva samraatsarvaani bhuutaani pratishthitaani bhavanti, hridayam vai samraatparamam brahma, nainam hridayam jahaati, sarvaanyenam bhuutaanyabhiksharanti, devo bhuutvaa devaanapyeti, ya evam vidvaanetadupaaste, hastyrishabham sahasram dadaamiiti hovaacha janako vaidehah, sa hovaacha yaajnavalkyah pitaa me'manyata naananushishya hareteti || 7 ||
'आपसे किसी ने जो कहा हो, वह हम सुनें।' 'मुझसे विदग्ध शाकल्य ने कहा था — हृदय ही ब्रह्म है।' 'जिसे माता, पिता और आचार्य मिले हों, वह जैसा कहता, वैसा ही शाकल्य ने कहा कि हृदय ही ब्रह्म है; क्योंकि जिसका हृदय न हो उसका क्या होगा? पर क्या उसने आपको उसका आयतन और प्रतिष्ठा भी बताई?' 'नहीं बताई।' 'तब तो, सम्राट्, यह एक ही पाद वाला ब्रह्म है।' 'तो आप ही हमें बताइए, याज्ञवल्क्य।' 'हृदय ही उसका आयतन है और आकाश प्रतिष्ठा; उसकी उपासना स्थिति के रूप में करनी चाहिए।' 'याज्ञवल्क्य! उसकी स्थितिता क्या है?' 'हृदय ही, सम्राट्,' उन्होंने कहा। 'हृदय ही, सम्राट्, सब भूतों का आयतन है; हृदय ही, सम्राट्, सब भूतों की प्रतिष्ठा है; हृदय में ही, सम्राट्, सब भूत प्रतिष्ठित होते हैं। हृदय ही, सम्राट्, परम ब्रह्म है। जो ऐसा जानकर इसकी उपासना करता है, उसे हृदय नहीं छोड़ता, सब भूत उसकी ओर दौड़े आते हैं, और देव होकर वह देवों को प्राप्त होता है।' 'मैं आपको हाथी जैसे वृषभ सहित सहस्र गौएँ देता हूँ,' विदेहराज जनक ने कहा। याज्ञवल्क्य ने कहा, 'मेरे पिता का मत था कि पूरी शिक्षा दिए बिना कुछ न लेना चाहिए।'
'Let us hear what someone has told you.' 'Vidagdha Śākalya told me that the heart is brahman.' 'As a man who has had a mother, a father and a teacher would speak, so did Śākalya speak in saying that the heart is brahman; for what would a man have who had no heart? But did he tell you its abode and its foundation?' 'He did not.' 'Then this brahman of yours, your majesty, stands on only one foot.' 'Then tell us yourself, Yājñavalkya.' 'The heart itself is its abode and space its foundation; it should be venerated as steadiness.' 'What is its being steadiness, Yājñavalkya?' 'The heart itself, your majesty,' he said. 'The heart, your majesty, is the abode of all beings; the heart, your majesty, is the foundation of all beings; on the heart alone, your majesty, all beings rest. The heart, your majesty, is the highest brahman. The heart does not desert one who venerates it with this knowledge; all beings hasten to him; becoming a god, he goes to the gods.' 'I give you a thousand cows with a bull as large as an elephant,' said Janaka of Videha. Yājñavalkya said, 'My father held that one should not accept a gift without having taught fully.'
↑ All sectionsद्वितीयं ब्राह्मणम् · Brāhmaṇa 4.2 — Indha and Virāj in the Eyes
जनको ह वैदेहः कूर्चादुपावसर्पन्नुवाच नमस्तेऽस्तु याज्ञवल्क्य । अनु मा शाधीति । स होवाच यथा वै सम्राण्महान्तमध्वानमेष्यन् रथं वा नावं वा समाददीतैवमेवैताभिरुपनिषद्भिः समाहितात्मासि । एवं वृन्दारक आढ्यः सन्नधीतवेद उक्तोपनिषत्क इतो विमुच्यमानः क्व गमिष्यसीति । नाहं तद्भगवन् वेद यत्र गमिष्यामीति । अथ वै तेऽहं तद्वक्ष्यामि यत्र गमिष्यसीति । ब्रवीतु भगवानिति ॥ १ ॥
janako ha vaidehaḥ kūrcādupāvasarpannuvāca namaste'stu yājñavalkya, anu mā śādhīti, sa hovāca yathā vai samrāṇmahāntamadhvānameṣyan rathaṃ vā nāvaṃ vā samādadītaivamevaitābhirupaniṣadbhiḥ samāhitātmāsi, evaṃ vṛndāraka āḍhyaḥ sannadhītaveda uktopaniṣatka ito vimucyamānaḥ kva gamiṣyasīti, nāhaṃ tadbhagavan veda yatra gamiṣyāmīti, atha vai te'haṃ tadvakṣyāmi yatra gamiṣyasīti, bravītu bhagavāniti || 1 ||
Janako ha vaidehah kuurchaadupaavasarpannuvaacha namaste'stu yaajnavalkya, anu maa shaadhiiti, sa hovaacha yathaa vai samraanmahaantamadhvaanameshyan ratham vaa naavam vaa samaadadiitaivamevaitaabhirupanishadbhih samaahitaatmaasi, evam vrindaaraka aadhyah sannadhiitaveda uktopanishatka ito vimuchyamaanah kva gamishyasiiti, naaham tadbhagavan veda yatra gamishyaamiiti, atha vai te'ham tadvakshyaami yatra gamishyasiiti, braviitu bhagavaaniti || 1 ||
विदेहराज जनक अपने आसन से उतरकर पास आए और बोले, 'याज्ञवल्क्य! आपको नमस्कार हो; मुझे उपदेश दीजिए।' उन्होंने कहा, 'सम्राट्! जैसे लम्बी यात्रा पर जाने वाला रथ या नौका जुटा लेता है, वैसे ही आपने इन उपनिषदों से अपने मन को तैयार कर लिया है। आप आदरणीय हैं, समृद्ध हैं, वेदों के अध्येता हैं और उपनिषदें सुन चुके हैं — यहाँ से मुक्त होकर कहाँ जाएँगे?' 'भगवन्! मैं नहीं जानता कि कहाँ जाऊँगा।' 'तो मैं आपको बताऊँगा कि आप कहाँ जाएँगे।' 'भगवन् कहें।'
Janaka of Videha stepped down from his cushion, came near and said, 'Homage to you, Yājñavalkya; teach me.' He said, 'Your majesty, just as a man about to go on a long journey would provide himself with a chariot or a boat, so have you made your mind ready with these Upaniṣads. You are honoured and wealthy, you have studied the Vedas and been taught the Upaniṣads — when you are released from here, where will you go?' 'Sir, I do not know where I shall go.' 'Then I shall tell you where you will go.' 'Say on, sir.'
इन्धो ह वै नामैष योऽयं दक्षिणेऽक्षन् पुरुषः । तं वा एतमिन्धं सन्तमिन्द्र इत्याचक्षते परोक्षेणैव । परोक्षप्रिया इव हि देवाः प्रत्यक्षद्विषः ॥ २ ॥
indho ha vai nāmaiṣa yo'yaṃ dakṣiṇe'kṣan puruṣaḥ, taṃ vā etamindhaṃ santamindra ityācakṣate parokṣeṇaiva, parokṣapriyā iva hi devāḥ pratyakṣadviṣaḥ || 2 ||
Indho ha vai naamaisha yo'yam dakshine'kshan purushah, tam vaa etamindham santamindra ityaachakshate parokshenaiva, parokshapriyaa iva hi devaah pratyakshadvishah || 2 ||
'इन्ध नाम का है यह पुरुष जो दाहिनी आँख में है। जो इन्ध है, उसी को लोग परोक्ष रूप से इन्द्र कहते हैं; क्योंकि देवता मानो परोक्ष के प्रेमी और प्रत्यक्ष के विरोधी हैं।'
'Indha by name is this person who is in the right eye. Though he is Indha, people call him Indra, indirectly; for the gods, as it were, love what is indirect and dislike what is direct.'
अथैतद्वामेऽक्षणि पुरुषरूपमेषास्य पत्नी विराट् । तयोरेष संस्तावो य एषोऽन्तर्हृदय आकाशः । अथैनयोरेतदन्नं य एषोऽन्तर्हृदये लोहितपिण्डः । अथैनयोरेतत्प्रावरणं यदेतदन्तर्हृदये जालकमिव । अथैनयोरेषा सृतिः संचरणी यैषा हृदयादूर्ध्वा नाड्युच्चरति । यथा केशः सहस्रधा भिन्न एवमस्यैता हिता नाम नाड्योऽन्तर्हृदये प्रतिष्ठिता भवन्ति । एताभिर्वा एतदास्रवदास्रवति । तस्मादेष प्रविविक्ताहारतर इव भवत्यस्माच्छारीरादात्मनः ॥ ३ ॥
athaitadvāme'kṣaṇi puruṣarūpameṣāsya patnī virāṭ, tayoreṣa saṃstāvo ya eṣo'ntarhṛdaya ākāśaḥ, athainayoretadannaṃ ya eṣo'ntarhṛdaye lohitapiṇḍaḥ, athainayoretatprāvaraṇaṃ yadetadantarhṛdaye jālakamiva, athainayoreṣā sṛtiḥ saṃcaraṇī yaiṣā hṛdayādūrdhvā nāḍyuccarati, yathā keśaḥ sahasradhā bhinna evamasyaitā hitā nāma nāḍyo'ntarhṛdaye pratiṣṭhitā bhavanti, etābhirvā etadāsravadāsravati, tasmādeṣa praviviktāhāratara iva bhavatyasmācchārīrādātmanaḥ || 3 ||
Athaitadvaame'kshani purusharuupameshaasya patnii viraat, tayoresha samstaavo ya esho'ntarhridaya aakaashah, athainayoretadannam ya esho'ntarhridaye lohitapindah, athainayoretatpraavaranam yadetadantarhridaye jaalakamiva, athainayoreshaa sritih samcharanii yaishaa hridayaaduurdhvaa naadyuchcharati, yathaa keshah sahasradhaa bhinna evamasyaitaa hitaa naama naadyo'ntarhridaye pratishthitaa bhavanti, etaabhirvaa etadaasravadaasravati, tasmaadesha praviviktaahaaratara iva bhavatyasmaachchhaariiraadaatmanah || 3 ||
'और बाईं आँख में जो पुरुष-रूप है, वह उसकी पत्नी विराट् है। इन दोनों का मिलन-स्थान हृदय के भीतर का आकाश है। इन दोनों का अन्न हृदय के भीतर का रुधिर-पिण्ड है। इन दोनों का आवरण हृदय के भीतर की जाल-सी रचना है। इन दोनों के आने-जाने का मार्ग वह नाड़ी है जो हृदय से ऊपर की ओर जाती है। जैसे बाल हज़ार भागों में चीरा गया हो, वैसी ही इसकी हिता नाम की नाड़ियाँ हृदय के भीतर प्रतिष्ठित हैं; इन्हीं से जो बहता है वह बहता रहता है। इसीलिए यह आत्मा इस शरीररूप आत्मा की अपेक्षा मानो अधिक सूक्ष्म आहार वाला है।'
'And this person-shape in the left eye is his wife, Virāj. Their meeting-place is the space within the heart. Their food is the lump of blood within the heart. Their covering is that net-like thing within the heart. Their path of movement is the channel that runs upward from the heart. Fine as a hair split a thousandfold are those channels of his called hitā, set within the heart; through them flows what flows. Therefore this self takes, as it were, finer food than the bodily self.'
तस्य प्राची दिक्प्राञ्चः प्राणाः । दक्षिणा दिग्दक्षिणे प्राणाः । प्रतीची दिक्प्रत्यञ्चः प्राणाः । उदीची दिगुदञ्चः प्राणाः । ऊर्ध्वा दिगूर्ध्वाः प्राणाः । अवाची दिगवाञ्चः प्राणाः । सर्वा दिशः सर्वे प्राणाः । स एष नेति नेत्यात्मा । अगृह्यो न हि गृह्यते । अशीर्यो न हि शीर्यते । असङ्गो न हि सज्यते । असितो न व्यथते । न रिष्यति । अभयं वै जनक प्राप्तोऽसीति होवाच याज्ञवल्क्यः । स होवाच जनको वैदेहोऽभयं त्वा गच्छताद्याज्ञवल्क्य यो नो भगवन्नभयं वेदयसे । नमस्तेऽस्तु । इमे विदेहा अयमहमस्मीति ॥ ४ ॥
tasya prācī dikprāñcaḥ prāṇāḥ, dakṣiṇā digdakṣiṇe prāṇāḥ, pratīcī dikpratyañcaḥ prāṇāḥ, udīcī digudañcaḥ prāṇāḥ, ūrdhvā digūrdhvāḥ prāṇāḥ, avācī digavāñcaḥ prāṇāḥ, sarvā diśaḥ sarve prāṇāḥ, sa eṣa neti netyātmā, agṛhyo na hi gṛhyate, aśīryo na hi śīryate, asaṅgo na hi sajyate, asito na vyathate, na riṣyati, abhayaṃ vai janaka prāpto'sīti hovāca yājñavalkyaḥ, sa hovāca janako vaideho'bhayaṃ tvā gacchatādyājñavalkya yo no bhagavannabhayaṃ vedayase, namaste'stu, ime videhā ayamahamasmīti || 4 ||
Tasya praachii dikpraanchah praanaah, dakshinaa digdakshine praanaah, pratiichii dikpratyanchah praanaah, udiichii digudanchah praanaah, uurdhvaa diguurdhvaah praanaah, avaachii digavaanchah praanaah, sarvaa dishah sarve praanaah, sa esha neti netyaatmaa, agrihyo na hi grihyate, ashiiryo na hi shiiryate, asango na hi sajyate, asito na vyathate, na rishyati, abhayam vai janaka praapto'siiti hovaacha yaajnavalkyah, sa hovaacha janako vaideho'bhayam tvaa gachchhataadyaajnavalkya yo no bhagavannabhayam vedayase, namaste'stu, ime videhaa ayamahamasmiiti || 4 ||
'उसकी पूर्व दिशा पूर्व की ओर के प्राण हैं, दक्षिण दिशा दक्षिण के प्राण, पश्चिम दिशा पश्चिम के प्राण, उत्तर दिशा उत्तर के प्राण, ऊर्ध्व दिशा ऊपर के प्राण और अधो दिशा नीचे के प्राण; सब दिशाएँ सब प्राण हैं। वह आत्मा नेति-नेति (यह नहीं, यह नहीं) है। वह अगृह्य है, क्योंकि पकड़ा नहीं जाता; अशीर्य है, क्योंकि उसका क्षय नहीं होता; असङ्ग है, वह लिप्त नहीं होता; बन्धनरहित है, वह न काँपता है, न उसे हानि होती है। जनक! आपने अभय प्राप्त कर लिया,' याज्ञवल्क्य ने कहा। विदेहराज जनक बोले, 'याज्ञवल्क्य! आपको भी अभय प्राप्त हो, जो हमें अभय का ज्ञान कराते हैं। आपको नमस्कार हो। ये विदेह और मैं स्वयं आपके हैं।'
'His eastern quarter is the eastward breaths, his southern quarter the southward breaths, his western quarter the westward breaths, his northern quarter the northward breaths, his upper quarter the upward breaths and his lower quarter the downward breaths; all the quarters are all the breaths. That self is neti neti — not this, not that. It is ungraspable, for it is not grasped; undecaying, for it does not decay; unattached, for it does not cling; unfettered, it neither trembles nor comes to harm. You have reached fearlessness, Janaka,' said Yājñavalkya. Janaka of Videha replied, 'May fearlessness come to you as well, Yājñavalkya, who make fearlessness known to us. Homage to you! These Videhas, and I myself, are yours.'
↑ All sectionsतृतीयं ब्राह्मणम् · Brāhmaṇa 4.3 — The Self as Light: Dream and Deep Sleep
जनकं ह वैदेहं याज्ञवल्क्यो जगाम । समेनेन वदिष्य इति । अथ ह यज्जनकश्च वैदेहो याज्ञवल्क्यश्चाग्निहोत्रे समूदाते । तस्मै ह याज्ञवल्क्यो वरं ददौ । स ह कामप्रश्नमेव वव्रे । तं हास्मै ददौ । तं ह सम्राडेव पूर्वः पप्रच्छ ॥ १ ॥
janakaṃ ha vaidehaṃ yājñavalkyo jagāma, samenena vadiṣya iti, atha ha yajjanakaśca vaideho yājñavalkyaścāgnihotre samūdāte, tasmai ha yājñavalkyo varaṃ dadau, sa ha kāmapraśnameva vavre, taṃ hāsmai dadau, taṃ ha samrāḍeva pūrvaḥ papraccha || 1 ||
Janakam ha vaideham yaajnavalkyo jagaama, samenena vadishya iti, atha ha yajjanakashcha vaideho yaajnavalkyashchaagnihotre samuudaate, tasmai ha yaajnavalkyo varam dadau, sa ha kaamaprashnameva vavre, tam haasmai dadau, tam ha samraadeva puurvah paprachchha || 1 ||
याज्ञवल्क्य विदेहराज जनक के पास गए, यह सोचकर कि 'मैं इनसे बात नहीं करूँगा।' पर पहले जब जनक और याज्ञवल्क्य ने अग्निहोत्र के विषय में संवाद किया था, तब याज्ञवल्क्य ने उन्हें वर दिया था; और उन्होंने यही वर माँगा था कि जब चाहें तब प्रश्न पूछ सकें। वह वर उन्होंने दे दिया था। इसलिए पहले सम्राट् ने ही उनसे पूछा।
Yājñavalkya went to Janaka of Videha, resolved that he would not speak with him. But earlier, when Janaka and Yājñavalkya had discoursed on the agnihotra, Yājñavalkya had granted him a boon, and Janaka had chosen the boon of asking whatever question he wished; Yājñavalkya had granted it. So it was the king who questioned him first.
याज्ञवल्क्य किंज्योतिरयं पुरुष इति । आदित्यज्योतिः सम्राडिति होवाच । आदित्येनैवायं ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येतीति । एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ २ ॥
yājñavalkya kiṃjyotirayaṃ puruṣa iti, ādityajyotiḥ samrāḍiti hovāca, ādityenaivāyaṃ jyotiṣāste palyayate karma kurute vipalyetīti, evamevaitadyājñavalkya || 2 ||
Yaajnavalkya kimjyotirayam purusha iti, aadityajyotih samraaditi hovaacha, aadityenaivaayam jyotishaaste palyayate karma kurute vipalyetiiti, evamevaitadyaajnavalkya || 2 ||
'याज्ञवल्क्य! इस पुरुष की ज्योति क्या है?' 'सम्राट्! आदित्य ही उसकी ज्योति है,' उन्होंने कहा; 'आदित्यरूपी ज्योति से ही यह बैठता है, घूमता है, कर्म करता है और लौटता है।' 'ऐसा ही है, याज्ञवल्क्य।'
'Yājñavalkya, what is the light of this person?' 'The sun is his light, your majesty,' he said; 'it is by the light of the sun that he sits, moves about, does his work and returns.' 'Just so it is, Yājñavalkya.'
अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य किंज्योतिरेवायं पुरुष इति । चन्द्रमा एवास्य ज्योतिर्भवतीति । चन्द्रमसैवायं ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येतीति । एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ ३ ॥
astamita āditye yājñavalkya kiṃjyotirevāyaṃ puruṣa iti, candramā evāsya jyotirbhavatīti, candramasaivāyaṃ jyotiṣāste palyayate karma kurute vipalyetīti, evamevaitadyājñavalkya || 3 ||
Astamita aaditye yaajnavalkya kimjyotirevaayam purusha iti, chandramaa evaasya jyotirbhavatiiti, chandramasaivaayam jyotishaaste palyayate karma kurute vipalyetiiti, evamevaitadyaajnavalkya || 3 ||
'याज्ञवल्क्य! सूर्य के अस्त हो जाने पर इस पुरुष की ज्योति क्या रहती है?' 'तब चन्द्रमा ही उसकी ज्योति होता है; चन्द्रमारूपी ज्योति से ही यह बैठता है, घूमता है, कर्म करता है और लौटता है।' 'ऐसा ही है, याज्ञवल्क्य।'
'Yājñavalkya, when the sun has set, what then is the light of this person?' 'Then the moon is his light; it is by the light of the moon that he sits, moves about, does his work and returns.' 'Just so it is, Yājñavalkya.'
अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य चन्द्रमस्यस्तमिते किंज्योतिरेवायं पुरुष इति । अग्निरेवास्य ज्योतिर्भवतीति । अग्निनैव ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येतीति । एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ ४ ॥
astamita āditye yājñavalkya candramasyastamite kiṃjyotirevāyaṃ puruṣa iti, agnirevāsya jyotirbhavatīti, agninaiva jyotiṣāste palyayate karma kurute vipalyetīti, evamevaitadyājñavalkya || 4 ||
Astamita aaditye yaajnavalkya chandramasyastamite kimjyotirevaayam purusha iti, agnirevaasya jyotirbhavatiiti, agninaiva jyotishaaste palyayate karma kurute vipalyetiiti, evamevaitadyaajnavalkya || 4 ||
'याज्ञवल्क्य! सूर्य अस्त हो गया और चन्द्रमा भी अस्त हो गया — तब इस पुरुष की ज्योति क्या रहती है?' 'तब अग्नि ही उसकी ज्योति होती है; अग्निरूपी ज्योति से ही यह बैठता है, घूमता है, कर्म करता है और लौटता है।' 'ऐसा ही है, याज्ञवल्क्य।'
'Yājñavalkya, when the sun has set and the moon has set as well, what then is the light of this person?' 'Then fire is his light; it is by the light of fire that he sits, moves about, does his work and returns.' 'Just so it is, Yājñavalkya.'
अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य चन्द्रमस्यस्तमिते शान्तेऽग्नौ किंज्योतिरेवायं पुरुष इति । वागेवास्य ज्योतिर्भवतीति । वाचैवायं ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येति । तस्माद्वै सम्राडपि यत्र स्वः पाणिर्न विनिर्ज्ञायतेऽथ यत्र वागुच्चरत्युपैव तत्र न्येतीति । एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ ५ ॥
astamita āditye yājñavalkya candramasyastamite śānte'gnau kiṃjyotirevāyaṃ puruṣa iti, vāgevāsya jyotirbhavatīti, vācaivāyaṃ jyotiṣāste palyayate karma kurute vipalyeti, tasmādvai samrāḍapi yatra svaḥ pāṇirna vinirjñāyate'tha yatra vāguccaratyupaiva tatra nyetīti, evamevaitadyājñavalkya || 5 ||
Astamita aaditye yaajnavalkya chandramasyastamite shaante'gnau kimjyotirevaayam purusha iti, vaagevaasya jyotirbhavatiiti, vaachaivaayam jyotishaaste palyayate karma kurute vipalyeti, tasmaadvai samraadapi yatra svah paanirna vinirjnaayate'tha yatra vaaguchcharatyupaiva tatra nyetiiti, evamevaitadyaajnavalkya || 5 ||
'याज्ञवल्क्य! सूर्य अस्त हो गया, चन्द्रमा अस्त हो गया और अग्नि भी बुझ गई — तब इस पुरुष की ज्योति क्या रहती है?' 'तब वाणी ही उसकी ज्योति होती है; वाणीरूपी ज्योति से ही यह बैठता है, घूमता है, कर्म करता है और लौटता है। इसीलिए, सम्राट्, जहाँ अपना हाथ भी न सूझे, वहाँ भी जिधर से वाणी उठती है उधर ही मनुष्य चला जाता है।' 'ऐसा ही है, याज्ञवल्क्य।'
'Yājñavalkya, when the sun has set, the moon has set and the fire has gone out, what then is the light of this person?' 'Then speech is his light; it is by the light of speech that he sits, moves about, does his work and returns. That is why, your majesty, even where a man cannot make out his own hand, he still goes towards the place from which a voice rises.' 'Just so it is, Yājñavalkya.'
अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य चन्द्रमस्यस्तमिते शान्तेऽग्नौ शान्तायां वाचि किंज्योतिरेवायं पुरुष इति । आत्मैवास्य ज्योतिर्भवतीति । आत्मनैवायं ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येतीति ॥ ६ ॥
astamita āditye yājñavalkya candramasyastamite śānte'gnau śāntāyāṃ vāci kiṃjyotirevāyaṃ puruṣa iti, ātmaivāsya jyotirbhavatīti, ātmanaivāyaṃ jyotiṣāste palyayate karma kurute vipalyetīti || 6 ||
Astamita aaditye yaajnavalkya chandramasyastamite shaante'gnau shaantaayaam vaachi kimjyotirevaayam purusha iti, aatmaivaasya jyotirbhavatiiti, aatmanaivaayam jyotishaaste palyayate karma kurute vipalyetiiti || 6 ||
'याज्ञवल्क्य! सूर्य अस्त हो गया, चन्द्रमा अस्त हो गया, अग्नि बुझ गई और वाणी भी शान्त हो गई — तब इस पुरुष की ज्योति क्या रहती है?' 'तब आत्मा ही उसकी ज्योति होती है; आत्मारूपी ज्योति से ही यह बैठता है, घूमता है, कर्म करता है और लौटता है।'
'Yājñavalkya, when the sun has set, the moon has set, the fire has gone out and speech has fallen silent, what then is the light of this person?' 'Then the self is his light; it is by the light of the self that he sits, moves about, does his work and returns.'
कतम आत्मेति योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यन्तर्ज्योतिः पुरुषः । स समानः सन्नुभौ लोकावनुसंचरति ध्यायतीव लेलायतीव । स हि स्वप्नो भूत्वेमं लोकमतिक्रामति मृत्यो रूपाणि ॥ ७ ॥
katama ātmeti yo'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu hṛdyantarjyotiḥ puruṣaḥ, sa samānaḥ sannubhau lokāvanusaṃcarati dhyāyatīva lelāyatīva, sa hi svapno bhūtvemaṃ lokamatikrāmati mṛtyo rūpāṇi || 7 ||
Katama aatmeti yo'yam vijnaanamayah praaneshu hridyantarjyotih purushah, sa samaanah sannubhau lokaavanusamcharati dhyaayatiiva lelaayatiiva, sa hi svapno bhuutvemam lokamatikraamati mrityo ruupaani || 7 ||
'आत्मा कौन है?' 'जो यह प्राणों में स्थित, हृदय के भीतर ज्योतिरूप, विज्ञानमय पुरुष है। वही समान रहता हुआ दोनों लोकों में विचरता है; मानो ध्यान करता है, मानो हिलता-डुलता है। वही स्वप्न होकर इस लोक को — मृत्यु के रूपों को — लाँघ जाता है।'
'Which is the self?' 'It is this person made of understanding, the light within the heart among the breaths. Remaining the same, he moves through both worlds; he seems to think, he seems to stir. Becoming a dream, he passes beyond this world, beyond the forms of death.'
स वा अयं पुरुषो जायमानः शरीरमभिसम्पद्यमानः पाप्मभिः संसृज्यते । स उत्क्रामन्म्रियमाणः पाप्मनो विजहाति ॥ ८ ॥
sa vā ayaṃ puruṣo jāyamānaḥ śarīramabhisampadyamānaḥ pāpmabhiḥ saṃsṛjyate, sa utkrāmanmriyamāṇaḥ pāpmano vijahāti || 8 ||
Sa vaa ayam purusho jaayamaanah shariiramabhisampadyamaanah paapmabhih samsrijyate, sa utkraamanmriyamaanah paapmano vijahaati || 8 ||
'यह पुरुष जन्म लेते हुए, शरीर को प्राप्त करते हुए, पापों से युक्त हो जाता है; और निकलते हुए, मरते हुए, उन पापों को छोड़ देता है।'
'When this person is born, taking on a body, he becomes joined to evils; and when he departs, at death, he leaves those evils behind.'
तस्य वा एतस्य पुरुषस्य द्वे एव स्थाने भवतः । इदं च परलोकस्थानं च । सन्ध्यं तृतीयं स्वप्नस्थानम् । तस्मिन्सन्ध्ये स्थाने तिष्ठन्नुभे स्थाने पश्यतीदं च परलोकस्थानं च । अथ यथाक्रमोऽयं परलोकस्थाने भवति । तमाक्रममाक्रम्योभयान् पाप्मन आनन्दांश्च पश्यति । स यत्र प्रस्वपित्यस्य लोकस्य सर्वावतो मात्रामपादाय स्वयं विहत्य स्वयं निर्माय स्वेन भासा स्वेन ज्योतिषा प्रस्वपिति । अत्रायं पुरुषः स्वयंज्योतिर्भवति ॥ ९ ॥
tasya vā etasya puruṣasya dve eva sthāne bhavataḥ, idaṃ ca paralokasthānaṃ ca, sandhyaṃ tṛtīyaṃ svapnasthānam, tasminsandhye sthāne tiṣṭhannubhe sthāne paśyatīdaṃ ca paralokasthānaṃ ca, atha yathākramo'yaṃ paralokasthāne bhavati, tamākramamākramyobhayān pāpmana ānandāṃśca paśyati, sa yatra prasvapityasya lokasya sarvāvato mātrāmapādāya svayaṃ vihatya svayaṃ nirmāya svena bhāsā svena jyotiṣā prasvapiti, atrāyaṃ puruṣaḥ svayaṃjyotirbhavati || 9 ||
Tasya vaa etasya purushasya dve eva sthaane bhavatah, idam cha paralokasthaanam cha, sandhyam tritiiyam svapnasthaanam, tasminsandhye sthaane tishthannubhe sthaane pashyatiidam cha paralokasthaanam cha, atha yathaakramo'yam paralokasthaane bhavati, tamaakramamaakramyobhayaan paapmana aanandaamshcha pashyati, sa yatra prasvapityasya lokasya sarvaavato maatraamapaadaaya svayam vihatya svayam nirmaaya svena bhaasaa svena jyotishaa prasvapiti, atraayam purushah svayamjyotirbhavati || 9 ||
'इस पुरुष के दो ही स्थान हैं — यह लोक और परलोक; और तीसरा सन्धि-स्थान स्वप्न का है। उस सन्धि-स्थान में स्थित होकर वह दोनों स्थानों को देखता है — यह लोक और परलोक को। और परलोक के स्थान में जो प्रवेश-मार्ग है, उस मार्ग में प्रवेश करके वह दोनों को — पापों को और आनन्दों को — देखता है। जब वह सोता है, तब इस सर्वात्मक लोक की सामग्री लेकर, स्वयं उसे तोड़कर, स्वयं उसे रचकर, अपनी ही आभा से, अपनी ही ज्योति से सोता है। यहाँ यह पुरुष स्वयंज्योति हो जाता है।'
'This person has just two places — this world and the world beyond; and a third, the place of dream, where they join. Standing in that place of joining he sees both places, this world and the world beyond. And entering by whatever approach leads to the place beyond, he sees both — the evils and the joys. When he falls asleep he takes the material of this all-containing world, himself breaks it down and himself builds it up, and sleeps by his own radiance, by his own light. Here this person becomes self-luminous.'
न तत्र रथा न रथयोगा न पन्थानो भवन्ति । अथ रथान् रथयोगान् पथः सृजते । न तत्रानन्दा मुदः प्रमुदो भवन्ति । अथानन्दान्मुदः प्रमुदः सृजते । न तत्र वेशान्ताः पुष्करिण्यः स्रवन्त्यो भवन्ति । अथ वेशान्तान् पुष्करिणीः स्रवन्तीः सृजते । स हि कर्ता ॥ १० ॥
na tatra rathā na rathayogā na panthāno bhavanti, atha rathān rathayogān pathaḥ sṛjate, na tatrānandā mudaḥ pramudo bhavanti, athānandānmudaḥ pramudaḥ sṛjate, na tatra veśāntāḥ puṣkariṇyaḥ sravantyo bhavanti, atha veśāntān puṣkariṇīḥ sravantīḥ sṛjate, sa hi kartā || 10 ||
Na tatra rathaa na rathayogaa na panthaano bhavanti, atha rathaan rathayogaan pathah srijate, na tatraanandaa mudah pramudo bhavanti, athaanandaanmudah pramudah srijate, na tatra veshaantaah pushkarinyah sravantyo bhavanti, atha veshaantaan pushkariniih sravantiih srijate, sa hi kartaa || 10 ||
'वहाँ न रथ हैं, न रथ में जोतने योग्य पशु, न मार्ग; पर वह रथ, रथ के पशु और मार्ग रच लेता है। वहाँ न आनन्द हैं, न हर्ष, न प्रमोद; पर वह आनन्द, हर्ष और प्रमोद रच लेता है। वहाँ न जलाशय हैं, न पुष्करिणियाँ, न नदियाँ; पर वह जलाशय, पुष्करिणियाँ और नदियाँ रच लेता है — क्योंकि वही कर्ता है।'
'There are no chariots there, no teams, no roads; yet he creates chariots, teams and roads. There are no joys there, no delights, no raptures; yet he creates joys, delights and raptures. There are no ponds there, no lotus pools, no rivers; yet he creates ponds, lotus pools and rivers — for he is the maker.'
तदेते श्लोका भवन्ति स्वप्नेन शारीरमभिप्रहत्यासुप्तः सुप्तानभिचाकशीति । शुक्रमादाय पुनरैति स्थानं हिरण्मयः पुरुष एकहंसः ॥ ११ ॥
tadete ślokā bhavanti svapnena śārīramabhiprahatyāsuptaḥ suptānabhicākaśīti, śukramādāya punaraiti sthānaṃ hiraṇmayaḥ puruṣa ekahaṃsaḥ || 11 ||
Tadete shlokaa bhavanti svapnena shaariiramabhiprahatyaasuptah suptaanabhichaakashiiti, shukramaadaaya punaraiti sthaanam hiranmayah purusha ekahamsah || 11 ||
'इस विषय में ये श्लोक हैं — स्वप्न के द्वारा शरीर को शान्त कर, स्वयं न सोता हुआ वह सोतों को देखता रहता है। तेज को लेकर वह फिर अपने स्थान पर लौट आता है — वह हिरण्मय पुरुष, एक हंस।'
'On this there are these verses: Having laid the body to rest with sleep, himself unsleeping, he looks down upon the sleeping. Taking up radiance, he returns again to his place — that golden person, the one swan.'
प्राणेन रक्षन्नवरं कुलायं बहिष्कुलायादमृतश्चरित्वा । स ईयतेऽमृतो यत्रकामं हिरण्मयः पुरुष एकहंसः ॥ १२ ॥
prāṇena rakṣannavaraṃ kulāyaṃ bahiṣkulāyādamṛtaścaritvā, sa īyate'mṛto yatrakāmaṃ hiraṇmayaḥ puruṣa ekahaṃsaḥ || 12 ||
Praanena rakshannavaram kulaayam bahishkulaayaadamritashcharitvaa, sa iiyate'mrito yatrakaamam hiranmayah purusha ekahamsah || 12 ||
'प्राण से इस निचले घोंसले की रक्षा करता हुआ, अमर होकर वह घोंसले से बाहर विचरता है; वह अमर हिरण्मय पुरुष, एक हंस, जहाँ चाहे वहाँ जाता है।'
'Guarding the lower nest with the breath, the immortal moves outside the nest; immortal, he goes where he will — that golden person, the one swan.'
स्वप्नान्त उच्चावचमीयमानो रूपाणि देवः कुरुते बहूनि । उतेव स्त्रीभिः सह मोदमानो जक्षदुतेवापि भयानि पश्यन् ॥ १३ ॥
svapnānta uccāvacamīyamāno rūpāṇi devaḥ kurute bahūni, uteva strībhiḥ saha modamāno jakṣadutevāpi bhayāni paśyan || 13 ||
Svapnaanta uchchaavachamiiyamaano ruupaani devah kurute bahuuni, uteva striibhih saha modamaano jakshadutevaapi bhayaani pashyan || 13 ||
'स्वप्न के भीतर ऊँचे-नीचे जाता हुआ वह देव अनेक रूप बना लेता है — कभी मानो स्त्रियों के साथ आनन्द करता, कभी हँसता, कभी मानो भयानक दृश्य देखता हुआ।'
'Moving up and down within the dream, the god fashions many forms — now seeming to make merry with women, now laughing, now seeming to see fearful sights.'
आराममस्य पश्यन्ति न तं पश्यति कश्चनेति । तं नायतं बोधयेदित्याहुः । दुर्भिषज्यं हास्मै भवति यमेष न प्रतिपद्यते । अथो खल्वाहुर्जागरितदेश एवास्यैष इति । यानि ह्येव जाग्रत्पश्यति तानि सुप्त इति । अत्रायं पुरुषः स्वयंज्योतिर्भवति । सोऽहं भगवते सहस्रं ददामि । अत ऊर्ध्वं विमोक्षाय ब्रूहीति ॥ १४ ॥
ārāmamasya paśyanti na taṃ paśyati kaścaneti, taṃ nāyataṃ bodhayedityāhuḥ, durbhiṣajyaṃ hāsmai bhavati yameṣa na pratipadyate, atho khalvāhurjāgaritadeśa evāsyaiṣa iti, yāni hyeva jāgratpaśyati tāni supta iti, atrāyaṃ puruṣaḥ svayaṃjyotirbhavati, so'haṃ bhagavate sahasraṃ dadāmi, ata ūrdhvaṃ vimokṣāya brūhīti || 14 ||
Aaraamamasya pashyanti na tam pashyati kashchaneti, tam naayatam bodhayedityaahuh, durbhishajyam haasmai bhavati yamesha na pratipadyate, atho khalvaahurjaagaritadesha evaasyaisha iti, yaani hyeva jaagratpashyati taani supta iti, atraayam purushah svayamjyotirbhavati, so'ham bhagavate sahasram dadaami, ata uurdhvam vimokshaaya bruuhiiti || 14 ||
'लोग उसके क्रीड़ा-स्थान को देखते हैं, पर उसे कोई नहीं देखता। इसीलिए कहते हैं कि सोते हुए को सहसा न जगाओ; क्योंकि जिसे यह पुरुष लौटकर प्राप्त न कर सके, उसकी चिकित्सा कठिन हो जाती है। कुछ लोग यह भी कहते हैं कि स्वप्न उसका जाग्रत् देश ही है, क्योंकि जो जागते हुए देखता है वही सोते हुए भी देखता है। पर यहाँ यह पुरुष स्वयंज्योति हो जाता है।' 'भगवन्! मैं आपको सहस्र गौएँ देता हूँ; इससे आगे मोक्ष के विषय में कहिए।'
'People see the place where he has sported, but no one sees him. That is why they say a sleeping man should not be woken suddenly; for if this person does not find his way back, he is hard to heal. Some say, too, that dream is nothing but his waking state, since what he sees awake he sees in sleep as well. But here this person becomes self-luminous.' 'Sir, I give you a thousand cows; speak on now about liberation.'
स वा एष एतस्मिन् संप्रसादे रत्वा चरित्वा दृष्ट्वैव पुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्याद्रवति स्वप्नायैव । स यत्तत्र किञ्चित्पश्यत्यनन्वागतस्तेन भवति । असङ्गो ह्ययं पुरुष इति । एवमेवैतत्याज्ञवल्क्य । सोऽहं भगवते सहस्रं ददामि । अत ऊर्ध्वं विमोक्षायैव ब्रूहीति ॥ १५ ॥
sa vā eṣa etasmin saṃprasāde ratvā caritvā dṛṣṭvaiva puṇyaṃ ca pāpaṃ ca punaḥ pratinyāyaṃ pratiyonyādravati svapnāyaiva, sa yattatra kiñcitpaśyatyananvāgatastena bhavati, asaṅgo hyayaṃ puruṣa iti, evamevaitatyājñavalkya, so'haṃ bhagavate sahasraṃ dadāmi, ata ūrdhvaṃ vimokṣāyaiva brūhīti || 15 ||
Sa vaa esha etasmin samprasaade ratvaa charitvaa drishtvaiva punyam cha paapam cha punah pratinyaayam pratiyonyaadravati svapnaayaiva, sa yattatra kinchitpashyatyananvaagatastena bhavati, asango hyayam purusha iti, evamevaitatyaajnavalkya, so'ham bhagavate sahasram dadaami, ata uurdhvam vimokshaayaiva bruuhiiti || 15 ||
'उस प्रसन्न अवस्था में रमण करके, विचरकर, पुण्य और पाप दोनों को देखकर वह फिर उसी मार्ग से, उसी योनि से लौटकर स्वप्न में ही दौड़ आता है। वहाँ वह जो कुछ देखता है, उससे वह लिप्त नहीं होता; क्योंकि यह पुरुष असङ्ग है।' 'ऐसा ही है, याज्ञवल्क्य। भगवन्! मैं आपको सहस्र गौएँ देता हूँ; इससे आगे मोक्ष के ही विषय में कहिए।'
'Having taken his pleasure in that state of serenity, having moved about and seen both good and evil, he hurries back by the same way, by the same course, to the dream. Whatever he sees there does not cling to him, for this person is unattached.' 'Just so it is, Yājñavalkya. Sir, I give you a thousand cows; speak on now about liberation itself.'
स वा एष एतस्मिन् स्वप्ने रत्वा चरित्वा दृष्ट्वैव पुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्याद्रवति बुद्धान्तायैव । स यत्तत्र किञ्चित्पश्यत्यनन्वागतस्तेन भवति । असङ्गो ह्ययं पुरुष इति । एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य । सोऽहं भगवते सहस्रं ददामि । अत ऊर्ध्वं विमोक्षायैव ब्रूहीति ॥ १६ ॥
sa vā eṣa etasmin svapne ratvā caritvā dṛṣṭvaiva puṇyaṃ ca pāpaṃ ca punaḥ pratinyāyaṃ pratiyonyādravati buddhāntāyaiva, sa yattatra kiñcitpaśyatyananvāgatastena bhavati, asaṅgo hyayaṃ puruṣa iti, evamevaitadyājñavalkya, so'haṃ bhagavate sahasraṃ dadāmi, ata ūrdhvaṃ vimokṣāyaiva brūhīti || 16 ||
Sa vaa esha etasmin svapne ratvaa charitvaa drishtvaiva punyam cha paapam cha punah pratinyaayam pratiyonyaadravati buddhaantaayaiva, sa yattatra kinchitpashyatyananvaagatastena bhavati, asango hyayam purusha iti, evamevaitadyaajnavalkya, so'ham bhagavate sahasram dadaami, ata uurdhvam vimokshaayaiva bruuhiiti || 16 ||
'उस स्वप्न में रमण करके, विचरकर, पुण्य और पाप दोनों को देखकर वह फिर उसी मार्ग से, उसी योनि से लौटकर जाग्रत् अवस्था में ही दौड़ आता है। वहाँ वह जो कुछ देखता है, उससे वह लिप्त नहीं होता; क्योंकि यह पुरुष असङ्ग है।' 'ऐसा ही है, याज्ञवल्क्य। भगवन्! मैं आपको सहस्र गौएँ देता हूँ; इससे आगे मोक्ष के ही विषय में कहिए।'
'Having taken his pleasure in that dream, having moved about and seen both good and evil, he hurries back by the same way, by the same course, to the waking state. Whatever he sees there does not cling to him, for this person is unattached.' 'Just so it is, Yājñavalkya. Sir, I give you a thousand cows; speak on now about liberation itself.'
स वा एष एतस्मिन् बुद्धान्ते रत्वा चरित्वा दृष्ट्वैव पुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्याद्रवति स्वप्नान्तायैव ॥ १७ ॥
sa vā eṣa etasmin buddhānte ratvā caritvā dṛṣṭvaiva puṇyaṃ ca pāpaṃ ca punaḥ pratinyāyaṃ pratiyonyādravati svapnāntāyaiva || 17 ||
Sa vaa esha etasmin buddhaante ratvaa charitvaa drishtvaiva punyam cha paapam cha punah pratinyaayam pratiyonyaadravati svapnaantaayaiva || 17 ||
'उस जाग्रत् अवस्था में रमण करके, विचरकर, पुण्य और पाप दोनों को देखकर वह फिर उसी मार्ग से, उसी योनि से लौटकर स्वप्न में ही दौड़ आता है।'
'Having taken his pleasure in that waking state, having moved about and seen both good and evil, he hurries back by the same way, by the same course, to the dream.'
तद्यथा महामत्स्य उभे कूले अनुसंचरति पूर्वं चापरं च । एवमेवायं पुरुष एतावुभावन्तावनुसंचरति स्वप्नान्तं च बुद्धान्तं च ॥ १८ ॥
tadyathā mahāmatsya ubhe kūle anusaṃcarati pūrvaṃ cāparaṃ ca, evamevāyaṃ puruṣa etāvubhāvantāvanusaṃcarati svapnāntaṃ ca buddhāntaṃ ca || 18 ||
Tadyathaa mahaamatsya ubhe kuule anusamcharati puurvam chaaparam cha, evamevaayam purusha etaavubhaavantaavanusamcharati svapnaantam cha buddhaantam cha || 18 ||
'जैसे कोई बड़ी मछली नदी के दोनों तटों के साथ-साथ चलती है — इस तट के भी और उस तट के भी — वैसे ही यह पुरुष इन दोनों छोरों के साथ चलता रहता है, स्वप्न के छोर के भी और जागरण के छोर के भी।'
'Just as a great fish swims along both banks of a river, the nearer and the farther, so does this person move along both these ends, the end that is dream and the end that is waking.'
तद्यथास्मिन्नाकाशे श्येनो वा सुपर्णो वा विपरिपत्य श्रान्तः संहत्य पक्षौ संलयायैव ध्रियते । एवमेवायं पुरुष एतस्मा अन्ताय धावति । यत्र सुप्तो न कं चन कामं कामयते न कं चन स्वप्नं पश्यति ॥ १९ ॥
tadyathāsminnākāśe śyeno vā suparṇo vā viparipatya śrāntaḥ saṃhatya pakṣau saṃlayāyaiva dhriyate, evamevāyaṃ puruṣa etasmā antāya dhāvati, yatra supto na kaṃ cana kāmaṃ kāmayate na kaṃ cana svapnaṃ paśyati || 19 ||
Tadyathaasminnaakaashe shyeno vaa suparno vaa viparipatya shraantah samhatya pakshau samlayaayaiva dhriyate, evamevaayam purusha etasmaa antaaya dhaavati, yatra supto na kam chana kaamam kaamayate na kam chana svapnam pashyati || 19 ||
'जैसे इस आकाश में श्येन या सुपर्ण इधर-उधर उड़कर थक जाने पर पंख समेटकर अपने नीड़ की ओर ही झुक जाता है, वैसे ही यह पुरुष उस छोर की ओर दौड़ता है जहाँ सोया हुआ वह न किसी कामना की इच्छा करता है, न कोई स्वप्न देखता है।'
'Just as a hawk or an eagle, after flying about in this sky, grows tired, folds its wings and sinks towards its nest, so does this person hasten towards that end where, asleep, he desires no desire and sees no dream.'
ता वा अस्यैता हिता नाम नाड्यो यथा केशः सहस्रधा भिन्नस्तावताणिम्ना तिष्ठन्ति । शुक्लस्य नीलस्य पिङ्गलस्य हरितस्य लोहितस्य पूर्णाः । अथ यत्रैनं घ्नन्तीव जिनन्तीव हस्तीव विच्छाययति गर्तमिव पतति । यदेव जाग्रद्भयं पश्यति तदत्राविद्यया मन्यते । अथ यत्र देव इव राजेवाहमेवेदं सर्वोऽस्मीति मन्यते । सोऽस्य परमो लोकः ॥ २० ॥
tā vā asyaitā hitā nāma nāḍyo yathā keśaḥ sahasradhā bhinnastāvatāṇimnā tiṣṭhanti, śuklasya nīlasya piṅgalasya haritasya lohitasya pūrṇāḥ, atha yatrainaṃ ghnantīva jinantīva hastīva vicchāyayati gartamiva patati, yadeva jāgradbhayaṃ paśyati tadatrāvidyayā manyate, atha yatra deva iva rājevāhamevedaṃ sarvo'smīti manyate, so'sya paramo lokaḥ || 20 ||
Taa vaa asyaitaa hitaa naama naadyo yathaa keshah sahasradhaa bhinnastaavataanimnaa tishthanti, shuklasya niilasya pingalasya haritasya lohitasya puurnaah, atha yatrainam ghnantiiva jinantiiva hastiiva vichchhaayayati gartamiva patati, yadeva jaagradbhayam pashyati tadatraavidyayaa manyate, atha yatra deva iva raajevaahamevedam sarvo'smiiti manyate, so'sya paramo lokah || 20 ||
'इसकी वे हिता नाम की नाड़ियाँ, जैसे बाल हज़ार भागों में चीरा गया हो, उतनी ही सूक्ष्म होकर स्थित रहती हैं; वे श्वेत, नील, पिङ्गल, हरित और लोहित रस से भरी हैं। तब जहाँ इसे कोई मानो मारता है, मानो जीत लेता है, मानो हाथी खदेड़ता है, या यह मानो गड्ढे में गिरता है — जागते हुए जो भय देखता है, वही यहाँ अविद्या के कारण मान लेता है। और जहाँ यह मानो देव हो, मानो राजा हो, यह मानता है कि यह सब मैं ही हूँ — वही इसका परम लोक है।'
'Those channels of his called hitā stand as fine as a hair split a thousandfold, and they are filled with white, blue, tawny, green and red. Now when it seems to him that he is being killed or overpowered, that an elephant is chasing him, or that he is falling into a pit, it is the fear he has seen while awake that he imagines here through ignorance. And when it seems to him that he is a god, or a king, and he thinks, I alone am all this — that is his highest world.'
तद्वा अस्यैतदतिच्छन्दोऽपहतपाप्माभयं रूपम् । तद्यथा प्रियया स्त्रिया संपरिष्वक्तो न बाह्यं किं चन वेद नान्तरम् । एवमेवायं पुरुषः प्राज्ञेनात्मना संपरिष्वक्तो न बाह्यं किं चन वेद नान्तरम् । तद्वा अस्यैतदाप्तकाममात्मकाममकामं रूपं शोकान्तरम् ॥ २१ ॥
tadvā asyaitadaticchando'pahatapāpmābhayaṃ rūpam, tadyathā priyayā striyā saṃpariṣvakto na bāhyaṃ kiṃ cana veda nāntaram, evamevāyaṃ puruṣaḥ prājñenātmanā saṃpariṣvakto na bāhyaṃ kiṃ cana veda nāntaram, tadvā asyaitadāptakāmamātmakāmamakāmaṃ rūpaṃ śokāntaram || 21 ||
Tadvaa asyaitadatichchhando'pahatapaapmaabhayam ruupam, tadyathaa priyayaa striyaa samparishvakto na baahyam kim chana veda naantaram, evamevaayam purushah praajnenaatmanaa samparishvakto na baahyam kim chana veda naantaram, tadvaa asyaitadaaptakaamamaatmakaamamakaamam ruupam shokaantaram || 21 ||
'यही उसका वह रूप है जो कामना से परे है, पाप से रहित है, निर्भय है। जैसे प्रिय स्त्री के आलिङ्गन में मनुष्य न बाहर का कुछ जानता है, न भीतर का, वैसे ही यह पुरुष प्राज्ञ आत्मा के आलिङ्गन में न बाहर का कुछ जानता है, न भीतर का। यही उसका वह रूप है जिसमें सब कामनाएँ पूर्ण हैं, जिसमें आत्मा ही एकमात्र कामना है, जो कामनारहित है, जो शोक से परे है।'
'That is his form which is beyond longing, free from evil, without fear. As a man in the embrace of the wife he loves knows nothing outside and nothing within, so this person in the embrace of the self of understanding knows nothing outside and nothing within. That is his form in which every desire is fulfilled, in which the self alone is desired, in which there is no desire, and which is beyond sorrow.'
अत्र पितापिता भवति मातामाता लोका अलोका देवा अदेवा वेदा अवेदाः । अत्र स्तेनोऽस्तेनो भवति भ्रूणहाभ्रूणहा चाण्डालोऽचाण्डालः पौल्कसोऽपौल्कसः श्रमणोऽश्रमणस्तापसोऽतापसः । अनन्वागतं पुण्येनानन्वागतं पापेन । तीर्णो हि तदा सर्वाञ्शोकान् हृदयस्य भवति ॥ २२ ॥
atra pitāpitā bhavati mātāmātā lokā alokā devā adevā vedā avedāḥ, atra steno'steno bhavati bhrūṇahābhrūṇahā cāṇḍālo'cāṇḍālaḥ paulkaso'paulkasaḥ śramaṇo'śramaṇastāpaso'tāpasaḥ, ananvāgataṃ puṇyenānanvāgataṃ pāpena, tīrṇo hi tadā sarvāñśokān hṛdayasya bhavati || 22 ||
Atra pitaapitaa bhavati maataamaataa lokaa alokaa devaa adevaa vedaa avedaah, atra steno'steno bhavati bhruunahaabhruunahaa chaandaalo'chaandaalah paulkaso'paulkasah shramano'shramanastaapaso'taapasah, ananvaagatam punyenaananvaagatam paapena, tiirno hi tadaa sarvaanshokaan hridayasya bhavati || 22 ||
'वहाँ पिता पिता नहीं रहता, माता माता नहीं, लोक लोक नहीं, देव देव नहीं, वेद वेद नहीं। वहाँ चोर चोर नहीं रहता, भ्रूणहा भ्रूणहा नहीं, चाण्डाल चाण्डाल नहीं, पौल्कस पौल्कस नहीं, श्रमण श्रमण नहीं, तापस तापस नहीं। न वह पुण्य से अनुगत होता है, न पाप से; क्योंकि तब वह हृदय के सब शोकों को पार कर चुका होता है।'
'There a father is no father, a mother no mother, worlds no worlds, gods no gods, Vedas no Vedas. There a thief is no thief, a killer of an embryo no killer of an embryo, a Cāṇḍāla no Cāṇḍāla, a Paulkasa no Paulkasa, a wandering ascetic no wandering ascetic, a man of austerities no man of austerities. He is not followed by what is good, nor followed by what is evil; for then he has crossed beyond all the sorrows of the heart.'
यद्वै तन्न पश्यति पश्यन् वै तन्न पश्यति । न हि द्रष्टुर्दृष्टेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वान् । न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यत्पश्येत् ॥ २३ ॥
yadvai tanna paśyati paśyan vai tanna paśyati, na hi draṣṭurdṛṣṭerviparilopo vidyate'vināśitvān, na tu taddvitīyamasti tato'nyadvibhaktaṃ yatpaśyet || 23 ||
Yadvai tanna pashyati pashyan vai tanna pashyati, na hi drashturdrishterviparilopo vidyate'vinaashitvaan, na tu taddvitiiyamasti tato'nyadvibhaktam yatpashyet || 23 ||
'जब वह नहीं देखता, तब भी देखता हुआ ही नहीं देखता; क्योंकि द्रष्टा के देखने का लोप नहीं होता, वह अविनाशी है। पर वहाँ कोई दूसरा, उससे भिन्न और पृथक्, नहीं है जिसे वह देखे।'
'When he does not see, it is still as a seer that he does not see; for the seeing of the seer is never lost, because it does not perish. But there is no second thing there, separate and distinct from him, that he might see.'
यद्वै तन्न जिघ्रति जिघ्रन् वै तन्न जिघ्रति । न हि घ्रातुर्घ्रातेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वात् । न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यज्जिघ्रेत् ॥ २४ ॥
yadvai tanna jighrati jighran vai tanna jighrati, na hi ghrāturghrāterviparilopo vidyate'vināśitvāt, na tu taddvitīyamasti tato'nyadvibhaktaṃ yajjighret || 24 ||
Yadvai tanna jighrati jighran vai tanna jighrati, na hi ghraaturghraaterviparilopo vidyate'vinaashitvaat, na tu taddvitiiyamasti tato'nyadvibhaktam yajjighret || 24 ||
'जब वह नहीं सूँघता, तब भी सूँघता हुआ ही नहीं सूँघता; क्योंकि घ्राता के सूँघने का लोप नहीं होता, वह अविनाशी है। पर वहाँ कोई दूसरा, उससे भिन्न और पृथक्, नहीं है जिसे वह सूँघे।'
'When he does not smell, it is still as a smeller that he does not smell; for the smelling of the smeller is never lost, because it does not perish. But there is no second thing there, separate and distinct from him, that he might smell.'
यद्वै तन्न रसयति रसयन् वै तन्न रसयति । न हि रसयितू रसयतेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वात् । न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यद्रसयेत् ॥ २५ ॥
yadvai tanna rasayati rasayan vai tanna rasayati, na hi rasayitū rasayaterviparilopo vidyate'vināśitvāt, na tu taddvitīyamasti tato'nyadvibhaktaṃ yadrasayet || 25 ||
Yadvai tanna rasayati rasayan vai tanna rasayati, na hi rasayituu rasayaterviparilopo vidyate'vinaashitvaat, na tu taddvitiiyamasti tato'nyadvibhaktam yadrasayet || 25 ||
'जब वह स्वाद नहीं लेता, तब भी स्वाद लेता हुआ ही नहीं लेता; क्योंकि रसयिता के रसास्वादन का लोप नहीं होता, वह अविनाशी है। पर वहाँ कोई दूसरा, उससे भिन्न और पृथक्, नहीं है जिसका वह स्वाद ले।'
'When he does not taste, it is still as a taster that he does not taste; for the tasting of the taster is never lost, because it does not perish. But there is no second thing there, separate and distinct from him, that he might taste.'
यद्वै तन्न वदति वदन् वै तन्न वदति । न हि वक्तुर्वक्तेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वात् । न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यद्वदेत् ॥ २६ ॥
yadvai tanna vadati vadan vai tanna vadati, na hi vakturvakterviparilopo vidyate'vināśitvāt, na tu taddvitīyamasti tato'nyadvibhaktaṃ yadvadet || 26 ||
Yadvai tanna vadati vadan vai tanna vadati, na hi vakturvakterviparilopo vidyate'vinaashitvaat, na tu taddvitiiyamasti tato'nyadvibhaktam yadvadet || 26 ||
'जब वह नहीं बोलता, तब भी बोलता हुआ ही नहीं बोलता; क्योंकि वक्ता के बोलने का लोप नहीं होता, वह अविनाशी है। पर वहाँ कोई दूसरा, उससे भिन्न और पृथक्, नहीं है जिससे वह बोले।'
'When he does not speak, it is still as a speaker that he does not speak; for the speaking of the speaker is never lost, because it does not perish. But there is no second thing there, separate and distinct from him, to which he might speak.'
यद्वै तन्न शृणोति शृण्वन् वै तन्न शृणोति । न हि श्रोतुः श्रुतेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वात् । न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यच्छृणुयात् ॥ २७ ॥
yadvai tanna śṛṇoti śṛṇvan vai tanna śṛṇoti, na hi śrotuḥ śruterviparilopo vidyate'vināśitvāt, na tu taddvitīyamasti tato'nyadvibhaktaṃ yacchṛṇuyāt || 27 ||
Yadvai tanna shrinoti shrinvan vai tanna shrinoti, na hi shrotuh shruterviparilopo vidyate'vinaashitvaat, na tu taddvitiiyamasti tato'nyadvibhaktam yachchhrinuyaat || 27 ||
'जब वह नहीं सुनता, तब भी सुनता हुआ ही नहीं सुनता; क्योंकि श्रोता के सुनने का लोप नहीं होता, वह अविनाशी है। पर वहाँ कोई दूसरा, उससे भिन्न और पृथक्, नहीं है जिसे वह सुने।'
'When he does not hear, it is still as a hearer that he does not hear; for the hearing of the hearer is never lost, because it does not perish. But there is no second thing there, separate and distinct from him, that he might hear.'
यद्वै तन्न मनुते मन्वानो वै तन्न मनुते । न हि मन्तुर्मतेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वात् । न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यन्मन्वीत ॥ २८ ॥
yadvai tanna manute manvāno vai tanna manute, na hi manturmaterviparilopo vidyate'vināśitvāt, na tu taddvitīyamasti tato'nyadvibhaktaṃ yanmanvīta || 28 ||
Yadvai tanna manute manvaano vai tanna manute, na hi manturmaterviparilopo vidyate'vinaashitvaat, na tu taddvitiiyamasti tato'nyadvibhaktam yanmanviita || 28 ||
'जब वह मनन नहीं करता, तब भी मनन करता हुआ ही नहीं करता; क्योंकि मन्ता के मनन का लोप नहीं होता, वह अविनाशी है। पर वहाँ कोई दूसरा, उससे भिन्न और पृथक्, नहीं है जिसका वह मनन करे।'
'When he does not think, it is still as a thinker that he does not think; for the thinking of the thinker is never lost, because it does not perish. But there is no second thing there, separate and distinct from him, that he might think of.'
यद्वै तन्न स्पृशति स्पृशन् वै तन्न स्पृशति । न हि स्प्रष्टुः स्पृष्टेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वात् । न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यत्स्पृशेत् ॥ २९ ॥
yadvai tanna spṛśati spṛśan vai tanna spṛśati, na hi spraṣṭuḥ spṛṣṭerviparilopo vidyate'vināśitvāt, na tu taddvitīyamasti tato'nyadvibhaktaṃ yatspṛśet || 29 ||
Yadvai tanna sprishati sprishan vai tanna sprishati, na hi sprashtuh sprishterviparilopo vidyate'vinaashitvaat, na tu taddvitiiyamasti tato'nyadvibhaktam yatsprishet || 29 ||
'जब वह स्पर्श नहीं करता, तब भी स्पर्श करता हुआ ही नहीं करता; क्योंकि स्प्रष्टा के स्पर्श का लोप नहीं होता, वह अविनाशी है। पर वहाँ कोई दूसरा, उससे भिन्न और पृथक्, नहीं है जिसका वह स्पर्श करे।'
'When he does not touch, it is still as a toucher that he does not touch; for the touching of the toucher is never lost, because it does not perish. But there is no second thing there, separate and distinct from him, that he might touch.'
यद्वै तन्न विजानाति विजानन् वै तन्न विजानाति । न हि विज्ञातुर्विज्ञातेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वात् । न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यद्विजानीयात् ॥ ३० ॥
yadvai tanna vijānāti vijānan vai tanna vijānāti, na hi vijñāturvijñāterviparilopo vidyate'vināśitvāt, na tu taddvitīyamasti tato'nyadvibhaktaṃ yadvijānīyāt || 30 ||
Yadvai tanna vijaanaati vijaanan vai tanna vijaanaati, na hi vijnaaturvijnaaterviparilopo vidyate'vinaashitvaat, na tu taddvitiiyamasti tato'nyadvibhaktam yadvijaaniiyaat || 30 ||
'जब वह विशेष रूप से नहीं जानता, तब भी जानता हुआ ही नहीं जानता; क्योंकि विज्ञाता के विज्ञान का लोप नहीं होता, वह अविनाशी है। पर वहाँ कोई दूसरा, उससे भिन्न और पृथक्, नहीं है जिसे वह जाने।'
'When he does not perceive, it is still as a perceiver that he does not perceive; for the perceiving of the perceiver is never lost, because it does not perish. But there is no second thing there, separate and distinct from him, that he might perceive.'
यत्र वा अन्यदिव स्यात्तत्रान्योऽन्यत्पश्येदन्योऽन्यज्जिघ्रेदन्योऽन्यद्रसयेदन्योऽन्यद्वदेदन्योऽन्यच्छृणुयादन्योऽन्यन्मन्वीतान्योऽन्यत्स्पृशेदन्योऽन्यद्विजानीयात् ॥ ३१ ॥
yatra vā anyadiva syāttatrānyo'nyatpaśyedanyo'nyajjighredanyo'nyadrasayedanyo'nyadvadedanyo'nyacchṛṇuyādanyo'nyanmanvītānyo'nyatspṛśedanyo'nyadvijānīyāt || 31 ||
Yatra vaa anyadiva syaattatraanyo'nyatpashyedanyo'nyajjighredanyo'nyadrasayedanyo'nyadvadedanyo'nyachchhrinuyaadanyo'nyanmanviitaanyo'nyatsprishedanyo'nyadvijaaniiyaat || 31 ||
'जहाँ कोई दूसरा-सा होता है, वहाँ एक दूसरे को देखता है, एक दूसरे को सूँघता है, एक दूसरे का स्वाद लेता है, एक दूसरे से बोलता है, एक दूसरे को सुनता है, एक दूसरे का मनन करता है, एक दूसरे का स्पर्श करता है, एक दूसरे को जानता है।'
'Where there is, as it were, another, there one sees another, smells another, tastes another, speaks to another, hears another, thinks of another, touches another, perceives another.'
सलिल एको द्रष्टाद्वैतो भवति । एष ब्रह्मलोकः सम्राट् । इति हैनमनुशशास याज्ञवल्क्यः । एषास्य परमा गतिः । एषास्य परमा संपत् । एषोऽस्य परमो लोकः । एषोऽस्य परम आनन्दः । एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति ॥ ३२ ॥
salila eko draṣṭādvaito bhavati, eṣa brahmalokaḥ samrāṭ, iti hainamanuśaśāsa yājñavalkyaḥ, eṣāsya paramā gatiḥ, eṣāsya paramā saṃpat, eṣo'sya paramo lokaḥ, eṣo'sya parama ānandaḥ, etasyaivānandasyānyāni bhūtāni mātrāmupajīvanti || 32 ||
Salila eko drashtaadvaito bhavati, esha brahmalokah samraat, iti hainamanushashaasa yaajnavalkyah, eshaasya paramaa gatih, eshaasya paramaa sampat, esho'sya paramo lokah, esho'sya parama aanandah, etasyaivaanandasyaanyaani bhuutaani maatraamupajiivanti || 32 ||
'वह जल के समान एक, द्वैतरहित द्रष्टा हो जाता है। सम्राट्! यही ब्रह्मलोक है' — इस प्रकार याज्ञवल्क्य ने उन्हें उपदेश दिया। 'यही इसकी परम गति है, यही इसकी परम सम्पत्ति है, यही इसका परम लोक है, यही इसका परम आनन्द है। इसी आनन्द के एक अंश पर और सब प्राणी जीते हैं।'
'He becomes like water, one, the seer without a second. This, your majesty, is the world of brahman' — thus did Yājñavalkya instruct him. 'This is his highest goal, this his highest attainment, this his highest world, this his highest bliss. On a mere fraction of this bliss all other beings live.'
स यो मनुष्याणां राद्धः समृद्धो भवत्यन्येषामधिपतिः सर्वैर्मानुष्यकैर्भोगैः सम्पन्नतमः स मनुष्याणां परम आनन्दः । अथ ये शतं मनुष्याणामानन्दाः स एकः पितॄणां जितलोकानामानन्दः । अथ ये शतं पितॄणां जितलोकानामानन्दाः स एको गन्धर्वलोक आनन्दः । अथ ये शतं गन्धर्वलोक आनन्दाः स एकः कर्मदेवानामानन्दो ये कर्मणा देवत्वमभिसम्पद्यन्ते । अथ ये शतं कर्मदेवानामानन्दाः स एक आजानदेवानामानन्दः । यश्च श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतः । अथ ये शतमाजानदेवानामानन्दाः स एकः प्रजापतिलोक आनन्दः । यश्च श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतः । अथ ये शतं प्रजापतिलोक आनन्दाः स एको ब्रह्मलोक आनन्दः । यश्च श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतः । अथैष एव परम आनन्दः । एष ब्रह्मलोकः सम्राट् । इति होवाच याज्ञवल्क्यः । सोऽहं भगवते सहस्रं ददामि । अत ऊर्ध्वं विमोक्षायैव ब्रूहीति । अत्र ह याज्ञवल्क्यो बिभयां चकार मेधावी राजा सर्वेभ्यो मान्तेभ्य उदरौत्सीदिति ॥ ३३ ॥
sa yo manuṣyāṇāṃ rāddhaḥ samṛddho bhavatyanyeṣāmadhipatiḥ sarvairmānuṣyakairbhogaiḥ sampannatamaḥ sa manuṣyāṇāṃ parama ānandaḥ, atha ye śataṃ manuṣyāṇāmānandāḥ sa ekaḥ pitṝṇāṃ jitalokānāmānandaḥ, atha ye śataṃ pitṝṇāṃ jitalokānāmānandāḥ sa eko gandharvaloka ānandaḥ, atha ye śataṃ gandharvaloka ānandāḥ sa ekaḥ karmadevānāmānando ye karmaṇā devatvamabhisampadyante, atha ye śataṃ karmadevānāmānandāḥ sa eka ājānadevānāmānandaḥ, yaśca śrotriyo'vṛjino'kāmahataḥ, atha ye śatamājānadevānāmānandāḥ sa ekaḥ prajāpatiloka ānandaḥ, yaśca śrotriyo'vṛjino'kāmahataḥ, atha ye śataṃ prajāpatiloka ānandāḥ sa eko brahmaloka ānandaḥ, yaśca śrotriyo'vṛjino'kāmahataḥ, athaiṣa eva parama ānandaḥ, eṣa brahmalokaḥ samrāṭ, iti hovāca yājñavalkyaḥ, so'haṃ bhagavate sahasraṃ dadāmi, ata ūrdhvaṃ vimokṣāyaiva brūhīti, atra ha yājñavalkyo bibhayāṃ cakāra medhāvī rājā sarvebhyo māntebhya udarautsīditi || 33 ||
Sa yo manushyaanaam raaddhah samriddho bhavatyanyeshaamadhipatih sarvairmaanushyakairbhogaih sampannatamah sa manushyaanaam parama aanandah, atha ye shatam manushyaanaamaanandaah sa ekah pitriinaam jitalokaanaamaanandah, atha ye shatam pitriinaam jitalokaanaamaanandaah sa eko gandharvaloka aanandah, atha ye shatam gandharvaloka aanandaah sa ekah karmadevaanaamaanando ye karmanaa devatvamabhisampadyante, atha ye shatam karmadevaanaamaanandaah sa eka aajaanadevaanaamaanandah, yashcha shrotriyo'vrijino'kaamahatah, atha ye shatamaajaanadevaanaamaanandaah sa ekah prajaapatiloka aanandah, yashcha shrotriyo'vrijino'kaamahatah, atha ye shatam prajaapatiloka aanandaah sa eko brahmaloka aanandah, yashcha shrotriyo'vrijino'kaamahatah, athaisha eva parama aanandah, esha brahmalokah samraat, iti hovaacha yaajnavalkyah, so'ham bhagavate sahasram dadaami, ata uurdhvam vimokshaayaiva bruuhiiti, atra ha yaajnavalkyo bibhayaam chakaara medhaavii raajaa sarvebhyo maantebhya udarautsiiditi || 33 ||
'मनुष्यों में जो सफल और समृद्ध हो, औरों का अधिपति हो, सब मानुषी भोगों से सबसे अधिक सम्पन्न हो — वह मनुष्यों का परम आनन्द है। मनुष्यों के सौ आनन्द मिलकर लोक-जीते हुए पितरों का एक आनन्द होते हैं। पितरों के सौ आनन्द मिलकर गन्धर्वलोक का एक आनन्द होते हैं। गन्धर्वलोक के सौ आनन्द मिलकर कर्मदेवों का एक आनन्द होते हैं — जो कर्म से देवत्व को प्राप्त होते हैं। कर्मदेवों के सौ आनन्द मिलकर आजानदेवों का एक आनन्द होते हैं — और उसी का, जो श्रोत्रिय हो, कुटिलता से रहित हो और कामना से आहत न हो। आजानदेवों के सौ आनन्द मिलकर प्रजापतिलोक का एक आनन्द होते हैं — और उसी का, जो श्रोत्रिय, निष्कपट और कामना से अनाहत हो। प्रजापतिलोक के सौ आनन्द मिलकर ब्रह्मलोक का एक आनन्द होते हैं — और उसी का, जो श्रोत्रिय, निष्कपट और कामना से अनाहत हो। यही परम आनन्द है; सम्राट्, यही ब्रह्मलोक है' — याज्ञवल्क्य ने कहा। 'भगवन्! मैं आपको सहस्र गौएँ देता हूँ; इससे आगे मोक्ष के ही विषय में कहिए।' यहाँ याज्ञवल्क्य भयभीत हुए — 'यह मेधावी राजा तो मुझे हर ओट से बाहर खींच लाया।'
'A man among men who is successful and prosperous, a ruler over others, most richly provided with all human enjoyments — his is the highest human bliss. A hundred human blisses make one bliss of the fathers who have won their world. A hundred blisses of the fathers who have won their world make one bliss in the world of the gandharvas. A hundred blisses in the world of the gandharvas make one bliss of the gods by work, who attain godhood by their rites. A hundred blisses of the gods by work make one bliss of the gods by birth — and of a man who is learned in the Veda, free from crookedness and not stricken by desire. A hundred blisses of the gods by birth make one bliss in the world of Prajāpati — and of a man who is learned in the Veda, free from crookedness and not stricken by desire. A hundred blisses in the world of Prajāpati make one bliss in the world of brahman — and of a man who is learned in the Veda, free from crookedness and not stricken by desire. And this is the highest bliss; this, your majesty, is the world of brahman,' said Yājñavalkya. 'Sir, I give you a thousand cows; speak on now about liberation itself.' At this Yājñavalkya grew afraid, thinking: 'This shrewd king has driven me out of every cover.'
स वा एष एतस्मिन् स्वप्नान्ते रत्वा चरित्वा दृष्ट्वैव पुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्याद्रवति बुद्धान्तायैव ॥ ३४ ॥
sa vā eṣa etasmin svapnānte ratvā caritvā dṛṣṭvaiva puṇyaṃ ca pāpaṃ ca punaḥ pratinyāyaṃ pratiyonyādravati buddhāntāyaiva || 34 ||
Sa vaa esha etasmin svapnaante ratvaa charitvaa drishtvaiva punyam cha paapam cha punah pratinyaayam pratiyonyaadravati buddhaantaayaiva || 34 ||
'उस स्वप्न के छोर में रमण करके, विचरकर, पुण्य और पाप दोनों को देखकर वह फिर उसी मार्ग से, उसी योनि से लौटकर जाग्रत् के छोर में ही दौड़ आता है।'
'Having taken his pleasure at that end which is dream, having moved about and seen both good and evil, he hurries back by the same way, by the same course, to that end which is waking.'
तद्यथानः सुसमाहितमुत्सर्जं यायादेवमेवायं शारीर आत्मा प्राज्ञेनात्मनान्वारूढ उत्सर्जं याति । यत्रैतदूर्ध्वोच्छ्वासी भवति ॥ ३५ ॥
tadyathānaḥ susamāhitamutsarjaṃ yāyādevamevāyaṃ śārīra ātmā prājñenātmanānvārūḍha utsarjaṃ yāti, yatraitadūrdhvocchvāsī bhavati || 35 ||
Tadyathaanah susamaahitamutsarjam yaayaadevamevaayam shaariira aatmaa praajnenaatmanaanvaaruudha utsarjam yaati, yatraitaduurdhvochchhvaasii bhavati || 35 ||
'जैसे भारी लदी हुई गाड़ी चरमराती हुई चलती है, वैसे ही यह शरीररूप आत्मा, प्राज्ञ आत्मा के द्वारा आरूढ़ होकर, कराहता हुआ चलता है — जब यह ऊर्ध्वश्वास लेने लगता है।'
'Just as a heavily loaded cart goes creaking along, so does this bodily self, mounted by the self of understanding, go groaning along, when a man comes to draw his breath upward.'
स यत्रायमणिमानं न्येति जरया वोपतपता वाणिमानं निगच्छति । तद्यथाम्रं वोदुम्बरं वा पिप्पलं वा बन्धनात्प्रमुच्यते । एवमेवायं पुरुष एभ्योऽङ्गेभ्यः संप्रमुच्य पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्याद्रवति प्राणायैव ॥ ३६ ॥
sa yatrāyamaṇimānaṃ nyeti jarayā vopatapatā vāṇimānaṃ nigacchati, tadyathāmraṃ vodumbaraṃ vā pippalaṃ vā bandhanātpramucyate, evamevāyaṃ puruṣa ebhyo'ṅgebhyaḥ saṃpramucya punaḥ pratinyāyaṃ pratiyonyādravati prāṇāyaiva || 36 ||
Sa yatraayamanimaanam nyeti jarayaa vopatapataa vaanimaanam nigachchhati, tadyathaamram vodumbaram vaa pippalam vaa bandhanaatpramuchyate, evamevaayam purusha ebhyo'ngebhyah sampramuchya punah pratinyaayam pratiyonyaadravati praanaayaiva || 36 ||
'जब यह क्षीण होने लगता है — वृद्धावस्था से अथवा रोग से क्षीणता को प्राप्त होता है — तब जैसे आम, गूलर या पीपल का फल अपने बन्धन से छूट जाता है, वैसे ही यह पुरुष इन अङ्गों से छूटकर फिर उसी मार्ग से, उसी योनि से प्राण की ओर ही दौड़ जाता है।'
'When he grows weak — when through old age or through illness he comes to weakness — then, as a mango or a fig or a pippala fruit comes loose from its stalk, so does this person come loose from these limbs and hurry back by the same way, by the same course, to the breath.'
तद्यथा राजानमायन्तमुग्राः प्रत्येनसः सूतग्रामण्योऽन्नैः पानैरवसथैः प्रतिकल्पन्तेऽयमायात्ययमागच्छतीति । एवं हैवंविदं सर्वाणि भूतानि प्रतिकल्पन्त इदं ब्रह्मायातीदमागच्छतीति ॥ ३७ ॥
tadyathā rājānamāyantamugrāḥ pratyenasaḥ sūtagrāmaṇyo'nnaiḥ pānairavasathaiḥ pratikalpante'yamāyātyayamāgacchatīti, evaṃ haivaṃvidaṃ sarvāṇi bhūtāni pratikalpanta idaṃ brahmāyātīdamāgacchatīti || 37 ||
Tadyathaa raajaanamaayantamugraah pratyenasah suutagraamanyo'nnaih paanairavasathaih pratikalpante'yamaayaatyayamaagachchhatiiti, evam haivamvidam sarvaani bhuutaani pratikalpanta idam brahmaayaatiidamaagachchhatiiti || 37 ||
'जैसे राजा के आने पर उग्र, प्रत्येनस, सूत और ग्रामणी अन्न, पेय और निवास से उसका स्वागत करते हैं — यह आ रहा है, यह पहुँच रहा है — वैसे ही जो ऐसा जानता है, उसका सब भूत स्वागत करते हैं — यह ब्रह्म आ रहा है, यह पहुँच रहा है।'
'Just as, when a king is coming, the Ugras, the Pratyenasas, the sūtas and the village headmen make ready for him with food, drink and lodging, saying: Here he comes, here he arrives — so do all beings make ready for one who knows this, saying: Here comes brahman, here it arrives.'
तद्यथा राजानं प्रयियासन्तमुग्राः प्रत्येनसः सूतग्रामण्योऽभिसमायन्ति । एवमेवेममात्मानमन्तकाले सर्वे प्राणा अभिसमायन्ति । यत्रैतदूर्ध्वोच्छ्वासी भवति ॥ ३८ ॥
tadyathā rājānaṃ prayiyāsantamugrāḥ pratyenasaḥ sūtagrāmaṇyo'bhisamāyanti, evamevemamātmānamantakāle sarve prāṇā abhisamāyanti, yatraitadūrdhvocchvāsī bhavati || 38 ||
Tadyathaa raajaanam prayiyaasantamugraah pratyenasah suutagraamanyo'bhisamaayanti, evamevemamaatmaanamantakaale sarve praanaa abhisamaayanti, yatraitaduurdhvochchhvaasii bhavati || 38 ||
'और जैसे राजा के प्रस्थान करने पर उग्र, प्रत्येनस, सूत और ग्रामणी उसके चारों ओर एकत्र हो जाते हैं, वैसे ही अन्तकाल में सब प्राण इस आत्मा के चारों ओर एकत्र हो जाते हैं — जब यह ऊर्ध्वश्वास लेने लगता है।'
'And just as, when a king is about to set out, the Ugras, the Pratyenasas, the sūtas and the village headmen gather about him, so do all the breaths gather about this self at the time of the end, when a man comes to draw his breath upward.'
↑ All sectionsचतुर्थं ब्राह्मणम् · Brāhmaṇa 4.4 — Death, Rebirth and Freedom
स यत्रायमात्माबल्यं न्येत्य संमोहमिव न्येति । अथैनमेते प्राणा अभिसमायन्ति । स एतास्तेजोमात्राः समभ्याददानो हृदयमेवान्ववक्रामति । स यत्रैष चाक्षुषः पुरुषः पराङ्पर्यावर्तते । अथारूपज्ञो भवति ॥ १ ॥
sa yatrāyamātmābalyaṃ nyetya saṃmohamiva nyeti, athainamete prāṇā abhisamāyanti, sa etāstejomātrāḥ samabhyādadāno hṛdayamevānvavakrāmati, sa yatraiṣa cākṣuṣaḥ puruṣaḥ parāṅparyāvartate, athārūpajño bhavati || 1 ||
Sa yatraayamaatmaabalyam nyetya sammohamiva nyeti, athainamete praanaa abhisamaayanti, sa etaastejomaatraah samabhyaadadaano hridayamevaanvavakraamati, sa yatraisha chaakshushah purushah paraanparyaavartate, athaaruupajno bhavati || 1 ||
'जब यह आत्मा दुर्बलता को प्राप्त होकर मानो मूर्च्छा को प्राप्त होता है, तब ये प्राण इसके चारों ओर एकत्र हो जाते हैं। यह उन तेज-मात्राओं को समेटता हुआ हृदय में ही उतर आता है। और जब यह चक्षु में रहने वाला पुरुष पराङ्मुख होकर लौट जाता है, तब यह रूपों को नहीं जानता।'
'When this self comes to weakness and falls, as it were, into a swoon, these breaths gather about him. Taking up those particles of light, he descends into the heart itself. And when the person in the eye turns away and departs, he ceases to know forms.'
एकीभवति न पश्यतीत्याहुः । एकीभवति न जिघ्रतीत्याहुः । एकीभवति न रसयतीत्याहुः । एकीभवति न वदतीत्याहुः । एकीभवति न शृणोतीत्याहुः । एकीभवति न मनुत इत्याहुः । एकीभवति न स्पृशतीत्याहुः । एकीभवति न विजानातीत्याहुः । तस्य हैतस्य हृदयस्याग्रं प्रद्योतते । तेन प्रद्योतेनैष आत्मा निष्क्रामति । चक्षुष्टो वा मूर्ध्नो वान्येभ्यो वा शरीरदेशेभ्यः । तमुत्क्रामन्तं प्राणोऽनूत्क्रामति । प्राणमनूत्क्रामन्तं सर्वे प्राणा अनूत्क्रामन्ति । सविज्ञानो भवति । संजानमेवान्ववक्रामति । तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा च ॥ २ ॥
ekībhavati na paśyatītyāhuḥ, ekībhavati na jighratītyāhuḥ, ekībhavati na rasayatītyāhuḥ, ekībhavati na vadatītyāhuḥ, ekībhavati na śṛṇotītyāhuḥ, ekībhavati na manuta ityāhuḥ, ekībhavati na spṛśatītyāhuḥ, ekībhavati na vijānātītyāhuḥ, tasya haitasya hṛdayasyāgraṃ pradyotate, tena pradyotenaiṣa ātmā niṣkrāmati, cakṣuṣṭo vā mūrdhno vānyebhyo vā śarīradeśebhyaḥ, tamutkrāmantaṃ prāṇo'nūtkrāmati, prāṇamanūtkrāmantaṃ sarve prāṇā anūtkrāmanti, savijñāno bhavati, saṃjānamevānvavakrāmati, taṃ vidyākarmaṇī samanvārabhete pūrvaprajñā ca || 2 ||
Ekiibhavati na pashyatiityaahuh, ekiibhavati na jighratiityaahuh, ekiibhavati na rasayatiityaahuh, ekiibhavati na vadatiityaahuh, ekiibhavati na shrinotiityaahuh, ekiibhavati na manuta ityaahuh, ekiibhavati na sprishatiityaahuh, ekiibhavati na vijaanaatiityaahuh, tasya haitasya hridayasyaagram pradyotate, tena pradyotenaisha aatmaa nishkraamati, chakshushto vaa muurdhno vaanyebhyo vaa shariiradeshebhyah, tamutkraamantam praano'nuutkraamati, praanamanuutkraamantam sarve praanaa anuutkraamanti, savijnaano bhavati, samjaanamevaanvavakraamati, tam vidyaakarmanii samanvaarabhete puurvaprajnaa cha || 2 ||
'लोग कहते हैं — यह एक हो रहा है, यह देखता नहीं; यह एक हो रहा है, यह सूँघता नहीं; यह एक हो रहा है, यह स्वाद नहीं लेता; यह एक हो रहा है, यह बोलता नहीं; यह एक हो रहा है, यह सुनता नहीं; यह एक हो रहा है, यह मनन नहीं करता; यह एक हो रहा है, यह स्पर्श नहीं करता; यह एक हो रहा है, यह जानता नहीं। तब उस हृदय का अग्रभाग प्रकाशित हो उठता है, और उसी प्रकाश से यह आत्मा निकलता है — चक्षु से, या मूर्धा से, या शरीर के किसी और स्थान से। इसके निकलते ही प्राण भी निकलता है, और प्राण के निकलते ही सब प्राण निकल जाते हैं। यह विज्ञानयुक्त हो जाता है और विज्ञान के साथ ही चला जाता है। विद्या, कर्म और पूर्वप्रज्ञा — ये उसका अनुसरण करते हैं।'
'People say: he is becoming one, he does not see; he is becoming one, he does not smell; he is becoming one, he does not taste; he is becoming one, he does not speak; he is becoming one, he does not hear; he is becoming one, he does not think; he is becoming one, he does not touch; he is becoming one, he does not perceive. Then the tip of that heart lights up, and by that light the self departs — through the eye, or through the crown of the head, or through some other part of the body. As he departs, the breath departs after him; and as the breath departs, all the breaths depart after it. He becomes joined with understanding, and what has understanding follows him. Knowledge, works and the memory of former experience take hold of him.'
तद्यथा तृणजलायुका तृणस्यान्तं गत्वान्यमाक्रममाक्रम्यात्मानमुपसंहरति । एवमेवायमात्मेदं शरीरं निहत्याविद्यां गमयित्वान्यमाक्रममाक्रम्यात्मानमुपसंहरति ॥ ३ ॥
tadyathā tṛṇajalāyukā tṛṇasyāntaṃ gatvānyamākramamākramyātmānamupasaṃharati, evamevāyamātmedaṃ śarīraṃ nihatyāvidyāṃ gamayitvānyamākramamākramyātmānamupasaṃharati || 3 ||
Tadyathaa trinajalaayukaa trinasyaantam gatvaanyamaakramamaakramyaatmaanamupasamharati, evamevaayamaatmedam shariiram nihatyaavidyaam gamayitvaanyamaakramamaakramyaatmaanamupasamharati || 3 ||
'जैसे तृण पर चलने वाला कीड़ा तिनके के सिरे पर पहुँचकर दूसरा पाँव रखने का सहारा लेकर अपने को समेट लेता है, वैसे ही यह आत्मा इस शरीर को गिराकर, अविद्या को दूर कर, दूसरा आधार लेकर अपने को समेट लेता है।'
'Just as a caterpillar, having come to the tip of a blade of grass, reaches out for another support and draws itself over to it, so this self, having cast off this body and dispelled ignorance, reaches out for another support and draws itself over to it.'
तद्यथा पेशस्कारी पेशसो मात्रामपादायान्यन्नवतरं कल्याणतरं रूपं तनुते । एवमेवायमात्मेदं शरीरं निहत्याविद्यां गमयित्वान्यन्नवतरं कल्याणतरं रूपं कुरुते । पित्र्यं वा गान्धर्वं वा दैवं वा प्राजापत्यं वा ब्राह्मं वान्येषां वा भूतानाम् ॥ ४ ॥
tadyathā peśaskārī peśaso mātrāmapādāyānyannavataraṃ kalyāṇataraṃ rūpaṃ tanute, evamevāyamātmedaṃ śarīraṃ nihatyāvidyāṃ gamayitvānyannavataraṃ kalyāṇataraṃ rūpaṃ kurute, pitryaṃ vā gāndharvaṃ vā daivaṃ vā prājāpatyaṃ vā brāhmaṃ vānyeṣāṃ vā bhūtānām || 4 ||
Tadyathaa peshaskaarii peshaso maatraamapaadaayaanyannavataram kalyaanataram ruupam tanute, evamevaayamaatmedam shariiram nihatyaavidyaam gamayitvaanyannavataram kalyaanataram ruupam kurute, pitryam vaa gaandharvam vaa daivam vaa praajaapatyam vaa braahmam vaanyeshaam vaa bhuutaanaam || 4 ||
'जैसे कोई कारीगर सोने के टुकड़े को लेकर उसका दूसरा, नया और अधिक सुन्दर रूप गढ़ देता है, वैसे ही यह आत्मा इस शरीर को गिराकर, अविद्या को दूर कर, दूसरा नया और अधिक सुन्दर रूप बना लेता है — पितरों का, या गन्धर्वों का, या देवों का, या प्रजापति का, या ब्रह्मा का, या अन्य भूतों का।'
'Just as a goldsmith takes a piece of gold and fashions from it another form, newer and more beautiful, so this self, having cast off this body and dispelled ignorance, makes for itself another form, newer and more beautiful — the form of the fathers, or of the gandharvas, or of the gods, or of Prajāpati, or of Brahmā, or of other beings.'
स वा अयमात्मा ब्रह्म विज्ञानमयो मनोमयः प्राणमयश्चक्षुर्मयः श्रोत्रमयः पृथिवीमय आपोमयो वायुमय आकाशमयस्तेजोमयोऽतेजोमयः काममयोऽकाममयः क्रोधमयोऽक्रोधमयो धर्ममयोऽधर्ममयः सर्वमयः । तद्यदेतदिदंमयोऽदोमय इति । यथाकारी यथाचारी तथा भवति । साधुकारी साधुर्भवति । पापकारी पापो भवति । पुण्यः पुण्येन कर्मणा पापः पापेन । अथो खल्वाहुः । काममय एवायं पुरुष इति । स यथाकामो भवति तत्क्रतुर्भवति । यत्क्रतुर्भवति तत्कर्म कुरुते । यत्कर्म कुरुते तदभिसंपद्यते ॥ ५ ॥
sa vā ayamātmā brahma vijñānamayo manomayaḥ prāṇamayaścakṣurmayaḥ śrotramayaḥ pṛthivīmaya āpomayo vāyumaya ākāśamayastejomayo'tejomayaḥ kāmamayo'kāmamayaḥ krodhamayo'krodhamayo dharmamayo'dharmamayaḥ sarvamayaḥ, tadyadetadidaṃmayo'domaya iti, yathākārī yathācārī tathā bhavati, sādhukārī sādhurbhavati, pāpakārī pāpo bhavati, puṇyaḥ puṇyena karmaṇā pāpaḥ pāpena, atho khalvāhuḥ, kāmamaya evāyaṃ puruṣa iti, sa yathākāmo bhavati tatkraturbhavati, yatkraturbhavati tatkarma kurute, yatkarma kurute tadabhisaṃpadyate || 5 ||
Sa vaa ayamaatmaa brahma vijnaanamayo manomayah praanamayashchakshurmayah shrotramayah prithiviimaya aapomayo vaayumaya aakaashamayastejomayo'tejomayah kaamamayo'kaamamayah krodhamayo'krodhamayo dharmamayo'dharmamayah sarvamayah, tadyadetadidammayo'domaya iti, yathaakaarii yathaachaarii tathaa bhavati, saadhukaarii saadhurbhavati, paapakaarii paapo bhavati, punyah punyena karmanaa paapah paapena, atho khalvaahuh, kaamamaya evaayam purusha iti, sa yathaakaamo bhavati tatkraturbhavati, yatkraturbhavati tatkarma kurute, yatkarma kurute tadabhisampadyate || 5 ||
'यह आत्मा ही ब्रह्म है — विज्ञानमय, मनोमय, प्राणमय, चक्षुर्मय, श्रोत्रमय, पृथिवीमय, अप्मय, वायुमय, आकाशमय, तेजोमय और अतेजोमय, काममय और अकाममय, क्रोधमय और अक्रोधमय, धर्ममय और अधर्ममय — सर्वमय। इसीलिए कहा जाता है कि वह इस-रूप है, वह उस-रूप है। मनुष्य जैसा करता है, जैसा आचरण करता है, वैसा ही हो जाता है — भला करने वाला भला होता है, बुरा करने वाला बुरा; पुण्य कर्म से पुण्यवान् और पाप कर्म से पापी। और कुछ लोग कहते हैं कि यह पुरुष काममय ही है — जैसी उसकी कामना होती है वैसा ही उसका सङ्कल्प होता है, जैसा सङ्कल्प होता है वैसा ही कर्म वह करता है, और जैसा कर्म करता है वैसा ही फल वह पाता है।'
'This self is indeed brahman — made of understanding, made of mind, made of breath, made of sight, made of hearing, made of earth, of water, of wind, of space, made of light and of what is not light, made of desire and of what is free from desire, made of anger and of what is free from anger, made of righteousness and of unrighteousness — made of everything. That is why it is said: he is made of this, he is made of that. As a man acts, as he conducts himself, so does he become — the doer of good becomes good, the doer of evil becomes evil; one becomes virtuous by virtuous action and evil by evil action. And some say that this person is made of desire alone: as his desire is, so is his resolve; as his resolve is, such is the work he does; and whatever work he does, that he attains.'
तदेष श्लोको भवति तदेव सक्तः सह कर्मणैति लिङ्गं मनो यत्र निषक्तमस्य । प्राप्यान्तं कर्मणस्तस्य यत्किञ्चेह करोत्ययम् । तस्माल्लोकात्पुनरैत्यस्मै लोकाय कर्मणे । इति नु कामयमानः । अथाकामयमानो योऽकामो निष्काम आप्तकाम आत्मकामो न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति । ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति ॥ ६ ॥
tadeṣa śloko bhavati tadeva saktaḥ saha karmaṇaiti liṅgaṃ mano yatra niṣaktamasya, prāpyāntaṃ karmaṇastasya yatkiñceha karotyayam, tasmāllokātpunaraityasmai lokāya karmaṇe, iti nu kāmayamānaḥ, athākāmayamāno yo'kāmo niṣkāma āptakāma ātmakāmo na tasya prāṇā utkrāmanti, brahmaiva san brahmāpyeti || 6 ||
Tadesha shloko bhavati tadeva saktah saha karmanaiti lingam mano yatra nishaktamasya, praapyaantam karmanastasya yatkincheha karotyayam, tasmaallokaatpunaraityasmai lokaaya karmane, iti nu kaamayamaanah, athaakaamayamaano yo'kaamo nishkaama aaptakaama aatmakaamo na tasya praanaa utkraamanti, brahmaiva san brahmaapyeti || 6 ||
'इस विषय में यह श्लोक है — जिसमें उसका मन आसक्त है, उसी से जुड़ा हुआ सूक्ष्म शरीर कर्म के साथ चला जाता है; यहाँ जो कुछ वह करता है, उस कर्म का अन्त पाकर वह उस लोक से फिर इस लोक में, कर्म के लिए, लौट आता है। यह तो कामना करने वाले की बात है। पर जो कामना नहीं करता — जो निष्काम है, कामनारहित है, जिसकी सब कामनाएँ पूर्ण हैं, जिसकी एकमात्र कामना आत्मा है — उसके प्राण नहीं निकलते; ब्रह्म ही होकर वह ब्रह्म में ही लीन हो जाता है।'
'On this there is this verse: To whatever his mind is attached, to that the subtle body goes, clinging to it together with its work; and having reached the end of whatever work he does here, he returns again from that world to this world, for fresh work. So it is with the man who desires. But of the man who does not desire — who is without longing, free from desire, whose desires are fulfilled, whose only desire is the self — the breaths do not depart; being brahman already, he goes to brahman.'
तदेष श्लोको भवति यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि श्रिताः । अथ मर्त्योऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुत इति । तद्यथाहिनिर्ल्वयनी वल्मीके मृता प्रत्यस्ता शयीत । एवमेवेदं शरीरं शेते । अथायमशरीरोऽमृतः प्राणो ब्रह्मैव तेज एव । सोऽहं भगवते सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः ॥ ७ ॥
tadeṣa śloko bhavati yadā sarve pramucyante kāmā ye'sya hṛdi śritāḥ, atha martyo'mṛto bhavatyatra brahma samaśnuta iti, tadyathāhinirlvayanī valmīke mṛtā pratyastā śayīta, evamevedaṃ śarīraṃ śete, athāyamaśarīro'mṛtaḥ prāṇo brahmaiva teja eva, so'haṃ bhagavate sahasraṃ dadāmīti hovāca janako vaidehaḥ || 7 ||
Tadesha shloko bhavati yadaa sarve pramuchyante kaamaa ye'sya hridi shritaah, atha martyo'mrito bhavatyatra brahma samashnuta iti, tadyathaahinirlvayanii valmiike mritaa pratyastaa shayiita, evamevedam shariiram shete, athaayamashariiro'mritah praano brahmaiva teja eva, so'ham bhagavate sahasram dadaamiiti hovaacha janako vaidehah || 7 ||
'इस विषय में यह श्लोक है — जब इसके हृदय में बसी हुई सब कामनाएँ छूट जाती हैं, तब मर्त्य अमर हो जाता है और यहीं ब्रह्म को प्राप्त कर लेता है। जैसे साँप की केंचुल बाँबी पर मरी हुई-सी पड़ी रहती है, वैसे ही यह शरीर पड़ा रह जाता है; और तब यह अशरीरी, अमर प्राण ब्रह्म ही है, तेज ही है।' 'भगवन्! मैं आपको सहस्र गौएँ देता हूँ,' विदेहराज जनक ने कहा।
'On this there is this verse: When all the desires that dwell in his heart are let go, then the mortal becomes immortal and attains brahman here itself. As the slough of a snake lies dead and cast away on an anthill, so does this body lie; and then this bodiless, immortal breath is brahman itself, is light itself.' 'Sir, I give you a thousand cows,' said Janaka of Videha.
तदेते श्लोका भवन्ति अणुः पन्था विततः पुराणो मां स्पृष्टोऽनुवित्तो मयैव । तेन धीरा अपियन्ति ब्रह्मविदः स्वर्गं लोकमित ऊर्ध्वं विमुक्ताः ॥ ८ ॥
tadete ślokā bhavanti aṇuḥ panthā vitataḥ purāṇo māṃ spṛṣṭo'nuvitto mayaiva, tena dhīrā apiyanti brahmavidaḥ svargaṃ lokamita ūrdhvaṃ vimuktāḥ || 8 ||
Tadete shlokaa bhavanti anuh panthaa vitatah puraano maam sprishto'nuvitto mayaiva, tena dhiiraa apiyanti brahmavidah svargam lokamita uurdhvam vimuktaah || 8 ||
'इस विषय में ये श्लोक हैं — वह सूक्ष्म, पुरातन और दूर तक फैला हुआ मार्ग मुझे छू गया है, मैंने ही उसे पा लिया है। उसी से धीर ब्रह्मवेत्ता, यहाँ से मुक्त होकर, ऊपर स्वर्गलोक को चले जाते हैं।'
'On this there are these verses: That ancient path, subtle and stretching far, has touched me; I myself have found it out. By it the wise who know brahman, released from here, go upward to the heavenly world.'
तस्मिञ्शुक्लमुत नीलमाहुः पिङ्गलं हरितं लोहितं च । एष पन्था ब्रह्मणा हानुवित्तस्तेनैति ब्रह्मवित्पुण्यकृत्तैजसश्च ॥ ९ ॥
tasmiñśuklamuta nīlamāhuḥ piṅgalaṃ haritaṃ lohitaṃ ca, eṣa panthā brahmaṇā hānuvittastenaiti brahmavitpuṇyakṛttaijasaśca || 9 ||
Tasminshuklamuta niilamaahuh pingalam haritam lohitam cha, esha panthaa brahmanaa haanuvittastenaiti brahmavitpunyakrittaijasashcha || 9 ||
'उसमें श्वेत कहते हैं, नील भी, पिङ्गल, हरित और लोहित भी। यही वह मार्ग है जिसे ब्रह्म ने खोजा था; उसी से ब्रह्मवेत्ता, पुण्यकर्मा और तेजस्वी पुरुष जाता है।'
'In it they say there is white, and blue, tawny, green and red. This is the path found out by brahman; by it goes the knower of brahman, the doer of good, the man of light.'
अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासते । ततो भूय इव ते तमो य उ विद्यायां रताः ॥ १० ॥
andhaṃ tamaḥ praviśanti ye'vidyāmupāsate, tato bhūya iva te tamo ya u vidyāyāṃ ratāḥ || 10 ||
Andham tamah pravishanti ye'vidyaamupaasate, tato bhuuya iva te tamo ya u vidyaayaam rataah || 10 ||
'जो अविद्या की उपासना करते हैं वे अन्धकार में प्रवेश करते हैं; और जो केवल विद्या में रमे रहते हैं वे मानो उससे भी अधिक अन्धकार में।'
'Into blind darkness enter those who venerate ignorance; and into darkness greater than that, as it were, those who delight only in knowledge.'
अनन्दा नाम ते लोका अन्धेन तमसावृताः । तांस्ते प्रेत्याभिगच्छत्यविद्वांसोऽबुधा जनाः ॥ ११ ॥
anandā nāma te lokā andhena tamasāvṛtāḥ, tāṃste pretyābhigacchatyavidvāṃso'budhā janāḥ || 11 ||
Anandaa naama te lokaa andhena tamasaavritaah, taamste pretyaabhigachchhatyavidvaamso'budhaa janaah || 11 ||
'अनन्द नाम के वे लोक अन्धकार से ढके हुए हैं; मरने के बाद अज्ञानी और अबोध लोग उन्हीं को प्राप्त होते हैं।'
'Joyless are those worlds, covered over with blind darkness; to them, after death, go the people who are without knowledge and without awakening.'
आत्मानं चेद्विजानीयादयमस्मीति पुरुषः । किमिच्छन् कस्य कामाय शरीरमनु संज्वरेत् ॥ १२ ॥
ātmānaṃ cedvijānīyādayamasmīti puruṣaḥ, kimicchan kasya kāmāya śarīramanu saṃjvaret || 12 ||
Aatmaanam chedvijaaniiyaadayamasmiiti purushah, kimichchhan kasya kaamaaya shariiramanu samjvaret || 12 ||
'यदि पुरुष आत्मा को यह जान ले कि मैं यह हूँ, तो फिर किसकी इच्छा से, किसकी कामना के लिए वह शरीर के पीछे सन्ताप करेगा?'
'If a person could come to know the self, and know that this is what I am, then for the sake of what desire, for the longing of whom, would he burn after the body?'
यस्यानुवित्तः प्रतिबुद्ध आत्मास्मिन् संदेह्ये गहने प्रविष्टः । स विश्वकृत्स हि सर्वस्य कर्ता तस्य लोकः स उ लोक एव ॥ १३ ॥
yasyānuvittaḥ pratibuddha ātmāsmin saṃdehye gahane praviṣṭaḥ, sa viśvakṛtsa hi sarvasya kartā tasya lokaḥ sa u loka eva || 13 ||
Yasyaanuvittah pratibuddha aatmaasmin samdehye gahane pravishtah, sa vishvakritsa hi sarvasya kartaa tasya lokah sa u loka eva || 13 ||
'जिसने इस दुर्गम और सन्देहभरे शरीर में प्रविष्ट आत्मा को पा लिया और जगा लिया, वही विश्व का कर्ता है, वही सबका करने वाला है; लोक उसी का है, वही लोक है।'
'He who has found and awakened to the self that has entered this impenetrable thicket of the body is the maker of the universe, for he is the maker of all; the world is his, and he is the world itself.'
इहैव सन्तोऽथ विद्मस्तद्वयं न चेदवेदिर्महती विनष्टिः । ये तद्विदुरमृतास्ते भवन्त्यथेतरे दुःखमेवापियन्ति ॥ १४ ॥
ihaiva santo'tha vidmastadvayaṃ na cedavedirmahatī vinaṣṭiḥ, ye tadviduramṛtāste bhavantyathetare duḥkhamevāpiyanti || 14 ||
Ihaiva santo'tha vidmastadvayam na chedavedirmahatii vinashtih, ye tadviduramritaaste bhavantyathetare duhkhamevaapiyanti || 14 ||
'यहीं रहते हुए हमने उसे जान लिया; यदि न जाना होता तो बड़ा विनाश था। जो उसे जानते हैं वे अमर हो जाते हैं; और शेष लोग दुःख को ही प्राप्त होते हैं।'
'While we are still here we have come to know it; if we had not known it, great would have been the loss. Those who know it become immortal, while the rest go only to sorrow.'
यदैतमनुपश्यत्यात्मानं देवमञ्जसा । ईशानं भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते ॥ १५ ॥
yadaitamanupaśyatyātmānaṃ devamañjasā, īśānaṃ bhūtabhavyasya na tato vijugupsate || 15 ||
Yadaitamanupashyatyaatmaanam devamanjasaa, iishaanam bhuutabhavyasya na tato vijugupsate || 15 ||
'जब मनुष्य इस आत्मा को, इस देव को, भूत और भविष्य के ईश को, स्पष्ट रूप से देख लेता है, तब वह उससे मुँह नहीं छिपाता।'
'When a man sees clearly this self, this god, the lord of what has been and what will be, then he does not shrink away from it.'
यस्मादर्वाक्संवत्सरोऽहोभिः परिवर्तते । तद्देवा ज्योतिषां ज्योतिरायुर्होपासतेऽमृतम् ॥ १६ ॥
yasmādarvāksaṃvatsaro'hobhiḥ parivartate, taddevā jyotiṣāṃ jyotirāyurhopāsate'mṛtam || 16 ||
Yasmaadarvaaksamvatsaro'hobhih parivartate, taddevaa jyotishaam jyotiraayurhopaasate'mritam || 16 ||
'जिसके नीचे संवत्सर दिनों के साथ घूमता है, उस ज्योतियों की ज्योति को, उस अमृत आयु को, देवता उपासते हैं।'
'That below which the year revolves with its days — that light of lights, that immortal life, the gods venerate.'
यस्मिन् पञ्च पञ्चजना आकाशश्च प्रतिष्ठितः । तमेव मन्य आत्मानं विद्वान् ब्रह्मामृतोऽमृतम् ॥ १७ ॥
yasmin pañca pañcajanā ākāśaśca pratiṣṭhitaḥ, tameva manya ātmānaṃ vidvān brahmāmṛto'mṛtam || 17 ||
Yasmin pancha panchajanaa aakaashashcha pratishthitah, tameva manya aatmaanam vidvaan brahmaamrito'mritam || 17 ||
'जिसमें पाँच पञ्चजन और आकाश प्रतिष्ठित हैं, उसी को मैं आत्मा मानता हूँ; उसे जानकर मैं अमृत ब्रह्म हो जाता हूँ, अमृत।'
'That in which the five groups of five and space are established — that alone I hold to be the self; knowing it, I, the immortal, become the immortal brahman.'
प्राणस्य प्राणमुत चक्षुषश्चक्षुरुत श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो ये मनो विदुः । ते निचिक्युर्ब्रह्म पुराणमग्र्यम् ॥ १८ ॥
prāṇasya prāṇamuta cakṣuṣaścakṣuruta śrotrasya śrotraṃ manaso ye mano viduḥ, te nicikyurbrahma purāṇamagryam || 18 ||
Praanasya praanamuta chakshushashchakshuruta shrotrasya shrotram manaso ye mano viduh, te nichikyurbrahma puraanamagryam || 18 ||
'जिन्होंने प्राण के प्राण को, चक्षु के चक्षु को, श्रोत्र के श्रोत्र को और मन के मन को जान लिया, उन्होंने ही उस पुरातन और अग्र्य ब्रह्म का साक्षात्कार किया।'
'Those who have known the breath of the breath, the eye of the eye, the ear of the ear and the mind of the mind — they have discerned that ancient, primordial brahman.'
मनसैवानुद्रष्टव्यं नेह नानास्ति किं चन । मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति ॥ १९ ॥
manasaivānudraṣṭavyaṃ neha nānāsti kiṃ cana, mṛtyoḥ sa mṛtyumāpnoti ya iha nāneva paśyati || 19 ||
Manasaivaanudrashtavyam neha naanaasti kim chana, mrityoh sa mrityumaapnoti ya iha naaneva pashyati || 19 ||
'मन से ही इसे देखना चाहिए; यहाँ कोई नानात्व नहीं है। जो यहाँ नाना-सा देखता है, वह मृत्यु से मृत्यु को प्राप्त होता है।'
'It is to be perceived by the mind alone; here there is no manifoldness whatever. He who sees, as it were, manifoldness here goes from death to death.'
एकधैवानुद्रष्टव्यमेतदप्रमेयं ध्रुवम् । विरजः पर आकाशादज आत्मा महान् ध्रुवः ॥ २० ॥
ekadhaivānudraṣṭavyametadaprameyaṃ dhruvam, virajaḥ para ākāśādaja ātmā mahān dhruvaḥ || 20 ||
Ekadhaivaanudrashtavyametadaprameyam dhruvam, virajah para aakaashaadaja aatmaa mahaan dhruvah || 20 ||
'इसे एक ही रूप में देखना चाहिए — यह अप्रमेय और ध्रुव है। आकाश से परे, निर्मल, अजन्मा, महान् और ध्रुव है यह आत्मा।'
'It is to be seen as one alone — immeasurable and unchanging. Beyond space, free from taint, unborn, great and unchanging is this self.'
तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः । नानुध्यायाद्बहूञ्छब्दान् वाचो विग्लापनं हि तदिति ॥ २१ ॥
tameva dhīro vijñāya prajñāṃ kurvīta brāhmaṇaḥ, nānudhyāyādbahūñchabdān vāco viglāpanaṃ hi taditi || 21 ||
Tameva dhiiro vijnaaya prajnaam kurviita braahmanah, naanudhyaayaadbahuunchhabdaan vaacho viglaapanam hi taditi || 21 ||
'धीर ब्राह्मण उसी को जानकर प्रज्ञा प्राप्त करे; बहुत शब्दों का अनुध्यान न करे, क्योंकि वह तो केवल वाणी का श्रम है।'
'Let the wise brāhmaṇa, knowing that alone, attain insight; let him not brood over many words, for that is mere weariness of speech.'
स वा एष महानज आत्मा योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु । य एषोऽन्तर्हृदय आकाशस्तस्मिञ्छेते । सर्वस्य वशी । सर्वस्येशानः । सर्वस्याधिपतिः । स न साधुना कर्मणा भूयान् । नो एवासाधुना कनीयान् । एष सर्वेश्वरः । एष भूताधिपतिः । एष भूतपालः । एष सेतुर्विधरण एषां लोकानामसंभेदाय । तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसानाशकेन । एतमेव विदित्वा मुनिर्भवति । एतमेव प्रव्राजिनो लोकमिच्छन्तः प्रव्रजन्ति ॥ २२ ॥
sa vā eṣa mahānaja ātmā yo'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu, ya eṣo'ntarhṛdaya ākāśastasmiñchete, sarvasya vaśī, sarvasyeśānaḥ, sarvasyādhipatiḥ, sa na sādhunā karmaṇā bhūyān, no evāsādhunā kanīyān, eṣa sarveśvaraḥ, eṣa bhūtādhipatiḥ, eṣa bhūtapālaḥ, eṣa seturvidharaṇa eṣāṃ lokānāmasaṃbhedāya, tametaṃ vedānuvacanena brāhmaṇā vividiṣanti yajñena dānena tapasānāśakena, etameva viditvā munirbhavati, etameva pravrājino lokamicchantaḥ pravrajanti || 22 ||
Sa vaa esha mahaanaja aatmaa yo'yam vijnaanamayah praaneshu, ya esho'ntarhridaya aakaashastasminchhete, sarvasya vashii, sarvasyeshaanah, sarvasyaadhipatih, sa na saadhunaa karmanaa bhuuyaan, no evaasaadhunaa kaniiyaan, esha sarveshvarah, esha bhuutaadhipatih, esha bhuutapaalah, esha seturvidharana eshaam lokaanaamasambhedaaya, tametam vedaanuvachanena braahmanaa vividishanti yajnena daanena tapasaanaashakena, etameva viditvaa munirbhavati, etameva pravraajino lokamichchhantah pravrajanti || 22 ||
'यह महान् अजन्मा आत्मा वही है जो प्राणों में विज्ञानमय है। हृदय के भीतर जो आकाश है, उसी में यह शयन करता है। यह सबका वशी है, सबका ईशान है, सबका अधिपति है। यह न अच्छे कर्म से बढ़ता है, न बुरे कर्म से घटता है। यही सबका ईश्वर है, यही भूतों का अधिपति है, यही भूतों का पालक है। यही सेतु है, विधारण है, जो इन लोकों को परस्पर मिल जाने से रोके रखता है। इसी को ब्राह्मण वेद के अध्ययन से, यज्ञ से, दान से, तप से और अनशन से जानना चाहते हैं। इसी को जानकर मनुष्य मुनि हो जाता है; इसी लोक की इच्छा से परिव्राजक प्रव्रज्या लेते हैं।'
'This great unborn self is the one that is made of understanding among the breaths. It lies in that space within the heart. It is the controller of all, the ruler of all, the overlord of all. It is not made greater by good action, nor less by bad action. It is the lord of all, the overlord of beings, the protector of beings. It is the dyke and the divider that holds these worlds apart so that they do not run together. It is this that brāhmaṇas seek to know through recitation of the Veda, through sacrifice, through gifts, through austerity and through fasting. Having known just this, a man becomes a sage; and it is desiring this world alone that wandering mendicants go forth.'
तदेतदृचाभ्युक्तम् एष नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य न कर्मणा वर्धते नो कनीयान् । तस्यैव स्यात्पदवित्तं विदित्वा न लिप्यते कर्मणा पापकेनेति । तस्मादेवंविच्छान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितो भूत्वात्मन्येवात्मानं पश्यति । सर्वमात्मानं पश्यति । नैनं पाप्मा तरति । सर्वं पाप्मानं तरति । नैनं पाप्मा तपति । सर्वं पाप्मानं तपति । विपापो विरजोऽविचिकित्सो ब्राह्मणो भवति । एष ब्रह्मलोकः सम्राट् । एनं प्रापितोऽसीति होवाच याज्ञवल्क्यः । सोऽहं भगवते विदेहान् ददामि मां चापि सह दास्यायेति ॥ २३ ॥
tadetadṛcābhyuktam eṣa nityo mahimā brāhmaṇasya na karmaṇā vardhate no kanīyān, tasyaiva syātpadavittaṃ viditvā na lipyate karmaṇā pāpakeneti, tasmādevaṃvicchānto dānta uparatastitikṣuḥ samāhito bhūtvātmanyevātmānaṃ paśyati, sarvamātmānaṃ paśyati, nainaṃ pāpmā tarati, sarvaṃ pāpmānaṃ tarati, nainaṃ pāpmā tapati, sarvaṃ pāpmānaṃ tapati, vipāpo virajo'vicikitso brāhmaṇo bhavati, eṣa brahmalokaḥ samrāṭ, enaṃ prāpito'sīti hovāca yājñavalkyaḥ, so'haṃ bhagavate videhān dadāmi māṃ cāpi saha dāsyāyeti || 23 ||
Tadetadrichaabhyuktam esha nityo mahimaa braahmanasya na karmanaa vardhate no kaniiyaan, tasyaiva syaatpadavittam viditvaa na lipyate karmanaa paapakeneti, tasmaadevamvichchhaanto daanta uparatastitikshuh samaahito bhuutvaatmanyevaatmaanam pashyati, sarvamaatmaanam pashyati, nainam paapmaa tarati, sarvam paapmaanam tarati, nainam paapmaa tapati, sarvam paapmaanam tapati, vipaapo virajo'vichikitso braahmano bhavati, esha brahmalokah samraat, enam praapito'siiti hovaacha yaajnavalkyah, so'ham bhagavate videhaan dadaami maam chaapi saha daasyaayeti || 23 ||
'यही बात ऋचा में कही गई है — ब्राह्मण की यह नित्य महिमा कर्म से न बढ़ती है, न घटती। उसी के पद को जानना चाहिए; उसे जानकर मनुष्य पाप कर्म से लिप्त नहीं होता। इसीलिए ऐसा जानने वाला शान्त, दान्त, उपरत, तितिक्षु और समाहित होकर आत्मा में ही आत्मा को देखता है; वह सबको आत्मा ही देखता है। उसे पाप नहीं लाँघता, वह सब पाप को लाँघ जाता है; उसे पाप नहीं तपाता, वह सब पाप को तपा देता है। वह निष्पाप, निर्मल और निःसन्देह ब्राह्मण हो जाता है। सम्राट्! यही ब्रह्मलोक है; आप इसे प्राप्त हो चुके हैं,' याज्ञवल्क्य ने कहा। 'भगवन्! मैं आपको विदेह देश देता हूँ, और अपने को भी सेवा के लिए।'
'This has been declared in a verse: This eternal greatness of a knower of brahman neither grows nor grows less by action. One should find out its track; having known it, one is not stained by evil action. Therefore one who knows this, having become calm, restrained, withdrawn, patient and collected, sees the self in the self alone; he sees everything as the self. Evil does not overcome him; he overcomes all evil. Evil does not burn him; he burns up all evil. Free from evil, free from taint, free from doubt, he becomes a brāhmaṇa. This, your majesty, is the world of brahman; you have reached it,' said Yājñavalkya. 'Sir, I give you the land of the Videhas, and myself as well, to serve you.'
स वा एष महानज आत्मान्नादो वसुदानः । विन्दते वसु य एवं वेद ॥ २४ ॥
sa vā eṣa mahānaja ātmānnādo vasudānaḥ, vindate vasu ya evaṃ veda || 24 ||
Sa vaa esha mahaanaja aatmaannaado vasudaanah, vindate vasu ya evam veda || 24 ||
'यह महान् अजन्मा आत्मा अन्न का भोक्ता और धन का दाता है। जो ऐसा जानता है, वह धन पाता है।'
'This great unborn self is the eater of food and the giver of wealth. He who knows this obtains wealth.'
स वा एष महानज आत्माजरोऽमरोऽमृतोऽभयो ब्रह्म । अभयं वै ब्रह्म । अभयं हि वै ब्रह्म भवति य एवं वेद ॥ २५ ॥
sa vā eṣa mahānaja ātmājaro'maro'mṛto'bhayo brahma, abhayaṃ vai brahma, abhayaṃ hi vai brahma bhavati ya evaṃ veda || 25 ||
Sa vaa esha mahaanaja aatmaajaro'maro'mrito'bhayo brahma, abhayam vai brahma, abhayam hi vai brahma bhavati ya evam veda || 25 ||
'यह महान् अजन्मा आत्मा अजर, अमर, अमृत, अभय ब्रह्म है। ब्रह्म ही अभय है; जो ऐसा जानता है वह अभय ब्रह्म ही हो जाता है।'
'This great unborn self is unageing, undying, immortal, fearless — it is brahman. Brahman indeed is fearlessness; and he who knows this becomes the fearless brahman.'
↑ All sectionsपञ्चमं ब्राह्मणम् · Brāhmaṇa 4.5 — Yājñavalkya and Maitreyī Again
अथ ह याज्ञवल्क्यस्य द्वे भार्ये बभूवतुर्मैत्रेयी च कात्यायनी च । तयोर्ह मैत्रेयी ब्रह्मवादिनी बभूव । स्त्रीप्रज्ञैव तर्हि कात्यायनी । अथ ह याज्ञवल्क्योऽन्यद्वृत्तमुपाकरिष्यन् ॥ १ ॥
atha ha yājñavalkyasya dve bhārye babhūvaturmaitreyī ca kātyāyanī ca, tayorha maitreyī brahmavādinī babhūva, strīprajñaiva tarhi kātyāyanī, atha ha yājñavalkyo'nyadvṛttamupākariṣyan || 1 ||
Atha ha yaajnavalkyasya dve bhaarye babhuuvaturmaitreyii cha kaatyaayanii cha, tayorha maitreyii brahmavaadinii babhuuva, striiprajnaiva tarhi kaatyaayanii, atha ha yaajnavalkyo'nyadvrittamupaakarishyan || 1 ||
याज्ञवल्क्य की दो पत्नियाँ थीं — मैत्रेयी और कात्यायनी। इनमें मैत्रेयी ब्रह्मवादिनी थी, और कात्यायनी को केवल स्त्रियों जैसी समझ थी। एक बार याज्ञवल्क्य दूसरा जीवन-क्रम आरम्भ करने को हुए।
Yājñavalkya had two wives, Maitreyī and Kātyāyanī. Of these, Maitreyī was a discourser on brahman, while Kātyāyanī had only such understanding as women commonly have. Now Yājñavalkya was about to take up another way of life.
मैत्रेयीति होवाच याज्ञवल्क्यः । प्रव्रजिष्यन् वा अरेऽहमस्मात्स्थानादस्मि । हन्त तेऽनया कात्यायन्यान्तं करवाणीति ॥ २ ॥
maitreyīti hovāca yājñavalkyaḥ, pravrajiṣyan vā are'hamasmātsthānādasmi, hanta te'nayā kātyāyanyāntaṃ karavāṇīti || 2 ||
Maitreyiiti hovaacha yaajnavalkyah, pravrajishyan vaa are'hamasmaatsthaanaadasmi, hanta te'nayaa kaatyaayanyaantam karavaaniiti || 2 ||
'मैत्रेयी!' याज्ञवल्क्य ने कहा, 'मैं इस आश्रम से प्रव्रज्या लेने जा रहा हूँ। आओ, मैं तुम्हारे और इस कात्यायनी के बीच बँटवारा कर दूँ।'
'Maitreyī,' said Yājñavalkya, 'I am about to go forth from this state of life. Come, let me make a settlement between you and Kātyāyanī.'
सा होवाच मैत्रेयी यन्नु म इयं भगोः सर्वा पृथिवी वित्तेन पूर्णा स्यात्स्यां न्वहं तेनामृताहो३ नेति । नेति होवाच याज्ञवल्क्यः । यथैवोपकरणवतां जीवितम् । तथैव ते जीवितं स्यात् । अमृतत्वस्य तु नाशास्ति वित्तेनेति ॥ ३ ॥
sā hovāca maitreyī yannu ma iyaṃ bhagoḥ sarvā pṛthivī vittena pūrṇā syātsyāṃ nvahaṃ tenāmṛtāho3 neti, neti hovāca yājñavalkyaḥ, yathaivopakaraṇavatāṃ jīvitam, tathaiva te jīvitaṃ syāt, amṛtatvasya tu nāśāsti vitteneti || 3 ||
Saa hovaacha maitreyii yannu ma iyam bhagoh sarvaa prithivii vittena puurnaa syaatsyaam nvaham tenaamritaaho3 neti, neti hovaacha yaajnavalkyah, yathaivopakaranavataam jiivitam, tathaiva te jiivitam syaat, amritatvasya tu naashaasti vitteneti || 3 ||
मैत्रेयी ने कहा, 'भगवन्! यदि यह सारी पृथिवी धन से भरी हुई मेरी हो जाए, तो क्या मैं उससे अमर हो जाऊँगी?' 'नहीं,' याज्ञवल्क्य ने कहा, 'जैसा साधन-सम्पन्न लोगों का जीवन होता है वैसा ही तुम्हारा जीवन हो जाएगा; पर धन से अमरता की कोई आशा नहीं है।'
Maitreyī said, 'Sir, if this whole earth filled with wealth were mine, would I become immortal by it?' 'No,' said Yājñavalkya; 'your life would be like the life of people who have every comfort. But of immortality there is no hope through wealth.'
सा होवाच मैत्रेयी येनाहं नामृता स्यां किमहं तेन कुर्याम् । यदेव भगवान् वेद तदेव मे ब्रूहीति ॥ ४ ॥
sā hovāca maitreyī yenāhaṃ nāmṛtā syāṃ kimahaṃ tena kuryām, yadeva bhagavān veda tadeva me brūhīti || 4 ||
Saa hovaacha maitreyii yenaaham naamritaa syaam kimaham tena kuryaam, yadeva bhagavaan veda tadeva me bruuhiiti || 4 ||
मैत्रेयी ने कहा, 'जिससे मैं अमर न हो सकूँ, उसे लेकर मैं क्या करूँ? भगवान् जो जानते हैं, वही मुझे कहिए।'
Maitreyī said, 'What should I do with something by which I cannot become immortal? Tell me, sir, only what you know.'
स होवाच याज्ञवल्क्यः प्रिया वै खलु नो भवती सती प्रियमवृधत् । हन्त तर्हि । भवत्येतद्व्याख्यास्यामि ते । व्याचक्षाणस्य तु मे निदिध्यासस्वेति ॥ ५ ॥
sa hovāca yājñavalkyaḥ priyā vai khalu no bhavatī satī priyamavṛdhat, hanta tarhi, bhavatyetadvyākhyāsyāmi te, vyācakṣāṇasya tu me nididhyāsasveti || 5 ||
Sa hovaacha yaajnavalkyah priyaa vai khalu no bhavatii satii priyamavridhat, hanta tarhi, bhavatyetadvyaakhyaasyaami te, vyaachakshaanasya tu me nididhyaasasveti || 5 ||
याज्ञवल्क्य ने कहा, 'तुम हमें प्रिय थीं ही, और अब तुमने प्रिय बात कही है। आओ, मैं तुम्हें इसकी व्याख्या करता हूँ; और जब मैं कहूँ तब तुम उस पर निदिध्यासन करना।'
Yājñavalkya said, 'You have always been dear to me, and now you have said what is dear. Come, I shall explain it to you; and as I explain, do you meditate upon it.'
स होवाच । न वा अरे पत्युः कामाय पतिः प्रियो भवत्यात्मनस्तु कामाय पतिः प्रियो भवति । न वा अरे जायायै कामाय जाया प्रिया भवत्यात्मनस्तु कामाय जाया प्रिया भवति । न वा अरे पुत्राणां कामाय पुत्राः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय पुत्राः प्रिया भवन्ति । न वा अरे वित्तस्य कामाय वित्तं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय वित्तं प्रियं भवति । न वा अरे पशूनां कामाय पशवः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय पशवः प्रिया भवन्ति । न वा अरे ब्रह्मणः कामाय ब्रह्म प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय ब्रह्म प्रियं भवति । न वा अरे क्षत्रस्य कामाय क्षत्रं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय क्षत्रं प्रियं भवति । न वा अरे लोकानां कामाय लोकाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय लोकाः प्रिया भवन्ति । न वा अरे देवानां कामाय देवाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय देवाः प्रिया भवन्ति । न वा अरे वेदानां कामाय वेदाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय वेदाः प्रिया भवन्ति । न वा अरे भूतानां कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्त्यात्मनस्तु कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्ति । न वा अरे सर्वस्य कामाय सर्वं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय सर्वं प्रियं भवति । आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यो मैत्रेयि । आत्मनि खल्वरे दृष्टे श्रुते मते विज्ञात इदं सर्वं विदितम् ॥ ६ ॥
sa hovāca, na vā are patyuḥ kāmāya patiḥ priyo bhavatyātmanastu kāmāya patiḥ priyo bhavati, na vā are jāyāyai kāmāya jāyā priyā bhavatyātmanastu kāmāya jāyā priyā bhavati, na vā are putrāṇāṃ kāmāya putrāḥ priyā bhavantyātmanastu kāmāya putrāḥ priyā bhavanti, na vā are vittasya kāmāya vittaṃ priyaṃ bhavatyātmanastu kāmāya vittaṃ priyaṃ bhavati, na vā are paśūnāṃ kāmāya paśavaḥ priyā bhavantyātmanastu kāmāya paśavaḥ priyā bhavanti, na vā are brahmaṇaḥ kāmāya brahma priyaṃ bhavatyātmanastu kāmāya brahma priyaṃ bhavati, na vā are kṣatrasya kāmāya kṣatraṃ priyaṃ bhavatyātmanastu kāmāya kṣatraṃ priyaṃ bhavati, na vā are lokānāṃ kāmāya lokāḥ priyā bhavantyātmanastu kāmāya lokāḥ priyā bhavanti, na vā are devānāṃ kāmāya devāḥ priyā bhavantyātmanastu kāmāya devāḥ priyā bhavanti, na vā are vedānāṃ kāmāya vedāḥ priyā bhavantyātmanastu kāmāya vedāḥ priyā bhavanti, na vā are bhūtānāṃ kāmāya bhūtāni priyāṇi bhavantyātmanastu kāmāya bhūtāni priyāṇi bhavanti, na vā are sarvasya kāmāya sarvaṃ priyaṃ bhavatyātmanastu kāmāya sarvaṃ priyaṃ bhavati, ātmā vā are draṣṭavyaḥ śrotavyo mantavyo nididhyāsitavyo maitreyi, ātmani khalvare dṛṣṭe śrute mate vijñāta idaṃ sarvaṃ viditam || 6 ||
Sa hovaacha, na vaa are patyuh kaamaaya patih priyo bhavatyaatmanastu kaamaaya patih priyo bhavati, na vaa are jaayaayai kaamaaya jaayaa priyaa bhavatyaatmanastu kaamaaya jaayaa priyaa bhavati, na vaa are putraanaam kaamaaya putraah priyaa bhavantyaatmanastu kaamaaya putraah priyaa bhavanti, na vaa are vittasya kaamaaya vittam priyam bhavatyaatmanastu kaamaaya vittam priyam bhavati, na vaa are pashuunaam kaamaaya pashavah priyaa bhavantyaatmanastu kaamaaya pashavah priyaa bhavanti, na vaa are brahmanah kaamaaya brahma priyam bhavatyaatmanastu kaamaaya brahma priyam bhavati, na vaa are kshatrasya kaamaaya kshatram priyam bhavatyaatmanastu kaamaaya kshatram priyam bhavati, na vaa are lokaanaam kaamaaya lokaah priyaa bhavantyaatmanastu kaamaaya lokaah priyaa bhavanti, na vaa are devaanaam kaamaaya devaah priyaa bhavantyaatmanastu kaamaaya devaah priyaa bhavanti, na vaa are vedaanaam kaamaaya vedaah priyaa bhavantyaatmanastu kaamaaya vedaah priyaa bhavanti, na vaa are bhuutaanaam kaamaaya bhuutaani priyaani bhavantyaatmanastu kaamaaya bhuutaani priyaani bhavanti, na vaa are sarvasya kaamaaya sarvam priyam bhavatyaatmanastu kaamaaya sarvam priyam bhavati, aatmaa vaa are drashtavyah shrotavyo mantavyo nididhyaasitavyo maitreyi, aatmani khalvare drishte shrute mate vijnaata idam sarvam viditam || 6 ||
उन्होंने कहा, 'पति के प्रयोजन से पति प्रिय नहीं होता, आत्मा के प्रयोजन से ही पति प्रिय होता है। पत्नी के प्रयोजन से पत्नी प्रिय नहीं होती, आत्मा के प्रयोजन से ही पत्नी प्रिय होती है। पुत्रों के प्रयोजन से पुत्र प्रिय नहीं होते, आत्मा के प्रयोजन से ही पुत्र प्रिय होते हैं। धन के प्रयोजन से धन प्रिय नहीं होता, आत्मा के प्रयोजन से ही धन प्रिय होता है। पशुओं के प्रयोजन से पशु प्रिय नहीं होते, आत्मा के प्रयोजन से ही पशु प्रिय होते हैं। ब्रह्म के प्रयोजन से ब्रह्म प्रिय नहीं होता, आत्मा के प्रयोजन से ही ब्रह्म प्रिय होता है। क्षत्र के प्रयोजन से क्षत्र प्रिय नहीं होता, आत्मा के प्रयोजन से ही क्षत्र प्रिय होता है। लोकों के प्रयोजन से लोक प्रिय नहीं होते, आत्मा के प्रयोजन से ही लोक प्रिय होते हैं। देवों के प्रयोजन से देव प्रिय नहीं होते, आत्मा के प्रयोजन से ही देव प्रिय होते हैं। वेदों के प्रयोजन से वेद प्रिय नहीं होते, आत्मा के प्रयोजन से ही वेद प्रिय होते हैं। भूतों के प्रयोजन से भूत प्रिय नहीं होते, आत्मा के प्रयोजन से ही भूत प्रिय होते हैं। सबके प्रयोजन से सब कुछ प्रिय नहीं होता, आत्मा के प्रयोजन से ही सब कुछ प्रिय होता है। मैत्रेयी! आत्मा ही देखने योग्य है, सुनने योग्य है, मनन करने योग्य है, निदिध्यासन करने योग्य है। आत्मा के दर्शन, श्रवण, मनन और विज्ञान से ही यह सब जाना जाता है।'
He said, 'It is not for the sake of the husband that a husband is dear, but for the sake of the self that a husband is dear. It is not for the sake of the wife that a wife is dear, but for the sake of the self that a wife is dear. It is not for the sake of sons that sons are dear, but for the sake of the self that sons are dear. It is not for the sake of wealth that wealth is dear, but for the sake of the self that wealth is dear. It is not for the sake of cattle that cattle are dear, but for the sake of the self that cattle are dear. It is not for the sake of brahmanhood that brahmanhood is dear, but for the sake of the self. It is not for the sake of the ruling power that the ruling power is dear, but for the sake of the self. It is not for the sake of the worlds that the worlds are dear, but for the sake of the self. It is not for the sake of the gods that the gods are dear, but for the sake of the self. It is not for the sake of the Vedas that the Vedas are dear, but for the sake of the self. It is not for the sake of beings that beings are dear, but for the sake of the self. It is not for the sake of all that all is dear, but for the sake of the self that all is dear. Maitreyī, it is the self that should be seen, heard about, reflected upon and deeply contemplated. When the self has been seen, heard, reflected upon and understood, all this is known.'
ब्रह्म तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनो ब्रह्म वेद । क्षत्रं तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनः क्षत्रं वेद । लोकास्तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो लोकान् वेद । देवास्तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो देवान् वेद । वेदास्तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो वेदान् वेद । भूतानि तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो भूतानि वेद । सर्वं तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनः सर्वं वेद । इदं ब्रह्मेदं क्षत्रमिमे लोका इमे देवा इमे वेदा इमानि भूतानीदं सर्वं यदयमात्मा ॥ ७ ॥
brahma taṃ parādādyo'nyatrātmano brahma veda, kṣatraṃ taṃ parādādyo'nyatrātmanaḥ kṣatraṃ veda, lokāstaṃ parāduryo'nyatrātmano lokān veda, devāstaṃ parāduryo'nyatrātmano devān veda, vedāstaṃ parāduryo'nyatrātmano vedān veda, bhūtāni taṃ parāduryo'nyatrātmano bhūtāni veda, sarvaṃ taṃ parādādyo'nyatrātmanaḥ sarvaṃ veda, idaṃ brahmedaṃ kṣatramime lokā ime devā ime vedā imāni bhūtānīdaṃ sarvaṃ yadayamātmā || 7 ||
Brahma tam paraadaadyo'nyatraatmano brahma veda, kshatram tam paraadaadyo'nyatraatmanah kshatram veda, lokaastam paraaduryo'nyatraatmano lokaan veda, devaastam paraaduryo'nyatraatmano devaan veda, vedaastam paraaduryo'nyatraatmano vedaan veda, bhuutaani tam paraaduryo'nyatraatmano bhuutaani veda, sarvam tam paraadaadyo'nyatraatmanah sarvam veda, idam brahmedam kshatramime lokaa ime devaa ime vedaa imaani bhuutaaniidam sarvam yadayamaatmaa || 7 ||
'जो ब्रह्म को आत्मा से अन्यत्र जानता है, उसे ब्रह्म छोड़ देता है। जो क्षत्र को आत्मा से अन्यत्र जानता है, उसे क्षत्र छोड़ देता है। जो लोकों को आत्मा से अन्यत्र जानता है, उसे लोक छोड़ देते हैं। जो देवों को आत्मा से अन्यत्र जानता है, उसे देव छोड़ देते हैं। जो वेदों को आत्मा से अन्यत्र जानता है, उसे वेद छोड़ देते हैं। जो भूतों को आत्मा से अन्यत्र जानता है, उसे भूत छोड़ देते हैं। जो सबको आत्मा से अन्यत्र जानता है, उसे सब छोड़ देता है। यह ब्रह्म, यह क्षत्र, ये लोक, ये देव, ये वेद, ये भूत — यह सब वही आत्मा है।'
'Brahmanhood deserts the man who knows brahmanhood as other than the self. The ruling power deserts the man who knows the ruling power as other than the self. The worlds desert the man who knows the worlds as other than the self. The gods desert the man who knows the gods as other than the self. The Vedas desert the man who knows the Vedas as other than the self. Beings desert the man who knows beings as other than the self. All deserts the man who knows all as other than the self. This brahmanhood, this ruling power, these worlds, these gods, these Vedas, these beings — all this is that self.'
स यथा दुन्दुभेर्हन्यमानस्य न बाह्याञ्छब्दाञ्छक्नुयाद्ग्रहणाय । दुन्दुभेस्तु ग्रहणेन दुन्दुभ्याघातस्य वा शब्दो गृहीतः ॥ ८ ॥
sa yathā dundubherhanyamānasya na bāhyāñchabdāñchaknuyādgrahaṇāya, dundubhestu grahaṇena dundubhyāghātasya vā śabdo gṛhītaḥ || 8 ||
Sa yathaa dundubherhanyamaanasya na baahyaanchhabdaanchhaknuyaadgrahanaaya, dundubhestu grahanena dundubhyaaghaatasya vaa shabdo grihiitah || 8 ||
'जैसे दुन्दुभि बजाए जाने पर कोई बाहर निकलते हुए शब्दों को अलग-अलग नहीं पकड़ सकता, पर दुन्दुभि को अथवा उसके बजाने वाले को पकड़ लेने से वे शब्द भी पकड़ में आ जाते हैं —'
'Just as, when a drum is beaten, one cannot catch hold of the sounds as they go out, but by catching hold of the drum, or of the drummer, the sounds are caught —'
स यथा शङ्खस्य ध्मायमानस्य न बाह्याञ्छब्दाञ्छक्नुयाद्ग्रहणाय । शङ्खस्य तु ग्रहणेन शङ्खध्मस्य वा शब्दो गृहीतः ॥ ९ ॥
sa yathā śaṅkhasya dhmāyamānasya na bāhyāñchabdāñchaknuyādgrahaṇāya, śaṅkhasya tu grahaṇena śaṅkhadhmasya vā śabdo gṛhītaḥ || 9 ||
Sa yathaa shankhasya dhmaayamaanasya na baahyaanchhabdaanchhaknuyaadgrahanaaya, shankhasya tu grahanena shankhadhmasya vaa shabdo grihiitah || 9 ||
'जैसे शङ्ख फूँके जाने पर कोई बाहर निकलते हुए शब्दों को अलग-अलग नहीं पकड़ सकता, पर शङ्ख को अथवा उसके फूँकने वाले को पकड़ लेने से वे शब्द भी पकड़ में आ जाते हैं —'
'Just as, when a conch is blown, one cannot catch hold of the sounds as they go out, but by catching hold of the conch, or of the blower, the sounds are caught —'
स यथा वीणायै वाद्यमानायै न बाह्याञ्छब्दाञ्छक्नुयाद्ग्रहणाय । वीणायै तु ग्रहणेन वीणावादस्य वा शब्दो गृहीतः ॥ १० ॥
sa yathā vīṇāyai vādyamānāyai na bāhyāñchabdāñchaknuyādgrahaṇāya, vīṇāyai tu grahaṇena vīṇāvādasya vā śabdo gṛhītaḥ || 10 ||
Sa yathaa viinaayai vaadyamaanaayai na baahyaanchhabdaanchhaknuyaadgrahanaaya, viinaayai tu grahanena viinaavaadasya vaa shabdo grihiitah || 10 ||
'जैसे वीणा बजाए जाने पर कोई बाहर निकलते हुए शब्दों को अलग-अलग नहीं पकड़ सकता, पर वीणा को अथवा उसके बजाने वाले को पकड़ लेने से वे शब्द भी पकड़ में आ जाते हैं —'
'Just as, when a lute is played, one cannot catch hold of the sounds as they go out, but by catching hold of the lute, or of the player, the sounds are caught —'
स यथार्द्रैधाग्नेरभ्याहितस्य पृथग्धूमा विनिश्चरन्त्येवं वा अरेऽस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतद्यदृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरस इतिहासः पुराणं विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानानीष्टं हुतमाशितं पायितमयं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि । अस्यैवैतानि सर्वाणि निश्वसितानि ॥ ११ ॥
sa yathārdraidhāgnerabhyāhitasya pṛthagdhūmā viniścarantyevaṃ vā are'sya mahato bhūtasya niḥśvasitametadyadṛgvedo yajurvedaḥ sāmavedo'tharvāṅgirasa itihāsaḥ purāṇaṃ vidyā upaniṣadaḥ ślokāḥ sūtrāṇyanuvyākhyānāni vyākhyānānīṣṭaṃ hutamāśitaṃ pāyitamayaṃ ca lokaḥ paraśca lokaḥ sarvāṇi ca bhūtāni, asyaivaitāni sarvāṇi niśvasitāni || 11 ||
Sa yathaardraidhaagnerabhyaahitasya prithagdhuumaa vinishcharantyevam vaa are'sya mahato bhuutasya nihshvasitametadyadrigvedo yajurvedah saamavedo'tharvaangirasa itihaasah puraanam vidyaa upanishadah shlokaah suutraanyanuvyaakhyaanaani vyaakhyaanaaniishtam hutamaashitam paayitamayam cha lokah parashcha lokah sarvaani cha bhuutaani, asyaivaitaani sarvaani nishvasitaani || 11 ||
'जैसे गीली लकड़ी से जलाई गई अग्नि से अलग-अलग धुएँ निकलते हैं, वैसे ही इस महान् भूत का निःश्वास ही यह सब है — ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, अथर्वाङ्गिरस, इतिहास, पुराण, विद्याएँ, उपनिषदें, श्लोक, सूत्र, अनुव्याख्यान और व्याख्यान, इष्ट और हुत, खाया और पिया हुआ, यह लोक और परलोक तथा सम्पूर्ण भूत। यह सब इसी का निःश्वास है।'
'Just as smoke rises in many directions from a fire kindled with damp fuel, so is all this the breathing out of this great being — the Ṛgveda, the Yajurveda, the Sāmaveda, the Atharvāṅgirasa, history and Purāṇa, the sciences, the Upaniṣads, verses, aphorisms, glosses and commentaries, what is offered and what is sacrificed, food and drink, this world and the next, and all beings. All of these are its breathing out.'
स यथा सर्वासामपां समुद्र एकायनम् । एवं सर्वेषां स्पर्शानां त्वगेकायनम् । एवं सर्वेषां गन्धानां नासिके एकायनम् । एवं सर्वेषां रसानां जिह्वैकायनम् । एवं सर्वेषां रूपाणां चक्षुरेकायनम् । एवं सर्वेषां शब्दानां श्रोत्रमेकायनम् । एवं सर्वेषां संकल्पानां मन एकायनम् । एवं सर्वासां विद्यानां हृदयमेकायनम् । एवं सर्वेषां कर्मणां हस्तावेकायनम् । एवं सर्वेषामानन्दानामुपस्थ एकायनम् । एवं सर्वेषां विसर्गाणां पायुरेकायनम् । एवं सर्वेषामध्वनां पादावेकायनम् । एवं सर्वेषां वेदानां वागेकायनम् ॥ १२ ॥
sa yathā sarvāsāmapāṃ samudra ekāyanam, evaṃ sarveṣāṃ sparśānāṃ tvagekāyanam, evaṃ sarveṣāṃ gandhānāṃ nāsike ekāyanam, evaṃ sarveṣāṃ rasānāṃ jihvaikāyanam, evaṃ sarveṣāṃ rūpāṇāṃ cakṣurekāyanam, evaṃ sarveṣāṃ śabdānāṃ śrotramekāyanam, evaṃ sarveṣāṃ saṃkalpānāṃ mana ekāyanam, evaṃ sarvāsāṃ vidyānāṃ hṛdayamekāyanam, evaṃ sarveṣāṃ karmaṇāṃ hastāvekāyanam, evaṃ sarveṣāmānandānāmupastha ekāyanam, evaṃ sarveṣāṃ visargāṇāṃ pāyurekāyanam, evaṃ sarveṣāmadhvanāṃ pādāvekāyanam, evaṃ sarveṣāṃ vedānāṃ vāgekāyanam || 12 ||
Sa yathaa sarvaasaamapaam samudra ekaayanam, evam sarveshaam sparshaanaam tvagekaayanam, evam sarveshaam gandhaanaam naasike ekaayanam, evam sarveshaam rasaanaam jihvaikaayanam, evam sarveshaam ruupaanaam chakshurekaayanam, evam sarveshaam shabdaanaam shrotramekaayanam, evam sarveshaam samkalpaanaam mana ekaayanam, evam sarvaasaam vidyaanaam hridayamekaayanam, evam sarveshaam karmanaam hastaavekaayanam, evam sarveshaamaanandaanaamupastha ekaayanam, evam sarveshaam visargaanaam paayurekaayanam, evam sarveshaamadhvanaam paadaavekaayanam, evam sarveshaam vedaanaam vaagekaayanam || 12 ||
'जैसे सब जलों का एक ही आश्रय समुद्र है, वैसे ही सब स्पर्शों का एक आश्रय त्वचा है; सब गन्धों का एक आश्रय नासिका है; सब रसों का एक आश्रय जिह्वा है; सब रूपों का एक आश्रय चक्षु है; सब शब्दों का एक आश्रय श्रोत्र है; सब सङ्कल्पों का एक आश्रय मन है; सब विद्याओं का एक आश्रय हृदय है; सब कर्मों का एक आश्रय हाथ हैं; सब आनन्दों का एक आश्रय उपस्थ है; सब विसर्गों का एक आश्रय पायु है; सब मार्गों का एक आश्रय पैर हैं; और सब वेदों का एक आश्रय वाणी है।'
'Just as the ocean is the one meeting-place of all waters, so the skin is the one meeting-place of all touches; the nostrils of all smells; the tongue of all tastes; the eye of all forms; the ear of all sounds; the mind of all intentions; the heart of all branches of knowledge; the hands of all actions; the organ of generation of all pleasures; the organ of evacuation of all evacuations; the feet of all journeys; and speech of all the Vedas.'
स यथा सैन्धवघनोऽनन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नो रसघन एव । एवं वा अरेऽयमात्मानन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नः प्रज्ञानघन एव । एतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनयति । न प्रेत्य संज्ञास्तीत्यरे ब्रवीमि । इति होवाच याज्ञवल्क्यः ॥ १३ ॥
sa yathā saindhavaghano'nantaro'bāhyaḥ kṛtsno rasaghana eva, evaṃ vā are'yamātmānantaro'bāhyaḥ kṛtsnaḥ prajñānaghana eva, etebhyo bhūtebhyaḥ samutthāya tānyevānuvinayati, na pretya saṃjñāstītyare bravīmi, iti hovāca yājñavalkyaḥ || 13 ||
Sa yathaa saindhavaghano'nantaro'baahyah kritsno rasaghana eva, evam vaa are'yamaatmaanantaro'baahyah kritsnah prajnaanaghana eva, etebhyo bhuutebhyah samutthaaya taanyevaanuvinayati, na pretya samjnaastiityare braviimi, iti hovaacha yaajnavalkyah || 13 ||
'जैसे नमक का ढेला भीतर-बाहर से पूरा का पूरा रस का ही पिण्ड होता है, वैसे ही यह आत्मा भीतर-बाहर से पूरा का पूरा प्रज्ञान का ही पिण्ड है। यह इन भूतों में से उठकर उन्हीं के साथ लीन हो जाता है। मरने के बाद कोई विशेष संज्ञा नहीं रहती — यही मैं कहता हूँ,' याज्ञवल्क्य ने कहा।
'Just as a lump of salt has no inside and no outside but is wholly a single mass of taste, so this self has no inside and no outside but is wholly a single mass of awareness. Rising up out of these elements, it disappears again into them. After death there is no particular consciousness — this is what I say,' said Yājñavalkya.
सा होवाच मैत्रेयी अत्रैव मा भगवान्मोहान्तमापीपदत् । न वा अहमिमं विजानामीति । स होवाच न वा अरेऽहं मोहं ब्रवीमि । अविनाशी वा अरेऽयमात्मानुच्छित्तिधर्मा ॥ १४ ॥
sā hovāca maitreyī atraiva mā bhagavānmohāntamāpīpadat, na vā ahamimaṃ vijānāmīti, sa hovāca na vā are'haṃ mohaṃ bravīmi, avināśī vā are'yamātmānucchittidharmā || 14 ||
Saa hovaacha maitreyii atraiva maa bhagavaanmohaantamaapiipadat, na vaa ahamimam vijaanaamiiti, sa hovaacha na vaa are'ham moham braviimi, avinaashii vaa are'yamaatmaanuchchhittidharmaa || 14 ||
मैत्रेयी ने कहा, 'भगवन्! यहीं आकर आपने मुझे मोह में डाल दिया; मैं इसे नहीं समझ पा रही।' उन्होंने कहा, 'मैं मोह की बात नहीं कहता। यह आत्मा अविनाशी है, इसका नाश नहीं होता।'
Maitreyī said, 'Here, sir, you have thrown me into confusion; I do not understand this.' He said, 'I am not saying anything confusing. This self is imperishable; it is of a nature that cannot be destroyed.'
यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति, तदितर इतरं जिघ्रति, तदितर इतरं रसयते, तदितर इतरमभिवदति, तदितर इतरं शृणोति, तदितर इतरं मनुते, तदितर इतरं स्पृशति, तदितर इतरं विजानाति । यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत्तत्केन कं जिघ्रेत्तत्केन कं रसयेत्तत्केन कमभिवदेत्तत्केन कं शृणुयात्तत्केन कं मन्वीत तत्केन कं स्पृशेत्तत्केन कं विजानीयात् । येनेदं सर्वं विजानाति तं केन विजानीयात् । स एष नेति नेत्यात्मा । अगृह्यो न हि गृह्यते । अशीर्यो न हि शीर्यते । असङ्गो न हि सज्यते । असितो न व्यथते न रिष्यति । विज्ञातारमरे केन विजानीयादित्युक्तानुशासनासि मैत्रेयि । एतावदरे खल्वमृतत्वमिति होक्त्वा याज्ञवल्क्यो विजहार ॥ १५ ॥
yatra hi dvaitamiva bhavati taditara itaraṃ paśyati, taditara itaraṃ jighrati, taditara itaraṃ rasayate, taditara itaramabhivadati, taditara itaraṃ śṛṇoti, taditara itaraṃ manute, taditara itaraṃ spṛśati, taditara itaraṃ vijānāti, yatra tvasya sarvamātmaivābhūttatkena kaṃ paśyettatkena kaṃ jighrettatkena kaṃ rasayettatkena kamabhivadettatkena kaṃ śṛṇuyāttatkena kaṃ manvīta tatkena kaṃ spṛśettatkena kaṃ vijānīyāt, yenedaṃ sarvaṃ vijānāti taṃ kena vijānīyāt, sa eṣa neti netyātmā, agṛhyo na hi gṛhyate, aśīryo na hi śīryate, asaṅgo na hi sajyate, asito na vyathate na riṣyati, vijñātāramare kena vijānīyādityuktānuśāsanāsi maitreyi, etāvadare khalvamṛtatvamiti hoktvā yājñavalkyo vijahāra || 15 ||
Yatra hi dvaitamiva bhavati taditara itaram pashyati, taditara itaram jighrati, taditara itaram rasayate, taditara itaramabhivadati, taditara itaram shrinoti, taditara itaram manute, taditara itaram sprishati, taditara itaram vijaanaati, yatra tvasya sarvamaatmaivaabhuuttatkena kam pashyettatkena kam jighrettatkena kam rasayettatkena kamabhivadettatkena kam shrinuyaattatkena kam manviita tatkena kam sprishettatkena kam vijaaniiyaat, yenedam sarvam vijaanaati tam kena vijaaniiyaat, sa esha neti netyaatmaa, agrihyo na hi grihyate, ashiiryo na hi shiiryate, asango na hi sajyate, asito na vyathate na rishyati, vijnaataaramare kena vijaaniiyaadityuktaanushaasanaasi maitreyi, etaavadare khalvamritatvamiti hoktvaa yaajnavalkyo vijahaara || 15 ||
'जहाँ द्वैत-सा होता है, वहाँ एक दूसरे को देखता है, एक दूसरे को सूँघता है, एक दूसरे का स्वाद लेता है, एक दूसरे से बोलता है, एक दूसरे को सुनता है, एक दूसरे का मनन करता है, एक दूसरे का स्पर्श करता है, एक दूसरे को जानता है। पर जहाँ उसके लिए सब कुछ आत्मा ही हो गया, वहाँ किससे किसे देखे, किससे किसे सूँघे, किससे किसका स्वाद ले, किससे किससे बोले, किससे किसे सुने, किससे किसका मनन करे, किससे किसका स्पर्श करे, किससे किसे जाने? जिससे यह सब जाना जाता है, उसे किससे जाने? वह आत्मा नेति-नेति (यह नहीं, यह नहीं) है। वह अगृह्य है, क्योंकि पकड़ा नहीं जाता; अशीर्य है, क्योंकि उसका क्षय नहीं होता; असङ्ग है, वह लिप्त नहीं होता; बन्धनरहित है, वह न काँपता है, न उसे हानि होती है। उस विज्ञाता को किससे जाने? मैत्रेयी! यही उपदेश है, इतना ही अमरत्व है' — ऐसा कहकर याज्ञवल्क्य चले गए।
'Where there is, as it were, duality, there one sees another, smells another, tastes another, speaks to another, hears another, thinks of another, touches another, perceives another. But where everything has become the self, then by what and whom should one see, by what and whom should one smell, by what and whom should one taste, by what and to whom should one speak, by what and whom should one hear, by what and of whom should one think, by what and whom should one touch, by what and whom should one perceive? By what should one perceive that by which all this is perceived? That self is neti neti — not this, not that. It is ungraspable, for it is not grasped; undecaying, for it does not decay; unattached, for it does not cling; unfettered, it neither trembles nor comes to harm. By what should one perceive the perceiver? This, Maitreyī, is the teaching; this much is immortality.' Having said this, Yājñavalkya went away.
↑ All sectionsषष्ठं ब्राह्मणम् · Brāhmaṇa 4.6 — The Line of Teachers
अथ वंशः । पौतिमाष्यो गौपवनात् । गौपवनः पौतिमाष्यात् । पौतिमाष्यो गौपवनात् । गौपवनः कौशिकात् । कौशिकः कौण्डिन्यात् । कौण्डिन्यः शाण्डिल्यात् । शाण्डिल्यः कौशिकाच्च गौतमाच्च । गौतमः ॥ १ ॥
atha vaṃśaḥ, pautimāṣyo gaupavanāt, gaupavanaḥ pautimāṣyāt, pautimāṣyo gaupavanāt, gaupavanaḥ kauśikāt, kauśikaḥ kauṇḍinyāt, kauṇḍinyaḥ śāṇḍilyāt, śāṇḍilyaḥ kauśikācca gautamācca, gautamaḥ || 1 ||
Atha vamshah, pautimaashyo gaupavanaat, gaupavanah pautimaashyaat, pautimaashyo gaupavanaat, gaupavanah kaushikaat, kaushikah kaundinyaat, kaundinyah shaandilyaat, shaandilyah kaushikaachcha gautamaachcha, gautamah || 1 ||
अब गुरु-परम्परा। पौतिमाष्य ने गौपवन से पाया; गौपवन ने पौतिमाष्य से; पौतिमाष्य ने गौपवन से; गौपवन ने कौशिक से; कौशिक ने कौण्डिन्य से; कौण्डिन्य ने शाण्डिल्य से; शाण्डिल्य ने कौशिक और गौतम से; गौतम ने —
Now the line of teachers. Pautimāṣya received it from Gaupavana; Gaupavana from Pautimāṣya; Pautimāṣya from Gaupavana; Gaupavana from Kauśika; Kauśika from Kauṇḍinya; Kauṇḍinya from Śāṇḍilya; Śāṇḍilya from Kauśika and Gautama; Gautama from —
अग्निवेश्यात् । अग्निवेश्यो गार्ग्यात् । गार्ग्यो गार्ग्यात् । गार्ग्यो गौतमात् । गौतमः सैतवात् । सैतवः पाराशर्यायणात् । पाराशर्यायणो गार्ग्यायणात् । गार्ग्यायण उद्दालकायनात् । उद्दालकायनो जाबालायनात् । जाबालायनो माध्यन्दिनायनात् । माध्यन्दिनायनः सौकरायणात् । सौकरायणः काषायणात् । काषायणः सायकायनात् । सायकायनः कौशिकायनेः कौशिकायनिः ॥ २ ॥
agniveśyāt, agniveśyo gārgyāt, gārgyo gārgyāt, gārgyo gautamāt, gautamaḥ saitavāt, saitavaḥ pārāśaryāyaṇāt, pārāśaryāyaṇo gārgyāyaṇāt, gārgyāyaṇa uddālakāyanāt, uddālakāyano jābālāyanāt, jābālāyano mādhyandināyanāt, mādhyandināyanaḥ saukarāyaṇāt, saukarāyaṇaḥ kāṣāyaṇāt, kāṣāyaṇaḥ sāyakāyanāt, sāyakāyanaḥ kauśikāyaneḥ kauśikāyaniḥ || 2 ||
Agniveshyaat, agniveshyo gaargyaat, gaargyo gaargyaat, gaargyo gautamaat, gautamah saitavaat, saitavah paaraasharyaayanaat, paaraasharyaayano gaargyaayanaat, gaargyaayana uddaalakaayanaat, uddaalakaayano jaabaalaayanaat, jaabaalaayano maadhyandinaayanaat, maadhyandinaayanah saukaraayanaat, saukaraayanah kaashaayanaat, kaashaayanah saayakaayanaat, saayakaayanah kaushikaayaneh kaushikaayanih || 2 ||
— आग्निवेश्य से; आग्निवेश्य ने गार्ग्य से; गार्ग्य ने गार्ग्य से; गार्ग्य ने गौतम से; गौतम ने सैतव से; सैतव ने पाराशर्यायण से; पाराशर्यायण ने गार्ग्यायण से; गार्ग्यायण ने उद्दालकायन से; उद्दालकायन ने जाबालायन से; जाबालायन ने माध्यन्दिनायन से; माध्यन्दिनायन ने सौकरायण से; सौकरायण ने काषायण से; काषायण ने सायकायन से; सायकायन ने कौशिकायनि से; कौशिकायनि ने —
— from Āgniveśya; Āgniveśya from Gārgya; Gārgya from Gārgya; Gārgya from Gautama; Gautama from Saitava; Saitava from Pārāśaryāyaṇa; Pārāśaryāyaṇa from Gārgyāyaṇa; Gārgyāyaṇa from Uddālakāyana; Uddālakāyana from Jābālāyana; Jābālāyana from Mādhyandināyana; Mādhyandināyana from Saukarāyaṇa; Saukarāyaṇa from Kāṣāyaṇa; Kāṣāyaṇa from Sāyakāyana; Sāyakāyana from Kauśikāyani; Kauśikāyani from —
घृतकौशिकात् । घृतकौशिकः पाराशर्यात् । पाराशर्यः पाराशर्यात् । पाराशर्यो जातुकर्ण्यात् । जातुकर्ण्य आसुरायणाच्च यस्काच्च । आसुरायणस्त्रैवणेः । त्रैवणिरौपजन्धनेः । औपजन्धनिरासुरेः । आसुरिर्भारद्वाजात् । भारद्वाज आत्रेयात् । आत्रेयो माण्टेः । माण्टिर्गौतमात् । गौतमो गौतमात् । गौतमो वात्स्यात् । वात्स्यः शाण्डिल्यात् । शाण्डिल्यः कैशोर्यात्काप्यात् । कैशोर्यः काप्यः कुमारहरितात् । कुमारहरितो गालवात् । गालवो विदर्भीकौण्डिन्यात् । विदर्भीकौण्डिन्यो वत्सनपातो बाभ्रवात् । वत्सनपाद्बाभ्रवः पथः सौभरात् । पन्थाः सौभरोऽयास्यादङ्गिरसात् । अयास्य आङ्गिरस आभुतेस्त्वाष्ट्रात् । आभुतिस्त्वाष्ट्रो विश्वरूपात्त्वाष्ट्रात् । विश्वरूपस्त्वाष्ट्रोऽश्विभ्याम् । अश्विनौ दधिच आथर्वणात् । दध्यङ्ङाथर्वणोऽथर्वणो दैवात् । अथर्वा दैवो मृत्योः प्राध्वंसनात् । मृत्युः प्राध्वंसनः प्राध्वंसनात् । प्राध्वंसनः एकर्षेः । एकर्षिर्विप्रचित्तेः । विप्रचित्तिर्व्यष्टेर् । व्यष्टिः सनारोः । सनारुः सनातनात् । सनातनः सनगात् । सनगः परमेष्ठिनः । परमेष्ठी ब्रह्मणः । ब्रह्म स्वयम्भु । ब्रह्मणे नमः ॥ ३ ॥
ghṛtakauśikāt, ghṛtakauśikaḥ pārāśaryāt, pārāśaryaḥ pārāśaryāt, pārāśaryo jātukarṇyāt, jātukarṇya āsurāyaṇācca yaskācca, āsurāyaṇastraivaṇeḥ, traivaṇiraupajandhaneḥ, aupajandhanirāsureḥ, āsurirbhāradvājāt, bhāradvāja ātreyāt, ātreyo māṇṭeḥ, māṇṭirgautamāt, gautamo gautamāt, gautamo vātsyāt, vātsyaḥ śāṇḍilyāt, śāṇḍilyaḥ kaiśoryātkāpyāt, kaiśoryaḥ kāpyaḥ kumāraharitāt, kumāraharito gālavāt, gālavo vidarbhīkauṇḍinyāt, vidarbhīkauṇḍinyo vatsanapāto bābhravāt, vatsanapādbābhravaḥ pathaḥ saubharāt, panthāḥ saubharo'yāsyādaṅgirasāt, ayāsya āṅgirasa ābhutestvāṣṭrāt, ābhutistvāṣṭro viśvarūpāttvāṣṭrāt, viśvarūpastvāṣṭro'śvibhyām, aśvinau dadhica ātharvaṇāt, dadhyaṅṅātharvaṇo'tharvaṇo daivāt, atharvā daivo mṛtyoḥ prādhvaṃsanāt, mṛtyuḥ prādhvaṃsanaḥ prādhvaṃsanāt, prādhvaṃsanaḥ ekarṣeḥ, ekarṣirvipracitteḥ, vipracittirvyaṣṭer, vyaṣṭiḥ sanāroḥ, sanāruḥ sanātanāt, sanātanaḥ sanagāt, sanagaḥ parameṣṭhinaḥ, parameṣṭhī brahmaṇaḥ, brahma svayambhu, brahmaṇe namaḥ || 3 ||
Ghritakaushikaat, ghritakaushikah paaraasharyaat, paaraasharyah paaraasharyaat, paaraasharyo jaatukarnyaat, jaatukarnya aasuraayanaachcha yaskaachcha, aasuraayanastraivaneh, traivaniraupajandhaneh, aupajandhaniraasureh, aasurirbhaaradvaajaat, bhaaradvaaja aatreyaat, aatreyo maanteh, maantirgautamaat, gautamo gautamaat, gautamo vaatsyaat, vaatsyah shaandilyaat, shaandilyah kaishoryaatkaapyaat, kaishoryah kaapyah kumaaraharitaat, kumaaraharito gaalavaat, gaalavo vidarbhiikaundinyaat, vidarbhiikaundinyo vatsanapaato baabhravaat, vatsanapaadbaabhravah pathah saubharaat, panthaah saubharo'yaasyaadangirasaat, ayaasya aangirasa aabhutestvaashtraat, aabhutistvaashtro vishvaruupaattvaashtraat, vishvaruupastvaashtro'shvibhyaam, ashvinau dadhicha aatharvanaat, dadhyannaatharvano'tharvano daivaat, atharvaa daivo mrityoh praadhvamsanaat, mrityuh praadhvamsanah praadhvamsanaat, praadhvamsanah ekarsheh, ekarshirviprachitteh, viprachittirvyashter, vyashtih sanaaroh, sanaaruh sanaatanaat, sanaatanah sanagaat, sanagah parameshtinah, parameshtii brahmanah, brahma svayambhu, brahmane namah || 3 ||
— घृतकौशिक से; घृतकौशिक ने पाराशर्य से; पाराशर्य ने पाराशर्य से; पाराशर्य ने जातूकर्ण्य से; जातूकर्ण्य ने आसुरायण और यास्क से; आसुरायण ने त्रैवणि से; त्रैवणि ने औपजन्धनि से; औपजन्धनि ने आसुरि से; आसुरि ने भारद्वाज से; भारद्वाज ने आत्रेय से; आत्रेय ने माण्टि से; माण्टि ने गौतम से; गौतम ने गौतम से; गौतम ने वात्स्य से; वात्स्य ने शाण्डिल्य से; शाण्डिल्य ने कैशोर्य काप्य से; कैशोर्य काप्य ने कुमारहारित से; कुमारहारित ने गालव से; गालव ने विदर्भीकौण्डिन्य से; विदर्भीकौण्डिन्य ने वत्सनपात् बाभ्रव से; वत्सनपात् बाभ्रव ने पथिन् सौभर से; पथिन् सौभर ने अयास्य आङ्गिरस से; अयास्य आङ्गिरस ने आभूति त्वाष्ट्र से; आभूति त्वाष्ट्र ने विश्वरूप त्वाष्ट्र से; विश्वरूप त्वाष्ट्र ने अश्विनीकुमारों से; अश्विनीकुमारों ने दध्यङ् आथर्वण से; दध्यङ् आथर्वण ने अथर्वन् दैव से; अथर्वन् दैव ने मृत्यु प्राध्वंसन से; मृत्यु प्राध्वंसन ने प्राध्वंसन से; प्राध्वंसन ने एकर्षि से; एकर्षि ने विप्रचित्ति से; विप्रचित्ति ने व्यष्टि से; व्यष्टि ने सनारु से; सनारु ने सनातन से; सनातन ने सनग से; सनग ने परमेष्ठी से; परमेष्ठी ने ब्रह्मा से। ब्रह्म स्वयम्भू है। ब्रह्म को नमस्कार।
— from Ghṛtakauśika; Ghṛtakauśika from Pārāśarya; Pārāśarya from Pārāśarya; Pārāśarya from Jātūkarṇya; Jātūkarṇya from Āsurāyaṇa and Yāska; Āsurāyaṇa from Traivaṇi; Traivaṇi from Aupajandhani; Aupajandhani from Āsuri; Āsuri from Bhāradvāja; Bhāradvāja from Ātreya; Ātreya from Māṇṭi; Māṇṭi from Gautama; Gautama from Gautama; Gautama from Vātsya; Vātsya from Śāṇḍilya; Śāṇḍilya from Kaiśorya Kāpya; Kaiśorya Kāpya from Kumārahārita; Kumārahārita from Gālava; Gālava from Vidarbhīkauṇḍinya; Vidarbhīkauṇḍinya from Vatsanapāt Bābhrava; Vatsanapāt Bābhrava from Pathin Saubhara; Pathin Saubhara from Ayāsya Āṅgirasa; Ayāsya Āṅgirasa from Ābhūti Tvāṣṭra; Ābhūti Tvāṣṭra from Viśvarūpa Tvāṣṭra; Viśvarūpa Tvāṣṭra from the two Aśvins; the Aśvins from Dadhyañc Ātharvaṇa; Dadhyañc Ātharvaṇa from Atharvan Daiva; Atharvan Daiva from Mṛtyu Prādhvaṃsana; Mṛtyu Prādhvaṃsana from Prādhvaṃsana; Prādhvaṃsana from Ekarṣi; Ekarṣi from Vipracitti; Vipracitti from Vyaṣṭi; Vyaṣṭi from Sanāru; Sanāru from Sanātana; Sanātana from Sanaga; Sanaga from Parameṣṭhin; Parameṣṭhin from Brahmā. Brahman is self-existent. Homage to brahman.