←Backवापस

बृहदारण्यकोपनिषद् — तृतीयोऽध्यायः

Brihadaranyaka Upanishad, Adhyaya 3

शुक्ल यजुर्वेद की बृहदारण्यकोपनिषद् (काण्व शाखा), अध्याय ३ — ९ ब्राह्मण, ९२ मन्त्र। यह उपनिषद् शतपथ ब्राह्मण का अन्तिम भाग है और प्रमुख उपनिषदों में सबसे बड़ी है। · Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad (Śukla Yajurveda, Kāṇva recension), Book 3 of 6 — 9 brāhmaṇas, 92 passages. The Upaniṣad is the closing part of the Śatapatha Brāhmaṇa and the longest of the principal Upaniṣads.

Continue exploring · आगे पढ़ें

The third book is the great debate at the court of Janaka of Videha. Janaka offers a thousand cows with gold tied to their horns to the most learned brāhmaṇa; Yājñavalkya simply tells his pupil to drive them home, and the other priests challenge him one after another. Aśvala asks about the sacrifice, Ārtabhāga about the senses and what survives death, Bhujyu about where the horse-sacrificers go, Uṣasta and Kahola about the self within all and beyond hunger, Uddālaka about the inner controller who rules the world from within, and Gārgī Vācaknavī twice — the second time drawing out the famous teaching of the imperishable. The book ends with Vidagdha Śākalya, who presses Yājñavalkya on the number of the gods and loses his head for failing to answer in return.

तृतीय अध्याय विदेहराज जनक की सभा का महान् शास्त्रार्थ है। जनक सबसे विद्वान् ब्राह्मण के लिए सींगों पर सोना बँधी हज़ार गौएँ रखते हैं; याज्ञवल्क्य अपने शिष्य से उन्हें हाँक ले जाने को कह देते हैं, और तब अन्य ऋत्विज् एक-एक कर उन्हें चुनौती देते हैं। अश्वल यज्ञ के विषय में पूछते हैं, आर्तभाग इन्द्रियों और मृत्यु के बाद शेष रहने वाले के विषय में, भुज्यु अश्वमेध करने वालों की गति के विषय में, उषस्त और कहोल सर्वान्तर और भूख-प्यास से परे आत्मा के विषय में, उद्दालक भीतर से जगत् का नियमन करने वाले अन्तर्यामी के विषय में, और गार्गी वाचक्नवी दो बार — दूसरी बार अक्षर ब्रह्म का प्रसिद्ध उपदेश प्राप्त करती हैं। अध्याय विदग्ध शाकल्य के साथ समाप्त होता है, जो देवताओं की संख्या पर याज्ञवल्क्य को घेरते हैं और प्रतिप्रश्न का उत्तर न दे पाने पर प्राण खो बैठते हैं।

Textual source · पाठ-स्रोत

the Sanskrit follows Sanskrit Wikisource, बृहदारण्यक उपनिषद् (अध्यायः १–६), a public-domain text of the Kāṇva recension. It was collated passage by passage against two further electronic texts: the Kāṇva Bṛhadāraṇyaka with the commentary ascribed to Śaṅkara in the GRETIL corpus (entered by the Sansknet project and checked by its editors against the printed edition of Limaye and Vadekar, Eighteen Principal Upaniṣads, Poona 1958), and the independently proofread transcription at sanskritdocuments.org. The collation showed that the Wikisource and GRETIL texts share a number of slips — including three editorial notes that had been carried into the running text and a repeated half-verse — so they were not treated as independent of each other; the sanskritdocuments transcription was used as the deciding witness. 39 readings of the base text were corrected in all: the three intruded notes and the repetition were removed, and the remaining corrections restore letters or vowel lengths that the base had dropped, in each case following the reading of the independent witness and, where the passage repeats a formula, the base text's own spelling elsewhere. No correction was supplied from memory. Where the witnesses differ only in sandhi, spelling convention or a genuine variant reading, the base reading is kept — for example सतियम् at 5.5.1, which the text deliberately spells in three syllables. Passage numbers follow the standard Kāṇva division; the closing verses of 3.9 are counted as the single passage 3.9.28. The text is printed without Vedic accents. The English and Hindi introductions above are original writing by AdiVeda; they give context and summary, not a translation of the Sanskrit and not a traditional commentary.

Verse meanings · श्लोकार्थ

प्रत्येक मन्त्र के नीचे दिया गया हिन्दी और अंग्रेज़ी अर्थ AdiVeda का अपना सम्पादकीय अनुवाद है, जो ऊपर दिए गए संस्कृत पाठ से सीधे इस संस्करण के लिए किया गया है। यह पाठ को समझने में सहायता के लिए है — यह किसी प्रकाशित अनुवाद का उद्धरण या कोई पारम्परिक भाष्य नहीं है।

The Hindi and English meaning under each passage is AdiVeda's own editorial translation, made directly from the Sanskrit printed here for this edition. It is meant to help you follow the text — it is not quoted from any published translation and it is not a traditional commentary.

प्रथमं ब्राह्मणम् · Brāhmaṇa 3.1 — Aśvala and the Priests of the Sacrifice

जनको ह वैदेहो बहुदक्षिणेन यज्ञेनेजे । तत्र ह कुरुपञ्चालानां ब्राह्मणा अभिसमेता बभूवुः । तस्य ह जनकस्य वैदेहस्य विजिज्ञासा बभूव कः स्विदेषां ब्राह्मणानामनूचानतम इति । स ह गवां सहस्रमवरुरोध । दशदश पादा एकैकस्याः शृङ्गयोराबद्धा बभूवुः ॥ १ ॥

janako ha vaideho bahudakṣiṇena yajñeneje, tatra ha kurupañcālānāṃ brāhmaṇā abhisametā babhūvuḥ, tasya ha janakasya vaidehasya vijijñāsā babhūva kaḥ svideṣāṃ brāhmaṇānāmanūcānatama iti, sa ha gavāṃ sahasramavarurodha, daśadaśa pādā ekaikasyāḥ śṛṅgayorābaddhā babhūvuḥ || 1 ||

Janako ha vaideho bahudakshinena yajneneje, tatra ha kurupanchaalaanaam braahmanaa abhisametaa babhuuvuh, tasya ha janakasya vaidehasya vijijnaasaa babhuuva kah svideshaam braahmanaanaamanuuchaanatama iti, sa ha gavaam sahasramavarurodha, dashadasha paadaa ekaikasyaah shringayoraabaddhaa babhuuvuh || 1 ||

विदेह के राजा जनक ने बहुत दक्षिणा वाला यज्ञ किया। वहाँ कुरु और पञ्चाल देशों के ब्राह्मण एकत्र हुए। जनक को यह जानने की इच्छा हुई कि इन ब्राह्मणों में सबसे अधिक विद्वान् कौन है। उसने एक हजार गौएँ बाँध रखीं, और प्रत्येक के सींगों पर दस-दस पाद सोना बँधा था।

Janaka, king of Videha, performed a sacrifice with lavish gifts. The brāhmaṇas of the Kuru and Pañcāla lands had gathered there, and Janaka wished to know which of them was the most learned. He penned up a thousand cows, and to the horns of each were tied ten pādas of gold.

तान् होवाच ब्राह्मणा भगवन्तो यो वो ब्रह्मिष्ठः स एता गा उदजतामिति । ते ह ब्राह्मणा न दधृषुः । अथ ह याज्ञवल्क्यः स्वमेव ब्रह्मचारिणमुवाच एताः सौम्योदज सामश्रवा३ इति । ता होदाचकार । ते ह ब्राह्मणाश्चुक्रुधुः कथं नु नो ब्रह्मिष्ठो ब्रुवीतेति । अथ ह जनकस्य वैदेहस्य होताश्वलो बभूव । स हैनं पप्रच्छ त्वं नु खलु नो याज्ञवल्क्य ब्रह्मिष्ठोऽसी३ इति । स होवाच नमो वयं ब्रह्मिष्ठाय कुर्मो गोकामा एव वयं स्म इति । तं ह तत एव प्रष्टुं दध्रे होताश्वलः ॥ २ ॥

tān hovāca brāhmaṇā bhagavanto yo vo brahmiṣṭhaḥ sa etā gā udajatāmiti, te ha brāhmaṇā na dadhṛṣuḥ, atha ha yājñavalkyaḥ svameva brahmacāriṇamuvāca etāḥ saumyodaja sāmaśravā3 iti, tā hodācakāra, te ha brāhmaṇāścukrudhuḥ kathaṃ nu no brahmiṣṭho bruvīteti, atha ha janakasya vaidehasya hotāśvalo babhūva, sa hainaṃ papraccha tvaṃ nu khalu no yājñavalkya brahmiṣṭho'sī3 iti, sa hovāca namo vayaṃ brahmiṣṭhāya kurmo gokāmā eva vayaṃ sma iti, taṃ ha tata eva praṣṭuṃ dadhre hotāśvalaḥ || 2 ||

Taan hovaacha braahmanaa bhagavanto yo vo brahmishthah sa etaa gaa udajataamiti, te ha braahmanaa na dadhrishuh, atha ha yaajnavalkyah svameva brahmachaarinamuvaacha etaah saumyodaja saamashravaa3 iti, taa hodaachakaara, te ha braahmanaashchukrudhuh katham nu no brahmishtho bruviiteti, atha ha janakasya vaidehasya hotaashvalo babhuuva, sa hainam paprachchha tvam nu khalu no yaajnavalkya brahmishtho'sii3 iti, sa hovaacha namo vayam brahmishthaaya kurmo gokaamaa eva vayam sma iti, tam ha tata eva prashtum dadhre hotaashvalah || 2 ||

उसने उनसे कहा, 'पूज्य ब्राह्मणो! आप में जो सबसे बड़ा ब्रह्मनिष्ठ हो, वह इन गौओं को हाँक ले जाए।' ब्राह्मणों ने साहस नहीं किया। तब याज्ञवल्क्य ने अपने ब्रह्मचारी से कहा, 'सोम्य सामश्रवा! इन्हें हाँक ले चल।' वह उन्हें हाँक ले गया। ब्राह्मण क्रुद्ध हो गए: 'यह अपने को हमसे अधिक ब्रह्मनिष्ठ कैसे कह सकता है?' वहाँ जनक का होता अश्वल था; उसने पूछा, 'याज्ञवल्क्य! क्या तुम सचमुच हममें सबसे अधिक ब्रह्मनिष्ठ हो?' उसने कहा, 'जो सबसे बड़ा ब्रह्मनिष्ठ है उसे हम नमस्कार करते हैं; हम तो गौओं के इच्छुक हैं।' तब होता अश्वल ने उससे प्रश्न पूछने आरम्भ किए।

He said to them, 'Revered brāhmaṇas, let him among you who is the greatest knower of brahman drive away these cows.' The brāhmaṇas did not dare. Then Yājñavalkya said to his own pupil, 'Drive them away, my dear Sāmaśravas.' And he drove them off. The brāhmaṇas were angry: 'How can he call himself the greatest knower of brahman among us?' Now Janaka's hotṛ was Aśvala, and he asked him, 'Yājñavalkya, are you really the greatest knower of brahman among us?' He said, 'We bow to the greatest knower of brahman; we simply want the cows.' Then Aśvala the hotṛ set about questioning him.

याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदं सर्वं मृत्युनाप्तं सर्वं मृत्युनाभिपन्नं केन यजमानो मृत्योराप्तिमतिमुच्यत इति । होत्रर्त्विजाग्निना वाचा । वाग्वै यज्ञस्य होता । तद्येयं वाक्सोऽयमग्निः स होता सा मुक्तिः सातिमुक्तिः ॥ ३ ॥

yājñavalkyeti hovāca yadidaṃ sarvaṃ mṛtyunāptaṃ sarvaṃ mṛtyunābhipannaṃ kena yajamāno mṛtyorāptimatimucyata iti, hotrartvijāgninā vācā, vāgvai yajñasya hotā, tadyeyaṃ vākso'yamagniḥ sa hotā sā muktiḥ sātimuktiḥ || 3 ||

Yaajnavalkyeti hovaacha yadidam sarvam mrityunaaptam sarvam mrityunaabhipannam kena yajamaano mrityoraaptimatimuchyata iti, hotrartvijaagninaa vaachaa, vaagvai yajnasya hotaa, tadyeyam vaakso'yamagnih sa hotaa saa muktih saatimuktih || 3 ||

'याज्ञवल्क्य!' — उसने कहा — 'जब यह सब मृत्यु से व्याप्त है और मृत्यु के अधीन है, तो यजमान किस साधन से मृत्यु की पकड़ से छूटता है?' 'होता ऋत्विक् से, अग्नि से, वाणी से। वाणी ही यज्ञ का होता है; जो यह वाणी है वही यह अग्नि है, वही होता है — यही मुक्ति है, यही अतिमुक्ति है।'

'Yājñavalkya,' he said, 'since all this is caught by death and overtaken by death, by what means does the patron free himself from the grasp of death?' 'By the hotṛ priest, by fire, by speech. Speech is the hotṛ of the sacrifice; and this speech is this fire, and that is the hotṛ — that is release, that is full release.'

याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदं सर्वमहोरात्राभ्यामाप्तं सर्वमहोरात्राभ्यामभिपन्नं केन यजमानोऽहोरात्रयोराप्तिमतिमुच्यत इति । अध्वर्युणर्त्विजा चक्षुषादित्येन । चक्षुर्वै यज्ञस्याध्वर्युः । तद्यदिदं चक्षुः सोऽसावादित्यः । सोऽध्वर्युः सा मुक्तिः सातिमुक्तिः ॥ ४ ॥

yājñavalkyeti hovāca yadidaṃ sarvamahorātrābhyāmāptaṃ sarvamahorātrābhyāmabhipannaṃ kena yajamāno'horātrayorāptimatimucyata iti, adhvaryuṇartvijā cakṣuṣādityena, cakṣurvai yajñasyādhvaryuḥ, tadyadidaṃ cakṣuḥ so'sāvādityaḥ, so'dhvaryuḥ sā muktiḥ sātimuktiḥ || 4 ||

Yaajnavalkyeti hovaacha yadidam sarvamahoraatraabhyaamaaptam sarvamahoraatraabhyaamabhipannam kena yajamaano'horaatrayoraaptimatimuchyata iti, adhvaryunartvijaa chakshushaadityena, chakshurvai yajnasyaadhvaryuh, tadyadidam chakshuh so'saavaadityah, so'dhvaryuh saa muktih saatimuktih || 4 ||

'याज्ञवल्क्य! जब यह सब दिन और रात से व्याप्त और उनके अधीन है, तो यजमान किस साधन से दिन-रात की पकड़ से छूटता है?' 'अध्वर्यु ऋत्विक् से, चक्षु से, आदित्य से। चक्षु ही यज्ञ का अध्वर्यु है; जो यह चक्षु है वही वह आदित्य है, वही अध्वर्यु है — यही मुक्ति है, यही अतिमुक्ति है।'

'Yājñavalkya, since all this is caught by day and night and overtaken by them, by what means does the patron free himself from the grasp of day and night?' 'By the adhvaryu priest, by the eye, by the sun. The eye is the adhvaryu of the sacrifice; and this eye is that sun, and that is the adhvaryu — that is release, that is full release.'

याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदं सर्वं पूर्वपक्षापरपक्षाभ्यामाप्तं सर्वं पूर्वपक्षापरपक्षाभ्यामभिपन्नं केन यजमानः पूर्वपक्षापरपक्षयोराप्तिमतिमुच्यत इति । उद्गात्रर्त्विजा वयुना प्राणेन । प्राणो वै यज्ञस्योद्गाता । तद्योऽयं प्राणः स वायुः स उद्गाता । स मुक्तिः सातिमुक्तिः ॥ ५ ॥

yājñavalkyeti hovāca yadidaṃ sarvaṃ pūrvapakṣāparapakṣābhyāmāptaṃ sarvaṃ pūrvapakṣāparapakṣābhyāmabhipannaṃ kena yajamānaḥ pūrvapakṣāparapakṣayorāptimatimucyata iti, udgātrartvijā vayunā prāṇena, prāṇo vai yajñasyodgātā, tadyo'yaṃ prāṇaḥ sa vāyuḥ sa udgātā, sa muktiḥ sātimuktiḥ || 5 ||

Yaajnavalkyeti hovaacha yadidam sarvam puurvapakshaaparapakshaabhyaamaaptam sarvam puurvapakshaaparapakshaabhyaamabhipannam kena yajamaanah puurvapakshaaparapakshayoraaptimatimuchyata iti, udgaatrartvijaa vayunaa praanena, praano vai yajnasyodgaataa, tadyo'yam praanah sa vaayuh sa udgaataa, sa muktih saatimuktih || 5 ||

'याज्ञवल्क्य! जब यह सब शुक्ल और कृष्ण पक्षों से व्याप्त और उनके अधीन है, तो यजमान किस साधन से दोनों पक्षों की पकड़ से छूटता है?' 'उद्गाता ऋत्विक् से, वायु से, प्राण से। प्राण ही यज्ञ का उद्गाता है; जो यह प्राण है वही वायु है, वही उद्गाता है — यही मुक्ति है, यही अतिमुक्ति है।'

'Yājñavalkya, since all this is caught by the bright and dark fortnights and overtaken by them, by what means does the patron free himself from the grasp of the fortnights?' 'By the udgātṛ priest, by the wind, by breath. Breath is the udgātṛ of the sacrifice; and this breath is the wind, and that is the udgātṛ — that is release, that is full release.'

याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदमन्तरिक्षमनारम्बणमिव केनाक्रमेण यजमानः स्वर्गं लोकमाक्रमत इति । ब्रह्मणर्त्विजा मनसा चन्द्रेण । मनो वै यज्ञस्य ब्रह्मा । तद्यदिदं मनः सोऽसौ चन्द्रः स ब्रह्मा स मुक्तिः सातिमुक्तिरित्यतिमोक्षा । अथ संपदः ॥ ६ ॥

yājñavalkyeti hovāca yadidamantarikṣamanārambaṇamiva kenākrameṇa yajamānaḥ svargaṃ lokamākramata iti, brahmaṇartvijā manasā candreṇa, mano vai yajñasya brahmā, tadyadidaṃ manaḥ so'sau candraḥ sa brahmā sa muktiḥ sātimuktirityatimokṣā, atha saṃpadaḥ || 6 ||

Yaajnavalkyeti hovaacha yadidamantarikshamanaarambanamiva kenaakramena yajamaanah svargam lokamaakramata iti, brahmanartvijaa manasaa chandrena, mano vai yajnasya brahmaa, tadyadidam manah so'sau chandrah sa brahmaa sa muktih saatimuktirityatimokshaa, atha sampadah || 6 ||

'याज्ञवल्क्य! यह अन्तरिक्ष तो आधाररहित-सा है; यजमान किस सीढ़ी से स्वर्गलोक तक चढ़ता है?' 'ब्रह्मा ऋत्विक् से, मन से, चन्द्रमा से। मन ही यज्ञ का ब्रह्मा है; जो यह मन है वही वह चन्द्रमा है, वही ब्रह्मा है — यही मुक्ति है, यही अतिमुक्ति है।' — इतनी अतिमोक्ष की बातें हुईं; अब सम्पत्तियाँ।

'Yājñavalkya, this mid-space seems to have no foothold; by what ascent does the patron climb to the heavenly world?' 'By the brahman priest, by the mind, by the moon. The mind is the brahman priest of the sacrifice; and this mind is that moon, and that is the brahman priest — that is release, that is full release.' So much for the full releases; now the correspondences.

याज्ञवल्क्येति होवाच कतिभिरयमद्यर्ग्भिर्होतास्मिन् यज्ञे करिष्यतीति । तिसृभिरिति । कतमास्तास्तिस्र इति । पुरोनुवाक्या च याज्या च शस्यैव तृतीया । किं ताभिर्जयतीति । यत्किञ्चेदं प्राणभृदिति ॥ ७ ॥

yājñavalkyeti hovāca katibhirayamadyargbhirhotāsmin yajñe kariṣyatīti, tisṛbhiriti, katamāstāstisra iti, puronuvākyā ca yājyā ca śasyaiva tṛtīyā, kiṃ tābhirjayatīti, yatkiñcedaṃ prāṇabhṛditi || 7 ||

Yaajnavalkyeti hovaacha katibhirayamadyargbhirhotaasmin yajne karishyatiiti, tisribhiriti, katamaastaastisra iti, puronuvaakyaa cha yaajyaa cha shasyaiva tritiiyaa, kim taabhirjayatiiti, yatkinchedam praanabhriditi || 7 ||

'याज्ञवल्क्य! आज इस यज्ञ में होता कितनी ऋचाओं से कर्म करेगा?' 'तीन से।' 'वे तीन कौन-सी हैं?' 'पुरोनुवाक्या, याज्या और तीसरी शस्या।' 'उनसे वह क्या जीतता है?' 'जो कुछ यह सब प्राणधारी है, वही।'

'Yājñavalkya, with how many verses will the hotṛ perform in this sacrifice today?' 'With three.' 'Which three?' 'The introductory verse, the offering verse and the verse of praise as the third.' 'And what does he win by them?' 'Whatever here has breath.'

याज्ञवल्क्येति होवाच कत्ययमद्याध्वर्युरस्मिन् यज्ञ आहुतीर्होष्यतीति । तिस्र इति । कतमास्तास्तिस्र इति । या हुता उज्ज्वलन्ति या हुता अतिनेदन्ति या हुता अधिशेरते । किं ताभिर्जयतीति । या हुता उज्ज्वलन्ति देवलोकमेव ताभिर्जयति । दीप्यत इव हि देवलोकः । या हुता अतिनेदन्ति पितृलोकमेव ताभिर्जयति । अतीव हि पितृलोकः । या हुता अधिशेरते मनुष्यलोकमेव ताभिर्जयति । अध इव हि मनुष्यलोकः ॥ ८ ॥

yājñavalkyeti hovāca katyayamadyādhvaryurasmin yajña āhutīrhoṣyatīti, tisra iti, katamāstāstisra iti, yā hutā ujjvalanti yā hutā atinedanti yā hutā adhiśerate, kiṃ tābhirjayatīti, yā hutā ujjvalanti devalokameva tābhirjayati, dīpyata iva hi devalokaḥ, yā hutā atinedanti pitṛlokameva tābhirjayati, atīva hi pitṛlokaḥ, yā hutā adhiśerate manuṣyalokameva tābhirjayati, adha iva hi manuṣyalokaḥ || 8 ||

Yaajnavalkyeti hovaacha katyayamadyaadhvaryurasmin yajna aahutiirhoshyatiiti, tisra iti, katamaastaastisra iti, yaa hutaa ujjvalanti yaa hutaa atinedanti yaa hutaa adhisherate, kim taabhirjayatiiti, yaa hutaa ujjvalanti devalokameva taabhirjayati, diipyata iva hi devalokah, yaa hutaa atinedanti pitrilokameva taabhirjayati, atiiva hi pitrilokah, yaa hutaa adhisherate manushyalokameva taabhirjayati, adha iva hi manushyalokah || 8 ||

'याज्ञवल्क्य! आज इस यज्ञ में अध्वर्यु कितनी आहुतियाँ देगा?' 'तीन।' 'वे तीन कौन-सी हैं?' 'वे जो हवन करने पर ऊपर उठकर जलती हैं, वे जो हवन करने पर चटकती हैं, और वे जो हवन करने पर नीचे बैठ जाती हैं।' 'उनसे वह क्या जीतता है?' 'जो जलती हैं उनसे वह देवलोक जीतता है, क्योंकि देवलोक मानो प्रकाशित है; जो चटकती हैं उनसे पितृलोक जीतता है, क्योंकि पितृलोक मानो परे है; और जो नीचे बैठ जाती हैं उनसे मनुष्यलोक जीतता है, क्योंकि मनुष्यलोक मानो नीचे है।'

'Yājñavalkya, how many oblations will the adhvaryu offer in this sacrifice today?' 'Three.' 'Which three?' 'Those which, when offered, blaze up; those which, when offered, crackle loudly; and those which, when offered, sink down.' 'And what does he win by them?' 'By those that blaze up he wins the world of the gods, for the world of the gods shines as it were; by those that crackle he wins the world of the fathers, for the world of the fathers is far beyond as it were; and by those that sink down he wins the world of human beings, for the world of human beings is low as it were.'

याज्ञवल्क्येति होवाच कतिभिरयमद्य ब्रह्मा यज्ञं दक्षिणतो देवताभिर्गोपायतीति । एकयेति । कतमा सैकेति । मन एवेति । अनन्तं वै मनोऽनन्ता विश्वे देवाः । अनन्तमेव स तेन लोकं जयति ॥ ९ ॥

yājñavalkyeti hovāca katibhirayamadya brahmā yajñaṃ dakṣiṇato devatābhirgopāyatīti, ekayeti, katamā saiketi, mana eveti, anantaṃ vai mano'nantā viśve devāḥ, anantameva sa tena lokaṃ jayati || 9 ||

Yaajnavalkyeti hovaacha katibhirayamadya brahmaa yajnam dakshinato devataabhirgopaayatiiti, ekayeti, katamaa saiketi, mana eveti, anantam vai mano'nantaa vishve devaah, anantameva sa tena lokam jayati || 9 ||

'याज्ञवल्क्य! आज ब्रह्मा कितने देवताओं से दक्षिण की ओर से यज्ञ की रक्षा करेगा?' 'एक से।' 'वह कौन है?' 'मन ही। मन अनन्त है और विश्वेदेव अनन्त; इससे वह अनन्त लोक ही जीतता है।'

'Yājñavalkya, with how many deities will the brahman priest guard the sacrifice today from the south?' 'With one.' 'Which is it?' 'The mind alone. The mind is endless and the All-gods are endless; and by it he wins an endless world.'

याज्ञवल्क्येति होवाच कत्ययमद्योद्गातास्मिन् यज्ञे स्तोत्रियाः स्तोष्यतीति । तिस्र इति । कतमास्तास्तिस्र इति । पुरोनुवाक्या च याज्या च शस्यैव तृतीया । कतमास्ताः । या अध्यात्ममिति । प्राण एव पुरोनुवाक्यापानो याज्या व्यानः शस्या । किं ताभिर्जयतीति । पृथिवीलोकमेव पुरोनुवाक्यया जयत्यन्तरिक्षलोकं याज्यया द्युलोकं शस्यया । ततो ह होताश्वल उपरराम ॥ १० ॥

yājñavalkyeti hovāca katyayamadyodgātāsmin yajñe stotriyāḥ stoṣyatīti, tisra iti, katamāstāstisra iti, puronuvākyā ca yājyā ca śasyaiva tṛtīyā, katamāstāḥ, yā adhyātmamiti, prāṇa eva puronuvākyāpāno yājyā vyānaḥ śasyā, kiṃ tābhirjayatīti, pṛthivīlokameva puronuvākyayā jayatyantarikṣalokaṃ yājyayā dyulokaṃ śasyayā, tato ha hotāśvala upararāma || 10 ||

Yaajnavalkyeti hovaacha katyayamadyodgaataasmin yajne stotriyaah stoshyatiiti, tisra iti, katamaastaastisra iti, puronuvaakyaa cha yaajyaa cha shasyaiva tritiiyaa, katamaastaah, yaa adhyaatmamiti, praana eva puronuvaakyaapaano yaajyaa vyaanah shasyaa, kim taabhirjayatiiti, prithiviilokameva puronuvaakyayaa jayatyantarikshalokam yaajyayaa dyulokam shasyayaa, tato ha hotaashvala upararaama || 10 ||

'याज्ञवल्क्य! आज इस यज्ञ में उद्गाता कितने स्तोत्र गाएगा?' 'तीन।' 'वे तीन कौन-से हैं?' 'पुरोनुवाक्या, याज्या और तीसरी शस्या।' 'अध्यात्म में वे कौन-से हैं?' 'प्राण ही पुरोनुवाक्या है, अपान याज्या और व्यान शस्या।' 'उनसे वह क्या जीतता है?' 'पुरोनुवाक्या से पृथ्वीलोक, याज्या से अन्तरिक्षलोक और शस्या से द्युलोक जीतता है।' इसके बाद होता अश्वल चुप हो गया।

'Yājñavalkya, how many chants will the udgātṛ sing in this sacrifice today?' 'Three.' 'Which three?' 'The introductory, the offering and the praise chant as the third.' 'And which are they with reference to the body?' 'The out-breath is the introductory, the in-breath the offering, and the diffused breath the praise chant.' 'And what does he win by them?' 'By the introductory he wins the world of earth, by the offering the world of the mid-space, and by the praise chant the world of heaven.' Then Aśvala the hotṛ fell silent.

↑ All sections

द्वितीयं ब्राह्मणम् · Brāhmaṇa 3.2 — Ārtabhāga and the Graspers

अथ हैनं जारत्कारव आर्तभागः पप्रच्छ । याज्ञवल्क्येति होवाच कति ग्रहाः कत्यतिग्रहा इति । अष्टौ ग्रहा अष्टावतिग्रहा इति । ये तेऽष्टौ ग्रहा अष्टावतिग्रहाः कतमे त इति ॥ १ ॥

atha hainaṃ jāratkārava ārtabhāgaḥ papraccha, yājñavalkyeti hovāca kati grahāḥ katyatigrahā iti, aṣṭau grahā aṣṭāvatigrahā iti, ye te'ṣṭau grahā aṣṭāvatigrahāḥ katame ta iti || 1 ||

Atha hainam jaaratkaarava aartabhaagah paprachchha, yaajnavalkyeti hovaacha kati grahaah katyatigrahaa iti, ashtau grahaa ashtaavatigrahaa iti, ye te'shtau grahaa ashtaavatigrahaah katame ta iti || 1 ||

तब जारत्कारव आर्तभाग ने उससे पूछा: 'याज्ञवल्क्य! कितने ग्रह हैं और कितने अतिग्रह?' 'आठ ग्रह और आठ अतिग्रह।' 'वे आठ ग्रह और आठ अतिग्रह कौन-से हैं?'

Then Jāratkārava Ārtabhāga questioned him: 'Yājñavalkya, how many graspers are there and how many over-graspers?' 'Eight graspers and eight over-graspers.' 'Which are those eight graspers and eight over-graspers?'

प्राणो वै ग्रहः । सोऽपानेनातिग्रहेण गृहीतः । अपानेन हि गन्धाञ्जिघ्रति ॥ २ ॥

prāṇo vai grahaḥ, so'pānenātigraheṇa gṛhītaḥ, apānena hi gandhāñjighrati || 2 ||

Praano vai grahah, so'paanenaatigrahena grihiitah, apaanena hi gandhaanjighrati || 2 ||

'प्राण (घ्राण) ग्रह है, और वह गन्ध-रूप अतिग्रह से पकड़ा हुआ है; क्योंकि अपान (भीतर खींची श्वास) से ही मनुष्य गन्ध सूँघता है।'

'The breath in the nose is a grasper, and it is grasped by smell as over-grasper; for one smells odours by the in-breath (apāna).'

वाग्वै ग्रहः । स नाम्नातिग्रहेण गृहीतः । वाचा हि नामान्यभिवदति ॥ ३ ॥

vāgvai grahaḥ, sa nāmnātigraheṇa gṛhītaḥ, vācā hi nāmānyabhivadati || 3 ||

Vaagvai grahah, sa naamnaatigrahena grihiitah, vaachaa hi naamaanyabhivadati || 3 ||

'वाणी ग्रह है, और वह नाम-रूपी अतिग्रह से पकड़ी हुई है; क्योंकि वाणी से ही मनुष्य नाम बोलता है।'

'Speech is a grasper, and it is grasped by name as over-grasper; for by speech one utters names.'

जिह्वा वै ग्रहः । स रसेनातिग्रहेण गृहीतः । जिह्वया हि रसान् विजानाति ॥ ४ ॥

jihvā vai grahaḥ, sa rasenātigraheṇa gṛhītaḥ, jihvayā hi rasān vijānāti || 4 ||

Jihvaa vai grahah, sa rasenaatigrahena grihiitah, jihvayaa hi rasaan vijaanaati || 4 ||

'जिह्वा ग्रह है, और वह रस-रूप अतिग्रह से पकड़ी हुई है; क्योंकि जिह्वा से ही मनुष्य रसों को जानता है।'

'The tongue is a grasper, and it is grasped by taste as over-grasper; for by the tongue one knows tastes.'

चक्षुर्वै ग्रहः । स रूपेणातिग्रहेण गृहीतः । चक्षुषा हि रूपाणि पश्यति ॥ ५ ॥

cakṣurvai grahaḥ, sa rūpeṇātigraheṇa gṛhītaḥ, cakṣuṣā hi rūpāṇi paśyati || 5 ||

Chakshurvai grahah, sa ruupenaatigrahena grihiitah, chakshushaa hi ruupaani pashyati || 5 ||

'चक्षु ग्रह है, और वह रूप-रूप अतिग्रह से पकड़ा हुआ है; क्योंकि चक्षु से ही मनुष्य रूप देखता है।'

'The eye is a grasper, and it is grasped by form as over-grasper; for by the eye one sees forms.'

श्रोत्रं वै ग्रहः । स शब्देनातिग्रहेण गृहीतः । श्रोत्रेण हि शब्दाञ्शृणोति ॥ ६ ॥

śrotraṃ vai grahaḥ, sa śabdenātigraheṇa gṛhītaḥ, śrotreṇa hi śabdāñśṛṇoti || 6 ||

Shrotram vai grahah, sa shabdenaatigrahena grihiitah, shrotrena hi shabdaanshrinoti || 6 ||

'श्रोत्र ग्रह है, और वह शब्द-रूप अतिग्रह से पकड़ा हुआ है; क्योंकि श्रोत्र से ही मनुष्य शब्द सुनता है।'

'Hearing is a grasper, and it is grasped by sound as over-grasper; for by hearing one hears sounds.'

मनो वै ग्रहः । स कामेनातिग्रहेण गृहीतः । मनसा हि कामान् कामयते ॥ ७ ॥

mano vai grahaḥ, sa kāmenātigraheṇa gṛhītaḥ, manasā hi kāmān kāmayate || 7 ||

Mano vai grahah, sa kaamenaatigrahena grihiitah, manasaa hi kaamaan kaamayate || 7 ||

'मन ग्रह है, और वह काम-रूप अतिग्रह से पकड़ा हुआ है; क्योंकि मन से ही मनुष्य कामनाएँ करता है।'

'The mind is a grasper, and it is grasped by desire as over-grasper; for by the mind one desires.'

हस्तौ वै ग्रहः । स कर्मणातिग्रहेण गृहीतः । हस्ताभ्यां हि कर्म करोति ॥ ८ ॥

hastau vai grahaḥ, sa karmaṇātigraheṇa gṛhītaḥ, hastābhyāṃ hi karma karoti || 8 ||

Hastau vai grahah, sa karmanaatigrahena grihiitah, hastaabhyaam hi karma karoti || 8 ||

'हाथ ग्रह हैं, और वे कर्म-रूप अतिग्रह से पकड़े हुए हैं; क्योंकि हाथों से ही मनुष्य कर्म करता है।'

'The hands are a grasper, and they are grasped by work as over-grasper; for with the hands one works.'

त्वग्वै ग्रहः । स स्पर्शेनातिग्रहेण गृहीतः । त्वचा हि स्पर्शान् वेदयत । इत्यष्टौ ग्रहा अष्टावतिग्रहाः ॥ ९ ॥

tvagvai grahaḥ, sa sparśenātigraheṇa gṛhītaḥ, tvacā hi sparśān vedayata, ityaṣṭau grahā aṣṭāvatigrahāḥ || 9 ||

Tvagvai grahah, sa sparshenaatigrahena grihiitah, tvachaa hi sparshaan vedayata, ityashtau grahaa ashtaavatigrahaah || 9 ||

'त्वचा ग्रह है, और वह स्पर्श-रूप अतिग्रह से पकड़ी हुई है; क्योंकि त्वचा से ही मनुष्य स्पर्श जानता है। ये आठ ग्रह और आठ अतिग्रह हैं।'

'The skin is a grasper, and it is grasped by touch as over-grasper; for by the skin one feels touches. These are the eight graspers and the eight over-graspers.'

याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदं सर्वं मृत्योरन्नं का स्वित्सा देवता यस्या मृत्युरन्नमिति । अग्निर्वै मृत्युः सोऽपामन्नम् । अप पुनर्मृत्युं जयति ॥ १० ॥

yājñavalkyeti hovāca yadidaṃ sarvaṃ mṛtyorannaṃ kā svitsā devatā yasyā mṛtyurannamiti, agnirvai mṛtyuḥ so'pāmannam, apa punarmṛtyuṃ jayati || 10 ||

Yaajnavalkyeti hovaacha yadidam sarvam mrityorannam kaa svitsaa devataa yasyaa mrityurannamiti, agnirvai mrityuh so'paamannam, apa punarmrityum jayati || 10 ||

'याज्ञवल्क्य! जब यह सब मृत्यु का अन्न है, तो वह कौन देवता है जिसका मृत्यु स्वयं अन्न है?' 'अग्नि ही मृत्यु है, और वह जल का अन्न है। जो ऐसा जानता है, वह पुनर्मृत्यु को जीत लेता है।'

'Yājñavalkya, since all this is food for death, which deity is it whose food death itself is?' 'Fire is death, and it is the food of water. He who knows this conquers repeated death.'

याज्ञवल्क्येति होवाच यत्रायं पुरुषो म्रियत उदस्मात्प्राणाः क्रामन्त्याहो नेति । नेति होवाच याज्ञवल्क्यः । अत्रैव समवनीयन्ते । स उच्छ्वयति । आध्मायति । आध्मातो मृतः शेते ॥ ११ ॥

yājñavalkyeti hovāca yatrāyaṃ puruṣo mriyata udasmātprāṇāḥ krāmantyāho neti, neti hovāca yājñavalkyaḥ, atraiva samavanīyante, sa ucchvayati, ādhmāyati, ādhmāto mṛtaḥ śete || 11 ||

Yaajnavalkyeti hovaacha yatraayam purusho mriyata udasmaatpraanaah kraamantyaaho neti, neti hovaacha yaajnavalkyah, atraiva samavaniiyante, sa uchchhvayati, aadhmaayati, aadhmaato mritah shete || 11 ||

'याज्ञवल्क्य! जब यह पुरुष मरता है, तब क्या प्राण उससे निकलकर ऊपर जाते हैं?' 'नहीं' — याज्ञवल्क्य ने कहा — 'वे यहीं उसी में समा जाते हैं; वह फूल जाता है, फूलकर मरा हुआ पड़ा रहता है।'

'Yājñavalkya, when a man dies, do his vital functions go up out of him?' 'No,' said Yājñavalkya; 'they are gathered up right there in him. He swells, he is bloated, and bloated the dead man lies.'

याज्ञवल्क्येति होवाच यत्रायं पुरुषो म्रियते । किमेनं न जहातीति । नामेति । अनन्तं वै नामानन्ता विश्वे देवाः । अनन्तमेव स तेन लोकं जयति ॥ १२ ॥

yājñavalkyeti hovāca yatrāyaṃ puruṣo mriyate, kimenaṃ na jahātīti, nāmeti, anantaṃ vai nāmānantā viśve devāḥ, anantameva sa tena lokaṃ jayati || 12 ||

Yaajnavalkyeti hovaacha yatraayam purusho mriyate, kimenam na jahaatiiti, naameti, anantam vai naamaanantaa vishve devaah, anantameva sa tena lokam jayati || 12 ||

'याज्ञवल्क्य! जब यह पुरुष मरता है, तब उसे क्या नहीं छोड़ता?' 'नाम। नाम अनन्त है और विश्वेदेव अनन्त; इससे वह अनन्त लोक ही जीतता है।'

'Yājñavalkya, when a man dies, what does not leave him?' 'His name. A name is endless and the All-gods are endless; and by it he wins an endless world.'

याज्ञवल्क्येति होवाच यत्रास्य पुरुषस्य मृतस्याग्निं वागप्येति वातं प्राणश्चक्षुरादित्यं मनश्चन्द्रं दिशः श्रोत्रं पृथिवीं शरीरमाकाशमात्मौषधीर्लोमानि वनस्पतीन् केशा अप्सु लोहितं च रेतश्च निधीयते क्वायं तदा पुरुषो भवतीति । आहर सौम्य हस्तम् आर्तभाग । आवामेवैतस्य वेदिष्यावो न नावेतत्सजन इति । तौ होत्क्रम्य मन्त्रयां चक्राते । तौ ह यदूचतुः कर्म हैव तदूचतुः । अथ ह यत्प्रशंसतुः कर्म हैव तत्प्रशशंसतुः । पुण्यो वै पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेनेति । ततो ह जारत्कारव आर्तभाग उपरराम ॥ १३ ॥

yājñavalkyeti hovāca yatrāsya puruṣasya mṛtasyāgniṃ vāgapyeti vātaṃ prāṇaścakṣurādityaṃ manaścandraṃ diśaḥ śrotraṃ pṛthivīṃ śarīramākāśamātmauṣadhīrlomāni vanaspatīn keśā apsu lohitaṃ ca retaśca nidhīyate kvāyaṃ tadā puruṣo bhavatīti, āhara saumya hastam ārtabhāga, āvāmevaitasya vediṣyāvo na nāvetatsajana iti, tau hotkramya mantrayāṃ cakrāte, tau ha yadūcatuḥ karma haiva tadūcatuḥ, atha ha yatpraśaṃsatuḥ karma haiva tatpraśaśaṃsatuḥ, puṇyo vai puṇyena karmaṇā bhavati pāpaḥ pāpeneti, tato ha jāratkārava ārtabhāga upararāma || 13 ||

Yaajnavalkyeti hovaacha yatraasya purushasya mritasyaagnim vaagapyeti vaatam praanashchakshuraadityam manashchandram dishah shrotram prithiviim shariiramaakaashamaatmaushadhiirlomaani vanaspatiin keshaa apsu lohitam cha retashcha nidhiiyate kvaayam tadaa purusho bhavatiiti, aahara saumya hastam aartabhaaga, aavaamevaitasya vedishyaavo na naavetatsajana iti, tau hotkramya mantrayaam chakraate, tau ha yaduuchatuh karma haiva taduuchatuh, atha ha yatprashamsatuh karma haiva tatprashashamsatuh, punyo vai punyena karmanaa bhavati paapah paapeneti, tato ha jaaratkaarava aartabhaaga upararaama || 13 ||

'याज्ञवल्क्य! जब इस मरे हुए पुरुष की वाणी अग्नि में, प्राण वायु में, चक्षु आदित्य में, मन चन्द्रमा में, श्रोत्र दिशाओं में, शरीर पृथ्वी में, आत्मा आकाश में, रोम ओषधियों में, केश वनस्पतियों में और रक्त तथा रेत जल में रख दिए जाते हैं — तब यह पुरुष कहाँ रह जाता है?' 'सौम्य आर्तभाग! हाथ दो; यह हम दोनों ही जानेंगे, इसे सबके बीच नहीं कहना चाहिए।' दोनों उठकर अलग जाकर विचार करने लगे। उन्होंने जो कहा वह कर्म के विषय में ही कहा, और जिसकी प्रशंसा की वह कर्म की ही प्रशंसा थी: 'मनुष्य पुण्य कर्म से पुण्यवान् होता है और पाप कर्म से पापी।' इसके बाद जारत्कारव आर्तभाग चुप हो गया।

'Yājñavalkya, when this man has died and his speech is laid in fire, his breath in the wind, his eye in the sun, his mind in the moon, his hearing in the quarters, his body in the earth, his self in space, the hair of his body in the plants, the hair of his head in the trees, and his blood and seed in the waters — where then is the man himself?' 'Give me your hand, my dear Ārtabhāga; the two of us alone shall know this, it is not to be spoken of among people.' The two went aside and deliberated. What they said was about action, and what they praised was action: a man becomes good by good action and bad by bad action. Then Jāratkārava Ārtabhāga fell silent.

↑ All sections

तृतीयं ब्राह्मणम् · Brāhmaṇa 3.3 — Bhujyu and the Horse-Sacrificers

अथ हैनं भुज्युर्लाह्यायनिः पप्रच्छ याज्ञवल्क्येति होवाच मद्रेषु चरकाः पर्यव्रजाम । ते पतञ्चलस्य काप्यस्य गृहानैम । तस्यासीद्दुहिता गन्धर्वगृहीता । तमपृच्छाम कोऽसीति । सोऽब्रवीत्सुधन्वाङ्गिरस इति । तं यदा लोकानामन्तानपृच्छाम । अथैनमब्रूम क्व पारिक्षिता अभवन्निति । क्व पारिक्षिता अभवन् । स त्वा पृच्छामि याज्ञवल्क्य । क्व पारिक्षिता अभवन्निति ॥ १ ॥

atha hainaṃ bhujyurlāhyāyaniḥ papraccha yājñavalkyeti hovāca madreṣu carakāḥ paryavrajāma, te patañcalasya kāpyasya gṛhānaima, tasyāsīdduhitā gandharvagṛhītā, tamapṛcchāma ko'sīti, so'bravītsudhanvāṅgirasa iti, taṃ yadā lokānāmantānapṛcchāma, athainamabrūma kva pārikṣitā abhavanniti, kva pārikṣitā abhavan, sa tvā pṛcchāmi yājñavalkya, kva pārikṣitā abhavanniti || 1 ||

Atha hainam bhujyurlaahyaayanih paprachchha yaajnavalkyeti hovaacha madreshu charakaah paryavrajaama, te patanchalasya kaapyasya grihaanaima, tasyaasiidduhitaa gandharvagrihiitaa, tamaprichchhaama ko'siiti, so'braviitsudhanvaangirasa iti, tam yadaa lokaanaamantaanaprichchhaama, athainamabruuma kva paarikshitaa abhavanniti, kva paarikshitaa abhavan, sa tvaa prichchhaami yaajnavalkya, kva paarikshitaa abhavanniti || 1 ||

तब भुज्यु लाह्यायनि ने उससे पूछा: 'याज्ञवल्क्य! हम मद्र देश में विद्यार्थी होकर घूम रहे थे और पतञ्चल काप्य के घर पहुँचे। उसकी एक कन्या थी जिसे गन्धर्व ने पकड़ रखा था। हमने उससे पूछा, 'तू कौन है?' उसने कहा, 'मैं सुधन्वा आङ्गिरस हूँ।' जब हमने उससे लोकों के अन्त पूछे, तब हमने यह भी पूछा, 'पारिक्षित कहाँ गए?' — याज्ञवल्क्य! मैं तुमसे वही पूछता हूँ: पारिक्षित कहाँ गए?'

Then Bhujyu Lāhyāyani questioned him: 'Yājñavalkya, we were travelling in the land of the Madras as students, and we came to the house of Patañcala Kāpya. He had a daughter possessed by a gandharva. We asked him, “Who are you?” and he said, “I am Sudhanvan Āṅgirasa.” When we asked him about the ends of the worlds, we also asked, “Where did the descendants of Parikṣit go?” — and so I ask you, Yājñavalkya: where did the descendants of Parikṣit go?'

स होवाच उवाच वै सः । अगच्छन् वै ते तद्यत्राश्वमेधयाजिनो गच्छन्तीति । क्व न्वश्वमेधयाजिनो गच्छन्तीति । द्वात्रिंशतं वै देवरथाह्न्यान्ययं लोकः । तं समन्तं पृथिवी द्विस्तावत्पर्येति । तां समन्तं पृथिवीं द्विस्तावत्समुद्रः पर्येति । तद्यावती क्षुरस्य धारा यावद्वा मक्षिकायाः पत्त्रं तावानन्तरेणाकाशः तानैन्द्रः सुपर्णो भूत्वा वायवे प्रायच्छत् । तान् वायुरात्मनि धित्वा तत्रागमयद्यत्राश्वमेधयाजिनोऽभवन्निति । एवमिव वै स वायुमेव प्रशशंस तस्माद्वायुरेव व्यष्टिर्वायुः समष्टिः । अप पुनर्मृत्युं जयति य एवं वेद । ततो ह भुज्युर्लाह्यायनिरुपरराम ॥ २ ॥

sa hovāca uvāca vai saḥ, agacchan vai te tadyatrāśvamedhayājino gacchantīti, kva nvaśvamedhayājino gacchantīti, dvātriṃśataṃ vai devarathāhnyānyayaṃ lokaḥ, taṃ samantaṃ pṛthivī dvistāvatparyeti, tāṃ samantaṃ pṛthivīṃ dvistāvatsamudraḥ paryeti, tadyāvatī kṣurasya dhārā yāvadvā makṣikāyāḥ pattraṃ tāvānantareṇākāśaḥ tānaindraḥ suparṇo bhūtvā vāyave prāyacchat, tān vāyurātmani dhitvā tatrāgamayadyatrāśvamedhayājino'bhavanniti, evamiva vai sa vāyumeva praśaśaṃsa tasmādvāyureva vyaṣṭirvāyuḥ samaṣṭiḥ, apa punarmṛtyuṃ jayati ya evaṃ veda, tato ha bhujyurlāhyāyanirupararāma || 2 ||

Sa hovaacha uvaacha vai sah, agachchhan vai te tadyatraashvamedhayaajino gachchhantiiti, kva nvashvamedhayaajino gachchhantiiti, dvaatrimshatam vai devarathaahnyaanyayam lokah, tam samantam prithivii dvistaavatparyeti, taam samantam prithiviim dvistaavatsamudrah paryeti, tadyaavatii kshurasya dhaaraa yaavadvaa makshikaayaah pattram taavaanantarenaakaashah taanaindrah suparno bhuutvaa vaayave praayachchhat, taan vaayuraatmani dhitvaa tatraagamayadyatraashvamedhayaajino'bhavanniti, evamiva vai sa vaayumeva prashashamsa tasmaadvaayureva vyashtirvaayuh samashtih, apa punarmrityum jayati ya evam veda, tato ha bhujyurlaahyaayanirupararaama || 2 ||

उसने कहा, 'उसने तुमसे यही कहा होगा कि वे वहीं गए जहाँ अश्वमेध करने वाले जाते हैं।' 'और अश्वमेध करने वाले कहाँ जाते हैं?' 'यह लोक देवताओं के रथ के बत्तीस दिनों की यात्रा जितना है; उसे चारों ओर से पृथ्वी दुगुनी घेरे हुए है, और उस पृथ्वी को चारों ओर से समुद्र दुगुना घेरे हुए है। उनके बीच छुरे की धार जितना या मक्खी के पंख जितना पतला आकाश है। उन्हें इन्द्र गरुड़ बनकर वायु को सौंप देता है; वायु उन्हें अपने में धारण करके वहीं पहुँचा देता है जहाँ अश्वमेध करने वाले गए थे।' इस प्रकार उसने वायु की ही प्रशंसा की। इसीलिए वायु ही व्यष्टि है और वायु ही समष्टि। जो ऐसा जानता है, वह पुनर्मृत्यु को जीत लेता है। इसके बाद भुज्यु लाह्यायनि चुप हो गया।

He said, 'He must have told you that they went where those who perform the horse sacrifice go.' 'And where do those who perform the horse sacrifice go?' 'This world is as wide as thirty-two days' journey of the chariot of the gods; the earth surrounds it on all sides, twice as wide; and the ocean surrounds that earth on all sides, twice as wide again. Between them lies a space as thin as the edge of a razor or the wing of a fly. Indra, becoming an eagle, hands them over to the wind; and the wind, holding them in itself, carries them where those who perform the horse sacrifice had gone.' In this way he praised the wind. Therefore the wind is the individual and the wind is the whole. He who knows this conquers repeated death. Then Bhujyu Lāhyāyani fell silent.

↑ All sections

चतुर्थं ब्राह्मणम् · Brāhmaṇa 3.4 — Uṣasta and the Self within All

अथ हैनमुषस्तश्चाक्रायणः पप्रच्छ । याज्ञवल्क्येति होवाच यत्साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म य आत्मा सर्वान्तरस्तं मे व्याचक्ष्वेति । एष त आत्मा सर्वान्तरः । कतमो याज्ञवल्क्य सर्वान्तरः । यः प्राणेन प्राणिति स त आत्मा सर्वान्तरः । योऽपानेनापानिति स त आत्मा सर्वान्तरः । यो व्यानेन व्यनिति स त आत्मा सर्वान्तरः । य उदानेनोदनिति स त आत्मा सर्वान्तरः । एष त आत्मा सर्वान्तरः ॥ १ ॥

atha hainamuṣastaścākrāyaṇaḥ papraccha, yājñavalkyeti hovāca yatsākṣādaparokṣādbrahma ya ātmā sarvāntarastaṃ me vyācakṣveti, eṣa ta ātmā sarvāntaraḥ, katamo yājñavalkya sarvāntaraḥ, yaḥ prāṇena prāṇiti sa ta ātmā sarvāntaraḥ, yo'pānenāpāniti sa ta ātmā sarvāntaraḥ, yo vyānena vyaniti sa ta ātmā sarvāntaraḥ, ya udānenodaniti sa ta ātmā sarvāntaraḥ, eṣa ta ātmā sarvāntaraḥ || 1 ||

Atha hainamushastashchaakraayanah paprachchha, yaajnavalkyeti hovaacha yatsaakshaadaparokshaadbrahma ya aatmaa sarvaantarastam me vyaachakshveti, esha ta aatmaa sarvaantarah, katamo yaajnavalkya sarvaantarah, yah praanena praaniti sa ta aatmaa sarvaantarah, yo'paanenaapaaniti sa ta aatmaa sarvaantarah, yo vyaanena vyaniti sa ta aatmaa sarvaantarah, ya udaanenodaniti sa ta aatmaa sarvaantarah, esha ta aatmaa sarvaantarah || 1 ||

तब उषस्त चाक्रायण ने उससे पूछा: 'याज्ञवल्क्य! जो ब्रह्म साक्षात् और अपरोक्ष है, जो सबके भीतर का आत्मा है — उसे मुझे समझाओ।' 'यही तुम्हारा सबके भीतर का आत्मा है।' 'याज्ञवल्क्य! वह कौन-सा है जो सबके भीतर है?' 'जो प्राण से साँस लेता है वही तुम्हारा सबके भीतर का आत्मा है; जो अपान से नीचे की साँस लेता है वही; जो व्यान से चलता है वही; जो उदान से ऊपर जाता है वही — यही तुम्हारा सबके भीतर का आत्मा है।'

Then Uṣasta Cākrāyaṇa questioned him: 'Yājñavalkya, explain to me the brahman that is plain and not hidden, the self that is within everything.' 'This self of yours is within everything.' 'Which one, Yājñavalkya, is within everything?' 'He who breathes out with the out-breath is your self that is within everything; he who breathes in with the in-breath is your self that is within everything; he who moves with the diffused breath is your self that is within everything; he who rises with the up-breath is your self that is within everything.'

स होवाचोषस्तश्चाक्रायणः यथा वै ब्रूयादसौ गौरसावश्व इत्येवमेवैतद्व्यपदिष्टं भवति । यदेव साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म य आत्मा सर्वान्तरस्तं मे व्याचक्ष्वेति । एष त आत्मा सर्वान्तरः । कतमो याज्ञवल्क्य सर्वान्तरः । न दृष्टेर्द्रष्टारं पश्येः । न श्रुतेः श्रोतारं शृणुयाः । न मतेर्मन्तारं मन्वीथा । न विज्ञातेर्विज्ञातारं विजानीयाः । एष त आत्मा सर्वान्तरः । अतोऽन्यदार्तम् । ततो होषस्तश्चाक्रायण उपरराम ॥ २ ॥

sa hovācoṣastaścākrāyaṇaḥ yathā vai brūyādasau gaurasāvaśva ityevamevaitadvyapadiṣṭaṃ bhavati, yadeva sākṣādaparokṣādbrahma ya ātmā sarvāntarastaṃ me vyācakṣveti, eṣa ta ātmā sarvāntaraḥ, katamo yājñavalkya sarvāntaraḥ, na dṛṣṭerdraṣṭāraṃ paśyeḥ, na śruteḥ śrotāraṃ śṛṇuyāḥ, na matermantāraṃ manvīthā, na vijñātervijñātāraṃ vijānīyāḥ, eṣa ta ātmā sarvāntaraḥ, ato'nyadārtam, tato hoṣastaścākrāyaṇa upararāma || 2 ||

Sa hovaachoshastashchaakraayanah yathaa vai bruuyaadasau gaurasaavashva ityevamevaitadvyapadishtam bhavati, yadeva saakshaadaparokshaadbrahma ya aatmaa sarvaantarastam me vyaachakshveti, esha ta aatmaa sarvaantarah, katamo yaajnavalkya sarvaantarah, na drishterdrashtaaram pashyeh, na shruteh shrotaaram shrinuyaah, na matermantaaram manviithaa, na vijnaatervijnaataaram vijaaniiyaah, esha ta aatmaa sarvaantarah, ato'nyadaartam, tato hoshastashchaakraayana upararaama || 2 ||

उषस्त चाक्रायण ने कहा, 'यह तो ऐसा ही बताना हुआ जैसे कोई कहे — यह गाय है, यह घोड़ा है। जो ब्रह्म साक्षात् और अपरोक्ष है, जो सबके भीतर का आत्मा है, उसे मुझे समझाओ।' 'यही तुम्हारा सबके भीतर का आत्मा है।' 'वह कौन-सा है जो सबके भीतर है?' 'तुम दृष्टि के द्रष्टा को नहीं देख सकते, श्रुति के श्रोता को नहीं सुन सकते, मति के मन्ता का मनन नहीं कर सकते, विज्ञान के विज्ञाता को नहीं जान सकते — यही तुम्हारा सबके भीतर का आत्मा है; इससे भिन्न जो कुछ है वह दुःखमय है।' इसके बाद उषस्त चाक्रायण चुप हो गया।

Uṣasta Cākrāyaṇa said, 'That is like pointing and saying, “This is a cow, this is a horse.” Explain to me the brahman that is plain and not hidden, the self that is within everything.' 'This self of yours is within everything.' 'Which one is within everything?' 'You cannot see the seer of seeing, you cannot hear the hearer of hearing, you cannot think the thinker of thinking, you cannot know the knower of knowing. This is your self that is within everything; anything other than this is fraught with suffering.' Then Uṣasta Cākrāyaṇa fell silent.

↑ All sections

पञ्चमं ब्राह्मणम् · Brāhmaṇa 3.5 — Kahola and the Self beyond Hunger

अथ हैनं कहोलः कौषीतकेयः पप्रच्छ याज्ञवल्क्येति होवाच । यदेव साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म य आत्मा सर्वान्तरस्तं मे व्याचक्ष्वेति । एष त आत्मा सर्वान्तरः । कतमो याज्ञवल्क्य सर्वान्तरः । योऽशनायापिपासे शोकं मोहं जरां मृत्युमत्येति । एतं वै तमात्मानं विदित्वा ब्राह्मणाः पुत्रैषणायाश्च वित्तैषणायाश्च लोकैषणायाश्च व्युत्थायाथ भिक्षाचर्यं चरन्ति । या ह्येव पुत्रैषणा सा वित्तैषणा या वित्तैषणा सा लोकैषणा । उभे ह्येते एषणे एव भवतः । तस्माद्ब्राह्मणः पाण्डित्यं निर्विद्य बाल्येन तिष्ठासेत् । बाल्यं च पाण्डित्यं च निर्विद्याथ मुनिः । अमौनं च मौनं च निर्विद्याथ ब्राह्मणः । स ब्राह्मणः केन स्याद्येन स्यात्तेनेदृश एव । अतोऽन्यदार्तम् । ततो ह कहोलः कौषीतकेय उपरराम ॥ १ ॥

atha hainaṃ kaholaḥ kauṣītakeyaḥ papraccha yājñavalkyeti hovāca, yadeva sākṣādaparokṣādbrahma ya ātmā sarvāntarastaṃ me vyācakṣveti, eṣa ta ātmā sarvāntaraḥ, katamo yājñavalkya sarvāntaraḥ, yo'śanāyāpipāse śokaṃ mohaṃ jarāṃ mṛtyumatyeti, etaṃ vai tamātmānaṃ viditvā brāhmaṇāḥ putraiṣaṇāyāśca vittaiṣaṇāyāśca lokaiṣaṇāyāśca vyutthāyātha bhikṣācaryaṃ caranti, yā hyeva putraiṣaṇā sā vittaiṣaṇā yā vittaiṣaṇā sā lokaiṣaṇā, ubhe hyete eṣaṇe eva bhavataḥ, tasmādbrāhmaṇaḥ pāṇḍityaṃ nirvidya bālyena tiṣṭhāset, bālyaṃ ca pāṇḍityaṃ ca nirvidyātha muniḥ, amaunaṃ ca maunaṃ ca nirvidyātha brāhmaṇaḥ, sa brāhmaṇaḥ kena syādyena syāttenedṛśa eva, ato'nyadārtam, tato ha kaholaḥ kauṣītakeya upararāma || 1 ||

Atha hainam kaholah kaushiitakeyah paprachchha yaajnavalkyeti hovaacha, yadeva saakshaadaparokshaadbrahma ya aatmaa sarvaantarastam me vyaachakshveti, esha ta aatmaa sarvaantarah, katamo yaajnavalkya sarvaantarah, yo'shanaayaapipaase shokam moham jaraam mrityumatyeti, etam vai tamaatmaanam viditvaa braahmanaah putraishanaayaashcha vittaishanaayaashcha lokaishanaayaashcha vyutthaayaatha bhikshaacharyam charanti, yaa hyeva putraishanaa saa vittaishanaa yaa vittaishanaa saa lokaishanaa, ubhe hyete eshane eva bhavatah, tasmaadbraahmanah paandityam nirvidya baalyena tishthaaset, baalyam cha paandityam cha nirvidyaatha munih, amaunam cha maunam cha nirvidyaatha braahmanah, sa braahmanah kena syaadyena syaattenedrisha eva, ato'nyadaartam, tato ha kaholah kaushiitakeya upararaama || 1 ||

तब कहोल कौषीतकेय ने उससे पूछा: 'याज्ञवल्क्य! जो ब्रह्म साक्षात् और अपरोक्ष है, जो सबके भीतर का आत्मा है — उसे मुझे समझाओ।' 'यही तुम्हारा सबके भीतर का आत्मा है।' 'वह कौन-सा है जो सबके भीतर है?' 'जो भूख-प्यास, शोक, मोह, जरा और मृत्यु को पार कर जाता है, वही। इसी आत्मा को जानकर ब्राह्मण पुत्र की इच्छा, धन की इच्छा और लोकों की इच्छा से उठकर भिक्षाचर्या करते हैं; क्योंकि जो पुत्र की इच्छा है वही धन की इच्छा है, और जो धन की इच्छा है वही लोकों की इच्छा — ये दोनों इच्छाएँ ही हैं। इसलिए ब्राह्मण पाण्डित्य से विरत होकर बालभाव में रहे; बालभाव और पाण्डित्य दोनों से विरत होकर मुनि हो; और अमौन तथा मौन दोनों से विरत होकर ब्राह्मण हो। वह ब्राह्मण किससे होगा? जिससे भी हो, वह वैसा ही है। इससे भिन्न जो कुछ है वह दुःखमय है।' इसके बाद कहोल कौषीतकेय चुप हो गया।

Then Kahola Kauṣītakeya questioned him: 'Yājñavalkya, explain to me the brahman that is plain and not hidden, the self that is within everything.' 'This self of yours is within everything.' 'Which one is within everything?' 'The one that passes beyond hunger and thirst, sorrow and delusion, old age and death. It is on knowing this self that brāhmaṇas rise above the desire for sons, the desire for wealth and the desire for worlds, and go about as beggars; for the desire for sons is the desire for wealth, and the desire for wealth is the desire for worlds — both of these are simply desires. Therefore let a brāhmaṇa, having done with learning, remain as a child; having done with both childlikeness and learning, let him become a sage; and having done with both silence and no-silence, let him become a brāhmaṇa. And how should such a brāhmaṇa be? However he may be, he is just such. Anything other than this is fraught with suffering.' Then Kahola Kauṣītakeya fell silent.

↑ All sections

षष्ठं ब्राह्मणम् · Brāhmaṇa 3.6 — Gārgī and the Warp of the Worlds

अथ हैनं गार्गी वाचक्नवी पप्रच्छ याज्ञवल्क्येति होवाच । यदिदं सर्वमप्स्वोतं च प्रोतं च कस्मिन्नु खल्वाप ओताश्च प्रोताश्चेति । वायौ गार्गीति । कस्मिन्नु खलु वायुरोतश्च प्रोतश्चेति । अन्तरिक्षलोकेषु गार्गीति । कस्मिन्नु खल्वन्तरिक्षलोका ओताश्च प्रोताश्चेति । गन्धर्वलोकेषु गार्गीति । कस्मिन्नु खलु गन्धर्वलोका ओताश्च प्रोताश्चेति । आदित्यलोकेषु गार्गीति । कस्मिन्नु खल्वादित्यलोका ओताश्च प्रोताश्चेति । चन्द्रलोकेषु गार्गीति । कस्मिन्नु खलु चन्द्रलोका ओताश्च प्रोताश्चेति । नक्षत्रलोकेषु गार्गीति । कस्मिन्नु खलु नक्षत्रलोका ओताश्च प्रोताश्चेति । देवलोकेषु गार्गीति । कस्मिन्नु खलु देवलोका ओताश्च प्रोताश्चेति । इन्द्रलोकेषु गार्गीति । कस्मिन्नु खल्विन्द्रलोका ओताश्च प्रोताश्चेति । प्रजापतिलोकेषु गार्गीति । कस्मिन्नु खलु प्रजापतिलोका ओताश्च प्रोताश्चेति । ब्रह्मलोकेषु गार्गीति । कस्मिन्नु खलु ब्रह्मलोका ओताश्च प्रोताश्चेति । स होवाच गार्गि मातिप्राक्षीः । मा ते मूर्धा व्यपप्तत् । अनतिप्रश्न्यां वै देवतामतिपृच्छसि । गार्गि मातिप्राक्षीरिति । ततो ह गार्गी वाचक्नव्युपरराम ॥ १ ॥

atha hainaṃ gārgī vācaknavī papraccha yājñavalkyeti hovāca, yadidaṃ sarvamapsvotaṃ ca protaṃ ca kasminnu khalvāpa otāśca protāśceti, vāyau gārgīti, kasminnu khalu vāyurotaśca protaśceti, antarikṣalokeṣu gārgīti, kasminnu khalvantarikṣalokā otāśca protāśceti, gandharvalokeṣu gārgīti, kasminnu khalu gandharvalokā otāśca protāśceti, ādityalokeṣu gārgīti, kasminnu khalvādityalokā otāśca protāśceti, candralokeṣu gārgīti, kasminnu khalu candralokā otāśca protāśceti, nakṣatralokeṣu gārgīti, kasminnu khalu nakṣatralokā otāśca protāśceti, devalokeṣu gārgīti, kasminnu khalu devalokā otāśca protāśceti, indralokeṣu gārgīti, kasminnu khalvindralokā otāśca protāśceti, prajāpatilokeṣu gārgīti, kasminnu khalu prajāpatilokā otāśca protāśceti, brahmalokeṣu gārgīti, kasminnu khalu brahmalokā otāśca protāśceti, sa hovāca gārgi mātiprākṣīḥ, mā te mūrdhā vyapaptat, anatipraśnyāṃ vai devatāmatipṛcchasi, gārgi mātiprākṣīriti, tato ha gārgī vācaknavyupararāma || 1 ||

Atha hainam gaargii vaachaknavii paprachchha yaajnavalkyeti hovaacha, yadidam sarvamapsvotam cha protam cha kasminnu khalvaapa otaashcha protaashcheti, vaayau gaargiiti, kasminnu khalu vaayurotashcha protashcheti, antarikshalokeshu gaargiiti, kasminnu khalvantarikshalokaa otaashcha protaashcheti, gandharvalokeshu gaargiiti, kasminnu khalu gandharvalokaa otaashcha protaashcheti, aadityalokeshu gaargiiti, kasminnu khalvaadityalokaa otaashcha protaashcheti, chandralokeshu gaargiiti, kasminnu khalu chandralokaa otaashcha protaashcheti, nakshatralokeshu gaargiiti, kasminnu khalu nakshatralokaa otaashcha protaashcheti, devalokeshu gaargiiti, kasminnu khalu devalokaa otaashcha protaashcheti, indralokeshu gaargiiti, kasminnu khalvindralokaa otaashcha protaashcheti, prajaapatilokeshu gaargiiti, kasminnu khalu prajaapatilokaa otaashcha protaashcheti, brahmalokeshu gaargiiti, kasminnu khalu brahmalokaa otaashcha protaashcheti, sa hovaacha gaargi maatipraakshiih, maa te muurdhaa vyapaptat, anatiprashnyaam vai devataamatiprichchhasi, gaargi maatipraakshiiriti, tato ha gaargii vaachaknavyupararaama || 1 ||

तब गार्गी वाचक्नवी ने उससे पूछा: 'याज्ञवल्क्य! जब यह सब जल में ओतप्रोत है, तो जल किसमें ओतप्रोत है?' 'वायु में, गार्गी।' 'और वायु किसमें?' 'अन्तरिक्षलोकों में।' 'और अन्तरिक्षलोक किसमें?' 'गन्धर्वलोकों में।' 'और गन्धर्वलोक किसमें?' 'आदित्यलोकों में।' 'और आदित्यलोक किसमें?' 'चन्द्रलोकों में।' 'और चन्द्रलोक किसमें?' 'नक्षत्रलोकों में।' 'और नक्षत्रलोक किसमें?' 'देवलोकों में।' 'और देवलोक किसमें?' 'इन्द्रलोकों में।' 'और इन्द्रलोक किसमें?' 'प्रजापतिलोकों में।' 'और प्रजापतिलोक किसमें?' 'ब्रह्मलोकों में।' 'और ब्रह्मलोक किसमें ओतप्रोत हैं?' तब उसने कहा, 'गार्गी! अति प्रश्न मत कर; कहीं तेरा सिर न गिर जाए। तू उस देवता के विषय में अति प्रश्न कर रही है जिसके विषय में अति प्रश्न नहीं किया जाता। गार्गी, अति प्रश्न मत कर।' इसके बाद गार्गी वाचक्नवी चुप हो गई।

Then Gārgī Vācaknavī questioned him: 'Yājñavalkya, since all this is woven back and forth on water, on what is water woven back and forth?' 'On the wind, Gārgī.' 'And on what is the wind woven?' 'On the worlds of the mid-space.' 'And those?' 'On the worlds of the gandharvas.' 'And those?' 'On the worlds of the sun.' 'And those?' 'On the worlds of the moon.' 'And those?' 'On the worlds of the stars.' 'And those?' 'On the worlds of the gods.' 'And those?' 'On the worlds of Indra.' 'And those?' 'On the worlds of Prajāpati.' 'And those?' 'On the worlds of brahman.' 'And on what are the worlds of brahman woven back and forth?' Then he said, 'Gārgī, do not question too far, or your head will fall off. You are questioning too far about a deity about whom one must not question too far. Gārgī, do not question too far.' Then Gārgī Vācaknavī fell silent.

↑ All sections

सप्तमं ब्राह्मणम् · Brāhmaṇa 3.7 — Uddālaka and the Inner Controller

अथैनमुद्दालक आरुणिः पप्रच्छ याज्ञवल्क्येति होवाच । मद्रेष्ववसाम पतञ्चलस्य काप्यस्य गृहेषु यज्ञमधीयानाः । तस्यासीद्भार्या गन्धर्वगृहीता । तमपृच्छाम कोऽसीति । सोऽब्रवीत्कबन्ध आथर्वण इति । सोऽब्रवीत्पतञ्चलं काप्यं याज्ञिकांश्च वेत्थ नु त्वं काप्य तत्सूत्रं यस्मिन्नयं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि संदृब्धानि भवन्तीति । सोऽब्रवीत्पतञ्चलः काप्यो नाहं तद्भगवन् वेदेति । सोऽब्रवीत्पतञ्चलं काप्यं याज्ञिकांश्च । वेत्थ नु त्वं काप्य तमन्तर्यामिणं य इमं च लोकं परं च लोकं सर्वाणि च भूतान्यन्तरो यमयति । सोऽब्रवीत्पतञ्चलः काप्यो नाहं तं भगवन् वेदेति । सोऽब्रवीत्पतञ्चलं काप्यं याज्ञिकांश्च । यो वै तत्काप्य सूत्रं विद्यात्तं चान्तर्यामिणमिति स ब्रह्मवित्स लोकवित्स देववित्स वेदवित्स भूतवित्स आत्मवित्स सर्ववित् । इति तेभ्योऽब्रवीत् । तदहं वेद । तच्चेत्त्वं याज्ञवल्क्य सूत्रमविद्वांस्तं चान्तर्यामिणं ब्रह्मगवीरुदजसे मूर्धा ते विपतिष्यति । वेद वा अहं गौतम तत्सूत्रं तं चान्तर्यामिणमिति । यो वा इदं कश्च ब्रूयाद्वेद वेदेति यथा वेत्थ तथा ब्रूहीति ॥ १ ॥

athainamuddālaka āruṇiḥ papraccha yājñavalkyeti hovāca, madreṣvavasāma patañcalasya kāpyasya gṛheṣu yajñamadhīyānāḥ, tasyāsīdbhāryā gandharvagṛhītā, tamapṛcchāma ko'sīti, so'bravītkabandha ātharvaṇa iti, so'bravītpatañcalaṃ kāpyaṃ yājñikāṃśca vettha nu tvaṃ kāpya tatsūtraṃ yasminnayaṃ ca lokaḥ paraśca lokaḥ sarvāṇi ca bhūtāni saṃdṛbdhāni bhavantīti, so'bravītpatañcalaḥ kāpyo nāhaṃ tadbhagavan vedeti, so'bravītpatañcalaṃ kāpyaṃ yājñikāṃśca, vettha nu tvaṃ kāpya tamantaryāmiṇaṃ ya imaṃ ca lokaṃ paraṃ ca lokaṃ sarvāṇi ca bhūtānyantaro yamayati, so'bravītpatañcalaḥ kāpyo nāhaṃ taṃ bhagavan vedeti, so'bravītpatañcalaṃ kāpyaṃ yājñikāṃśca, yo vai tatkāpya sūtraṃ vidyāttaṃ cāntaryāmiṇamiti sa brahmavitsa lokavitsa devavitsa vedavitsa bhūtavitsa ātmavitsa sarvavit, iti tebhyo'bravīt, tadahaṃ veda, taccettvaṃ yājñavalkya sūtramavidvāṃstaṃ cāntaryāmiṇaṃ brahmagavīrudajase mūrdhā te vipatiṣyati, veda vā ahaṃ gautama tatsūtraṃ taṃ cāntaryāmiṇamiti, yo vā idaṃ kaśca brūyādveda vedeti yathā vettha tathā brūhīti || 1 ||

Athainamuddaalaka aarunih paprachchha yaajnavalkyeti hovaacha, madreshvavasaama patanchalasya kaapyasya griheshu yajnamadhiiyaanaah, tasyaasiidbhaaryaa gandharvagrihiitaa, tamaprichchhaama ko'siiti, so'braviitkabandha aatharvana iti, so'braviitpatanchalam kaapyam yaajnikaamshcha vettha nu tvam kaapya tatsuutram yasminnayam cha lokah parashcha lokah sarvaani cha bhuutaani samdribdhaani bhavantiiti, so'braviitpatanchalah kaapyo naaham tadbhagavan vedeti, so'braviitpatanchalam kaapyam yaajnikaamshcha, vettha nu tvam kaapya tamantaryaaminam ya imam cha lokam param cha lokam sarvaani cha bhuutaanyantaro yamayati, so'braviitpatanchalah kaapyo naaham tam bhagavan vedeti, so'braviitpatanchalam kaapyam yaajnikaamshcha, yo vai tatkaapya suutram vidyaattam chaantaryaaminamiti sa brahmavitsa lokavitsa devavitsa vedavitsa bhuutavitsa aatmavitsa sarvavit, iti tebhyo'braviit, tadaham veda, tachchettvam yaajnavalkya suutramavidvaamstam chaantaryaaminam brahmagaviirudajase muurdhaa te vipatishyati, veda vaa aham gautama tatsuutram tam chaantaryaaminamiti, yo vaa idam kashcha bruuyaadveda vedeti yathaa vettha tathaa bruuhiiti || 1 ||

तब उद्दालक आरुणि ने उससे पूछा: 'याज्ञवल्क्य! हम मद्र देश में पतञ्चल काप्य के घर यज्ञ-विद्या पढ़ते हुए रहे थे। उसकी पत्नी को गन्धर्व ने पकड़ रखा था। हमने उससे पूछा कि वह कौन है; उसने कहा, मैं कबन्ध आथर्वण हूँ। उसने पतञ्चल काप्य और हम याज्ञिकों से पूछा, काप्य! क्या तू उस सूत्र को जानता है जिससे यह लोक, वह लोक और सब प्राणी बँधे हुए हैं? पतञ्चल काप्य ने कहा, भगवन्, मैं उसे नहीं जानता। फिर उसने पूछा, काप्य! क्या तू उस अन्तर्यामी को जानता है जो इस लोक, उस लोक और सब प्राणियों को भीतर से नियन्त्रित करता है? उसने कहा, भगवन्, मैं उसे नहीं जानता। तब उसने कहा, जो उस सूत्र और उस अन्तर्यामी को जानता है वही ब्रह्म को जानता है, वही लोकों को, देवताओं को, वेदों को, प्राणियों को, आत्मा को और सब कुछ को जानता है। यह सब उसने उन्हें बताया और मैं उसे जानता हूँ। याज्ञवल्क्य! यदि तुम उस सूत्र और उस अन्तर्यामी को जाने बिना ब्रह्म की गौएँ हाँक ले जाओगे, तो तुम्हारा सिर गिर जाएगा।' 'गौतम! मैं उस सूत्र और उस अन्तर्यामी को जानता हूँ।' 'कोई भी कह सकता है कि मैं जानता हूँ; जो तुम जानते हो वही कहो।'

Then Uddālaka Āruṇi questioned him: 'Yājñavalkya, we were living in the land of the Madras in the house of Patañcala Kāpya, studying the science of sacrifice. His wife was possessed by a gandharva. We asked him who he was, and he said that he was Kabandha Ātharvaṇa. He asked Patañcala Kāpya and us students of sacrifice whether he, Kāpya, knew the thread on which this world and the world beyond and all beings are strung together. Patañcala Kāpya said that he did not know it. Then he asked Kāpya whether he knew the inner controller who controls from within this world and the world beyond and all beings. He said that he did not know him. Then the gandharva said that whoever knows that thread and that inner controller knows brahman, knows the worlds, the gods, the Vedas, all beings, the self and everything. All this he told them, and I know it. If you, Yājñavalkya, drive away the cows of brahman without knowing that thread and that inner controller, your head will fall off.' 'Gautama, I do know that thread and that inner controller.' 'Anyone can say that he knows; tell us what you know.'

स होवाच वायुर्वै गौतम तत्सूत्रम् । वायुना वै गौतम सूत्रेणायं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि संदृब्धानि भवन्ति । तस्माद्वै गौतम पुरुषं प्रेतमाहुर्व्यस्रंसिषतास्याङ्गानीति । वायुना हि गौतम सूत्रेण सम्दृब्धानि भवन्तीति । एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य । अन्तर्यामिणं ब्रूहीति ॥ २ ॥

sa hovāca vāyurvai gautama tatsūtram, vāyunā vai gautama sūtreṇāyaṃ ca lokaḥ paraśca lokaḥ sarvāṇi ca bhūtāni saṃdṛbdhāni bhavanti, tasmādvai gautama puruṣaṃ pretamāhurvyasraṃsiṣatāsyāṅgānīti, vāyunā hi gautama sūtreṇa samdṛbdhāni bhavantīti, evamevaitadyājñavalkya, antaryāmiṇaṃ brūhīti || 2 ||

Sa hovaacha vaayurvai gautama tatsuutram, vaayunaa vai gautama suutrenaayam cha lokah parashcha lokah sarvaani cha bhuutaani samdribdhaani bhavanti, tasmaadvai gautama purusham pretamaahurvyasramsishataasyaangaaniiti, vaayunaa hi gautama suutrena samdribdhaani bhavantiiti, evamevaitadyaajnavalkya, antaryaaminam bruuhiiti || 2 ||

उसने कहा, 'गौतम! वायु ही वह सूत्र है। वायु-रूप सूत्र से ही यह लोक, वह लोक और सब प्राणी बँधे हुए हैं। इसीलिए, गौतम, मरे हुए पुरुष के विषय में कहते हैं कि इसके अङ्ग बिखर गए — क्योंकि वे वायु-रूप सूत्र से ही बँधे हुए थे।' 'ऐसा ही है, याज्ञवल्क्य। अब अन्तर्यामी को बताओ।'

He said, 'Gautama, the wind is that thread. By the wind as a thread this world and the world beyond and all beings are strung together. That is why people say of a dead man that his limbs have come unstrung — for they were strung together by the wind as a thread.' 'So it is, Yājñavalkya. Now tell us of the inner controller.'

यः पृथिव्यां तिष्ठन् पृथिव्या अन्तरो यं पृथिवी न वेद यस्य पृथिवी शरीरं यः पृथिवीमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३ ॥

yaḥ pṛthivyāṃ tiṣṭhan pṛthivyā antaro yaṃ pṛthivī na veda yasya pṛthivī śarīraṃ yaḥ pṛthivīmantaro yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ || 3 ||

Yah prithivyaam tishthan prithivyaa antaro yam prithivii na veda yasya prithivii shariiram yah prithiviimantaro yamayatyesha ta aatmaantaryaamyamritah || 3 ||

जो पृथ्वी में स्थित है, पृथ्वी से भीतर है, जिसे पृथ्वी नहीं जानती, जिसका शरीर पृथ्वी है, और जो पृथ्वी को भीतर से नियन्त्रित करता है — वही तुम्हारा आत्मा है, अन्तर्यामी, अमृत।

He who dwells in the earth, who is within the earth, whom the earth does not know, whose body the earth is, who controls the earth from within — he is your self, the inner controller, the immortal.

योऽप्सु तिष्ठन्नद्भ्योऽन्तरो यमापो न विदुर्यस्यापः शरीरं योऽपोऽन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ४ ॥

yo'psu tiṣṭhannadbhyo'ntaro yamāpo na viduryasyāpaḥ śarīraṃ yo'po'ntaro yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ || 4 ||

Yo'psu tishthannadbhyo'ntaro yamaapo na viduryasyaapah shariiram yo'po'ntaro yamayatyesha ta aatmaantaryaamyamritah || 4 ||

जो जल में स्थित है, जल से भीतर है, जिसे जल नहीं जानता, जिसका शरीर जल है, और जो जल को भीतर से नियन्त्रित करता है — वही तुम्हारा आत्मा है, अन्तर्यामी, अमृत।

He who dwells in the waters, who is within the waters, whom the waters do not know, whose body the waters are, who controls the waters from within — he is your self, the inner controller, the immortal.

योऽग्नौ तिष्ठन्नग्नेरन्तरो यमग्निर्न वेद यस्याग्निः शरीरं योऽग्निमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ५ ॥

yo'gnau tiṣṭhannagnerantaro yamagnirna veda yasyāgniḥ śarīraṃ yo'gnimantaro yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ || 5 ||

Yo'gnau tishthannagnerantaro yamagnirna veda yasyaagnih shariiram yo'gnimantaro yamayatyesha ta aatmaantaryaamyamritah || 5 ||

जो अग्नि में स्थित है, अग्नि से भीतर है, जिसे अग्नि नहीं जानता, जिसका शरीर अग्नि है, और जो अग्नि को भीतर से नियन्त्रित करता है — वही तुम्हारा आत्मा है, अन्तर्यामी, अमृत।

He who dwells in fire, who is within fire, whom fire does not know, whose body fire is, who controls fire from within — he is your self, the inner controller, the immortal.

योऽन्तरिक्षे तिष्ठन्नन्तरिक्षादन्तरो यमन्तरिक्षं न वेद यस्यान्तरिक्षं शरीरं योऽन्तरिक्षमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ६ ॥

yo'ntarikṣe tiṣṭhannantarikṣādantaro yamantarikṣaṃ na veda yasyāntarikṣaṃ śarīraṃ yo'ntarikṣamantaro yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ || 6 ||

Yo'ntarikshe tishthannantarikshaadantaro yamantariksham na veda yasyaantariksham shariiram yo'ntarikshamantaro yamayatyesha ta aatmaantaryaamyamritah || 6 ||

जो अन्तरिक्ष में स्थित है, अन्तरिक्ष से भीतर है, जिसे अन्तरिक्ष नहीं जानता, जिसका शरीर अन्तरिक्ष है, और जो अन्तरिक्ष को भीतर से नियन्त्रित करता है — वही तुम्हारा आत्मा है, अन्तर्यामी, अमृत।

He who dwells in the mid-space, who is within the mid-space, whom the mid-space does not know, whose body the mid-space is, who controls the mid-space from within — he is your self, the inner controller, the immortal.

यो वायौ तिष्ठन् वायोरन्तरो यं वायुर्न वेद यस्य वायुः शरीरं यो वायुमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ७ ॥

yo vāyau tiṣṭhan vāyorantaro yaṃ vāyurna veda yasya vāyuḥ śarīraṃ yo vāyumantaro yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ || 7 ||

Yo vaayau tishthan vaayorantaro yam vaayurna veda yasya vaayuh shariiram yo vaayumantaro yamayatyesha ta aatmaantaryaamyamritah || 7 ||

जो वायु में स्थित है, वायु से भीतर है, जिसे वायु नहीं जानता, जिसका शरीर वायु है, और जो वायु को भीतर से नियन्त्रित करता है — वही तुम्हारा आत्मा है, अन्तर्यामी, अमृत।

He who dwells in the wind, who is within the wind, whom the wind does not know, whose body the wind is, who controls the wind from within — he is your self, the inner controller, the immortal.

यो दिवि तिष्ठन् दिवोऽन्तरो यं द्यौर्न वेद यस्य द्यौः शरीरं यो दिवमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ८ ॥

yo divi tiṣṭhan divo'ntaro yaṃ dyaurna veda yasya dyauḥ śarīraṃ yo divamantaro yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ || 8 ||

Yo divi tishthan divo'ntaro yam dyaurna veda yasya dyauh shariiram yo divamantaro yamayatyesha ta aatmaantaryaamyamritah || 8 ||

जो द्युलोक में स्थित है, द्युलोक से भीतर है, जिसे द्युलोक नहीं जानता, जिसका शरीर द्युलोक है, और जो द्युलोक को भीतर से नियन्त्रित करता है — वही तुम्हारा आत्मा है, अन्तर्यामी, अमृत।

He who dwells in the sky, who is within the sky, whom the sky does not know, whose body the sky is, who controls the sky from within — he is your self, the inner controller, the immortal.

य आदित्ये तिष्ठन्नादित्यादन्तरो यमादित्यो न वेद यस्यादित्यः शरीरं य आदित्यमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ९ ॥

ya āditye tiṣṭhannādityādantaro yamādityo na veda yasyādityaḥ śarīraṃ ya ādityamantaro yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ || 9 ||

Ya aaditye tishthannaadityaadantaro yamaadityo na veda yasyaadityah shariiram ya aadityamantaro yamayatyesha ta aatmaantaryaamyamritah || 9 ||

जो आदित्य में स्थित है, आदित्य से भीतर है, जिसे आदित्य नहीं जानता, जिसका शरीर आदित्य है, और जो आदित्य को भीतर से नियन्त्रित करता है — वही तुम्हारा आत्मा है, अन्तर्यामी, अमृत।

He who dwells in the sun, who is within the sun, whom the sun does not know, whose body the sun is, who controls the sun from within — he is your self, the inner controller, the immortal.

यो दिक्षु तिष्ठन् दिग्भ्योऽन्तरो यं दिशो न विदुर्यस्य दिशः शरीरं यो दिशोऽन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ १० ॥

yo dikṣu tiṣṭhan digbhyo'ntaro yaṃ diśo na viduryasya diśaḥ śarīraṃ yo diśo'ntaro yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ || 10 ||

Yo dikshu tishthan digbhyo'ntaro yam disho na viduryasya dishah shariiram yo disho'ntaro yamayatyesha ta aatmaantaryaamyamritah || 10 ||

जो दिशाओं में स्थित है, दिशाओं से भीतर है, जिसे दिशाएँ नहीं जानतीं, जिसका शरीर दिशाएँ हैं, और जो दिशाओं को भीतर से नियन्त्रित करता है — वही तुम्हारा आत्मा है, अन्तर्यामी, अमृत।

He who dwells in the quarters, who is within the quarters, whom the quarters do not know, whose body the quarters are, who controls the quarters from within — he is your self, the inner controller, the immortal.

यश्चन्द्रतारके तिष्ठञ्चन्द्रतारकादन्तरो यं चन्द्रतारकं न वेद यस्य चन्द्रतारकं शरीरं यश्चन्द्रतारकमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ११ ॥

yaścandratārake tiṣṭhañcandratārakādantaro yaṃ candratārakaṃ na veda yasya candratārakaṃ śarīraṃ yaścandratārakamantaro yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ || 11 ||

Yashchandrataarake tishthanchandrataarakaadantaro yam chandrataarakam na veda yasya chandrataarakam shariiram yashchandrataarakamantaro yamayatyesha ta aatmaantaryaamyamritah || 11 ||

जो चन्द्र-नक्षत्रों में स्थित है, चन्द्र-नक्षत्रों से भीतर है, जिसे चन्द्र-नक्षत्र नहीं जानते, जिसका शरीर चन्द्र-नक्षत्र हैं, और जो चन्द्र-नक्षत्रों को भीतर से नियन्त्रित करता है — वही तुम्हारा आत्मा है, अन्तर्यामी, अमृत।

He who dwells in the moon and stars, who is within the moon and stars, whom the moon and stars do not know, whose body the moon and stars are, who controls the moon and stars from within — he is your self, the inner controller, the immortal.

य आकाशे तिष्ठन्नाकाशादन्तरो यमाकाशो न वेद यस्याकाशः शरीरं य आकाशमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ १२ ॥

ya ākāśe tiṣṭhannākāśādantaro yamākāśo na veda yasyākāśaḥ śarīraṃ ya ākāśamantaro yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ || 12 ||

Ya aakaashe tishthannaakaashaadantaro yamaakaasho na veda yasyaakaashah shariiram ya aakaashamantaro yamayatyesha ta aatmaantaryaamyamritah || 12 ||

जो आकाश में स्थित है, आकाश से भीतर है, जिसे आकाश नहीं जानता, जिसका शरीर आकाश है, और जो आकाश को भीतर से नियन्त्रित करता है — वही तुम्हारा आत्मा है, अन्तर्यामी, अमृत।

He who dwells in space, who is within space, whom space does not know, whose body space is, who controls space from within — he is your self, the inner controller, the immortal.

यस्तमसि तिष्ठंस्तमसोऽन्तरो यं तमो न वेद यस्य तमः शरीरं यस्तमोऽन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ १३ ॥

yastamasi tiṣṭhaṃstamaso'ntaro yaṃ tamo na veda yasya tamaḥ śarīraṃ yastamo'ntaro yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ || 13 ||

Yastamasi tishthamstamaso'ntaro yam tamo na veda yasya tamah shariiram yastamo'ntaro yamayatyesha ta aatmaantaryaamyamritah || 13 ||

जो अन्धकार में स्थित है, अन्धकार से भीतर है, जिसे अन्धकार नहीं जानता, जिसका शरीर अन्धकार है, और जो अन्धकार को भीतर से नियन्त्रित करता है — वही तुम्हारा आत्मा है, अन्तर्यामी, अमृत।

He who dwells in darkness, who is within darkness, whom darkness does not know, whose body darkness is, who controls darkness from within — he is your self, the inner controller, the immortal.

यस्तेजसि तिष्ठंस्तेजसोऽन्तरो यं तेजो न वेद यस्य तेजः शरीरं यस्तेजोऽन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ १४ ॥

yastejasi tiṣṭhaṃstejaso'ntaro yaṃ tejo na veda yasya tejaḥ śarīraṃ yastejo'ntaro yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ || 14 ||

Yastejasi tishthamstejaso'ntaro yam tejo na veda yasya tejah shariiram yastejo'ntaro yamayatyesha ta aatmaantaryaamyamritah || 14 ||

जो तेज में स्थित है, तेज से भीतर है, जिसे तेज नहीं जानता, जिसका शरीर तेज है, और जो तेज को भीतर से नियन्त्रित करता है — वही तुम्हारा आत्मा है, अन्तर्यामी, अमृत।

He who dwells in light, who is within light, whom light does not know, whose body light is, who controls light from within — he is your self, the inner controller, the immortal.

अथाधिभूतम् । यः सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन् सर्वेभ्यो भूतेभ्योऽन्तरो यं सर्वाणि भूतानि न विदुर्यस्य सर्वाणि भूतानि शरीरं यः सर्वाणि भूतान्यन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः । इत्यधिभूतम् ॥ १५ ॥

athādhibhūtam, yaḥ sarveṣu bhūteṣu tiṣṭhan sarvebhyo bhūtebhyo'ntaro yaṃ sarvāṇi bhūtāni na viduryasya sarvāṇi bhūtāni śarīraṃ yaḥ sarvāṇi bhūtānyantaro yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ, ityadhibhūtam || 15 ||

Athaadhibhuutam, yah sarveshu bhuuteshu tishthan sarvebhyo bhuutebhyo'ntaro yam sarvaani bhuutaani na viduryasya sarvaani bhuutaani shariiram yah sarvaani bhuutaanyantaro yamayatyesha ta aatmaantaryaamyamritah, ityadhibhuutam || 15 ||

अब अधिभूत: जो सब प्राणियों में स्थित है, सब प्राणियों से भीतर है, जिसे कोई प्राणी नहीं जानता, जिसका शरीर सब प्राणी हैं, और जो सब प्राणियों को भीतर से नियन्त्रित करता है — वही तुम्हारा आत्मा है, अन्तर्यामी, अमृत। यह अधिभूत हुआ।

Now with reference to beings: he who dwells in all beings, who is within all beings, whom no being knows, whose body all beings are, who controls all beings from within — he is your self, the inner controller, the immortal. So much with reference to beings.

अथाध्यात्मम् । यः प्राणे तिष्ठन् प्राणादन्तरो यं प्राणो न वेद यस्य प्राणः शरीरं यः प्राणमन्तरो यमयति एष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ १६ ॥

athādhyātmam, yaḥ prāṇe tiṣṭhan prāṇādantaro yaṃ prāṇo na veda yasya prāṇaḥ śarīraṃ yaḥ prāṇamantaro yamayati eṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ || 16 ||

Athaadhyaatmam, yah praane tishthan praanaadantaro yam praano na veda yasya praanah shariiram yah praanamantaro yamayati esha ta aatmaantaryaamyamritah || 16 ||

अब अध्यात्म: जो प्राण में स्थित है, प्राण से भीतर है, जिसे प्राण नहीं जानता, जिसका शरीर प्राण है, और जो प्राण को भीतर से नियन्त्रित करता है — वही तुम्हारा आत्मा है, अन्तर्यामी, अमृत।

Now with reference to the body: he who dwells in the breath, who is within the breath, whom the breath does not know, whose body the breath is, who controls the breath from within — he is your self, the inner controller, the immortal.

यो वाचि तिष्ठन् वाचोऽन्तरो यं वाङ्न वेद यस्य वाक्शरीरं यो वाचमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ १७ ॥

yo vāci tiṣṭhan vāco'ntaro yaṃ vāṅna veda yasya vākśarīraṃ yo vācamantaro yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ || 17 ||

Yo vaachi tishthan vaacho'ntaro yam vaanna veda yasya vaakshariiram yo vaachamantaro yamayatyesha ta aatmaantaryaamyamritah || 17 ||

जो वाणी में स्थित है, वाणी से भीतर है, जिसे वाणी नहीं जानती, जिसका शरीर वाणी है, और जो वाणी को भीतर से नियन्त्रित करता है — वही तुम्हारा आत्मा है, अन्तर्यामी, अमृत।

He who dwells in speech, who is within speech, whom speech does not know, whose body speech is, who controls speech from within — he is your self, the inner controller, the immortal.

यश्चक्षुषि तिष्ठञ्चक्षुषोऽन्तरो यं चक्षुर्न वेद यस्य चक्षुः शरीरं यश्चक्षुरन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ १८ ॥

yaścakṣuṣi tiṣṭhañcakṣuṣo'ntaro yaṃ cakṣurna veda yasya cakṣuḥ śarīraṃ yaścakṣurantaro yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ || 18 ||

Yashchakshushi tishthanchakshusho'ntaro yam chakshurna veda yasya chakshuh shariiram yashchakshurantaro yamayatyesha ta aatmaantaryaamyamritah || 18 ||

जो चक्षु में स्थित है, चक्षु से भीतर है, जिसे चक्षु नहीं जानता, जिसका शरीर चक्षु है, और जो चक्षु को भीतर से नियन्त्रित करता है — वही तुम्हारा आत्मा है, अन्तर्यामी, अमृत।

He who dwells in the eye, who is within the eye, whom the eye does not know, whose body the eye is, who controls the eye from within — he is your self, the inner controller, the immortal.

यः श्रोत्रे तिष्ठञ्छ्रोत्रादन्तरो यं श्रोत्रं न वेद यस्य श्रोत्रं शरीरं यः श्रोत्रमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ १९ ॥

yaḥ śrotre tiṣṭhañchrotrādantaro yaṃ śrotraṃ na veda yasya śrotraṃ śarīraṃ yaḥ śrotramantaro yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ || 19 ||

Yah shrotre tishthanchhrotraadantaro yam shrotram na veda yasya shrotram shariiram yah shrotramantaro yamayatyesha ta aatmaantaryaamyamritah || 19 ||

जो श्रोत्र में स्थित है, श्रोत्र से भीतर है, जिसे श्रोत्र नहीं जानता, जिसका शरीर श्रोत्र है, और जो श्रोत्र को भीतर से नियन्त्रित करता है — वही तुम्हारा आत्मा है, अन्तर्यामी, अमृत।

He who dwells in hearing, who is within hearing, whom hearing does not know, whose body hearing is, who controls hearing from within — he is your self, the inner controller, the immortal.

यो मनसि तिष्ठन्मनसोऽन्तरो यं मनो न वेद यस्य मनः शरीरं यो मनोऽन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ २० ॥

yo manasi tiṣṭhanmanaso'ntaro yaṃ mano na veda yasya manaḥ śarīraṃ yo mano'ntaro yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ || 20 ||

Yo manasi tishthanmanaso'ntaro yam mano na veda yasya manah shariiram yo mano'ntaro yamayatyesha ta aatmaantaryaamyamritah || 20 ||

जो मन में स्थित है, मन से भीतर है, जिसे मन नहीं जानता, जिसका शरीर मन है, और जो मन को भीतर से नियन्त्रित करता है — वही तुम्हारा आत्मा है, अन्तर्यामी, अमृत।

He who dwells in the mind, who is within the mind, whom the mind does not know, whose body the mind is, who controls the mind from within — he is your self, the inner controller, the immortal.

यस्त्वचि तिष्ठंस्त्वचोऽन्तरो यं त्वङ्न वेद यस्य त्वक्शरीरं यस्त्वचमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ २१ ॥

yastvaci tiṣṭhaṃstvaco'ntaro yaṃ tvaṅna veda yasya tvakśarīraṃ yastvacamantaro yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ || 21 ||

Yastvachi tishthamstvacho'ntaro yam tvanna veda yasya tvakshariiram yastvachamantaro yamayatyesha ta aatmaantaryaamyamritah || 21 ||

जो त्वचा में स्थित है, त्वचा से भीतर है, जिसे त्वचा नहीं जानती, जिसका शरीर त्वचा है, और जो त्वचा को भीतर से नियन्त्रित करता है — वही तुम्हारा आत्मा है, अन्तर्यामी, अमृत।

He who dwells in the skin, who is within the skin, whom the skin does not know, whose body the skin is, who controls the skin from within — he is your self, the inner controller, the immortal.

यो विज्ञाने तिष्ठन् विज्ञानादन्तरो यं विज्ञानं न वेद यस्य विज्ञानं शरीरं यो विज्ञानमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ २२ ॥

yo vijñāne tiṣṭhan vijñānādantaro yaṃ vijñānaṃ na veda yasya vijñānaṃ śarīraṃ yo vijñānamantaro yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ || 22 ||

Yo vijnaane tishthan vijnaanaadantaro yam vijnaanam na veda yasya vijnaanam shariiram yo vijnaanamantaro yamayatyesha ta aatmaantaryaamyamritah || 22 ||

जो विज्ञान में स्थित है, विज्ञान से भीतर है, जिसे विज्ञान नहीं जानता, जिसका शरीर विज्ञान है, और जो विज्ञान को भीतर से नियन्त्रित करता है — वही तुम्हारा आत्मा है, अन्तर्यामी, अमृत।

He who dwells in understanding, who is within understanding, whom understanding does not know, whose body understanding is, who controls understanding from within — he is your self, the inner controller, the immortal.

यो रेतसि तिष्ठन् रेतसोऽन्तरो यं रेतो न वेद यस्य रेतः शरीरं यो रेतोऽन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः । अदृष्टो द्रष्टाश्रुतः श्रोतामतो मन्ताविज्ञातो विज्ञाता । नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा नान्योऽतोऽस्ति श्रोता नान्योऽतोऽस्ति मन्ता नान्योऽतोऽस्ति विज्ञाता । एष त आत्मान्तर्याम्यमृतः । अतोऽन्यदार्तम् । ततो होद्दालक आरुणिरुपरराम ॥ २३ ॥

yo retasi tiṣṭhan retaso'ntaro yaṃ reto na veda yasya retaḥ śarīraṃ yo reto'ntaro yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ, adṛṣṭo draṣṭāśrutaḥ śrotāmato mantāvijñāto vijñātā, nānyo'to'sti draṣṭā nānyo'to'sti śrotā nānyo'to'sti mantā nānyo'to'sti vijñātā, eṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ, ato'nyadārtam, tato hoddālaka āruṇirupararāma || 23 ||

Yo retasi tishthan retaso'ntaro yam reto na veda yasya retah shariiram yo reto'ntaro yamayatyesha ta aatmaantaryaamyamritah, adrishto drashtaashrutah shrotaamato mantaavijnaato vijnaataa, naanyo'to'sti drashtaa naanyo'to'sti shrotaa naanyo'to'sti mantaa naanyo'to'sti vijnaataa, esha ta aatmaantaryaamyamritah, ato'nyadaartam, tato hoddaalaka aarunirupararaama || 23 ||

जो रेत में स्थित है, रेत से भीतर है, जिसे रेत नहीं जानता, जिसका शरीर रेत है, और जो रेत को भीतर से नियन्त्रित करता है — वही तुम्हारा आत्मा है, अन्तर्यामी, अमृत। वह देखा नहीं जाता पर द्रष्टा है, सुना नहीं जाता पर श्रोता है, मनन का विषय नहीं है पर मन्ता है, जाना नहीं जाता पर विज्ञाता है। उससे भिन्न कोई द्रष्टा नहीं, कोई श्रोता नहीं, कोई मन्ता नहीं, कोई विज्ञाता नहीं। यही तुम्हारा आत्मा है, अन्तर्यामी, अमृत; इससे भिन्न जो कुछ है वह दुःखमय है। इसके बाद उद्दालक आरुणि चुप हो गया।

He who dwells in the seed, who is within the seed, whom the seed does not know, whose body the seed is, who controls the seed from within — he is your self, the inner controller, the immortal. He is unseen but sees, unheard but hears, unthought but thinks, unknown but knows. There is no other seer than he, no other hearer, no other thinker, no other knower. He is your self, the inner controller, the immortal; anything other than this is fraught with suffering. Then Uddālaka Āruṇi fell silent.

↑ All sections

अष्टमं ब्राह्मणम् · Brāhmaṇa 3.8 — Gārgī and the Imperishable

अथ ह वाचक्नव्युवाच ब्राह्मणा भगवन्तो हन्ताहमिमं द्वौ प्रश्नौ प्रक्ष्यामि । तौ चेन्मे विवक्ष्यति । न वै जातु युष्माकमिमं कश्चिद्ब्रह्मोद्यं जेतेति । पृच्छ गार्गीति ॥ १ ॥

atha ha vācaknavyuvāca brāhmaṇā bhagavanto hantāhamimaṃ dvau praśnau prakṣyāmi, tau cenme vivakṣyati, na vai jātu yuṣmākamimaṃ kaścidbrahmodyaṃ jeteti, pṛccha gārgīti || 1 ||

Atha ha vaachaknavyuvaacha braahmanaa bhagavanto hantaahamimam dvau prashnau prakshyaami, tau chenme vivakshyati, na vai jaatu yushmaakamimam kashchidbrahmodyam jeteti, prichchha gaargiiti || 1 ||

तब वाचक्नवी ने कहा, 'पूज्य ब्राह्मणो! मैं इनसे दो प्रश्न पूछूँगी। यदि यह उनका उत्तर दे दे, तो निश्चय ही तुममें से कोई इसे ब्रह्म-चर्चा में नहीं जीत सकेगा।' 'पूछ, गार्गी।'

Then Gārgī Vācaknavī said, 'Revered brāhmaṇas, let me put two questions to him. If he answers them, then not one of you will ever defeat him in debate about brahman.' 'Ask, Gārgī.'

सा होवाच अहं वै त्वा याज्ञवल्क्य यथा काश्यो वा वैदेहो वोग्रपुत्र उज्ज्यं धनुरधिज्यं कृत्वा द्वौ बाणवन्तौ सपत्नातिव्याधिनौ हस्ते कृत्वोपोत्तिष्ठेदेवमेवाहं त्वा द्वाभ्यां प्रश्नाभ्यामुपोदस्थाम् । तौ मे ब्रूहीति । पृच्छ गार्गीति ॥ २ ॥

sā hovāca ahaṃ vai tvā yājñavalkya yathā kāśyo vā vaideho vograputra ujjyaṃ dhanuradhijyaṃ kṛtvā dvau bāṇavantau sapatnātivyādhinau haste kṛtvopottiṣṭhedevamevāhaṃ tvā dvābhyāṃ praśnābhyāmupodasthām, tau me brūhīti, pṛccha gārgīti || 2 ||

Saa hovaacha aham vai tvaa yaajnavalkya yathaa kaashyo vaa vaideho vograputra ujjyam dhanuradhijyam kritvaa dvau baanavantau sapatnaativyaadhinau haste kritvopottishthedevamevaaham tvaa dvaabhyaam prashnaabhyaamupodasthaam, tau me bruuhiiti, prichchha gaargiiti || 2 ||

उसने कहा, 'याज्ञवल्क्य! जैसे काशी या विदेह का कोई वीरपुत्र अपना ढीला धनुष चढ़ाकर, शत्रु को बेधने वाले दो बाण हाथ में लेकर खड़ा हो, वैसे ही मैं दो प्रश्न लेकर तुम्हारे सामने खड़ी हूँ; उनका उत्तर दो।' 'पूछ, गार्गी।'

She said, 'Yājñavalkya, as a hero's son from Kāśī or Videha might string his slack bow and stand up holding two arrows that pierce an enemy, so do I stand before you with two questions; answer them for me.' 'Ask, Gārgī.'

सा होवाच यदूर्ध्वं याज्ञवल्क्य दिवो यदवाक्पृथिव्या यदन्तरा द्यावापृथिवी इमे यद्भूतं च भवच्च भविष्यच्चेत्याचक्षते कस्मिंस्तदोतं च प्रोतं चेति ॥ ३ ॥

sā hovāca yadūrdhvaṃ yājñavalkya divo yadavākpṛthivyā yadantarā dyāvāpṛthivī ime yadbhūtaṃ ca bhavacca bhaviṣyaccetyācakṣate kasmiṃstadotaṃ ca protaṃ ceti || 3 ||

Saa hovaacha yaduurdhvam yaajnavalkya divo yadavaakprithivyaa yadantaraa dyaavaaprithivii ime yadbhuutam cha bhavachcha bhavishyachchetyaachakshate kasmimstadotam cha protam cheti || 3 ||

उसने कहा, 'याज्ञवल्क्य! जो द्युलोक से ऊपर है, जो पृथ्वी से नीचे है, जो इन दोनों के बीच है, और जिसे भूत, वर्तमान और भविष्य कहते हैं — वह किसमें ओतप्रोत है?'

She said, 'Yājñavalkya, what is above the sky, what is below the earth, what is between these two, and what people call the past, the present and the future — on what is all that woven back and forth?'

स होवाच यदूर्ध्वं गार्गि दिवो यदवाक्पृथिव्या यदन्तरा द्यावापृथिवी इमे यद्भूतं च भवच्च भविष्यच्चेत्याचक्षत आकाशे तदोतं च प्रोतं चेति ॥ ४ ॥

sa hovāca yadūrdhvaṃ gārgi divo yadavākpṛthivyā yadantarā dyāvāpṛthivī ime yadbhūtaṃ ca bhavacca bhaviṣyaccetyācakṣata ākāśe tadotaṃ ca protaṃ ceti || 4 ||

Sa hovaacha yaduurdhvam gaargi divo yadavaakprithivyaa yadantaraa dyaavaaprithivii ime yadbhuutam cha bhavachcha bhavishyachchetyaachakshata aakaashe tadotam cha protam cheti || 4 ||

उसने कहा, 'गार्गी! जो द्युलोक से ऊपर है, जो पृथ्वी से नीचे है, जो इन दोनों के बीच है, और जिसे भूत, वर्तमान और भविष्य कहते हैं — वह आकाश में ओतप्रोत है।'

He said, 'Gārgī, what is above the sky, what is below the earth, what is between these two, and what people call the past, the present and the future — all that is woven back and forth on space.'

सा होवाच नमस्तेऽस्तु याज्ञवल्क्य यो म एतं व्यवोचोऽपरस्मै धारयस्वेति पृच्छ गार्गीति ॥ ५ ॥

sā hovāca namaste'stu yājñavalkya yo ma etaṃ vyavoco'parasmai dhārayasveti pṛccha gārgīti || 5 ||

Saa hovaacha namaste'stu yaajnavalkya yo ma etam vyavocho'parasmai dhaarayasveti prichchha gaargiiti || 5 ||

उसने कहा, 'याज्ञवल्क्य! तुम्हें नमस्कार, जिसने मेरा यह प्रश्न सुलझा दिया। अब दूसरे के लिए तैयार हो जाओ।' 'पूछ, गार्गी।'

She said, 'Homage to you, Yājñavalkya, who have settled this question for me. Now hold yourself ready for the other.' 'Ask, Gārgī.'

सा होवाच यदूर्ध्वं याज्ञवल्क्य दिवो यदवाक्पृथिव्या यदन्तरा द्यावापृथिवी इमे यद्भूतं च भवच्च भविष्यच्चेत्याचक्षते कस्मिंस्तदोतं च प्रोतं चेति ॥ ६ ॥

sā hovāca yadūrdhvaṃ yājñavalkya divo yadavākpṛthivyā yadantarā dyāvāpṛthivī ime yadbhūtaṃ ca bhavacca bhaviṣyaccetyācakṣate kasmiṃstadotaṃ ca protaṃ ceti || 6 ||

Saa hovaacha yaduurdhvam yaajnavalkya divo yadavaakprithivyaa yadantaraa dyaavaaprithivii ime yadbhuutam cha bhavachcha bhavishyachchetyaachakshate kasmimstadotam cha protam cheti || 6 ||

उसने कहा, 'याज्ञवल्क्य! जो द्युलोक से ऊपर है, जो पृथ्वी से नीचे है, जो इन दोनों के बीच है, और जिसे भूत, वर्तमान और भविष्य कहते हैं — वह किसमें ओतप्रोत है?'

She said, 'Yājñavalkya, what is above the sky, what is below the earth, what is between these two, and what people call the past, the present and the future — on what is all that woven back and forth?'

स होवाच यदूर्ध्वं गार्गि दिवो यदवाक्पृथिव्या यदन्तरा द्यावापृथिवी इमे यद्भूतं च भवच्च भविष्यच्चेत्याचक्षत आकाश एव तदोतं च प्रोतं चेति । कस्मिन्नु खल्वाकाश ओतश्च प्रोतश्चेति ॥ ७ ॥

sa hovāca yadūrdhvaṃ gārgi divo yadavākpṛthivyā yadantarā dyāvāpṛthivī ime yadbhūtaṃ ca bhavacca bhaviṣyaccetyācakṣata ākāśa eva tadotaṃ ca protaṃ ceti, kasminnu khalvākāśa otaśca protaśceti || 7 ||

Sa hovaacha yaduurdhvam gaargi divo yadavaakprithivyaa yadantaraa dyaavaaprithivii ime yadbhuutam cha bhavachcha bhavishyachchetyaachakshata aakaasha eva tadotam cha protam cheti, kasminnu khalvaakaasha otashcha protashcheti || 7 ||

उसने कहा, 'गार्गी! वह आकाश में ही ओतप्रोत है।' 'और आकाश किसमें ओतप्रोत है?'

He said, 'Gārgī, all that is woven back and forth on space alone.' 'And on what is space woven back and forth?'

स होवाच एतद्वै तदक्षरं गार्गि ब्राह्मणा अभिवदन्त्यस्थूलमनण्वह्रस्वमदीर्घमलोहितमस्नेहमच्छायमतमोऽवाय्वनाकाशमसङ्गमरसमगन्धमचक्षुष्कमश्रोत्रमवागमनोऽतेजस्कमप्राणममुखमगात्रमनन्तरमबाह्यम् । न तदश्नाति किं चन । न तदश्नाति कश्चन ॥ ८ ॥

sa hovāca etadvai tadakṣaraṃ gārgi brāhmaṇā abhivadantyasthūlamanaṇvahrasvamadīrghamalohitamasnehamacchāyamatamo'vāyvanākāśamasaṅgamarasamagandhamacakṣuṣkamaśrotramavāgamano'tejaskamaprāṇamamukhamagātramanantaramabāhyam, na tadaśnāti kiṃ cana, na tadaśnāti kaścana || 8 ||

Sa hovaacha etadvai tadaksharam gaargi braahmanaa abhivadantyasthuulamananvahrasvamadiirghamalohitamasnehamachchhaayamatamo'vaayvanaakaashamasangamarasamagandhamachakshushkamashrotramavaagamano'tejaskamapraanamamukhamagaatramanantaramabaahyam, na tadashnaati kim chana, na tadashnaati kashchana || 8 ||

उसने कहा, 'गार्गी! इसी को ब्राह्मण अक्षर कहते हैं: वह स्थूल नहीं, सूक्ष्म नहीं, ह्रस्व नहीं, दीर्घ नहीं; न लाल, न चिकना, न छाया, न अन्धकार; न वायु, न आकाश; असंग, नीरस, गन्धरहित, चक्षुरहित, श्रोत्ररहित, वाणीरहित, मनरहित, तेजरहित, प्राणरहित, मुखरहित, मापरहित; न उसके भीतर कुछ है, न बाहर। वह किसी को नहीं खाता, और उसे कोई नहीं खाता।

He said, 'Gārgī, this is what the brāhmaṇas call the imperishable: it is neither coarse nor fine, neither short nor long; not red, not sticky; without shadow, without darkness; without wind, without space; unattached, without taste, without smell, without eyes, without ears, without speech, without mind, without radiance, without breath, without mouth, without measure; with nothing inside it and nothing outside it. It eats nothing at all, and nothing eats it.

एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्यचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठतः । एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि द्यावापृथिव्यौ विधृते तिष्ठतः । एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि निमेषा मुहूर्ता अहोरात्राण्यर्धमासा मासा ऋतवः संवत्सरा इति विधृतास्तिष्ठन्ति । एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि प्राच्योऽन्या नद्यः स्यन्दन्ते श्वेतेभ्यः पर्वतेभ्यः प्रतीच्योऽन्या यां यां च दिशमनु । एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि मनुष्याः प्रशंसन्ति यजमानं देवा दर्वीं पितरोऽन्वायत्ताः ॥ ९ ॥

etasya vā akṣarasya praśāsane gārgi sūryacandramasau vidhṛtau tiṣṭhataḥ, etasya vā akṣarasya praśāsane gārgi dyāvāpṛthivyau vidhṛte tiṣṭhataḥ, etasya vā akṣarasya praśāsane gārgi nimeṣā muhūrtā ahorātrāṇyardhamāsā māsā ṛtavaḥ saṃvatsarā iti vidhṛtāstiṣṭhanti, etasya vā akṣarasya praśāsane gārgi prācyo'nyā nadyaḥ syandante śvetebhyaḥ parvatebhyaḥ pratīcyo'nyā yāṃ yāṃ ca diśamanu, etasya vā akṣarasya praśāsane gārgi manuṣyāḥ praśaṃsanti yajamānaṃ devā darvīṃ pitaro'nvāyattāḥ || 9 ||

Etasya vaa aksharasya prashaasane gaargi suuryachandramasau vidhritau tishthatah, etasya vaa aksharasya prashaasane gaargi dyaavaaprithivyau vidhrite tishthatah, etasya vaa aksharasya prashaasane gaargi nimeshaa muhuurtaa ahoraatraanyardhamaasaa maasaa ritavah samvatsaraa iti vidhritaastishthanti, etasya vaa aksharasya prashaasane gaargi praachyo'nyaa nadyah syandante shvetebhyah parvatebhyah pratiichyo'nyaa yaam yaam cha dishamanu, etasya vaa aksharasya prashaasane gaargi manushyaah prashamsanti yajamaanam devaa darviim pitaro'nvaayattaah || 9 ||

'गार्गी! इसी अक्षर के शासन में सूर्य और चन्द्रमा अपने-अपने स्थान पर धारण किए हुए खड़े हैं; इसी के शासन में द्युलोक और पृथ्वी धारण किए हुए खड़े हैं; इसी के शासन में निमेष, मुहूर्त, दिन-रात, अर्धमास, मास, ऋतुएँ और संवत्सर धारण किए हुए खड़े हैं; इसी के शासन में कुछ नदियाँ श्वेत पर्वतों से पूर्व की ओर बहती हैं और कुछ पश्चिम की ओर, और सब अपनी-अपनी दिशा में; इसी के शासन में मनुष्य दाता की प्रशंसा करते हैं, देवता यजमान के अधीन रहते हैं और पितर दर्वी-हवि के अधीन।

'Gārgī, under the rule of this imperishable the sun and the moon stand held apart; under its rule the sky and the earth stand held apart; under its rule moments and hours, days and nights, half-months, months, seasons and years stand held apart; under its rule some rivers flow eastward from the white mountains and others westward, each in its own direction; under its rule people praise the giver, the gods depend on the patron of the sacrifice, and the fathers on the ladle-offering.

यो वा एतदक्षरं गार्ग्यविदित्वास्मिंल्लोके जुहोति यजते तपस्तप्यते बहूनि वर्षसहस्राण्यन्तवदेवास्य तद्भवति यो वा एतदक्षरं गार्ग्यविदित्वास्माल्लोकात्प्रैति स कृपणः । अथ य एतदक्षरं गार्गि विदित्वास्माल्लोकात्प्रैति स ब्राह्मणः ॥ १० ॥

yo vā etadakṣaraṃ gārgyaviditvāsmiṃlloke juhoti yajate tapastapyate bahūni varṣasahasrāṇyantavadevāsya tadbhavati yo vā etadakṣaraṃ gārgyaviditvāsmāllokātpraiti sa kṛpaṇaḥ, atha ya etadakṣaraṃ gārgi viditvāsmāllokātpraiti sa brāhmaṇaḥ || 10 ||

Yo vaa etadaksharam gaargyaviditvaasmimlloke juhoti yajate tapastapyate bahuuni varshasahasraanyantavadevaasya tadbhavati yo vaa etadaksharam gaargyaviditvaasmaallokaatpraiti sa kripanah, atha ya etadaksharam gaargi viditvaasmaallokaatpraiti sa braahmanah || 10 ||

'गार्गी! जो इस अक्षर को जाने बिना इस लोक में हवन करता है, यजन करता है और हजारों वर्ष तप करता है, उसका वह सब अन्तवान् ही होता है। और जो इस अक्षर को जाने बिना इस लोक से जाता है वह कृपण है; किन्तु जो इस अक्षर को जानकर इस लोक से जाता है, गार्गी, वही ब्राह्मण है।

'Gārgī, whoever offers and sacrifices and practises austerity in this world for many thousands of years without knowing this imperishable — all that of his comes to an end. And whoever departs from this world without knowing this imperishable is pitiable; but whoever departs from this world knowing this imperishable, Gārgī, he is a brāhmaṇa.

तद्वा एतदक्षरं गार्ग्यदृष्टं द्रष्ट्रश्रुतं श्रोत्रमतं मन्त्रविज्ञातं विज्ञातृ । नान्यदतोऽस्ति द्रष्टृ । नान्यदतोऽस्ति श्रोतृ । नान्यदतोऽस्ति मन्तृ । नान्यदतोऽस्ति विज्ञातृ । एतस्मिन्नु खल्वक्षरे गार्ग्याकाश ओतश्च प्रोतश्च ॥ ११ ॥

tadvā etadakṣaraṃ gārgyadṛṣṭaṃ draṣṭraśrutaṃ śrotramataṃ mantravijñātaṃ vijñātṛ, nānyadato'sti draṣṭṛ, nānyadato'sti śrotṛ, nānyadato'sti mantṛ, nānyadato'sti vijñātṛ, etasminnu khalvakṣare gārgyākāśa otaśca protaśca || 11 ||

Tadvaa etadaksharam gaargyadrishtam drashtrashrutam shrotramatam mantravijnaatam vijnaatri, naanyadato'sti drashtri, naanyadato'sti shrotri, naanyadato'sti mantri, naanyadato'sti vijnaatri, etasminnu khalvakshare gaargyaakaasha otashcha protashcha || 11 ||

'गार्गी! यह अक्षर देखा नहीं जाता पर द्रष्टा है, सुना नहीं जाता पर श्रोता है, मनन का विषय नहीं है पर मन्ता है, जाना नहीं जाता पर विज्ञाता है। इससे भिन्न कोई द्रष्टा नहीं, कोई श्रोता नहीं, कोई मन्ता नहीं, कोई विज्ञाता नहीं। गार्गी! इसी अक्षर में आकाश ओतप्रोत है।'

'Gārgī, this imperishable is unseen but sees, unheard but hears, unthought but thinks, unknown but knows. There is no other seer than it, no other hearer, no other thinker, no other knower. And on this imperishable, Gārgī, space is woven back and forth.'

सा होवाच ब्राह्मणा भगवन्तस्तदेव बहु मन्यध्वं यदस्मान्नमस्कारेण मुच्येध्वम् । न वै जातु युष्माकमिमं कश्चिद्ब्रह्मोद्यं जेतेति । ततो ह वाचक्नव्युपरराम ॥ १२ ॥

sā hovāca brāhmaṇā bhagavantastadeva bahu manyadhvaṃ yadasmānnamaskāreṇa mucyedhvam, na vai jātu yuṣmākamimaṃ kaścidbrahmodyaṃ jeteti, tato ha vācaknavyupararāma || 12 ||

Saa hovaacha braahmanaa bhagavantastadeva bahu manyadhvam yadasmaannamaskaarena muchyedhvam, na vai jaatu yushmaakamimam kashchidbrahmodyam jeteti, tato ha vaachaknavyupararaama || 12 ||

उसने कहा, 'पूज्य ब्राह्मणो! इसी को बहुत मानो कि तुम इससे नमस्कार करके ही छूट जाओ; निश्चय ही तुममें से कोई इसे ब्रह्म-चर्चा में नहीं जीत सकेगा।' इसके बाद वाचक्नवी चुप हो गई।

She said, 'Revered brāhmaṇas, think it much if you get off from him with no more than a bow; not one of you will ever defeat him in debate about brahman.' Then Gārgī Vācaknavī fell silent.

↑ All sections

नवमं ब्राह्मणम् · Brāhmaṇa 3.9 — Vidagdha Śākalya and the Number of the Gods

अथ हैनं विदग्धः शाकल्यः पप्रच्छ कति देवा याज्ञवल्क्येति । स हैतयैव निविदा प्रतिपेदे यावन्तो वैश्वदेवस्य निविद्युच्यन्ते । त्रयश्च त्री च शता त्रयश्च त्री च सहस्रेति । ओमिति होवाच । कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति । त्रयस्त्रिंशदिति । ओमिति होवाच । कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति । षडिति । ओमिति होवाच । कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति । त्रय इति । ओमिति होवाच । कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति । द्वाविति । ओमिति होवाच । कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति । अध्यर्ध इति । ओमिति होवाच । कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति । एक इति । ओमिति होवाच । कतमे ते त्रयश्च त्री च शता त्रयश्च त्री च सहस्रेति ॥ १ ॥

atha hainaṃ vidagdhaḥ śākalyaḥ papraccha kati devā yājñavalkyeti, sa haitayaiva nividā pratipede yāvanto vaiśvadevasya nividyucyante, trayaśca trī ca śatā trayaśca trī ca sahasreti, omiti hovāca, katyeva devā yājñavalkyeti, trayastriṃśaditi, omiti hovāca, katyeva devā yājñavalkyeti, ṣaḍiti, omiti hovāca, katyeva devā yājñavalkyeti, traya iti, omiti hovāca, katyeva devā yājñavalkyeti, dvāviti, omiti hovāca, katyeva devā yājñavalkyeti, adhyardha iti, omiti hovāca, katyeva devā yājñavalkyeti, eka iti, omiti hovāca, katame te trayaśca trī ca śatā trayaśca trī ca sahasreti || 1 ||

Atha hainam vidagdhah shaakalyah paprachchha kati devaa yaajnavalkyeti, sa haitayaiva nividaa pratipede yaavanto vaishvadevasya nividyuchyante, trayashcha trii cha shataa trayashcha trii cha sahasreti, omiti hovaacha, katyeva devaa yaajnavalkyeti, trayastrimshaditi, omiti hovaacha, katyeva devaa yaajnavalkyeti, shaditi, omiti hovaacha, katyeva devaa yaajnavalkyeti, traya iti, omiti hovaacha, katyeva devaa yaajnavalkyeti, dvaaviti, omiti hovaacha, katyeva devaa yaajnavalkyeti, adhyardha iti, omiti hovaacha, katyeva devaa yaajnavalkyeti, eka iti, omiti hovaacha, katame te trayashcha trii cha shataa trayashcha trii cha sahasreti || 1 ||

तब विदग्ध शाकल्य ने उनसे पूछा, 'याज्ञवल्क्य! देवता कितने हैं?' उन्होंने उसी निविद् के द्वारा उत्तर दिया जिसमें विश्वेदेवों की निविद् में देवताओं की संख्या कही जाती है — 'तीन सौ तीन और तीन हज़ार तीन।' 'ओम्,' उसने कहा, 'याज्ञवल्क्य! ठीक-ठीक कितने देवता हैं?' 'तैंतीस।' 'ओम्! ठीक-ठीक कितने देवता हैं?' 'छह।' 'ओम्! ठीक-ठीक कितने?' 'तीन।' 'ओम्! ठीक-ठीक कितने?' 'दो।' 'ओम्! ठीक-ठीक कितने?' 'डेढ़।' 'ओम्! ठीक-ठीक कितने?' 'एक।' 'ओम्,' उसने कहा, 'तो वे तीन सौ तीन और तीन हज़ार तीन कौन हैं?'

Then Vidagdha Śākalya asked him, 'Yājñavalkya, how many gods are there?' He answered by that very nivid: 'As many as are named in the nivid of the Viśvedevas — three hundred and three, and three thousand and three.' 'Om,' said Śākalya, 'but exactly how many gods are there, Yājñavalkya?' 'Thirty-three.' 'Om. But exactly how many gods are there?' 'Six.' 'Om. But exactly how many?' 'Three.' 'Om. But exactly how many?' 'Two.' 'Om. But exactly how many?' 'One and a half.' 'Om. But exactly how many?' 'One.' 'Om,' said he. 'Then who are those three hundred and three and those three thousand and three?'

स होवाच महिमान एवैषामेते । त्रयस्त्रिंशत्त्वेव देवा इति । कतमे ते त्रयस्त्रिंशदिति । अष्टौ वसव एकादश रुद्रा द्वादशादित्याः त एकत्रिंशदिन्द्रश्चैव प्रजापतिश्च त्रयस्त्रिंशाविति ॥ २ ॥

sa hovāca mahimāna evaiṣāmete, trayastriṃśattveva devā iti, katame te trayastriṃśaditi, aṣṭau vasava ekādaśa rudrā dvādaśādityāḥ ta ekatriṃśadindraścaiva prajāpatiśca trayastriṃśāviti || 2 ||

Sa hovaacha mahimaana evaishaamete, trayastrimshattveva devaa iti, katame te trayastrimshaditi, ashtau vasava ekaadasha rudraa dvaadashaadityaah ta ekatrimshadindrashchaiva prajaapatishcha trayastrimshaaviti || 2 ||

उन्होंने कहा, 'वे तो इन्हीं की विभूतियाँ हैं; देवता तो तैंतीस ही हैं।' 'वे तैंतीस कौन हैं?' 'आठ वसु, ग्यारह रुद्र और बारह आदित्य — ये इकतीस हुए; और इन्द्र तथा प्रजापति मिलकर तैंतीस।'

He said, 'These are only their powers; there are in truth just thirty-three gods.' 'Which are those thirty-three?' 'Eight Vasus, eleven Rudras and twelve Ādityas — these make thirty-one; and Indra and Prajāpati make thirty-three.'

कतमे वसव इति । अग्निश्च पृथिवी च वायुश्चान्तरिक्षं चादित्यश्च द्यौः च चन्द्रमाश्च नक्षत्राणि चैते वसवः । एतेषु हीदं सर्वं वसु हितं इति तस्माद्वसव इति ॥ ३ ॥

katame vasava iti, agniśca pṛthivī ca vāyuścāntarikṣaṃ cādityaśca dyauḥ ca candramāśca nakṣatrāṇi caite vasavaḥ, eteṣu hīdaṃ sarvaṃ vasu hitaṃ iti tasmādvasava iti || 3 ||

Katame vasava iti, agnishcha prithivii cha vaayushchaantariksham chaadityashcha dyauh cha chandramaashcha nakshatraani chaite vasavah, eteshu hiidam sarvam vasu hitam iti tasmaadvasava iti || 3 ||

'वसु कौन हैं?' 'अग्नि और पृथिवी, वायु और अन्तरिक्ष, आदित्य और द्यौ, चन्द्रमा और नक्षत्र — ये वसु हैं; क्योंकि इन्हीं में यह सारा धन (वसु) रखा हुआ है, इसीलिए ये वसु कहलाते हैं।'

'Which are the Vasus?' 'Fire and the earth, the wind and the middle region, the sun and the sky, the moon and the constellations — these are the Vasus; for in them all this wealth (vasu) is lodged, and therefore they are called Vasus.'

कतमे रुद्रा इति । दशेमे पुरुषे प्राणा आत्मैकादशः । ते यदास्माच्छरीरान्मर्त्यादुत्क्रामन्त्यथ रोदयन्ति । तद्यद्रोदयन्ति तस्माद्रुद्रा इति ॥ ४ ॥

katame rudrā iti, daśeme puruṣe prāṇā ātmaikādaśaḥ, te yadāsmāccharīrānmartyādutkrāmantyatha rodayanti, tadyadrodayanti tasmādrudrā iti || 4 ||

Katame rudraa iti, dasheme purushe praanaa aatmaikaadashah, te yadaasmaachchhariiraanmartyaadutkraamantyatha rodayanti, tadyadrodayanti tasmaadrudraa iti || 4 ||

'रुद्र कौन हैं?' 'पुरुष में जो दस प्राण हैं और ग्यारहवाँ आत्मा — ये रुद्र हैं। जब ये इस मरणधर्मा शरीर से निकल जाते हैं, तब लोग रोते हैं; क्योंकि ये रुलाते (रोदयन्ति) हैं, इसीलिए ये रुद्र हैं।'

'Which are the Rudras?' 'The ten breaths in a person, with the self as the eleventh. When they depart from this mortal body, those left behind weep; because they make men weep (rodayanti), they are called Rudras.'

कतम आदित्या इति । द्वादश वै मासाः संवत्सरस्यैत आदित्याः । एते हीदं सर्वमाददाना यन्ति । ते यदिदं सर्वमाददाना यन्ति तस्मादादित्या इति ॥ ५ ॥

katama ādityā iti, dvādaśa vai māsāḥ saṃvatsarasyaita ādityāḥ, ete hīdaṃ sarvamādadānā yanti, te yadidaṃ sarvamādadānā yanti tasmādādityā iti || 5 ||

Katama aadityaa iti, dvaadasha vai maasaah samvatsarasyaita aadityaah, ete hiidam sarvamaadadaanaa yanti, te yadidam sarvamaadadaanaa yanti tasmaadaadityaa iti || 5 ||

'आदित्य कौन हैं?' 'संवत्सर के जो बारह मास हैं, वे ही आदित्य हैं; क्योंकि वे इस सबको लेते हुए (आददानाः) चलते हैं। इस सबको लेते हुए चलते हैं, इसीलिए वे आदित्य हैं।'

'Which are the Ādityas?' 'The twelve months of the year — these are the Ādityas, for they move along carrying off (ādadānāḥ) all this. Because they move along taking all this away, they are called Ādityas.'

कतम इन्द्रः कतमः प्रजापतिरिति । स्तनयित्नुरेवेन्द्रो यज्ञः प्रजापतिरिति । कतमः स्तनयित्नुरिति । अशनिरिति । कतमो यज्ञ इति । पशव इति ॥ ६ ॥

katama indraḥ katamaḥ prajāpatiriti, stanayitnurevendro yajñaḥ prajāpatiriti, katamaḥ stanayitnuriti, aśaniriti, katamo yajña iti, paśava iti || 6 ||

Katama indrah katamah prajaapatiriti, stanayitnurevendro yajnah prajaapatiriti, katamah stanayitnuriti, ashaniriti, katamo yajna iti, pashava iti || 6 ||

'इन्द्र कौन है? प्रजापति कौन है?' 'गर्जन ही इन्द्र है, यज्ञ ही प्रजापति है।' 'गर्जन कौन है?' 'वज्र।' 'यज्ञ कौन है?' 'पशु।'

'Which is Indra, and which Prajāpati?' 'Thunder is Indra, and the sacrifice is Prajāpati.' 'Which is thunder?' 'The thunderbolt.' 'Which is the sacrifice?' 'The sacrificial animals.'

कतमे षडिति । अग्निश्च पृथिवी च वायुश्चान्तरिक्षश्चादित्यश्च द्यौश्चैते षट् । एते हीदं सर्वं षडिति ॥ ७ ॥

katame ṣaḍiti, agniśca pṛthivī ca vāyuścāntarikṣaścādityaśca dyauścaite ṣaṭ, ete hīdaṃ sarvaṃ ṣaḍiti || 7 ||

Katame shaditi, agnishcha prithivii cha vaayushchaantarikshashchaadityashcha dyaushchaite shat, ete hiidam sarvam shaditi || 7 ||

'वे छह कौन हैं?' 'अग्नि और पृथिवी, वायु और अन्तरिक्ष, आदित्य और द्यौ — ये छह हैं; क्योंकि ये ही छह यह सब कुछ हैं।'

'Which are the six?' 'Fire and the earth, the wind and the middle region, the sun and the sky — these are the six; for these six are all this.'

कतमे ते त्रयो देवा इति । इम एव त्रयो लोकाः । एषु हीमे सर्वे देवा इति । कतमौ तौ द्वौ देवा इति । अन्नं चैव प्राणश्चेति । कतमोऽध्यर्ध इति । योऽयं पवत इति ॥ ८ ॥

katame te trayo devā iti, ima eva trayo lokāḥ, eṣu hīme sarve devā iti, katamau tau dvau devā iti, annaṃ caiva prāṇaśceti, katamo'dhyardha iti, yo'yaṃ pavata iti || 8 ||

Katame te trayo devaa iti, ima eva trayo lokaah, eshu hiime sarve devaa iti, katamau tau dvau devaa iti, annam chaiva praanashcheti, katamo'dhyardha iti, yo'yam pavata iti || 8 ||

'वे तीन देवता कौन हैं?' 'ये तीनों लोक ही; क्योंकि इन्हीं में ये सब देवता हैं।' 'वे दो देवता कौन हैं?' 'अन्न और प्राण।' 'वह डेढ़ कौन है?' 'जो यह बहता (पवन) है।'

'Which are those three gods?' 'These three worlds alone, for in them all these gods are contained.' 'Which are those two gods?' 'Food and breath.' 'Which is the one and a half?' 'This one here that blows.'

तदाहुर्यदयमेक इवैव पवते । अथ कथमध्यर्ध इति । यदस्मिन्निदं सर्वमध्यार्ध्नोत्तेनाध्यर्ध इति । कतम एको देव इति । प्राण इति । स ब्रह्म त्यदित्याचक्षते ॥ ९ ॥

tadāhuryadayameka ivaiva pavate, atha kathamadhyardha iti, yadasminnidaṃ sarvamadhyārdhnottenādhyardha iti, katama eko deva iti, prāṇa iti, sa brahma tyadityācakṣate || 9 ||

Tadaahuryadayameka ivaiva pavate, atha kathamadhyardha iti, yadasminnidam sarvamadhyaardhnottenaadhyardha iti, katama eko deva iti, praana iti, sa brahma tyadityaachakshate || 9 ||

'इस विषय में लोग कहते हैं — यह तो एक-सा ही बहता है, फिर वह डेढ़ कैसे हुआ?' 'इसी में यह सब बढ़ा (अध्यार्ध्नोत्), इसीलिए वह अध्यर्ध (डेढ़) है।' 'वह एक देवता कौन है?' 'प्राण। वही ब्रह्म है; उसे लोग त्यत् (वह) कहते हैं।'

'About this they say: since this one blows as though a single one, how is he one and a half?' 'Because in him all this grew up (adhyārdhnot), therefore he is adhyardha, one and a half.' 'Which is the one god?' 'Breath. He is brahman; and they call him tyat, That.'

पृथिव्येव यस्यायतनमग्निर्लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् । याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ । य एवायं शारीरः पुरुषः स एषः । वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति । अमृतमिति होवाच ॥ १० ॥

pṛthivyeva yasyāyatanamagnirloko mano jyotiryo vai taṃ puruṣaṃ vidyātsarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ sa vai veditā syāt, yājñavalkya veda vā ahaṃ taṃ puruṣaṃ sarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ yamāttha, ya evāyaṃ śārīraḥ puruṣaḥ sa eṣaḥ, vadaiva śākalya tasya kā devateti, amṛtamiti hovāca || 10 ||

Prithivyeva yasyaayatanamagnirloko mano jyotiryo vai tam purusham vidyaatsarvasyaatmanah paraayanam sa vai veditaa syaat, yaajnavalkya veda vaa aham tam purusham sarvasyaatmanah paraayanam yamaattha, ya evaayam shaariirah purushah sa eshah, vadaiva shaakalya tasya kaa devateti, amritamiti hovaacha || 10 ||

'जिसका आयतन पृथिवी है, लोक अग्नि है और ज्योति मन है — जो उस पुरुष को, सम्पूर्ण आत्मा की परम गति को, जान ले, वही सचमुच ज्ञाता होगा, याज्ञवल्क्य!' 'जिस पुरुष को, सम्पूर्ण आत्मा की परम गति को, तुम कहते हो, उसे मैं जानता हूँ। यह जो शरीर में स्थित पुरुष है, वही है। बताओ शाकल्य, उसका देवता कौन है?' 'अमृत,' उसने कहा।

'He whose abode is the earth, whose world is fire, whose light is the mind — whoever knows that person, the final resort of every self, he would indeed be a knower, Yājñavalkya.' 'I do know that person, the final resort of every self, of whom you speak: he is this person here in the body. But say on, Śākalya — who is his deity?' 'The immortal,' he said.

काम एव यस्यायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् । याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ । य एवायं काममयः पुरुषः स एषः । वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति । स्त्रिय इति होवाच ॥ ११ ॥

kāma eva yasyāyatanaṃ hṛdayaṃ loko mano jyotiryo vai taṃ puruṣaṃ vidyātsarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ sa vai veditā syāt, yājñavalkya veda vā ahaṃ taṃ puruṣaṃ sarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ yamāttha, ya evāyaṃ kāmamayaḥ puruṣaḥ sa eṣaḥ, vadaiva śākalya tasya kā devateti, striya iti hovāca || 11 ||

Kaama eva yasyaayatanam hridayam loko mano jyotiryo vai tam purusham vidyaatsarvasyaatmanah paraayanam sa vai veditaa syaat, yaajnavalkya veda vaa aham tam purusham sarvasyaatmanah paraayanam yamaattha, ya evaayam kaamamayah purushah sa eshah, vadaiva shaakalya tasya kaa devateti, striya iti hovaacha || 11 ||

'जिसका आयतन काम है, लोक हृदय है और ज्योति मन है — जो उस पुरुष को, सम्पूर्ण आत्मा की परम गति को, जान ले, वही सचमुच ज्ञाता होगा।' 'जिस पुरुष को तुम कहते हो, उसे मैं जानता हूँ। यह जो काममय पुरुष है, वही है। बताओ शाकल्य, उसका देवता कौन है?' 'स्त्रियाँ,' उसने कहा।

'He whose abode is desire, whose world is the heart, whose light is the mind — whoever knows that person, the final resort of every self, he would indeed be a knower.' 'I do know that person of whom you speak: he is this person made of desire. But say on, Śākalya — who is his deity?' 'Women,' he said.

रूपाण्येव यस्यायतनं चक्षुर्लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् । याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ । य एवासावादित्ये पुरुषः स एषः । वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति । सत्यमिति होवाच ॥ १२ ॥

rūpāṇyeva yasyāyatanaṃ cakṣurloko mano jyotiryo vai taṃ puruṣaṃ vidyātsarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ sa vai veditā syāt, yājñavalkya veda vā ahaṃ taṃ puruṣaṃ sarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ yamāttha, ya evāsāvāditye puruṣaḥ sa eṣaḥ, vadaiva śākalya tasya kā devateti, satyamiti hovāca || 12 ||

Ruupaanyeva yasyaayatanam chakshurloko mano jyotiryo vai tam purusham vidyaatsarvasyaatmanah paraayanam sa vai veditaa syaat, yaajnavalkya veda vaa aham tam purusham sarvasyaatmanah paraayanam yamaattha, ya evaasaavaaditye purushah sa eshah, vadaiva shaakalya tasya kaa devateti, satyamiti hovaacha || 12 ||

'जिसका आयतन रूप हैं, लोक चक्षु है और ज्योति मन है — जो उस पुरुष को, सम्पूर्ण आत्मा की परम गति को, जान ले, वही सचमुच ज्ञाता होगा।' 'जिस पुरुष को तुम कहते हो, उसे मैं जानता हूँ। यह जो आदित्य में स्थित पुरुष है, वही है। बताओ शाकल्य, उसका देवता कौन है?' 'सत्य,' उसने कहा।

'He whose abode is visible forms, whose world is the eye, whose light is the mind — whoever knows that person, the final resort of every self, he would indeed be a knower.' 'I do know that person of whom you speak: he is the person there in the sun. But say on, Śākalya — who is his deity?' 'Truth,' he said.

आकाश एव यस्यायतनं श्रोत्रं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् । याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ । य एवायं श्रौतः प्रातिश्रुत्कः पुरुषः स एष । वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति । दिश इति होवाच ॥ १३ ॥

ākāśa eva yasyāyatanaṃ śrotraṃ loko mano jyotiryo vai taṃ puruṣaṃ vidyātsarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ sa vai veditā syāt, yājñavalkya veda vā ahaṃ taṃ puruṣaṃ sarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ yamāttha, ya evāyaṃ śrautaḥ prātiśrutkaḥ puruṣaḥ sa eṣa, vadaiva śākalya tasya kā devateti, diśa iti hovāca || 13 ||

Aakaasha eva yasyaayatanam shrotram loko mano jyotiryo vai tam purusham vidyaatsarvasyaatmanah paraayanam sa vai veditaa syaat, yaajnavalkya veda vaa aham tam purusham sarvasyaatmanah paraayanam yamaattha, ya evaayam shrautah praatishrutkah purushah sa esha, vadaiva shaakalya tasya kaa devateti, disha iti hovaacha || 13 ||

'जिसका आयतन आकाश है, लोक श्रोत्र है और ज्योति मन है — जो उस पुरुष को, सम्पूर्ण आत्मा की परम गति को, जान ले, वही सचमुच ज्ञाता होगा।' 'जिस पुरुष को तुम कहते हो, उसे मैं जानता हूँ। यह जो श्रवण में और प्रतिध्वनि में स्थित पुरुष है, वही है। बताओ शाकल्य, उसका देवता कौन है?' 'दिशाएँ,' उसने कहा।

'He whose abode is space, whose world is the ear, whose light is the mind — whoever knows that person, the final resort of every self, he would indeed be a knower.' 'I do know that person of whom you speak: he is this person in hearing and in the echo. But say on, Śākalya — who is his deity?' 'The quarters,' he said.

तम एव यस्यायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् । याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ । य एवायं छायामयः पुरुषः स एषः । वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति । मृत्युरिति होवाच ॥ १४ ॥

tama eva yasyāyatanaṃ hṛdayaṃ loko mano jyotiryo vai taṃ puruṣaṃ vidyātsarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ sa vai veditā syāt, yājñavalkya veda vā ahaṃ taṃ puruṣaṃ sarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ yamāttha, ya evāyaṃ chāyāmayaḥ puruṣaḥ sa eṣaḥ, vadaiva śākalya tasya kā devateti, mṛtyuriti hovāca || 14 ||

Tama eva yasyaayatanam hridayam loko mano jyotiryo vai tam purusham vidyaatsarvasyaatmanah paraayanam sa vai veditaa syaat, yaajnavalkya veda vaa aham tam purusham sarvasyaatmanah paraayanam yamaattha, ya evaayam chhaayaamayah purushah sa eshah, vadaiva shaakalya tasya kaa devateti, mrityuriti hovaacha || 14 ||

'जिसका आयतन अन्धकार है, लोक हृदय है और ज्योति मन है — जो उस पुरुष को, सम्पूर्ण आत्मा की परम गति को, जान ले, वही सचमुच ज्ञाता होगा।' 'जिस पुरुष को तुम कहते हो, उसे मैं जानता हूँ। यह जो छायामय पुरुष है, वही है। बताओ शाकल्य, उसका देवता कौन है?' 'मृत्यु,' उसने कहा।

'He whose abode is darkness, whose world is the heart, whose light is the mind — whoever knows that person, the final resort of every self, he would indeed be a knower.' 'I do know that person of whom you speak: he is this person made of shadow. But say on, Śākalya — who is his deity?' 'Death,' he said.

रूपाण्येव यस्यायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् । याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ । य एवायमादर्शे पुरुषः स एषः । वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति । सत्यमिति होवाच ॥ १५ ॥

rūpāṇyeva yasyāyatanaṃ hṛdayaṃ loko mano jyotiryo vai taṃ puruṣaṃ vidyātsarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ sa vai veditā syāt, yājñavalkya veda vā ahaṃ taṃ puruṣaṃ sarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ yamāttha, ya evāyamādarśe puruṣaḥ sa eṣaḥ, vadaiva śākalya tasya kā devateti, satyamiti hovāca || 15 ||

Ruupaanyeva yasyaayatanam hridayam loko mano jyotiryo vai tam purusham vidyaatsarvasyaatmanah paraayanam sa vai veditaa syaat, yaajnavalkya veda vaa aham tam purusham sarvasyaatmanah paraayanam yamaattha, ya evaayamaadarshe purushah sa eshah, vadaiva shaakalya tasya kaa devateti, satyamiti hovaacha || 15 ||

'जिसका आयतन रूप हैं, लोक हृदय है और ज्योति मन है — जो उस पुरुष को, सम्पूर्ण आत्मा की परम गति को, जान ले, वही सचमुच ज्ञाता होगा।' 'जिस पुरुष को तुम कहते हो, उसे मैं जानता हूँ। यह जो दर्पण में स्थित पुरुष है, वही है। बताओ शाकल्य, उसका देवता कौन है?' 'सत्य,' उसने कहा।

'He whose abode is visible forms, whose world is the heart, whose light is the mind — whoever knows that person, the final resort of every self, he would indeed be a knower.' 'I do know that person of whom you speak: he is this person in the mirror. But say on, Śākalya — who is his deity?' 'Truth,' he said.

आप एव यस्यायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् । याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ । य एवायं अप्सु पुरुषः स एषः । वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति । वरुण इति होवाच ॥ १६ ॥

āpa eva yasyāyatanaṃ hṛdayaṃ loko mano jyotiryo vai taṃ puruṣaṃ vidyātsarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ sa vai veditā syāt, yājñavalkya veda vā ahaṃ taṃ puruṣaṃ sarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ yamāttha, ya evāyaṃ apsu puruṣaḥ sa eṣaḥ, vadaiva śākalya tasya kā devateti, varuṇa iti hovāca || 16 ||

Aapa eva yasyaayatanam hridayam loko mano jyotiryo vai tam purusham vidyaatsarvasyaatmanah paraayanam sa vai veditaa syaat, yaajnavalkya veda vaa aham tam purusham sarvasyaatmanah paraayanam yamaattha, ya evaayam apsu purushah sa eshah, vadaiva shaakalya tasya kaa devateti, varuna iti hovaacha || 16 ||

'जिसका आयतन जल है, लोक हृदय है और ज्योति मन है — जो उस पुरुष को, सम्पूर्ण आत्मा की परम गति को, जान ले, वही सचमुच ज्ञाता होगा।' 'जिस पुरुष को तुम कहते हो, उसे मैं जानता हूँ। यह जो जल में स्थित पुरुष है, वही है। बताओ शाकल्य, उसका देवता कौन है?' 'वरुण,' उसने कहा।

'He whose abode is the waters, whose world is the heart, whose light is the mind — whoever knows that person, the final resort of every self, he would indeed be a knower.' 'I do know that person of whom you speak: he is this person in the waters. But say on, Śākalya — who is his deity?' 'Varuṇa,' he said.

रेत एव यस्यायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् । याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ । य एवायं पुत्रमयः पुरुषः स एषः । वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति । प्रजापतिरिति होवाच ॥ १७ ॥

reta eva yasyāyatanaṃ hṛdayaṃ loko mano jyotiryo vai taṃ puruṣaṃ vidyātsarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ sa vai veditā syāt, yājñavalkya veda vā ahaṃ taṃ puruṣaṃ sarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ yamāttha, ya evāyaṃ putramayaḥ puruṣaḥ sa eṣaḥ, vadaiva śākalya tasya kā devateti, prajāpatiriti hovāca || 17 ||

Reta eva yasyaayatanam hridayam loko mano jyotiryo vai tam purusham vidyaatsarvasyaatmanah paraayanam sa vai veditaa syaat, yaajnavalkya veda vaa aham tam purusham sarvasyaatmanah paraayanam yamaattha, ya evaayam putramayah purushah sa eshah, vadaiva shaakalya tasya kaa devateti, prajaapatiriti hovaacha || 17 ||

'जिसका आयतन रेत (बीज) है, लोक हृदय है और ज्योति मन है — जो उस पुरुष को, सम्पूर्ण आत्मा की परम गति को, जान ले, वही सचमुच ज्ञाता होगा।' 'जिस पुरुष को तुम कहते हो, उसे मैं जानता हूँ। यह जो पुत्ररूप पुरुष है, वही है। बताओ शाकल्य, उसका देवता कौन है?' 'प्रजापति,' उसने कहा।

'He whose abode is semen, whose world is the heart, whose light is the mind — whoever knows that person, the final resort of every self, he would indeed be a knower.' 'I do know that person of whom you speak: he is this person made of a son. But say on, Śākalya — who is his deity?' 'Prajāpati,' he said.

शाकल्येति होवाच याज्ञवल्क्यः । त्वां स्विदिमे ब्राह्मणा अङ्गारावक्षयणमक्रता३ इति ॥ १८ ॥

śākalyeti hovāca yājñavalkyaḥ, tvāṃ svidime brāhmaṇā aṅgārāvakṣayaṇamakratā3 iti || 18 ||

Shaakalyeti hovaacha yaajnavalkyah, tvaam svidime braahmanaa angaaraavakshayanamakrataa3 iti || 18 ||

'शाकल्य!' याज्ञवल्क्य ने कहा, 'क्या इन ब्राह्मणों ने तुझे अपना अंगार-कुरेदने का चिमटा बना लिया है?'

'Śākalya,' said Yājñavalkya, 'have these brāhmaṇas made you the tongs with which they rake out their coals?'

याज्ञवल्क्येति होवाच शाकल्यः । यदिदं कुरुपञ्चालानां ब्राह्मणानत्यवादीः किं ब्रह्म विद्वानिति । दिशो वेद सदेवाः सप्रतिष्ठा इति । यद्दिशो वेत्थ सदेवाः सप्रतिष्ठाः ॥ १९ ॥

yājñavalkyeti hovāca śākalyaḥ, yadidaṃ kurupañcālānāṃ brāhmaṇānatyavādīḥ kiṃ brahma vidvāniti, diśo veda sadevāḥ sapratiṣṭhā iti, yaddiśo vettha sadevāḥ sapratiṣṭhāḥ || 19 ||

Yaajnavalkyeti hovaacha shaakalyah, yadidam kurupanchaalaanaam braahmanaanatyavaadiih kim brahma vidvaaniti, disho veda sadevaah sapratishthaa iti, yaddisho vettha sadevaah sapratishthaah || 19 ||

'याज्ञवल्क्य!' शाकल्य ने कहा, 'कुरु-पञ्चाल के ब्राह्मणों को तुमने जो परास्त कर दिया, तो कौन-सा ब्रह्म जानकर ऐसा किया?' 'मैं दिशाओं को उनके देवताओं और उनके आधारों सहित जानता हूँ।' 'यदि तुम दिशाओं को उनके देवताओं और आधारों सहित जानते हो —'

'Yājñavalkya,' said Śākalya, 'since you have out-argued the brāhmaṇas of the Kurus and the Pañcālas, what brahman is it that you know?' 'I know the quarters together with their deities and their foundations.' 'If you know the quarters together with their deities and their foundations —'

किंदेवतोऽस्यां प्राच्यां दिश्यसीति । आदित्यदेवत इति । स आदित्यः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति । चक्षुषीति । कस्मिन्नु चक्षुः प्रतिष्ठितमिति । रूपेष्विति । चक्षुषा हि रूपाणि पश्यति । कस्मिन्नु रूपाणि प्रतिष्ठितानीति । हृदय इति होवाच । हृदयेन हि रूपाणि जानाति । हृदये ह्येव रूपाणि प्रतिष्ठितानि भवन्तीति । एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ २० ॥

kiṃdevato'syāṃ prācyāṃ diśyasīti, ādityadevata iti, sa ādityaḥ kasmin pratiṣṭhita iti, cakṣuṣīti, kasminnu cakṣuḥ pratiṣṭhitamiti, rūpeṣviti, cakṣuṣā hi rūpāṇi paśyati, kasminnu rūpāṇi pratiṣṭhitānīti, hṛdaya iti hovāca, hṛdayena hi rūpāṇi jānāti, hṛdaye hyeva rūpāṇi pratiṣṭhitāni bhavantīti, evamevaitadyājñavalkya || 20 ||

Kimdevato'syaam praachyaam dishyasiiti, aadityadevata iti, sa aadityah kasmin pratishthita iti, chakshushiiti, kasminnu chakshuh pratishthitamiti, ruupeshviti, chakshushaa hi ruupaani pashyati, kasminnu ruupaani pratishthitaaniiti, hridaya iti hovaacha, hridayena hi ruupaani jaanaati, hridaye hyeva ruupaani pratishthitaani bhavantiiti, evamevaitadyaajnavalkya || 20 ||

'इस पूर्व दिशा में तुम्हारा देवता कौन है?' 'आदित्य देवता।' 'वह आदित्य किस पर प्रतिष्ठित है?' 'चक्षु पर।' 'और चक्षु किस पर प्रतिष्ठित है?' 'रूपों पर; क्योंकि चक्षु से ही रूप देखे जाते हैं।' 'और रूप किस पर प्रतिष्ठित हैं?' 'हृदय पर,' उन्होंने कहा, 'क्योंकि हृदय से ही रूपों को जाना जाता है; रूप हृदय में ही प्रतिष्ठित होते हैं।' 'ऐसा ही है, याज्ञवल्क्य।'

'To which deity are you joined in this eastern quarter?' 'To the deity Āditya.' 'And on what is that sun founded?' 'On the eye.' 'And on what is the eye founded?' 'On visible forms, for it is with the eye that one sees forms.' 'And on what are forms founded?' 'On the heart,' he said, 'for it is by the heart that one knows forms; forms are founded on the heart alone.' 'Just so it is, Yājñavalkya.'

किंदेवतोऽस्यां दक्षिणायां दिश्यसीति । यमदेवत इति । स यमः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति । यज्ञ इति । कस्मिन्नु यज्ञः प्रतिष्ठित इति । दक्षिणायामिति । कस्मिन्नु दक्षिणा प्रतिष्ठितेति । श्रद्धायामिति । यदा ह्येव श्रद्धत्तेऽथ दक्षिणां ददाति । श्रद्धायां ह्येव दक्षिणा प्रतिष्ठितेति । कस्मिन्नु श्रद्धा प्रतिष्ठितेति । हृदय इति होवाच । हृदयेन हि श्रद्धाम् । हृदये ह्येव श्रद्धा प्रतिष्ठिता भवतीति । एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ २१ ॥

kiṃdevato'syāṃ dakṣiṇāyāṃ diśyasīti, yamadevata iti, sa yamaḥ kasmin pratiṣṭhita iti, yajña iti, kasminnu yajñaḥ pratiṣṭhita iti, dakṣiṇāyāmiti, kasminnu dakṣiṇā pratiṣṭhiteti, śraddhāyāmiti, yadā hyeva śraddhatte'tha dakṣiṇāṃ dadāti, śraddhāyāṃ hyeva dakṣiṇā pratiṣṭhiteti, kasminnu śraddhā pratiṣṭhiteti, hṛdaya iti hovāca, hṛdayena hi śraddhām, hṛdaye hyeva śraddhā pratiṣṭhitā bhavatīti, evamevaitadyājñavalkya || 21 ||

Kimdevato'syaam dakshinaayaam dishyasiiti, yamadevata iti, sa yamah kasmin pratishthita iti, yajna iti, kasminnu yajnah pratishthita iti, dakshinaayaamiti, kasminnu dakshinaa pratishthiteti, shraddhaayaamiti, yadaa hyeva shraddhatte'tha dakshinaam dadaati, shraddhaayaam hyeva dakshinaa pratishthiteti, kasminnu shraddhaa pratishthiteti, hridaya iti hovaacha, hridayena hi shraddhaam, hridaye hyeva shraddhaa pratishthitaa bhavatiiti, evamevaitadyaajnavalkya || 21 ||

'इस दक्षिण दिशा में तुम्हारा देवता कौन है?' 'यम देवता।' 'वह यम किस पर प्रतिष्ठित है?' 'यज्ञ पर।' 'और यज्ञ किस पर प्रतिष्ठित है?' 'दक्षिणा पर।' 'और दक्षिणा किस पर प्रतिष्ठित है?' 'श्रद्धा पर; क्योंकि जब मनुष्य श्रद्धा करता है तभी दक्षिणा देता है; दक्षिणा श्रद्धा में ही प्रतिष्ठित है।' 'और श्रद्धा किस पर प्रतिष्ठित है?' 'हृदय पर,' उन्होंने कहा, 'क्योंकि हृदय से ही श्रद्धा जानी जाती है; श्रद्धा हृदय में ही प्रतिष्ठित होती है।' 'ऐसा ही है, याज्ञवल्क्य।'

'To which deity are you joined in this southern quarter?' 'To the deity Yama.' 'And on what is that Yama founded?' 'On the sacrifice.' 'And on what is the sacrifice founded?' 'On the sacrificial gift.' 'And on what is the gift founded?' 'On faith, for only when a man has faith does he give the gift; the gift is founded on faith alone.' 'And on what is faith founded?' 'On the heart,' he said, 'for it is by the heart that one knows faith; faith is founded on the heart alone.' 'Just so it is, Yājñavalkya.'

किंदेवतोऽस्यां प्रतीच्यां दिश्यसीति । वरुणदेवत इति । स वरुणः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति । अप्स्विति । कस्मिन्न्वापः प्रतिष्ठिता इति । रेतसीति । कस्मिन्नु रेतः प्रतिष्ठितमिति । हृदय इति । तस्मादपि प्रतिरूपं जातमाहुर्हृदयादिव सृप्तो हृदयादिव निर्मित इति । हृदये ह्येव रेतः प्रतिष्ठितं भवतीति । एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ २२ ॥

kiṃdevato'syāṃ pratīcyāṃ diśyasīti, varuṇadevata iti, sa varuṇaḥ kasmin pratiṣṭhita iti, apsviti, kasminnvāpaḥ pratiṣṭhitā iti, retasīti, kasminnu retaḥ pratiṣṭhitamiti, hṛdaya iti, tasmādapi pratirūpaṃ jātamāhurhṛdayādiva sṛpto hṛdayādiva nirmita iti, hṛdaye hyeva retaḥ pratiṣṭhitaṃ bhavatīti, evamevaitadyājñavalkya || 22 ||

Kimdevato'syaam pratiichyaam dishyasiiti, varunadevata iti, sa varunah kasmin pratishthita iti, apsviti, kasminnvaapah pratishthitaa iti, retasiiti, kasminnu retah pratishthitamiti, hridaya iti, tasmaadapi pratiruupam jaatamaahurhridayaadiva sripto hridayaadiva nirmita iti, hridaye hyeva retah pratishthitam bhavatiiti, evamevaitadyaajnavalkya || 22 ||

'इस पश्चिम दिशा में तुम्हारा देवता कौन है?' 'वरुण देवता।' 'वह वरुण किस पर प्रतिष्ठित है?' 'जल पर।' 'और जल किस पर प्रतिष्ठित है?' 'रेत पर।' 'और रेत किस पर प्रतिष्ठित है?' 'हृदय पर। इसीलिए तो अपने पिता के समान रूपवाले पुत्र के विषय में कहते हैं कि वह मानो हृदय से ही निकला है, हृदय से ही गढ़ा गया है। रेत हृदय में ही प्रतिष्ठित होता है।' 'ऐसा ही है, याज्ञवल्क्य।'

'To which deity are you joined in this western quarter?' 'To the deity Varuṇa.' 'And on what is that Varuṇa founded?' 'On the waters.' 'And on what are the waters founded?' 'On semen.' 'And on what is semen founded?' 'On the heart. That is why, of a child born in its father's likeness, people say that he has slipped out of the heart, that he is fashioned out of the heart. Semen is founded on the heart alone.' 'Just so it is, Yājñavalkya.'

किंदेवतोऽस्यामुदीच्यां दिश्यसीति । सोमदेवत इति । स सोमः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति । दीक्षायामिति । कस्मिन्नु दीक्षा प्रतिष्ठितेति । सत्य इति । तस्मादपि दीक्षितमाहुः सत्यं वदेति । सत्ये ह्येव दीक्षा प्रतिष्ठितेति । कस्मिन्नु सत्यं प्रतिष्ठितमिति । हृदय इति होवाच । हृदयेन हि सत्यं जानाति । हृदये ह्येव सत्यं प्रतिष्ठितं भवतीति । एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ २३ ॥

kiṃdevato'syāmudīcyāṃ diśyasīti, somadevata iti, sa somaḥ kasmin pratiṣṭhita iti, dīkṣāyāmiti, kasminnu dīkṣā pratiṣṭhiteti, satya iti, tasmādapi dīkṣitamāhuḥ satyaṃ vadeti, satye hyeva dīkṣā pratiṣṭhiteti, kasminnu satyaṃ pratiṣṭhitamiti, hṛdaya iti hovāca, hṛdayena hi satyaṃ jānāti, hṛdaye hyeva satyaṃ pratiṣṭhitaṃ bhavatīti, evamevaitadyājñavalkya || 23 ||

Kimdevato'syaamudiichyaam dishyasiiti, somadevata iti, sa somah kasmin pratishthita iti, diikshaayaamiti, kasminnu diikshaa pratishthiteti, satya iti, tasmaadapi diikshitamaahuh satyam vadeti, satye hyeva diikshaa pratishthiteti, kasminnu satyam pratishthitamiti, hridaya iti hovaacha, hridayena hi satyam jaanaati, hridaye hyeva satyam pratishthitam bhavatiiti, evamevaitadyaajnavalkya || 23 ||

'इस उत्तर दिशा में तुम्हारा देवता कौन है?' 'सोम देवता।' 'वह सोम किस पर प्रतिष्ठित है?' 'दीक्षा पर।' 'और दीक्षा किस पर प्रतिष्ठित है?' 'सत्य पर। इसीलिए दीक्षित से कहते हैं — सत्य बोलो। दीक्षा सत्य में ही प्रतिष्ठित है।' 'और सत्य किस पर प्रतिष्ठित है?' 'हृदय पर,' उन्होंने कहा, 'क्योंकि हृदय से ही सत्य जाना जाता है; सत्य हृदय में ही प्रतिष्ठित होता है।' 'ऐसा ही है, याज्ञवल्क्य।'

'To which deity are you joined in this northern quarter?' 'To the deity Soma.' 'And on what is that Soma founded?' 'On the consecration.' 'And on what is the consecration founded?' 'On truth. That is why they tell a consecrated man: speak the truth. The consecration is founded on truth alone.' 'And on what is truth founded?' 'On the heart,' he said, 'for it is by the heart that one knows truth; truth is founded on the heart alone.' 'Just so it is, Yājñavalkya.'

किंदेवतोऽस्यां ध्रुवायां दिश्यसीति । अग्निदेवत इति । सोऽग्निः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति । वाचीति । कस्मिन्नु वाक्प्रतिष्ठितेति । हृदय इति । कस्मिन्नु हृदयं प्रतिष्ठितमिति ॥ २४ ॥

kiṃdevato'syāṃ dhruvāyāṃ diśyasīti, agnidevata iti, so'gniḥ kasmin pratiṣṭhita iti, vācīti, kasminnu vākpratiṣṭhiteti, hṛdaya iti, kasminnu hṛdayaṃ pratiṣṭhitamiti || 24 ||

Kimdevato'syaam dhruvaayaam dishyasiiti, agnidevata iti, so'gnih kasmin pratishthita iti, vaachiiti, kasminnu vaakpratishthiteti, hridaya iti, kasminnu hridayam pratishthitamiti || 24 ||

'इस ध्रुव (स्थिर) दिशा में तुम्हारा देवता कौन है?' 'अग्नि देवता।' 'वह अग्नि किस पर प्रतिष्ठित है?' 'वाणी पर।' 'और वाणी किस पर प्रतिष्ठित है?' 'हृदय पर।' 'और हृदय किस पर प्रतिष्ठित है?'

'To which deity are you joined in this fixed quarter?' 'To the deity Agni.' 'And on what is that fire founded?' 'On speech.' 'And on what is speech founded?' 'On the heart.' 'And on what is the heart founded?'

अहल्लिकेति होवाच याज्ञवल्क्यः । यत्रैतदन्यत्रास्मन्मन्यासै । यद्ध्येतदन्यत्रास्मत्स्याच्छ्वानो वैनदद्युर्वयांसि वैनद्विमथ्नीरन्निति ॥ २५ ॥

ahalliketi hovāca yājñavalkyaḥ, yatraitadanyatrāsmanmanyāsai, yaddhyetadanyatrāsmatsyācchvāno vainadadyurvayāṃsi vainadvimathnīranniti || 25 ||

Ahalliketi hovaacha yaajnavalkyah, yatraitadanyatraasmanmanyaasai, yaddhyetadanyatraasmatsyaachchhvaano vainadadyurvayaamsi vainadvimathniiranniti || 25 ||

'अरे मूढ़!' याज्ञवल्क्य ने कहा, 'तू इसे हमसे अन्यत्र कहीं मानता है? यदि यह हमसे अन्यत्र कहीं होता, तो कुत्ते इसे खा जाते या पक्षी इसे नोच डालते।'

'You fool!' said Yājñavalkya, 'do you imagine it to be anywhere but in us? For if it were anywhere but in us, dogs would devour it or birds would tear it to pieces.'

कस्मिन्नु त्वं चात्मा च प्रतिष्ठितौ स्थ इति । प्राण इति । कस्मिन्नु प्राणः प्रतिष्ठित इति । अपान इति । कस्मिन्न्वपानः प्रतिष्ठित इति । व्यान इति । कस्मिन्नु व्यानः प्रतिष्ठित इति । उदान इति । कस्मिन्नूदानः प्रतिष्ठित इति । समान इति । स एष नेति नेत्यात्मा । अगृह्यो न हि गृह्यते । अशीर्यो न हि शीर्यते । असङ्गो न सज्यते । असितो न व्यथते । न रिष्यति । एतान्यष्टावायतनान्यष्टौ लोका अष्टौ देवा अष्टौ पुरुषाः । स यस्तान् पुरुषान्निरुह्य प्रत्युह्यात्यक्रामत्तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि । तं चेन्मे न विवक्ष्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति । तं ह न मेने शाकल्यः । तस्य ह मूर्धा विपपात । अपि हास्य परिमोषिणोऽस्थीन्यपजह्रुरन्यन्मन्यमानाः ॥ २६ ॥

kasminnu tvaṃ cātmā ca pratiṣṭhitau stha iti, prāṇa iti, kasminnu prāṇaḥ pratiṣṭhita iti, apāna iti, kasminnvapānaḥ pratiṣṭhita iti, vyāna iti, kasminnu vyānaḥ pratiṣṭhita iti, udāna iti, kasminnūdānaḥ pratiṣṭhita iti, samāna iti, sa eṣa neti netyātmā, agṛhyo na hi gṛhyate, aśīryo na hi śīryate, asaṅgo na sajyate, asito na vyathate, na riṣyati, etānyaṣṭāvāyatanānyaṣṭau lokā aṣṭau devā aṣṭau puruṣāḥ, sa yastān puruṣānniruhya pratyuhyātyakrāmattaṃ tvaupaniṣadaṃ puruṣaṃ pṛcchāmi, taṃ cenme na vivakṣyasi mūrdhā te vipatiṣyatīti, taṃ ha na mene śākalyaḥ, tasya ha mūrdhā vipapāta, api hāsya parimoṣiṇo'sthīnyapajahruranyanmanyamānāḥ || 26 ||

Kasminnu tvam chaatmaa cha pratishthitau stha iti, praana iti, kasminnu praanah pratishthita iti, apaana iti, kasminnvapaanah pratishthita iti, vyaana iti, kasminnu vyaanah pratishthita iti, udaana iti, kasminnuudaanah pratishthita iti, samaana iti, sa esha neti netyaatmaa, agrihyo na hi grihyate, ashiiryo na hi shiiryate, asango na sajyate, asito na vyathate, na rishyati, etaanyashtaavaayatanaanyashtau lokaa ashtau devaa ashtau purushaah, sa yastaan purushaanniruhya pratyuhyaatyakraamattam tvaupanishadam purusham prichchhaami, tam chenme na vivakshyasi muurdhaa te vipatishyatiiti, tam ha na mene shaakalyah, tasya ha muurdhaa vipapaata, api haasya parimoshino'sthiinyapajahruranyanmanyamaanaah || 26 ||

'तो तुम और तुम्हारा आत्मा किस पर प्रतिष्ठित हो?' 'प्राण पर।' 'और प्राण किस पर प्रतिष्ठित है?' 'अपान पर।' 'और अपान किस पर?' 'व्यान पर।' 'और व्यान किस पर?' 'उदान पर।' 'और उदान किस पर?' 'समान पर।' 'यह आत्मा नेति-नेति (यह नहीं, यह नहीं) है। वह अगृह्य है, क्योंकि पकड़ा नहीं जाता; अशीर्य है, क्योंकि उसका क्षय नहीं होता; असङ्ग है, वह लिप्त नहीं होता; बन्धनरहित है, वह न काँपता है, न उसे हानि होती है। ये आठ आयतन हैं, आठ लोक हैं, आठ देवता हैं, आठ पुरुष हैं। जो उन पुरुषों को बाहर निकालकर और भीतर समेटकर उनसे परे चला गया — उसी औपनिषद पुरुष के विषय में मैं तुझसे पूछता हूँ। यदि तू मुझे उसे न बताएगा तो तेरा सिर गिर पड़ेगा।' शाकल्य उसे नहीं जानता था; और उसका सिर गिर पड़ा। और चोर उसकी अस्थियों को भी कुछ और समझकर उठा ले गए।

'Then on what are you and your self founded?' 'On the out-breath.' 'And on what is the out-breath founded?' 'On the in-breath.' 'And on what is the in-breath founded?' 'On the diffused breath.' 'And on that?' 'On the up-breath.' 'And on that?' 'On the equalising breath.' 'This self is neti neti — not this, not that. It is ungraspable, for it is not grasped; undecaying, for it does not decay; unattached, for it does not cling; unfettered, it neither trembles nor comes to harm. These are the eight abodes, the eight worlds, the eight deities, the eight persons. I ask you about that person of the Upaniṣads who draws those persons out and gathers them back in and passes beyond them. If you will not explain him to me, your head will fall off.' Śākalya did not know him, and his head fell off; and robbers carried away even his bones, taking them for something else.

अथ होवाच ब्राह्मणा भगवन्तो यो वः कामयते स मा पृच्छतु । सर्वे वा मा पृच्छत । यो वः कामयते तं वः पृच्छामि सर्वान् वा वः पृच्छामीति । ते ह ब्राह्मणा न दधृषुः ॥ २७ ॥

atha hovāca brāhmaṇā bhagavanto yo vaḥ kāmayate sa mā pṛcchatu, sarve vā mā pṛcchata, yo vaḥ kāmayate taṃ vaḥ pṛcchāmi sarvān vā vaḥ pṛcchāmīti, te ha brāhmaṇā na dadhṛṣuḥ || 27 ||

Atha hovaacha braahmanaa bhagavanto yo vah kaamayate sa maa prichchhatu, sarve vaa maa prichchhata, yo vah kaamayate tam vah prichchhaami sarvaan vaa vah prichchhaamiiti, te ha braahmanaa na dadhrishuh || 27 ||

तब उन्होंने कहा, 'पूज्य ब्राह्मणो! तुममें से जिसकी इच्छा हो वह मुझसे पूछे, अथवा तुम सब मुझसे पूछो; अथवा तुममें से जिसकी इच्छा हो उससे मैं पूछूँ, या तुम सबसे पूछूँ।' पर वे ब्राह्मण साहस न कर सके।

Then he said, 'Revered brāhmaṇas, let whichever of you wishes question me, or let all of you question me; or I shall question whichever of you wishes, or I shall question you all.' But those brāhmaṇas did not dare.

तान् हैतैः श्लोकैः पप्रच्छ यथा वृक्षो वनस्पतिस्तथैव पुरुषोऽमृषा । तस्य लोमानि पर्णानि त्वगस्योत्पाटिका बहिः त्वच एवास्य रुधिरं प्रस्यन्दि त्वच उत्पटः । तस्मात्तदातृण्णात्प्रैति रसो वृक्षादिवाहतात् मांसान्यस्य शकराणि किनाटं स्नाव तत्स्थिरम् । अस्थीन्यन्तरतो दारुणि मज्जा मज्जोपमा कृता यद्वृक्षो वृक्णो रोहति मूलान्नवतरः पुनः । मर्त्यः स्विन्मृत्युना वृक्णः कस्मान्मूलात्प्ररोहति रेतस इति मा वोचत जीवतस्तत्प्रजायते । धानारुह इव वै वृक्षोऽञ्जसा प्रेत्य सम्भवः यत्समूलमावृहेयुर्वृक्षं न पुनराभवेत् । मर्त्यः स्विन्मृत्युना वृक्णः कस्मान्मूलात्प्ररोहति जात एव न जायते को न्वेनं जनयेत्पुनः । विज्ञानमानन्दं ब्रह्म रातिर्दातुः परायणम् ॥ तिष्ठमानस्य तद्विद इति ॥ २८ ॥

tān haitaiḥ ślokaiḥ papraccha yathā vṛkṣo vanaspatistathaiva puruṣo'mṛṣā, tasya lomāni parṇāni tvagasyotpāṭikā bahiḥ tvaca evāsya rudhiraṃ prasyandi tvaca utpaṭaḥ, tasmāttadātṛṇṇātpraiti raso vṛkṣādivāhatāt māṃsānyasya śakarāṇi kināṭaṃ snāva tatsthiram, asthīnyantarato dāruṇi majjā majjopamā kṛtā yadvṛkṣo vṛkṇo rohati mūlānnavataraḥ punaḥ, martyaḥ svinmṛtyunā vṛkṇaḥ kasmānmūlātprarohati retasa iti mā vocata jīvatastatprajāyate, dhānāruha iva vai vṛkṣo'ñjasā pretya sambhavaḥ yatsamūlamāvṛheyurvṛkṣaṃ na punarābhavet, martyaḥ svinmṛtyunā vṛkṇaḥ kasmānmūlātprarohati jāta eva na jāyate ko nvenaṃ janayetpunaḥ, vijñānamānandaṃ brahma rātirdātuḥ parāyaṇam. tiṣṭhamānasya tadvida iti || 28 ||

Taan haitaih shlokaih paprachchha yathaa vriksho vanaspatistathaiva purusho'mrishaa, tasya lomaani parnaani tvagasyotpaatikaa bahih tvacha evaasya rudhiram prasyandi tvacha utpatah, tasmaattadaatrinnaatpraiti raso vrikshaadivaahataat maamsaanyasya shakaraani kinaatam snaava tatsthiram, asthiinyantarato daaruni majjaa majjopamaa kritaa yadvriksho vrikno rohati muulaannavatarah punah, martyah svinmrityunaa vriknah kasmaanmuulaatprarohati retasa iti maa vochata jiivatastatprajaayate, dhaanaaruha iva vai vriksho'njasaa pretya sambhavah yatsamuulamaavriheyurvriksham na punaraabhavet, martyah svinmrityunaa vriknah kasmaanmuulaatprarohati jaata eva na jaayate ko nvenam janayetpunah, vijnaanamaanandam brahma raatirdaatuh paraayanam. tishthamaanasya tadvida iti || 28 ||

तब उन्होंने इन श्लोकों से उनसे पूछा — 'जैसा वृक्ष, वनस्पति है, वैसा ही सचमुच पुरुष है, यह मिथ्या नहीं। उसके रोम पत्ते हैं और त्वचा बाहर की छाल है। त्वचा से ही उसका रुधिर बहता है, जैसे छाल से रस; इसलिए चोट लगने पर उससे रस बहता है, जैसे आहत वृक्ष से। उसका माँस भीतरी छाल है, स्नायु रेशे हैं और वे दृढ़ हैं; भीतर की अस्थियाँ काठ हैं और मज्जा गूदे के समान बनाई गई है। कटा हुआ वृक्ष जड़ से फिर नया होकर उग आता है; पर मृत्यु से कटा हुआ मर्त्य किस जड़ से फिर उगता है? यह मत कहो कि रेत से — वह तो जीवित से ही उत्पन्न होता है। वृक्ष तो बीज से भी उगता है; मरने के बाद वह प्रत्यक्ष ही फिर हो जाता है। पर यदि वृक्ष को जड़ समेत उखाड़ दिया जाए तो वह फिर नहीं होता; फिर मृत्यु से कटा हुआ मर्त्य किस जड़ से फिर उगता है? वह जन्मा हुआ ही है, फिर नहीं जन्मता — उसे फिर कौन जन्म दे? ब्रह्म विज्ञान और आनन्द है, दान देने वाले की और उसमें स्थित होकर जानने वाले की परम गति है।'

Then he questioned them with these verses: 'As is a tree, a lord of the forest, just so indeed is a man — this is no falsehood. His hairs are its leaves, his skin its outer bark. From his skin blood flows as sap flows from the bark; therefore when he is wounded, sap flows from him as from a tree that is struck. His flesh is its inner bark, his sinews its fibre, and that is tough; his bones are the wood within, his marrow is made like its pith. A felled tree grows up again from the root, newer than before; but from what root does a mortal grow again when he is felled by death? Do not say “from semen” — that is produced from one who is living. A tree springs up from a seed as well, and after death it plainly comes to be again. But if one were to pull up the tree together with its root, it would not come to be again; from what root, then, does a mortal grow again when he is felled by death? He is born once and is not born again — who could beget him anew? Brahman is knowledge and bliss, the final resort of the giver of gifts and of one who stands firm in it and knows it.'

Text source & editorial review

Source of this text
शुक्ल यजुर्वेद की बृहदारण्यकोपनिषद् (काण्व शाखा), अध्याय ३ — ९ ब्राह्मण, ९२ मन्त्र। यह उपनिषद् शतपथ ब्राह्मण का अन्तिम भाग है और प्रमुख उपनिषदों में सबसे बड़ी है। · Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad (Śukla Yajurveda, Kāṇva recension), Book 3 of 6 — 9 brāhmaṇas, 92 passages. The Upaniṣad is the closing part of the Śatapatha Brāhmaṇa and the longest of the principal Upaniṣads.
Last reviewed
What was reviewed
On 13 October 2026 every verse of this text was re-checked: the Devanagari for script and encoding errors, the IAST line letter by letter against the Devanagari, and the pronunciation line and the Hindi and English meanings for completeness. The Hindi and English meanings of every verse were also read against the original, and the errors found were corrected. A few readings in this text are still awaiting verification against a printed source; until then they are shown unchanged.

How we source and check these texts

Frequently asked questions

What is the Brihadaranyaka Upanishad, Adhyaya 3?

Brihadaranyaka Upanishad, Adhyaya 3 (बृहदारण्यकोपनिषद् — तृतीयोऽध्यायः) is an Upaniṣad. An Upaniṣad is one of the philosophical texts that close the Vedas (the Vedānta); its subject is the Self (ātman) and ultimate reality (Brahman).

Is the Brihadaranyaka Upanishad, Adhyaya 3 available in Hindi and English?

Yes. On Adiveda the Brihadaranyaka Upanishad, Adhyaya 3 is given verse by verse in Devanagari (the script used for Sanskrit and Hindi) with Roman (IAST) transliteration, simple phonetics, and Hindi and English meanings, so you can read, pronounce and understand every line.

What is the source of the Brihadaranyaka Upanishad, Adhyaya 3?

The Brihadaranyaka Upanishad, Adhyaya 3 is drawn from शुक्ल यजुर्वेद की बृहदारण्यकोपनिषद् (काण्व शाखा), अध्याय ३ — ९ ब्राह्मण, ९२ मन्त्र। यह उपनिषद् शतपथ ब्राह्मण का अन्तिम भाग है और प्रमुख उपनिषदों में सबसे बड़ी है। · Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad (Śukla Yajurveda, Kāṇva recension), Book 3 of 6 — 9 brāhmaṇas, 92 passages. The Upaniṣad is the closing part of the Śatapatha Brāhmaṇa and the longest of the principal Upaniṣads..

Can I read the Brihadaranyaka Upanishad, Adhyaya 3 online for free?

Yes - the Brihadaranyaka Upanishad, Adhyaya 3 is free to read online at Adiveda, formatted for mobile, for devotees in India and around the world.