Maa Ratri Devi (Night)
वेदोक्तं रात्रिसूक्तम्
Vedoktam Ratri Suktam
Ṛgveda 10.127 (Kuśika Saubhara / Rātri Bhāradvāja)
The Vedic hymn to Night recited at the start of the Durgā Saptaśatī pāṭha — eight gāyatrī ṛcas seeing the Goddess as Rātri who fills the worlds with starry light, gives all creatures rest and wards off every danger of the dark.
॥ ॐ ॥
Viniyoga ॐ रात्रीत्याद्यष्टर्चस्य सूक्तस्य कुशिकः सौभरो रात्रिर्वा भारद्वाजो ऋषिः, रात्रिर्देवता, गायत्री छन्दः, देवीमाहात्म्यपाठे विनियोगः ॥
oṃ rātrīty-ādy-aṣṭarcasya sūktasya kuśikaḥ saubharo rātrir-vā bhāradvājo ṛṣiḥ, rātrir-devatā, gāyatrī chandaḥ, devī-māhātmya-pāṭhe viniyogaḥ ||
Om raatreety-aady-ashtarchasya sooktasya kushikah saubharo raatrir-vaa bhaaradvaajo rishih, raatrir-devataa, gaayatree chhandah, devee-maahaatmya-paathe viniyogah.
ॐ "रात्री" इत्यादि आठ ऋचाओंवाले इस सूक्त के ऋषि कुशिक सौभर अथवा रात्रि भारद्वाज हैं, देवता रात्रि हैं, छन्द गायत्री है; देवीमाहात्म्य के पाठ में इसका विनियोग होता है।
Oṁ — of this hymn of eight ṛcas beginning "rātrī", the seer is Kuśika Saubhara (or Rātri Bhāradvāja), the deity Rātri, the metre Gāyatrī; it is employed in the recitation of the Devī-māhātmya.
ॐ रात्री व्यख्यदायती पुरुत्रा देव्यक्षभिः । विश्वा अधि श्रियोऽधित ॥ १॥
oṃ rātrī vyakhyad-āyatī purutrā devy-akṣabhiḥ | viśvā adhi śriyo'dhita ||1||
Om raatree vyakhyad-aayatee purutraa devy-akshabhih, vishvaa adhi shriyo-dhita.
आती हुई रात्रि देवी ने अपने (नक्षत्ररूपी) नेत्रों से अनेक दिशाओं में सबको देखा; उन्होंने समस्त शोभाएँ धारण कर लीं।
Night, the goddess, drawing near has looked abroad with her many eyes (the stars); she has clothed herself in all her glories.
ओर्वप्रा अमर्त्या निवतो देव्युद्वतः । ज्योतिषा बाधते तमः ॥ २॥
orv-aprā amartyā nivato devy-udvataḥ | jyotiṣā bādhate tamaḥ ||2||
Orv-apraa amartyaa nivato devy-udvatah, jyotishaa baadhate tamah.
अमर्त्या देवी ने विस्तृत (आकाश), नीचे और ऊँचे स्थानों को व्याप्त कर लिया; वे अपनी ज्योति से अन्धकार को दूर करती हैं।
The immortal goddess has filled the wide expanse, the depths and the heights; with her light she drives away the dark.
निरु स्वसारमस्कृतोषसं देव्यायती । अपेदु हासते तमः ॥ ३॥
nir-u svasāram-askṛtoṣasaṃ devy-āyatī | aped-u hāsate tamaḥ ||3||
Nir-u svasaaram-askritoshasam devy-aayatee, aped-u haasate tamah.
आती हुई देवी ने अपनी बहन उषा के लिए स्थान बना दिया; तब अन्धकार भी दूर भाग जाता है।
The approaching goddess has made way for her sister Dawn; then the darkness too hastens away.
सा नो अद्य यस्या वयं नि ते यामन्नविक्ष्महि । वृक्षे न वसतिं वयः ॥ ४॥
sā no adya yasyā vayaṃ ni te yāmann-avikṣmahi | vṛkṣe na vasatiṃ vayaḥ ||4||
Saa no adya yasyaa vayam ni te yaamann-avikshmahi, vrikshe na vasatim vayah.
वे रात्रि आज हम पर प्रसन्न हों, जिनके आगमन पर हम वैसे ही विश्राम पाते हैं जैसे पक्षी वृक्ष पर अपने बसेरे में।
So be she ours today, at whose coming we have settled to rest, as birds to their nest upon the tree.
नि ग्रामासो अविक्षत नि पद्वन्तो नि पक्षिणः । नि श्येनासश्चिदर्थिनः ॥ ५॥
ni grāmāso avikṣata ni padvanto ni pakṣiṇaḥ | ni śyenāsaś-cid-arthinaḥ ||5||
Ni graamaaso avikshata ni padvanto ni pakshinah, ni shyenaasash-chid-arthinah.
गाँव विश्राम कर चुके हैं, पैरोंवाले (पशु) और पंखोंवाले (पक्षी) भी — यहाँ तक कि शिकार की खोज में रहनेवाले बाज भी।
The villages have gone to rest, all that walks and all that flies — even the hawks that hunt their prey.
यावया वृक्यं वृकं यवय स्तेनमूर्म्ये । अथा नः सुतरा भव ॥ ६॥
yāvayā vṛkyaṃ vṛkaṃ yavaya stenam-ūrmye | athā naḥ sutarā bhava ||6||
Yaavayaa vrikyam vrikam yavaya stenam-oormye, athaa nah sutaraa bhava.
हे ऊर्म्या (तरंगमयी रात्रि)! भेड़िये और भेड़ियिन को दूर रखिए, चोर को दूर रखिए; और हमारे लिए सुख से पार होने योग्य बनिए।
Ward off the she-wolf and the wolf, ward off the thief, O wave-borne Night; and be easy for us to pass through.
उप मा पेपिशत्तमः कृष्णं व्यक्तमस्थित । उष ऋणेव यातय ॥ ७॥
upa mā pepiśat-tamaḥ kṛṣṇaṃ vyaktam-asthita | uṣa ṛṇeva yātaya ||7||
Upa maa pepishat-tamah krishnam vyaktam-asthita, usha rineva yaataya.
काला, घना अन्धकार मेरे समीप आ खड़ा हुआ है; हे उषा! इसे ऋण की भाँति चुकाकर दूर कर दीजिए।
The palpable black darkness has come and stands near me; O Dawn, clear it away like a debt.
उप ते गा इवाकरं वृणीष्व दुहितर्दिवः । रात्रि स्तोमं न जिग्युषे ॥ ८॥
upa te gā ivākaraṃ vṛṇīṣva duhitar-divaḥ | rātri stomaṃ na jigyuṣe ||8||
Upa te gaa ivaakaram vrineeshva duhitar-divah, raatri stomam na jigyushe.
हे द्युलोक की पुत्री रात्रि! मैंने गौओं-सी (यह स्तुति) आपके लिए अर्पित की है; विजयी के स्तोम के समान इसे स्वीकार कीजिए।
I have brought you praise like cattle, O daughter of heaven; accept it, O Night, as a hymn offered to a conqueror.
Colophon ॥ इति ऋग्वेदोक्तं रात्रिसूक्तं समाप्तम् ॥
|| iti ṛgvedoktaṃ rātri-sūktaṃ samāptam ||
Iti rigvedoktam raatri-sooktam samaaptam.
इस प्रकार ऋग्वेदोक्त रात्रिसूक्त समाप्त हुआ।
Thus ends the Rātri Sūkta of the Ṛgveda.