कैलासपर्वते रम्ये शम्भुं चन्द्रार्धशेखरम् । षडाम्नायसमायुक्तं पप्रच्छ नगकन्यका ॥ १॥
kailāsa-parvate ramye śambhuṃ candrārdha-śekharam | ṣaḍ-āmnāya-samāyuktaṃ papraccha naga-kanyakā ||1||
Kailaasa-parvate ramye Shambhum chandraardha-shekharam, shad-aamnaaya-samaayuktam paprachchha naga-kanyakaa.
रमणीय कैलास पर्वत पर, मस्तक पर अर्धचन्द्र धारण करनेवाले, छहों आम्नायों (शास्त्र-परम्पराओं) से युक्त शम्भु से पर्वत-कन्या पार्वती ने पूछा —
On lovely Mount Kailāsa the mountain-daughter Pārvatī questioned Śambhu — crowned with the crescent moon, master of the six sacred traditions —
Pārvaty-uvāca देवेश परमेशान सर्वशास्त्रार्थपारग । उपायमृणनाशस्य कृपया वद साम्प्रतम् ॥ २॥
deveśa parameśāna sarva-śāstrārtha-pāraga | upāyam-ṛṇa-nāśasya kṛpayā vada sāmpratam ||2||
Devesha parameshaana sarva-shaastraartha-paaraga, upaayam rina-naashasya kripayaa vada saampratam.
हे देवेश, परमेश्वर, समस्त शास्त्रों के अर्थ के पारगामी! ऋण के नाश का उपाय अभी कृपा करके बताइए।
O Lord of gods, supreme Ruler, master of the meaning of all scriptures! Kindly tell me now the means of destroying debt.
Śiva uvāca सम्यक् पृष्टं त्वया भद्रे लोकानां हितकाम्यया । तत्सर्वं सम्प्रवक्ष्यामि सावधानावधारय ॥ ३॥
samyak pṛṣṭaṃ tvayā bhadre lokānāṃ hita-kāmyayā | tat-sarvaṃ sampravakṣyāmi sāvadhānāvadhāraya ||3||
Samyak prishtam tvayaa bhadre lokaanaam hita-kaamyayaa, tat-sarvam sampravakshyaami saavadhaanaavadhaaraya.
हे भद्रे! लोगों के हित की कामना से तुमने उत्तम प्रश्न किया है; मैं वह सब कहता हूँ — सावधान होकर सुनो।
Well asked, gracious one, out of desire for the world's good; I shall declare it all — listen with full attention.
Viniyoga ॐ अस्य श्रीऋणहरणकर्तृगणपतिस्तोत्रमन्त्रस्य सदाशिव ऋषिः, अनुष्टुप् छन्दः, श्रीऋणहरणकर्तृगणपतिर्देवता, ग्लौं बीजम्, गः शक्तिः, गों कीलकम्, मम सकलऋणनाशने जपे विनियोगः।
oṃ asya śrī-ṛṇa-haraṇa-kartṛ-gaṇapati-stotra-mantrasya sadāśiva ṛṣiḥ, anuṣṭup chandaḥ, śrī-ṛṇa-haraṇa-kartṛ-gaṇapatir-devatā, glauṃ bījam, gaḥ śaktiḥ, goṃ kīlakam, mama sakala-ṛṇa-nāśane jape viniyogaḥ |
Om asya Shri-Rina-harana-kartri-Ganapati-stotra-mantrasya Sadaashiva rishih, anushtup chhandah, Shri-Rina-harana-kartri-Ganapatir devataa, glaum beejam, gah shaktih, gom keelakam, mama sakala-rina-naashane jape viniyogah.
इस श्रीऋणहरणकर्ता गणपति स्तोत्र-मन्त्र के ऋषि सदाशिव हैं, छन्द अनुष्टुप् है, देवता ऋणहरणकर्ता श्रीगणपति हैं; "ग्लौं" बीज, "गः" शक्ति और "गों" कीलक है; मेरे समस्त ऋण के नाश के लिए इसके जप में विनियोग है।
Of this hymn-mantra of Gaṇapati the debt-remover, the seer is Sadāśiva, the metre Anuṣṭubh, the deity Gaṇapati the debt-remover; "glauṃ" is the seed, "gaḥ" the power, "goṃ" the pin; it is employed in japa for the destruction of all my debt.
Ṛṣyādi-nyāsa ॐ सदाशिवऋषये नमः शिरसि। ॐ अनुष्टुप्छन्दसे नमः मुखे। ॐ श्रीऋणहर्तृगणेशदेवतायै नमः हृदि। ॐ ग्लौं बीजाय नमः गुह्ये। ॐ गः शक्तये नमः पादयोः। ॐ गों कीलकाय नमः सर्वाङ्गे।
oṃ sadāśiva-ṛṣaye namaḥ śirasi | oṃ anuṣṭup-chandase namaḥ mukhe | oṃ śrī-ṛṇa-hartṛ-gaṇeśa-devatāyai namaḥ hṛdi | oṃ glauṃ bījāya namaḥ guhye | oṃ gaḥ śaktaye namaḥ pādayoḥ | oṃ goṃ kīlakāya namaḥ sarvāṅge |
Om Sadaashiva-rishaye namah (shirasi). Om anushtup-chhandase namah (mukhe). Om Shri-Rina-hartri-Ganesha-devataayai namah (hridi). Om glaum beejaaya namah (guhye). Om gah shaktaye namah (paadayoh). Om gom keelakaaya namah (sarvaange).
सिर में ऋषि सदाशिव को, मुख में अनुष्टुप् छन्द को, हृदय में ऋणहर्ता गणेश देवता को, गुह्य में "ग्लौं" बीज को, चरणों में "गः" शक्ति को और सर्वांग में "गों" कीलक को नमस्कार करते हुए न्यास करें।
Install with salutations: the seer Sadāśiva on the head, the Anuṣṭubh metre on the mouth, the deity Gaṇeśa the debt-remover on the heart, the seed "glauṃ" at the navel-region, the power "gaḥ" on the feet, and the pin "goṃ" over the whole body.
Kara-nyāsa ॐ गणेश अङ्गुष्ठाभ्यां नमः। ॐ ऋणं छिन्धि तर्जनीभ्यां नमः। ॐ वरेण्यं मध्यमाभ्यां नमः। ॐ हुं अनामिकाभ्यां नमः। ॐ नमः कनिष्ठिकाभ्यां नमः। ॐ फट् करतलकरपृष्ठाभ्यां नमः।
oṃ gaṇeśa aṅguṣṭhābhyāṃ namaḥ | oṃ ṛṇaṃ chindhi tarjanībhyāṃ namaḥ | oṃ vareṇyaṃ madhyamābhyāṃ namaḥ | oṃ huṃ anāmikābhyāṃ namaḥ | oṃ namaḥ kaniṣṭhikābhyāṃ namaḥ | oṃ phaṭ karatala-karapṛṣṭhābhyāṃ namaḥ |
Om Ganesha angushthaabhyaam namah. Om rinam chhindhi tarjaneebhyaam namah. Om varenyam madhyamaabhyaam namah. Om hum anaamikaabhyaam namah. Om namah kanishthikaabhyaam namah. Om phat karatala-karaprishthaabhyaam namah.
(हाथों में न्यास) — "ॐ गणेश" से अँगूठों में, "ऋणं छिन्धि" से तर्जनियों में, "वरेण्यं" से मध्यमाओं में, "हुं" से अनामिकाओं में, "नमः" से कनिष्ठिकाओं में और "फट्" से करतल-करपृष्ठ में न्यास करें।
(On the hands) — with "Om Gaṇeśa" the thumbs, with "ṛṇaṃ chindhi" the forefingers, with "vareṇyaṃ" the middle fingers, with "huṃ" the ring fingers, with "namaḥ" the little fingers, with "phaṭ" the palms and backs of the hands.
Hṛdayādi-nyāsa ॐ गणेश हृदयाय नमः। ॐ ऋणं छिन्धि शिरसे स्वाहा। ॐ वरेण्यं शिखायै वषट्। ॐ हुं कवचाय हुम्। ॐ नमः नेत्रत्रयाय वौषट्। ॐ फट् अस्त्राय फट्।
oṃ gaṇeśa hṛdayāya namaḥ | oṃ ṛṇaṃ chindhi śirase svāhā | oṃ vareṇyaṃ śikhāyai vaṣaṭ | oṃ huṃ kavacāya hum | oṃ namaḥ netra-trayāya vauṣaṭ | oṃ phaṭ astrāya phaṭ |
Om Ganesha hridayaaya namah. Om rinam chhindhi shirase svaahaa. Om varenyam shikhaayai vashat. Om hum kavachaaya hum. Om namah netra-trayaaya vaushat. Om phat astraaya phat.
(अंगों में न्यास) — हृदय में "ॐ गणेश", सिर में "ऋणं छिन्धि स्वाहा", शिखा में "वरेण्यं वषट्", कवच (भुजाओं) में "हुं हुम्", तीनों नेत्रों में "नमः वौषट्" और अस्त्र-रूप में "फट् फट्" से न्यास करें।
(On the body) — on the heart "Om Gaṇeśa namaḥ"; on the head "ṛṇaṃ chindhi svāhā"; on the crown-lock "vareṇyaṃ vaṣaṭ"; as armour "huṃ hum"; on the three eyes "namaḥ vauṣaṭ"; and as the weapon "phaṭ phaṭ".
Dhyāna सिन्दूरवर्णं द्विभुजं गणेशं लम्बोदरं पद्मदले निविष्टम् । ब्रह्मादिदेवैः परिसेव्यमानं सिद्धैर्युतं तं प्रणमामि देवम् ॥
sindūra-varṇaṃ dvi-bhujaṃ gaṇeśaṃ lambodaraṃ padma-dale niviṣṭam | brahmādi-devaiḥ parisevyamānaṃ siddhair-yutaṃ taṃ praṇamāmi devam ||
Sindoora-varnam dvi-bhujam Ganesham lambodaram padma-dale nivishtam, brahmaadi-devaih parisevyamaanam siddhair yutam tam pranamaami devam.
सिन्दूर-वर्ण के, दो भुजाओंवाले, लम्बोदर, कमल-दल पर विराजमान, ब्रह्मा आदि देवताओं से सेवित और सिद्धों से घिरे उन गणेश देव को मैं प्रणाम करता हूँ।
I bow to that god Gaṇeśa — vermilion-hued, two-armed, pot-bellied, seated on a lotus petal, attended by Brahmā and the gods, surrounded by siddhas.
स्तोत्रम् — Stotram
सृष्ट्यादौ ब्रह्मणा सम्यक् पूजितः फलसिद्धये । सदैव पार्वतीपुत्रः ऋणनाशं करोतु मे ॥ १॥
sṛṣṭy-ādau brahmaṇā samyak pūjitaḥ phala-siddhaye | sadaiva pārvatī-putraḥ ṛṇa-nāśaṃ karotu me ||1||
Srishty-aadau Brahmanaa samyak poojitah phala-siddhaye, sadaiva Paarvatee-putrah rina-naasham karotu me.
सृष्टि के आरम्भ में ब्रह्मा ने फल-सिद्धि के लिए जिनकी भली-भाँति पूजा की — वे पार्वतीपुत्र (गणेश) सदा मेरे ऋण का नाश करें।
Whom Brahmā duly worshipped at the dawn of creation for the success of his work — may that son of Pārvatī ever destroy my debt.
त्रिपुरस्य वधात्पूर्वं शम्भुना सम्यगर्चितः । सदैव पार्वतीपुत्रः ऋणनाशं करोतु मे ॥ २॥
tripurasya vadhāt-pūrvaṃ śambhunā samyag-arcitaḥ | sadaiva pārvatī-putraḥ ṛṇa-nāśaṃ karotu me ||2||
Tripurasya vadhaat poorvam Shambhunaa samyag architah, sadaiva Paarvatee-putrah rina-naasham karotu me.
त्रिपुर के वध से पहले शम्भु ने जिनकी भली-भाँति अर्चना की — वे पार्वतीपुत्र (गणेश) सदा मेरे ऋण का नाश करें।
Whom Śambhu duly worshipped before slaying Tripura — may that son of Pārvatī ever destroy my debt.
हिरण्यकशिप्वादीनां वधार्थे विष्णुनार्चितः । सदैव पार्वतीपुत्रः ऋणनाशं करोतु मे ॥ ३॥
hiraṇyakaśipv-ādīnāṃ vadhārthe viṣṇunārcitaḥ | sadaiva pārvatī-putraḥ ṛṇa-nāśaṃ karotu me ||3||
Hiranyakashipv-aadeenaam vadhaarthe Vishnunaarchitah, sadaiva Paarvatee-putrah rina-naasham karotu me.
हिरण्यकशिपु आदि के वध के लिए विष्णु ने जिनकी अर्चना की — वे पार्वतीपुत्र (गणेश) सदा मेरे ऋण का नाश करें।
Whom Viṣṇu worshipped for the slaying of Hiraṇyakaśipu and the rest — may that son of Pārvatī ever destroy my debt.
महिषस्य वधे देव्या गणनाथः प्रपूजितः । सदैव पार्वतीपुत्रः ऋणनाशं करोतु मे ॥ ४॥
mahiṣasya vadhe devyā gaṇa-nāthaḥ prapūjitaḥ | sadaiva pārvatī-putraḥ ṛṇa-nāśaṃ karotu me ||4||
Mahishasya vadhe Devyaa gana-naathah prapoojitah, sadaiva Paarvatee-putrah rina-naasham karotu me.
महिषासुर के वध के समय देवी (दुर्गा) ने जिन गणनाथ की पूजा की — वे पार्वतीपुत्र (गणेश) सदा मेरे ऋण का नाश करें।
The Lord of the gaṇas whom the Goddess worshipped at the slaying of Mahiṣa — may that son of Pārvatī ever destroy my debt.
तारकस्य वधात्पूर्वं कुमारेण प्रपूजितः । सदैव पार्वतीपुत्रः ऋणनाशं करोतु मे ॥ ५॥
tārakasya vadhāt-pūrvaṃ kumāreṇa prapūjitaḥ | sadaiva pārvatī-putraḥ ṛṇa-nāśaṃ karotu me ||5||
Taarakasya vadhaat poorvam Kumaarena prapoojitah, sadaiva Paarvatee-putrah rina-naasham karotu me.
तारकासुर के वध से पहले कुमार (कार्तिकेय) ने जिनकी पूजा की — वे पार्वतीपुत्र (गणेश) सदा मेरे ऋण का नाश करें।
Whom Kumāra (Kārtikeya) worshipped before slaying Tāraka — may that son of Pārvatī ever destroy my debt.
भास्करेण गणेशस्तु पूजितश्छविसिद्धये । सदैव पार्वतीपुत्रः ऋणनाशं करोतु मे ॥ ६॥
bhāskareṇa gaṇeśas-tu pūjitaś-chavi-siddhaye | sadaiva pārvatī-putraḥ ṛṇa-nāśaṃ karotu me ||6||
Bhaaskarena Ganeshas tu poojitash chhavi-siddhaye, sadaiva Paarvatee-putrah rina-naasham karotu me.
भास्कर (सूर्य) ने अपनी कान्ति की सिद्धि के लिए जिन गणेश की पूजा की — वे पार्वतीपुत्र (गणेश) सदा मेरे ऋण का नाश करें।
Gaṇeśa whom the Sun worshipped for the restoration of his radiance — may that son of Pārvatī ever destroy my debt.
शशिना कान्तिवृद्ध्यर्थं पूजितो गणनायकः । सदैव पार्वतीपुत्रः ऋणनाशं करोतु मे ॥ ७॥
śaśinā kānti-vṛddhy-arthaṃ pūjito gaṇa-nāyakaḥ | sadaiva pārvatī-putraḥ ṛṇa-nāśaṃ karotu me ||7||
Shashinaa kaanti-vriddhy-artham poojito gana-naayakah, sadaiva Paarvatee-putrah rina-naasham karotu me.
चन्द्रमा ने अपनी कान्ति की वृद्धि के लिए जिन गणनायक की पूजा की — वे पार्वतीपुत्र (गणेश) सदा मेरे ऋण का नाश करें।
The Leader of the gaṇas whom the Moon worshipped for the increase of his lustre — may that son of Pārvatī ever destroy my debt.
पालनाय च तपसां विश्वामित्रेण पूजितः । सदैव पार्वतीपुत्रः ऋणनाशं करोतु मे ॥ ८॥
pālanāya ca tapasāṃ viśvāmitreṇa pūjitaḥ | sadaiva pārvatī-putraḥ ṛṇa-nāśaṃ karotu me ||8||
Paalanaaya cha tapasaam Vishvaamitrena poojitah, sadaiva Paarvatee-putrah rina-naasham karotu me.
अपनी तपस्या की रक्षा के लिए विश्वामित्र ने जिनकी पूजा की — वे पार्वतीपुत्र (गणेश) सदा मेरे ऋण का नाश करें।
Whom Viśvāmitra worshipped for the protection of his austerities — may that son of Pārvatī ever destroy my debt.
Phala-śruti इदं त्वृणहरं स्तोत्रं तीव्रदारिद्र्यनाशनम् । एकवारं पठेन्नित्यं वर्षमेकं समाहितः ॥ ९॥
idaṃ tv-ṛṇa-haraṃ stotraṃ tīvra-dāridrya-nāśanam | eka-vāraṃ paṭhen-nityaṃ varṣam-ekaṃ samāhitaḥ ||9||
Idam tv-rina-haram stotram teevra-daaridrya-naashanam, eka-vaaram pathen nityam varsham ekam samaahitah.
यह ऋणहर स्तोत्र तीव्र दरिद्रता का नाश करनेवाला है; जो एकाग्रचित्त होकर एक वर्ष तक प्रतिदिन एक बार इसका पाठ करे —
This debt-removing hymn destroys even severe poverty; whoever, with collected mind, recites it once daily for a year —
दारिद्र्यं दारुणं त्यक्त्वा कुबेरसमतां व्रजेत् । फडन्तोऽयं महामन्त्रः सार्धपञ्चदशाक्षरः ॥ १०॥
dāridryaṃ dāruṇaṃ tyaktvā kubera-samatāṃ vrajet | phaḍ-anto'yaṃ mahā-mantraḥ sārdha-pañcadaśākṣaraḥ ||10||
Daaridryam daarunam tyaktvaa Kubera-samataam vrajet; phad-anto'yam mahaa-mantrah saardha-panchadashaaksharah.
— वह दारुण दरिद्रता छोड़कर कुबेर के समान (धनवान) हो जाता है। "फट्" पर समाप्त होनेवाला यह महामन्त्र साढ़े पन्द्रह अक्षरों का है।
— leaves grim poverty behind and becomes the equal of Kubera. This great mantra ending in "phaṭ" has fifteen and a half syllables.
Mūla-mantra ॐ गणेश ऋणं छिन्धि वरेण्यं हुं नमः फट् ॥
oṃ gaṇeśa ṛṇaṃ chindhi vareṇyaṃ huṃ namaḥ phaṭ ||
Om Ganesha rinam chhindhi varenyam hum namah phat.
"ॐ गणेश! ऋण को काट दीजिए, हे वरेण्य! हुं नमः फट्" — यह मूल मन्त्र है।
"Om Gaṇeśa, cut my debt, O most excellent one — huṃ namaḥ phaṭ" — this is the root mantra.
अस्यैवायुतसङ्ख्याभिः पुरश्चरणमीरितम् । सहस्रावर्तनात् सद्यो वाञ्छितं लभते फलम् ॥ ११॥
asyaivāyuta-saṅkhyābhiḥ puraścaraṇam-īritam | sahasrāvartanāt sadyo vāñchitaṃ labhate phalam ||11||
Asyaivaayuta-sankhyaabhih purashcharanam eeritam, sahasraavartanaat sadyo vaanchhitam labhate phalam.
इसी मन्त्र का दस सहस्र (अयुत) संख्या में पुरश्चरण कहा गया है; सहस्र आवृत्तियों से ही साधक शीघ्र मनचाहा फल पा लेता है।
Its preliminary discipline (puraścaraṇa) is declared at ten thousand repetitions; with a thousand repetitions one swiftly gains the desired fruit.
भूतप्रेतपिशाचानां नाशनं स्मृतिमात्रतः ॥ १२॥
bhūta-preta-piśācānāṃ nāśanaṃ smṛti-mātrataḥ ||12||
Bhoota-preta-pishaachaanaam naashanam smriti-maatratah.
इसके स्मरण मात्र से भूत, प्रेत और पिशाचों का नाश हो जाता है।
By its mere remembrance, ghosts, spirits and piśācas are destroyed.
Colophon ॥ इति श्रीकृष्णयामलतन्त्रे उमामहेश्वरसंवादे ऋणहर्तृ श्रीगणेशस्तोत्रं सम्पूर्णम् ॥
|| iti śrī-kṛṣṇa-yāmala-tantre umā-maheśvara-saṃvāde ṛṇa-hartṛ śrī-gaṇeśa-stotraṃ sampūrṇam ||
Iti Shri-Krishna-yaamala-tantre Umaa-Maheshvara-samvaade Rina-hartri Shri-Ganesha-stotram sampoornam.
इस प्रकार श्रीकृष्णयामल तन्त्र के उमा-महेश्वर संवाद में ऋणहर्ता श्रीगणेश स्तोत्र सम्पूर्ण हुआ।
Thus ends the debt-removing Śrī Gaṇeśa Stotram from the Umā–Maheśvara dialogue of the Kṛṣṇa-yāmala Tantra.